Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 799 872348 865337 2026-10-01T14:52:51Z ~2026-52814-19 107920 872348 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] *Содномдаржаагийн Хандсүрэн (1942) Монгол Улсын гавьяат жүжигчин * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) МУ-ын СГЗ, сэтгүүлч * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин *Далайн Пүрэв /2024 он/ Монгол улсын гавьяат уурхайчин Баянговь сум * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] di8fqedfreynzcwf731me53t517fz9b 872351 872348 2026-10-01T15:00:17Z Осороо 107921 /* Нийгэм */ 872351 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] *Содномдаржаагийн Хандсүрэн (1942) Монгол Улсын гавьяат жүжигчин * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) МУ-ын СГЗ, сэтгүүлч * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин *Жамбын Бямба Монгол улсын төрийн соёрхолт геологич /2017 он/ Богд сум *Далайн Пүрэв /2024 он/ Монгол улсын гавьяат уурхайчин Баянговь сум * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] tsusbys5y68l5f0lpx2bm0olyv5xwa7 872359 872351 2026-10-01T15:28:46Z Осороо 107921 /* Шинжлэх ухаан */ 872359 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === *Жамбын Бямба - Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, төрийн соёрхолт геологич * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] *Содномдаржаагийн Хандсүрэн (1942) Монгол Улсын гавьяат жүжигчин * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) МУ-ын СГЗ, сэтгүүлч * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин *Жамбын Бямба Монгол улсын төрийн соёрхолт геологич /2017 он/ Богд сум *Далайн Пүрэв /2024 он/ Монгол улсын гавьяат уурхайчин Баянговь сум * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] bw3upiqgvl6p0cgh2vlos9heru0ov0m 872360 872359 2026-10-01T15:30:40Z Осороо 107921 /* Нийгэм */ 872360 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === *Жамбын Бямба - Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, төрийн соёрхолт геологич * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] *Содномдаржаагийн Хандсүрэн (1942) Монгол Улсын гавьяат жүжигчин * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) МУ-ын СГЗ, сэтгүүлч * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин *Жамбын Бямба Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, Монгол улсын төрийн соёрхолт геологич /2017 он/ Богд сум *Далайн Пүрэв /2024 он/ Монгол улсын гавьяат уурхайчин, Монгол улсын сайн малчин, БНМАУ-ийн Ударник, Баянговь сум * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] gias1v4fwok49257watpia9oqfqei0h 872361 872360 2026-10-01T15:34:20Z Осороо 107921 /* Нийгэм */ 872361 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === *Жамбын Бямба - Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, төрийн соёрхолт геологич * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] *Содномдаржаагийн Хандсүрэн (1942) Монгол Улсын гавьяат жүжигчин * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) МУ-ын СГЗ, сэтгүүлч * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин *Жамбын Бямба /1940 он/ Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, Монгол улсын төрийн соёрхолт геологич цолоор 2017 онд шагнагдсан. Богд сум *Далайн Пүрэв /1941 он/ Монгол улсын гавьяат уурхайчин 2024 онд шагнагдсан, Монгол улсын сайн малчин, БНМАУ-ийн Ударник, Баянговь сум * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] 6wectinoo1x2vjenqnjkz0sfnup0xll 872362 872361 2026-10-01T15:35:54Z Осороо 107921 /* Нийгэм */ 872362 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === *Жамбын Бямба - Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, төрийн соёрхолт геологич * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] *Содномдаржаагийн Хандсүрэн (1942) Монгол Улсын гавьяат жүжигчин * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) МУ-ын СГЗ, сэтгүүлч * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин *Жамбын Бямба /1940 он/ Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, Монгол улсын төрийн соёрхолт геологич цолоор 2017 онд шагнагдсан. Богд сум *Далайн Пүрэв /1941 он/ Монгол улсын гавьяат уурхайчин 2024 онд шагнагдсан. Монгол улсын сайн малчин 1957 онд, БНМАУ-ийн Ударник 1973, Баянговь сум * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] k7jiz54gvtrsmz8y45dod8kta63qwhy 0 3589 872409 872154 2026-10-02T08:19:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872409 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] h1f222eod5qr9y7v17y1gchtxkye55q 0 5354 872395 859693 2026-10-02T04:01:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 872395 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн|зураг=Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|тайлбар=С.Зориг. 1990 он.|алба1={{flagicon|Монгол}} Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд|ээлж1=1998 оны 5 сар — 10 сарын 2|өмнөх1=[[Галсандагвын Нямдаваа]]|дараах1=[[Гаваагийн Батхүү]]|алба2={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]]|ээлж2=1992 оны 7 сарын 2 — 1998 оны 10 сарын 2|төрсөногноо=1962 оны 4 сарын 20|төрсөнгазар=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар]]|өнгөрсөногноо={{death date and age1|1998|10|02|1962|04|20}}|өнгөрсөнгазар=[[Монгол Улс]], Улаанбаатар|улсорон={{MGL3}}|намэвсэл=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]<br>(1992–1998)<br>[[Монголын Нэгдсэн Нам]]<br>(1991–1992)<br>[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]<br>(1990–1991)|сургууль=[[Москвагийн Улсын Их Сургууль]]|ажилүйл=улс төрч|алдарцол=Ардчиллын алтан хараацай|нэр=Санжаасүрэнгийн Зориг|гарынүсэг=|хочнэр=|төрөлсадан=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]] (дүү)|дараах2=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]}}'''Санжаасүрэнгийн Зориг''' ([[1962]] оны [[4 сарын 20|4-р сарын 20-нд]] Улаанбаатарт төрсөн- [[1998]] оны [[10 сарын 2|10-р сарын 2]]-нд бусдын гарт амь алдсан)- Монголын Ардчилсан хувьсгалын хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, [[XX зууны манлай]] улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. Түүний дүү улс төрч, төрийн зүтгэлтэн [[Санжаасүрэнгийн Оюун]]. == Амьдрал == === Боловсрол === * 1970-1980 онд Нийслэлийн 23-р дунд сургуульд сурч төгссөн. * 1980-1985 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] философийн ангид сурч төгссөн. === Ажлын намтар === * 1985-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д Шинжлэх ухааны Коммунизмын онолын багш, [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Улаанбаатар хотын Хороонд зааварлагч, * 1989-1990 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] Ерөнхий зохицуулагч, * 1990-1992 онд Монголын Парламентын бүлгэмийн дарга, * 1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн, * 1996-1998 онд УИХ-ын гишүүн бөгөөд УИХ-ын Төрийн байгуулалтын Байнгын Хорооны дарга, Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын Байнгын Хорооны дарга, Дэд бүтцийн сайд “Стратеги судалгааны төв" ТББ-г үүсгэн байгуулагч, Монголын Шатрын холбооны Ерөнхийлөгч, Монголын Ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооны Ерөнхийлөгч, эмзэг бүлгийхэн болон өнчин хүүхдүүдийг тусалж дэмжих зорилготой “Оюунтүлхүүр" сангийн Хүндэт ерөнхийлөгч, “Экспресс таймс", “Сайн байна уу", “Ардчилал таймс" сониныг санаачлагч. ===С.Зориг ба Ардчилсан хувьсгал=== Монголын ард түмний сод хүү, нэрт улс төрч, ардчилсан хувьсгалын алтан хараацай Санжаасүрэнгийн Зориг нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан '''Санжаасүрэн'''гийнд хоёр дахь хүү болон 1962 оны 4-р сарын 20-д мэндэлжээ. Түүний эх нь хүний их эмч Доржпалам нь Оросын нэрт эрдэмтэн, монгол судлаач [[Андрей Симуков|Андрей Симуковын]] охин байжээ. Тэрбээр хар нялхдаа өнчирч, монгол эх эцгийн гар дээр өсөж өндийсөн төдийгүй Монголд европ эмнэлгийг дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэж явсан Зөвлөлтийн эмч эмэгтэйн дүрийг уран сайхны [[Сэрэлт|Сэрэлт кинонд]] бүтээж олны танил болж байжээ. Зориг хүү монголын сэхээтнүүд үр хүүхдээ сургахыг эрхэмлэдэг байсан орос хэлний сургалттай тусгай 23-р дунд сургуульд 1970 онд элсэн орж 1980 онд төгсөөд, тэр үеийн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ын номер нэг сургууль агуу эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносовоор]] овоглосон [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн улсын Их сургуулийг]] философич мэргэжлээр сурч 1985 онд төгссөн байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөт Холбоот Улсад]] өрнөсөн [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М.Горбачевын]] [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалтын]] үзэл санаа нь БНМАУ-д хүрч, нийгмийг ардчилахын төлөөх залуучуудын хөдөлгөөн үүсэж, түүний идэвхитэй гишүүдийн нэг нь тухайн үед дөнгөж 27 настай байсан С.Зориг байлаа. Тэрээр энэ үед (1989 онд) [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуульд]] философийн багшаар ажиллаж байжээ. С.Зориг нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр болж байсан цуглаанууд дээр [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] зохицуулагчийн хувиар чанга яригч барин үг хэлж, иргэдийг өөрчлөлтөд уриалж байв. 1990 оны 3-р сард түүний болон хамтран зүтгэгчдийн хүчин зүтгэлээр тухайн үеийн эрх баригч [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо]] бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монголын түүхэнд шинэ үе эхэлсэн билээ. 1990 оны 6-р сард Монголд явагдсан анхны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хуралд]] сонгогдож, дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Намаас]] нэр дэвшсэн боловч хөдөөнөөс сонгогдсон депутат олонтой [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатууд малчдын амьдралыг мэдэхгүй гэсэн шалтгаанаар хөдөө төрж өссөн [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] сонгосон байдаг. Тэрээр 1992, 1996 оны сонгуулиар [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдож, [[Ардчилсан холбоо эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] хоёр дахь засгийн газар болох [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<nowiki/>ийн Засгийн газарт [[Дэд бүтцийн сайд|Дэд бүтцийн сайдын]] албыг хашиж байв. == Аллага == [[Файл:Government identity document of Sanjaasurengiin Zorig after his murder in 1998.jpg|thumb|С.Зориг агсны Засгийн газрын гишүүний үнэмлэх, 1998 он]] [[Image:Sanjaasuren_Zorig2015-10-04.jpg|thumb|320px|С.Зориг агсны хөшөө]] [[1997]] онд болсон [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгуулиар сөрөг хүчин болох [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]] ялав. [[1998]] оны 6-р сард банкны хямралыг гэтлэхийн тулд улсын өмчийн [[Сэргээн Босголт Банк|Сэргээн Босголт Банкийг]] хувийн [[Голомт банк|Голомт банктай]] нэгтгэх шийдвэр гаргасан хэмээн сөрөг хүчнийхэн Засгийн газрыг огцруулах саналыг [[Улсын Их Хурал|УИХ-д]] оруулж, [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийн]] засгийн газар огцорлоо. Дараагийн ерөнхий сайдаар томилуулахаар эрх баригч Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшүүлсэн хүмүүсийг ерөнхийлөгч Н.Багабанди тухай бүрд нь янз бүрийн шалтгаанаар буцаасаар УИХ хуульд заасан хугацаанд ерөнхий сайдыг томилж чадаагүй юм. Элбэгдоржийн засгийн газрын гишүүд үүрэг гүйцэтгэгч гэсэн тодотголтойгоор 4 сар ажиллаж байсан тэр үед буюу [[1998]] оны [[10 сарын 2]]-нд С.Зоригийг гэрт нь 18 удаа хутгалж амь насыг нь бүрэлгэв. 3 хоногийн дараа түүнтэй салах ёс гүйцэтгэхээр 30000 хүн цуглаж, эх орон даяар бүх нийтийн гашуудал зарлаж, Монголын ард түмэн хайрт хүүгийнхээ хойноос эмгэнэн гашуудаж байлаа. Түүнийг эрх баригч эвслийнхэн Ерөнхий сайдад нэрийг нь дэвшүүлэхээр Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөх гэж байсан гэсэн яриа бий. Ямартай ч Монголын ард түмэн энэ хэргийг улс төрийн аллага байсан гэдэгт итгэлтэй байдаг. Үүнийг бататгаж, Д.Энхтүвшин "Дуусан амьдараагүй Зориг" нийтлэлдээ "Тэр үеийн эрх баригч эвслийнхэн буюу Ардчилсан хүчнээс нэрийг нь Ерөнхий сайдад өргөн мэдүүлж, Ерөнхийлөгч Н.Багабандитай зөвшилцөх гэж байсан түүхэн эгзэгтэй мөчид амь насыг нь туйлын хорсолтойгоор хөнөөсөн нь гарцаагүй улс төрийн аллага байснаас зайлахгүй" гэж бичсэн байдаг. Уг хэрэг нь амьд гэрч (эхнэр Булган) үлдээсэн боловч өдийг хүртэл илрээгүй. Зоригийн аллагатай холбогдуулж олон хүнийг сэжигтнээр татаж байсан бөгөөд иргэн Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нар тус хэргийг үйлдсэн гэгдэж, шат шатны шүүхээс хорих ялаар шийтгүүлсэн. Гэсэн ч Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нарыг гүйцэтгэх ажиллагааны журам зөрчиж, эрүүдэн шүүж ял тулгасан хэргээр хууль шүүх, прокурор, цагдаа, тагнуулын албан хаагчид ял шийтгүүлснээр шүүхээс Содномдаржаа, Чимгээ нарын хэргийг дахин шалгах шаардлага тавьж, улмаар уг хоёр иргэнийг сулласан. == Түүнтэй холбоотой зүйлс == [[Файл:Zorig street.jpg|thumb|293x293px|Улаанбаатар хотын С.Зоригийн гудамж]] *Эцэг Санжаасүрэн нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн декан, [[Боловсролын яам]]ны орлогч сайдын албыг хашиж явсан. *Эх Доржпалам нь их эмч, Оросын нэрт эрдэмтэн, монголын анхны газрын зургийг зохиогч, монгол судлаач [[Андрей Симуков|А.Симуков]]<nowiki/>ын охин мөн [[Сэрэлт|"Сэрэлт]]" киноны гол дүр болох орос эмчийн дүрийг бүтээсэн хүн юм. *Дүү [[Санжаасүрэнгийн Оюун]] нь 1998 оноос эхлэн 2016 он хүртэл Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллаж байв, [[Иргэний Зориг Нам]]ыг "Зоригийн үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ" хэмээн зорилгодоо тусган байгуулсан нам юм. эхнэр Б.Булган, хүний их эмч мэргэжилтэй. *С.Зориг нь сайд байхдаа согтуудаа Төрийн ордны нэг давхарын цонхоор бие зассан хэмээн Монголын шар хэвлэлүүдээр шуугиж байв. Гэвч энэ мэдээлэл нь үнэний оргүй гэдгийг хэд хэдэн албаны хүн нотолсон байдаг *Тэрээр [[шатар]] тоглох маш их дуртай байсан бөгөөд [[Монголын шатрын холбоо|Монголын Шатрын Холбооны]] ерөнхийлөгчийн сонгуульт албыг хашиж байв. ==Хэлсэн үг== *''Би монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг.'' *''Бидний хувь заяа бидний гарт л байна.'' *''Монгол хүн гэдэг өөрөө асар их эрдмийн уурхай.'' *''Ухаан гэдэг нь өөрөө авъяас.'' ==Хэвлэл мэдээлэлд== {{Commonscat|Sanjaasürengiyn Zorig}} * [http://www.youtube.com/watch?v=u-D9tUEnORE С.Зориг (1962-1998) 1-р хэсэг] * [http://www.youtube.com/watch?v=6TZv66SYhb0 С.Зориг (1962-1998) 2-р хэсэг] {{DEFAULTSORT:Зориг, Санжаасүрэнгийн}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 5vptvalv6s8kg21ssvzh5asweuzg05t 0 8249 872411 872155 2026-10-02T09:25:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872411 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-10-02 09:25:37 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 1oc43nrc31ovgacwtemndnvxhr5op0b 0 10617 872346 848849 2026-10-01T14:28:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 872346 wikitext text/x-wiki {{Олон нэр |хэл1 = [[гужарат хэл|гужарат]] |бичиг1 = મહાત્મા ગાંધી |хэл2 = [[хинди хэл|хинди]] |бичиг2 = महात्मा गांधी |хэл3 = [[латин үсэг|латин]] |бичиг3 = Mahatma Gandhi }} {{Хувь хүн таниулах маягт |зураг = Portrait Gandhi.jpg |бүтэн_нэр = મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી <br> Мохандас Карамчанд Ганди |төрсөн_өдөр = {{birth date|1869|10|02}} |төрсөн_газар = [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] Энэтхэг, [[Порбандар]] <br> <small>(өнөөгийнхөөр [[Энэтхэг]], [[Гужарат]])</small> |өнгөрсөн_өдөр = {{death date and age1|1948|01|30|1869|10|02}} |өнгөрсөн_газар= Энэтхэг, [[Дели]], [[Шинэ Дели]] |байгаа_газар = |улс_иргэн = Британийн Энэтхэг (анх) <br> {{IND}} (хожим) |яс_үндэс = |ажил_үйл = улс төрч |хоч_нэр = Махатма Ганди <br> (хүндэт Ганди) <br> Бапу (эцэг) |ажил_үйл = улс төрч }} '''Маха́тма Га́нди''' хэмээн алдаршсан '''Моханда́с Карамча́нд Га́нди''' (1869 оны 10-р сарын 2-нд төрсөн -1948 онд 78 насалж нас барсан) — [[Энэтхэг]]ийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч, '''[[улс төрч]]''' байв. Түүний нөлөөгөөр Энэтхэг [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрнээс]] [[1947]] онд тусгаар тогтносон. Гандийн "Хүчирхийлэлээс ангид Иргэний тэмцэл" үзэл нь дэлхийн дахинд [[хүний эрх|иргэний эрхийн]] төлөө тэмцлийн жишиг жим гаргаж, дэлхийн [[колоничлол]]ын задралд ихээхэн нэмэр тус болжээ. Энэтхэгт түүнийг «Махатма» (хүндэт), «Бапу» (эцэг) гэж авгайлдаг байжээ. == Бага залуу нас == Мохандас Карамчанд Ганди 1869 оны 10-р сарын 2-нд Британийн Энэтхэгийн [[Катявар]] бүсийн (өнөөгийн [[Гужарат]] мужийн) [[Порбандар]] мужийн [[хиндү]] шашинт, [[худалдаачин]] эцэг Карамчанд Уттамчанд Ганди-гийн (1822—1885) эх Путлибай нарын гэрт төржээ. Эх нь ихэд индус шашин шүтдэг, цагаан хоолтон байжээ. [[Зураг:Mohandas_K_Gandhi,_age_7.jpg|thumb|130px|left|1876 он. 7 настай]] [[Зураг:Gandhi_and_Kasturbhai_1902.jpg|thumb|200px|right|1902 он. Ганди эхнэрийн хамт]] Түүний өвөг Уттамчанд, эцэг [[Карамчанд Ганди|Карамчанд]] нар Порбандар нутгийн ноён (рана)-ы сайдаар ажиллаж байв. Карамчанд дөрвөн эхнэр авсан ба эхний хоёр нь нас залуу өөд болж, гуравдугаар нь үр хүүхэд төрүүлсэнгүй. Харин Карамчанд Гандийн дөрөвдүгээр эхнэр Путлибай (1844–1891) гурван хүү, нэг охин төрүүлсэний отгон нь Мохандас Ганди байв. Мохандас Ганди 1876 онд сургуульд элсэн суралцсан ба англи хэлнээс бусад хичээлд сайн дүн авдаггүй байжээ. 9 настайдаа Ганди гэрийнхээ ойролцоох Ражкот хотын сургуульд оржээ. Тэнд тэрээр арифметик, түүх, гужарати хэл, газарзүйн анхан шатны мэдлэгийг олж авчээ. 11 настайдаа буюу 1880 онд тэрээр Ражкот дахь Альфред ахлах сургуульд элсэн оржээ. Тэр жирийн оюутан байсан, зарим нэг шагнал авч байсан боловч ичимхий, хэл сурдаг оюутан байсан, тоглоом сонирхдоггүй байжээ. Түүний цорын ганц хань нь ном, сургуулийн хичээл байжээ. 1883 онд 13 насандаа Мохандас Ганди 14 настай [[Кастурба Ганди|Кастурба Маханжи Кападия]] -тай эцэг эхийн зөвлөсөнөөр нутгийн заншил ёсоор гэрлэсэн байна. Тэд [[Харилал Ганди|Харилал]] (1888 онд төрсөн), [[Манилал Ганди|Манилал]] (1892), [[Рамдас Ганди|Рамдас]] (1897), [[Девдас Ганди|Девдас]] (1900) нарын дөрвөн хүүтэй болсон байна. 1885 оны сүүлчээр Гандигийн эцэг Карамчанд нас барсан. 1888 онд тэрээр ерөнхий шалгалтанд орж 800 сурагч шалгаруулсан дотор багтаж Самалдасын коллежид /Samaldas College/ орсон ч өвчин ороож, нэг жил хэртэй сураад сургуулиа төгсөлгүй гэрээ санаад Порбандарт буцан иржээ. == Англид очсон нь == 1888 оны 8-р сарын 10-нд 18 настайдаа Ганди Порбандараас Мумбай руу явжээ /өнөөгийн Бомбей/. Ирснийхээ дараа тэрээр Модх Баниягийн орон нутгийн иргэдийнд буужээ. Ахмадууд нь Англид очоод шашин шүтлэгээ эвдэж, барууны амьдралд уруу татагдана гэж анхааруулжээ. Хэдийгээр Ганди ээждээ өгсөн амлалт, түүний адислалын зөрчвөл түүнийг кастаасаа хөөнө гэдгийг мэдэж байсан ч 1888 оны 9 дүгээр сарын 4-нд Бомбейээс Лондон руу усан онгоцоор гарахад ах нь түүнийг үдэж өгчээ. Ганди Лондоны их сургуулийн дэргэдэх Лондонгийн коллежид суралцсан. Хууль, эрх зүйн чиглэлээр суралцаж, өмгөөлөгчийн ажилд дадлагажсан. Англи соёлд суралцаж, хиндү, [[буддын шашин|буддын]] шашны судрыг орчуулалцаж шашныг ихэд сонирхон судалжээ. Мөн [[цагаан хоол]]тны нийгэмлэгт орсон байна. 1891 онд Энэтхэгт буцаж [[Бомбей]]н хууль шүүхийн газар ирж ажилласан боловч санасан үйл нь амжилт олоогүй байна. 1893 онд Энэтхэгийн Дада Абдулла компанитай гэрээ байгуулж Британийн [[Натал колони]] (Өмнө Африк) руу ажиллахаар явсан. == Өмнө Африкт хүний эрхийн төлөө == [[Зураг:Gandhi_Boer_War.jpg|thumb|200px|1900 он. Энэтхэг сайн дурын түргэн тусламжийн баг]] Ганди 25 настайдаа 1894 онд [[Өмнөд Африк]]т ирэв. Натал колонид Их Британийнхан [[элсэн чихэр]] тариалуулдаг байсан бөгөөд Энэтхэгээс ажиллах хүчин ихээр татаж авчирч байжээ. Энэтхэгээс ирсэн хүмүүс хиндү шашинт ажилчин, [[лал|лалын]] шашинт баян гэсэн хоёр давхаргад хуваагдсан байв. Ганди хэдийгээр лалын шашинт баян худалдаачны хуулийн зөвлөхийн ажил хийхээр ирсэн боловч энэтхэгчүүдийг нэгдмэл нэг цул болгох тухай бодох болжээ. Ганди эхэндээ хүний эрхийн хувьд [[цагаан арьстан|цагаан арьстны]] дараа энэтхэг, дараа нь нутгийн уугуул [[зулу]] гэх мэт байна гэж бодсон боловч арьс өнгөний ойр байдлаар энэтхэгчүүд энд ихээр дарлагдаж байлаа. Ганди 1894 оноос «Наталын энэтхэг хурал» гэсэн байгууллага үүсгэн энд байгаа энэтхэг хүний эрхийн төлөө ажилладаг болсон юм. [[Зураг:Gandhi suit crop.jpg|thumb|left|140px|1909 он. Өмнө Африкт байсан үе]] Гандийн улс төрийн үзэл санаа, улс төрийн манлайлал Өмнө Африкт байсан жилүүдэд тогтсон бөгөөд хүчирхийлэлгүй тэмцлийн аргуудыг сонгон хэрэглэх болжээ. Колонийн захирагчид энэтхэгчүүдийг сонгуульд санал өгдөг болгохыг хүссэн захидал бичиж, цагаан арьст цагдаа, бөөн олонд зодуулсан ч хүч хэрэглэн эсэргүүцэхгүй байж, [[арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах]], шударга бус байдлын эсрэг Өмнө Африкийн хууль ёсны хүрээнд үгээ хэлсээр байв. 1900 оны [[Британи-бурын дайн]], 1906 оны [[Британи-зулугийн дайн]]д Ганди сайн дурын дамнуургачдын энэтхэг баг байгуулж шархдсан Британийн дайчдад тусламж үзүүлж байсан нь энх тайвны төлөө, энэтхэгчүүдийн сонгуульд оролцох эрхийн төлөө сэтгэл хөдөлгөм үйлдэл байв. Хэдий тэмцэл шаардлага нь шийдвэртэй үр дүнд хүрч чадаагүй ч уур амьсгалыг өөрчилж чадсан тул Өмнө Африкийн Засгийн газрыг тэргүүлж байсан [[Ян Смэтс]] Гандийг авч уулзаж байжээ. == Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө == === Дэлхийн нэгдүгээр дайны үе === [[Зураг:Gandhi_Kheda_1918.jpg|thumb|right|140px|1918 он. 49 настай]] 1915 онд Ганди 46 настайдаа [[Чарлес Эндрью|Чарлс Эндрью]] зөвлөснөөр, [[Гопал Гохал]]ын урилгаар Энэтхэгт эргэн ирэв. «[[Энэтхэгийн үндэсний хурал]]» намын хурлын даргаар Ганди томилогдов. Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн аядуу тал Гохалын либерал үзлийг Ганди дэмжсэн. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед Энэтхэгээс цэрэг дайчлахад дэмжихийг Энэтхэг дэх Британийн амбан захирагч хүссэнийг Ганди хүлээн авав. Энэ үед тэрээр хүчирхийллийн бус гэдэг үгнээсээ буцав уу гэж шүүмжлэгдэж байв. Гэвч 1918 онд тэрээр өөрийн нэр хүндээ өсгөж чадсан. Ганди Чампаран, Хедад тариачдыг татвар төлөхгүй байх (хүчирхийллийн бус) тэмцэлд нийтээр нь оруулсанаар засгийн газар өлсгөлөнд нэрвэгдсэн газраас татвар авахыг больжээ. === Лал шүтлэгтний дэмжлэгийг олсон нь === [[Турк]] дэх [[Османы эзэнт гүрэн]] дайнд ялагдаж [[халиф]] байхгүй болсонд Британийн Энэтхэг дэх лал шашинтнууд үгээ нэгтгэж хөдөлгөөн өрнүүлэв. Ганди тэдний төлөөлөгч, илтгэгч байснаараа лал шашинтнаас өргөн дэмжлэг хүртсэн ба Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө хиндү, лал шашинтныг нэгэн талд оруулан хөдөлгөв. Ганди олон соёлын дэмжлэг хүртсэн үндэсний манлайлагч болж 1920 онд намын гол хүн болов. === Үл хамтрах хөдөлгөөн === 1909 онд хэвлэгдсэн «Хинд Свараж» (1909) гэсэн алдарт номдоо Ганди «Энэтхэгчүүд хамтран тусалж байгаагаас Британи Энэтхэгийг ноёрхож байна. Хэрвээ энэтхэгчүүд хамтрахаас татгалзах аваас Британийн ноёрхол унаж, Энэтхэг өөртөө засаглах болно» хэмээжээ. 1920 оноос үүнд нийт ард түмнийг дагуулах нэр хүндтэй болов. [[Амритсар]]ын тайван тэмцлийг британичууд [[1857 оны Энэтхэгийн бослого|1857 оны зэвсэгт бослогыг]] дарсан шиг цус урсган дарсан нь нийт олны зэвүүг хүргэжээ. [[Зураг:Gandhi_spinning.jpg|thumb|right|200px|1920-иод оны адаг. <br> Утас ээрч буй Ганди]] 1921 онд Энэтхэгийн үндэсний хурал «Өөрийгөө засаглах» (''свараж'') зорилго бүхий шинэ үндсэн хууль баталжээ. Үл хамтрах үзэл санааны хүрээнд Британи гэх мэт гадаадын бараа хэрэглэхгүй, Британид үйлдвэрлэсэн даавууг хэрэглэхийн оронд гэртээ хийж өмсөх гэх мэт «Өөрийгөө хангах» (''свадеши'') гэсэн эдийн засгийн тэмцэлийг уриалав. Британийн хууль шүүхийн газрыг эсэргүүцэх, Британийн өгсөн цол хэргэмээс татгалзах гэх мэтийг мөн ухуулав. [[Үл хамтрах хөдөлгөөн|«Үл хамтрах» хөдөлгөөн]] Энэтхэгийн ард түмний өргөн дэмжлэгийг хүртсэн бөгөөд зарим хурцадсан газар хүний амь хохирч байв. Ганди хүчирхийллийн бус аргаар тэмцэхийг байнга уриалах бөгөөд нийтийг хамарсан тэмцлийг уриалж байв. 1922 оны 3-р сард Гандиг үймээн самуун өдөөсөн хэмээн 6 жилийн хорих ял оноов. Хоёр жилийн дараа 1924 оны 2-р сард Ганди мухар олгой авахуулах болж шоронгоос суллагдав. Түүнийг шоронд байх хугацаанд Энэтхэгийн үндэсний хурал хоёр үзэлд хуваагдаж, хиндү-лал шашинтны хамтрал суларчээ. Сөргөлдөөнийг эвлэрүүлэх, ялгаатай байдлыг нэгтгэн тусгаар тогтнолын төлөө чиглэхийг сануулж Ганди 1924 оны 8-р сард гурван долоо хоног [[өлсгөлөн]] зарлаж багагүй амжилт олов. === Давсны татварын эсрэг жагсаал === [[File:Salt March.ogv|thumb|Давсны татварын эсрэг жагсаалын дүрс]] Ганди намын хэргээс түр хөндийрч архидалт, ядуурал, боловсролгүй байдлын эсрэг анхаарч байв. Британийн засаг нэг ч энэтхэг гишүүн оролцуулалгүйгээр шинэ үндсэн хуулийн өөрчлөлт хийв. Энэтхэг улс төрийн намууд үүнд хориг тавьж, Ганди 1928 онд эргэн ирж [[Галигдаа]]гийн их хуралд оролцов. Тус хурлаар Ганди Британийн засагт Энэтхэгийг доминион (өөртөө засах улс) болгохыг шаардсан бол [[Субас Бос]], [[Жавахарлал Неру]] зэрэг залуу удирдагч нар шууд тусгаар тогтнолыг хүсч нэг жилийн хугацаа заажээ. Британи хариу өгөхгүй байв. 1930 оны 1-р сард Энэтхэгийн үндэсний хурал [[Лахор]]т цуглаж, Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын өдөр гэж тэмдэглэв. Орон даяар байгууллагууд тэмдэглэв. Ганди давсны татварын эсрэг [[хүчирхийлгүй тэмцэл]] (''сатяграха'', үнэний төлөө) явуулав. 3 сарын 12-наас 4 сарын 6-ны хооронд [[Ахмедабад]]аас [[Данди]] хүртэл 388 км жагсан алхлаа. Олон мянган хүн далайн эрэг хүртэлх [[Давсны татварын эсрэг жагсаал|энэ жагсаал]]д оролцжээ. Алдарт жагсаалд Британи 60,000 хүнийг шоронд хорьж хариу барьжээ. Ганди эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө дугарч байв. Нүүрээ гивлүүрээр халхлах, бага насандаа гэрлэх зэрэг олон зүйлийг буруутгаж «эмэгтэй хүн өөрийгөө мэдэх цаг ирсэн» гэж байв. Ганди шинэ шашин үүсгэгч мэт олон дагалдагчтай, ард олонд шүтэгджээ. Британийн төлөөгч [[Вуд Эдвард|Ирвин]] 1931 онд Гандитай хэлэлцээр үйлдэж, иргэний тэмцэл хөдөлгөөнөөр хоригдсон улс төрийн хоригдлыг суллав. Ганди Энэтхэгийн үндэсний хуралыг төлөөлж ганцаар Британийн [[Лондон]]д дугуй ширээний уулзалтад оролцсон ба Европын орнуудаар аялан уулзав. Ирвиний залгамжлагч [[Фримин Уиллингдон|Уиллингдон]] үндсэрхэг тэмцлийн хөдөлгөөнийг дарахыг чармайв. Гандиг баривчлан хорив. Шоронд байх хугацаанд өлсгөлөн зарлаж, ард нийт шахамдуулснаар Гандиг суллан Лондонд хоёрдугаар удаа дугуй ширээний уулзалтанд оруулав. Ганди «[[каст]]» хэмээх нийгмийн давхарга ангийн тогтолцоог халах, хүний тэгш эрхийг хангахын төлөө тэмцэж байлаа. 1934 онд Ганди намын гишүүнээс татгалзав. Гэвч ганди коммунист, социалист, худалдаачин, оюутан, шашныхан, бизнесийнхэн гэх мэт өргөн хүрээний дэмжлэгтэй хэвээр байв. Ганди Неруг толгойд гарсан 1936 онд улс төрд эргэн оролцов. Гандиг хэтэрхий уян, удаан байна гэж шүүмжилсэн Субхас Бостой үзэл зөрчилдөж байсан ба Гандийн нэр дэвшүүлсэн [[Паттаби Ситараяма]] 1938 оны сонгуульд Бост ялагдсанд Ганди өөрөө ялагдсан мэт болжээ. [[Зураг:Nehru and Gandhi, All India Congress, Mumbai, July 6, 1946.jpg|thumb|left|180px|1942 он. Ганди Неру хоёр]] === Энэтхэгээс гар хөдөлгөөн === 1939 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] үүсэж Ганди Британийг хүч хэрэглэхгүй, ёс зүйн хувьд дэмжинэ гэв. Олон хэлэлцээр хийсэн ч Ганди Энэтхэг дайнд зэвсэг барин оролцохгүй, харин ардчилсан эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцэнэ гээд Британид хандан «[[Энэтхэгээс гар]]» гэж шаардсан хөдөлгөөн өрнүүлэв. Британийн эсрэг байдаг, Британийг дэмждэг аль аль тал Гандиг буруутган шүүмжлэв. Тэд «[[Нацист Герман]]ы эсрэг тэмцэж буй Британийг дэмжихгүй гэдэг нь ёс зүйгүй» хэмээжээ. Ганди болон намын хорооны гишүүд 1942 оны 8-р сард Британийнханд баривчлагдав. Гандиг [[Пуне]] хот дахь [[Ага Ханы ордон]]д хорьсон бөгөөд нарийн бичгийн дарга [[Махадев Десай]], эхнэр Кастурба хоёр нь хоригдох хугацаандаа өвчнөөр өөд болов. Гандийн бие ихэд муудсанд үхүүлэхээс айсан Британийн Энэтхэгийн засгийн газар 1944 оны 5-р сард суллажээ. Дайн дуусахад Британи Энэтхэгээс гарна гэдгээ мэдэгдэж 100,000 гаруй улс төрийн хоригдлыг шоронгоос суллажээ. [[Зураг:Photograph_of_Jinnah_with_Gandhi_in_1944_(Photo_429-17).jpg|thumb|right|200px|1944 он. Ганди Жинна хоёр]] === Хоёр тусгаар улс === 1944 онд Ганди Энэтхэгийн лал шашинтны удирдагч [[Мухаммад Жинна]]тай уулзаж нэгэн улс байхыг ятгасан боловч амжилтад хүрээгүй. 1947 онд Британи Энэтхэгийг орхихдоо шашны байдлаар Энэтхэг, [[Пакистан]] хэмээх хоёр улс болгон тавьжээ. Үүнд нийтийн эмх замбараагүй байдал үүсч хагас сая хүн алагдаж, 10-12 сая хиндү, [[сик шашин|сик]], лал шашинт хүмүүс хил дамнан дүрвэж, нүүцгээв. Ганди улс орон хуваагдахын эсрэг байсан бөгөөд аллагагүй эв зүйгээ олохыг сануулан өлсгөлөн зарлав. Үүний үр дүнд Энэтхэг-Пакистаны хэлэлцээр болж хурцадмал байдлыг намжаах, хүний амь бага үрэхийг чухалчилжээ. == Алагдсан нь == Мохандас Карамчанд Ганди 1948 оны 1 сарын 30 буюу өлсгөлөн зогсоосноос 12 хоногийн дараа [[Шинэ Дели]] дэх [[Бирла харш]] (одоо музей) буюу гэртээ алагдав. [[Хиндү махасаба]] намын долоон алуурчин 20-нд тэсрэх бөмбөг амжилтгүй шидэж, харин 30-ны орой [[Натурам Годзе]] гурван удаа буудан Гандийн амийг хөнөөжээ. Годзе хэт хиндү үндсэрхэг үзэлтэн байсан бөгөөд Гандийн хүч үл хэрэглэх үзэл санааг нь эсэргүүцсэн, Пакистаныг зөөлөн тавьж орхисон гэсэн шалтгаан дурдсан гэдэг. 78 насандаа хорвоог орхисон Гандийн үхэл улс орныг харуусалд автуулж 2 сая хүн жагсан эцсийн замд нь үджээ. == Хэлсэн үгс == * "Цөхрөх үедээ би түүхийн бүхий л явцад хайр энэрэл ямагт ялж байсан гэдгийг санадаг. Хүчирхэг алуурчид, тирантууд байж, тэд цаг үедээ ялагдашгүй мэт байсан. Гэсэн ч эцсийн эцэст тэд дандаа ялагдаж, унаж байсан юм. Ямагт энэ талаар бод" * "Галзуу эвдрэл сүйтгэл учруулж л байвал нас нөгчсөн хүнд, өнчирсөн хүүхдүүдэд, орон гэргүй болсон хүмүүст тэр нь тоталитаризм гэнэ үү либерти гэсэн ариун нэртэй байна уу, юуны ялгаа байна?" * "Нүдийг нүдээр сольбол бүх дэлхий сохор болох болно" /Амийг амиар солтбол хүнгүй болно/. * "Олон үйл хэргийн төлөө би үхэхэд ч бэлэн байна. Харин ямар ч үйл хэргийн төлөө би аллага үйлдэхгүй" == Өв, залгамж == [[Зураг:Gandhi_Commons.jpg|thumb|right|200px|Бразилын Сан-Паулу дахь Гандийн хөшөө]] * Америкийн ''[[Time]]'' сэтгүүл 1930 онд «[[Оны онцлох хүн]]»-ээр Гандийг нэрлэжээ. * Мөн сэтгүүл 1999 онд «[[Зууны онцлох хүн]]» тодруулахад нь [[Алберт Эйнштейн]]ий ард Ганди бичигджээ. * Энэтхэгийн төр засаг «[[Гандийн нэрэмжит энх тайвангийн шагнал]]»-ыг үүсгэжээ. * Албан ёсоор цол хэргэм олгоогүй боловч Энэтхэгт Гандиг «[[Улсын эцэг|Улсын (үндэсний) эцэг]]» хэмээн хүндэлдэг. * Энэтхэгийн газар усны нэрийг түүний дурсгалд зориулсан байна. Тухайлбал [[Гандинагар]] хот (Гандийн төрсөн нутаг Гужарат мужийн төв), Махатма Гандийн гудамж ([[Мумбай]], [[Бангалор]] зэрэг олон хот), Гандийн зах (Мумбайд бий), сүм хийд (3 хотод бий) * Ганди олон улсад улс төр, хүний эрх, энхтайвны үзлийн үлгэр жишээ байсан. ''Time'' сэтгүүл [[14-р Далай лам]], [[Лех Валенса]], [[Мартин Лютер Кинг]], [[Сесар Чавес]], [[Аун Сан Су Чи]], [[Бенигно Акино]], [[Десмонд Туту]], [[Нелсон Мандела]] нарыг «Гандийн хүүхдүүд» хэмээсэн. * Гандийн төрсөн өдөр 10 сарын 2-нд Энэтхэг улсын бүх нийтийн амралтын өдөр юм. * 2007 онд [[НҮБ]]-ын Ерөнхий Ассемблейгаас 10 сарын 2-ныг «Олон улсын хүчирхийллийн эсрэг өдөр» болгон тэмдэглэхээр болгожээ. * Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод Махатма Гандийн гудамж бий. Тэндэх Жаргалан хотхонд Гандийн хөшөө бий. == Цахим холбоос == {{commonscat|Mahatma Gandhi}} * [http://www.assa.mn/content/25483.shtml?a=about Махатма Ганди гэж ийм хүн байсан] * [https://web.archive.org/web/20200809052230/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8/ Махатма Ганди] * [http://news.gogo.mn/r/7786 Энэтхэг гүрний эцэг]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://erkhtsas.wordpress.com/2012/10/10/махатма-ганди-хорыг-ачаар-хариул/ МАХАТМА ГАНДИ: Хорыг ачаар хариул] * [http://old.bolor.info/documentary-films/40-discovery/188-mahatmagandhi Ганди]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ikon.mn/n/76p Махатма Ганди: Маргааш үхэх юм шиг амьдар. Мөнхөд амьдрах юм шиг суралц] * [http://www.trends.mn/n/4903 Уламжлалаа хадгалах уу, шинэчлэх үү? Махатма Гандигийн түүхээс авах сургамж] {{DEFAULTSORT:Ганди, Махатма}} [[Ангилал:Махатма Ганди| ]] [[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Хиндү шашны хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Хүчирхийллийн эрх чөлөө]] [[Ангилал:Энэтхэгийн улс төрч]] [[Ангилал:Энэтхэгийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Иргэний дуулгаваргүй байдал]] [[Ангилал:Энхтайвны хөдөлгөөний хүн]] [[Ангилал:Энэтхэгийн гүн ухаан]] [[Ангилал:Өмнөд Африк-Энэтхэгийн харилцаа]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:1948 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:Дурбаны хүн]] [[Ангилал:Йоханнесбургийн хүн]] [[Ангилал:Энэтхэгчүүд]] [[Ангилал:1869 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] tsbbrrzdizir63i62y26cxmj8bht3vb 0 11919 872401 826160 2026-10-02T05:55:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872401 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Баяндалай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠰᠤᠮᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Mongolia Omnogovi Bayandalai map.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag ömnögovi aimag 2011.svg}} [[Өмнөговь аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 10,751 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 2049 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Баяндалай''' '''сум''' — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Өмнөговь]] аймгийн харъяат [[сум]]. {| class="wikitable" |+Саяхны арван жилийн зарим тоон өөрчлөлт<ref>Өмнөговь аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3545.pdf Нийгэм, эдийн засгийн динамик үзүүлэлтүүд, сумдаар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2000-2010)</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 !! 2010 |- | Суурин хүн амын тоо ||align=right| 2,505 ||align=right| 2,403 ||align=right| 2,379 ||align=right| 2,296 ||align=right| 2,295 ||align=right| 2,293 |- | Малын тоо толгой ||align=right|131,168 ||align=right| 72,500 ||align=right| 93,513 ||align=right| 92,124 ||align=right| 132,914 ||align=right| 92,657 |- |} ==Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20110711094308/http://umnugobi.gov.mn/ umnugobi.gov.mn] — [https://web.archive.org/web/20121231055356/http://umnugobi.gov.mn/page/1269.shtml Баяндалай] {{Хөтлөгч мөр Өмнөговийн сумууд}} [[Ангилал:Баяндалай сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум]] {{Mongolia-stub}} ifbgtxji8y80hc1axp894entth3aaaq 0 11922 872402 804971 2026-10-02T06:16:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872402 wikitext text/x-wiki {{About|Өмнөговь аймгийн сумын||Булган сум}} {{Инфобокс суурин | name = Булган сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Omnogovi Bulgan map.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag ömnögovi aimag 2011.svg}} [[Өмнөговь аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 7,498 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 2017 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Булган сум''' — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Өмнөговь]] аймгийн харъяат [[сум]]. {| class="wikitable" |+Саяхны арван жилийн зарим тоон өөрчлөлт<ref>Өмнөговь аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3545.pdf Нийгэм, эдийн засгийн динамик үзүүлэлтүүд, сумдаар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2000-2010)</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 !! 2010 |- | Суурин хүн амын тоо ||align=right| 2,460 ||align=right| 2,448 ||align=right| 2,428 ||align=right| 2,321 ||align=right| 2,347 ||align=right| 2,325 |- | Малын тоо толгой ||align=right| 95,289 ||align=right| 70,683 ||align=right| 80,051 ||align=right| 80,255 ||align=right| 121,349 ||align=right| 55,485 |- |} ==Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20110711094308/http://umnugobi.gov.mn/ umnugobi.gov.mn] — [https://web.archive.org/web/20130109090843/http://umnugobi.gov.mn/page/1270.shtml Булган] {{Хөтлөгч мөр Өмнөговийн сумууд}} [[Ангилал:Булган сум (Өмнөговь)| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум]] {{Mongolia-stub}} lytmgxy23fspfsuool1cutsojrrt7ej 0 11924 872416 804973 2026-10-02T10:52:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872416 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Мандал-Овоо сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠮᠠᠨᠳᠠᠯ}}{{MongolUnicode|ᠣᠪᠤᠭ᠎ᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Omnogovi Mandal-Ovoo map.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag ömnögovi aimag 2011.svg}} [[Өмнөговь аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 6,433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 1598 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Булган сум''' — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Өмнөговь]] аймгийн харъяат [[сум]]. {| class="wikitable" |+Саяхны арван жилийн зарим тоон өөрчлөлт<ref>Өмнөговь аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3545.pdf Нийгэм, эдийн засгийн динамик үзүүлэлтүүд, сумдаар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2000-2010)</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 !! 2010 |- | Суурин хүн амын тоо ||align=right| 2,335 ||align=right| 2,307 ||align=right| 2,062 ||align=right| 2,007 ||align=right| 1,899 ||align=right| 1,891 |- | Малын тоо толгой ||align=right| 84,513 ||align=right| 68,911 ||align=right| 68,046 ||align=right| 79,065 ||align=right| 116,978 ||align=right| 47,700 |- |} ==Мал аж ахуй== Тус сум нь эрт дээр үеэс Говь Түшээ гүний хошууны шилмэл тэмээн сүргийн өлгий нутаг болсон, Онгийн голын адаг, Улаан нуурын сав газар Ханын баруун үзүүр нь “Долоон бууртай тэмээ” гэдэг газар усны домгийн билэгдлээрээ Монгол орон даяар алдаршсан “Ханын хэцийн хүрэн” тэмээг өсгөн үржүүлж ирсэн билээ. Мандал-Овоо сум 1995-2002 онуудад Монгол Улсын “Хамгийн олон тэмээтэй сум”-аар шалгарчээ. ==Хүмүүс== * [[Даваасүрэнгийн Жижээ]] — хөдөлмөрийн баатар, [[тэмээчин]] * [[Далайн Хамар]] — хөдөлмөрийн баатар, [[тэмээчин]] ==Танилцуулга== Өмнөговь аймгийн Мандал-овоо сум нь 1923 онд “Богд хан “уулын аймгийн “Дэлгэрхангай уулын хошуу”-ны “Хана” сум нэртэй байгуулагдаж анхны дарга нь Ш.Раднаабазар тайж гэдэг хүн байжээ. 1931 онд Өмнөговь аймаг байгуулагдахад шинэ Баян-Овоо сум дараа нь удалгүй Мандал-Овоо сум гэж нэрлэгджээ.Сумын төв нь 1923 онд Онгийн голын хөвөөнд ”Хаяагийн гол” гэдэг газар байгуулагдснаас хойш 25 жил нүүдлийн байдалтай байж байгаад 1948 онд одоогийн байгаа “Шархулсан”-д төвлөрсөн юм. Тус сум нь Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай, Сайхан-Овоо, Өвөрхангай аймгийн Төгрөг, Баянгол, Богд өөрийн аймгийн Булган, Ханхонгор, Цогт-Овоо сумдтай хиллэдэг. Хойноос урагш Ахарын уулнаас Ханын цагаан суварга, баруунаас зүүн тийш Бор хацавчийн амнаас Алгуй улаан цавын Оонын даваа хүртэл 6433 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэртэй. / 643.3 мян.га /. Ахар, Хоромсого, Ханын хэц, Алгуй улаан цав зэрэг 40-60км урт үргэлжилсэн уул,хярууд нь 1375-1695м өндөр юм. Түүхийн дурсгалт Их эзэн Чингэс хааны Тангуд улсыг дайлаар мордохдоо буудаллан өвөлжиж байсан Цоорхойн харнуудын “Элст хүрээ”, байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий Бурхан дэл, Овоогийн хөв, Баянхошууны ам, Их бага хүрээ, Улаан нуур, Шархулсангийн баян бүрдүүд зэрэг үзэсгэлэнт газрууд элбэг тохиолдоно. Няравын хоолой, Гэр сухайн хоолой, Улаан худгийн хоолой зэрэг газруудад 10-20м өндөр элсэн далан молцогтой 3-4 м өндөр загийн ширэнгэн ой зэрэг нь манай сумын бахархал болсон “Ханын хэцийн хүрэн “ омгийн тэмээн сүргийн идээшин бэлчээрлэхэд тааламжтай нутаг юм. Нутаг бэлчээрийн хувьд үндэс сийрэг ,бударгана багалуур,таана хөмүүл, монгол, хазаар, борог, шаваг, хуйраг төрөл бүрийн шарилж, хамхаг ургадагаас гадна заг, бүйлс, харгана, бөөрөлжгөнө, хайлаас зэрэг бут мод, дэрс ,хулс, сондуул ургана. Мөн хармаг, цагаан гоёо, цулхир, бор таар, давс, хужир, лидэр, чихэр өвс, зээргэнэ, алтан үндэс, таван салаа, юмдүүжин зэрэг эмийн болон хүнсний хэрэгцээний ургамал ургадаг юм. Дэлхийд ховордсон аргаль, янгир, хар сүүлт, дорго, шилүүс,зэрэг ан амьтадтай. Тус сум 1941 онд 9 багтай 666 өрхтэй 2000 хүн амтай 98.0 мянган малтай томоохон сум байснаа 1947-1959 онд Ханхонгор,Булган,Цогт-Овоо сум байгуулагдахад 5 багийн 219 өрх 33.4 мянган малаа шилжүүлэн өгч нилээд цомхон болсон байна.Гэсэн хэдий ч 1954 онд “Хөдөлмөр” нэгдэл байгуулагдахад хамтын том аж ахуй зохион байгуулагдаж эдийн засгийн хувьд бэхжин 1992 оныг дуустал идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж гишүүдийнхээ амьдралын түвшинг жигд дээшлүүлж байгаад улмаар хувьчлагдан хувийн аж ахуйд шилжсэн билээ. Тус сумын бага сургууль 1940 онд байгуулагдан 1973 онд ЕБДС болж, Хүн эмнэлэг 1939 онд байгуулагдан 1968 онд ХИЭСалбар болж, Мал эмнэлэг 1937 онд байгуулагдан 1956 оноос Малын их эмчийн салбар болж өргөжсөн байна. Цэцэрлэг 1962 онд, Улаан булан 1940 онд, Нүүдлийн кино1959 онд, Номын сан 1962 онд, Цахилгаан станц 1959 онд, ХААн банк 1962 онд, Холбооны салбар 1961, Анхны хоршоо 1929 онд, МАХН-ын үүр 1938 онд тус тус байгуулагдан үйл ажиллагаагаа явуулж өнөөдрийг хүртэл сум орныхоо ирээдүйн төлөө ажилласаар байна. Мал сүргээ олон толгойгоор өсгөсөн амжилтаар Дашын Авирмэд,Цэвэлийн Мижид нар “Улсын сайн малчин” цолоор,ХААН-ийн мал аж ахуй дээр гаргасан амжилтаараа Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар цолоор Даваасүрэнгийн Жижээ 1961 онд, Далайн Хамар 1991 онд, Дулаан эрчим хүчний салбараас Төрийн соёрхолоор Далайн Нүдэн, бусад салбараас Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолоор Содномын Батцэрэн, Гомбын Оргой,,Үйлчилгээний гавъяат ажилтан цолоор Г.Хайсандай, Гавъяат хуульч цолоор Ц.Рашзэвэг, тэмээн сүргээ өсгөсөн амжилтаараа Улсын аварга малчин цолоор Цэрэндашийн Батсүрэн, Өлзийхутагийн Лхагва, Монгол Улсын сайн малчин цолоор Аюушийн Батбуян, Улсын залуу аварга малчин цолоор ,Адъяагийн Эрдэнэчулуун, Даваагийн Лхамдэгмид, Цэдэнбалжирийн Цэрмаа, Жамъянгийн Сайнхүү нар шагнагдаж олон арван хүмүүс улс аймгийн болон салбарын тэргүүний ажилтан цол, төрийн дээд шагнал одон медалиар 200 шахам хүн энгэрээ мялаажээ. Манай тамирчдын дундаас У,Очирбат, А.Эрдэнэчулуун, нар спортын мастер ,Э.Гэрэлтуяа ОУХМ, Б.Манлайжав, Р.Адъяадорж нар “Аймгийн арслан” Б.Амгаланбаатар “Аймгийн заан”, Ц.Очирзав, Ш.Азжаргал, Ц.Хамар нар “Аймгийн начин”цол хүртсэн байна. Тус сум одоо 3 баг, 530 өрх, 1785 хүн амтай 60764 толгой малтай. Үүнд: тэмээ-12814, адуу-2343, үхэр-163, хонь-17300, ямаа-28144 байгаа юм. Сумын ЗДТГазрын харъяанд ЕБС, Цэцэрлэг, Хүн эмнэлэг, Соёл, спортын төв, ”Хаан мандал” “Аргамжин цэцэг” ОНӨҮГ, “Шүтээн мандал”,“Мандал 3 хайрхан”, ”Түшиг мандал” , ”Өлзийтхонгор хайрхан”, “Ингэн тагш”, ”Олон овоот гоулд” , ”Их монгол майнинг” ХХК зэрэг олон арван аж ахуй нэгж албан газрууд үйл ажиллагаагаа идэвхитэй явуулж байна. Жилд дунджаар улс, аймаг, сумын орон нутгийн төсөвт 400-535 сая төг төвлөрүүлж 2008 оноос сум өөрийгөө бүрэн санхүүжүүлэх чадавхитай болж, сүүлийн жилүүдэд тэмээний ноос 60 тн, ямааны ноолуур 15 тн, байгалийн баялаг алт зэргийг боловсруулан гадаад, дотоодын зах зээлд борлуулж байна. Сумын дэд бүтэц эрчимтэй хөгжиж 2007 онд ЭБЦД өндөр хүчдэлийн шугамд, 2010 онд Интернетэд, 2006 онд шилэн кабельд холбогдсноор Үүрэн телефоны 5 оператор ажиллаж ,ТВ-ийн 6-18 суваг гарч хөдөөгийн өрхийн 90 хувь нь гар утас, сэргээгдэх эрчим хүч ашиглаж, телевизер үзэж байна Мандал-Овоо сумын [[тэмээн поло]]гийн баг 2008, 2009 онд улсын аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртэж байв! ==Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20110711094308/http://umnugobi.gov.mn/ umnugobi.gov.mn] * [https://web.archive.org/web/20120901201506/http://umnugobi.gov.mn/page/1272.shtml Мандал-Овоо] {{Хөтлөгч мөр Өмнөговийн сумууд}} [[Ангилал:Мандал-Овоо сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум]] jjb6e54y0vkhb5svu4tnczqatsopl6p 0 11925 872417 826231 2026-10-02T10:55:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872417 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Манлай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠮᠠᠩᠯᠠᠢ ᠰᠤᠮᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Omnogovi Manlai map.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag ömnögovi aimag 2011.svg}} [[Өмнөговь аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12,418 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 2645 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Манлай сум''' — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Өмнөговь]] аймгийн харъяат [[сум]]. {| class="wikitable" |+Саяхны арван жилийн зарим тоон өөрчлөлт<ref>Өмнөговь аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3545.pdf Нийгэм, эдийн засгийн динамик үзүүлэлтүүд, сумдаар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2000-2010)</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 !! 2010 |- | Суурин хүн амын тоо ||align=right| 2,441 ||align=right| 2,442 ||align=right| 2,492 ||align=right| 2,471 ||align=right| 2,478 ||align=right| 2,441 |- | Малын тоо толгой ||align=right| 76,674||align=right| 78,985 ||align=right| 79,063 ||align=right| 82,238 ||align=right| 108,380 ||align=right| 72,224 |- |} ==Энэ нутагт төрсөн хүн== * [[Гомбо-Аюушийн Дэмүүл]] (1935-1995) — улсын арслан, бөх ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20110711094308/http://umnugobi.gov.mn/ umnugobi.gov.mn] — [https://web.archive.org/web/20121231060116/http://umnugobi.gov.mn/page/1273.shtml Манлай] {{Хөтлөгч мөр Өмнөговийн сумууд}} [[Ангилал:Манлай сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум]] {{Mongolia-stub}} p589p5d542hfhegey0lf6598k34x97a 0 14260 872415 856615 2026-10-02T10:30:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872415 wikitext text/x-wiki {{short description|Альпийн нуруун дахь бичил улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Лихтенштайны Вант Улс | common_name = Лихтенштайн | native_name = {{native name|de|Fürstentum Liechtenstein}} | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | flag_type = [[Лихтенштайны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | symbol_type = [[Лихтенштайны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = "Für Gott, Fürst und Vaterland"<br />"Бурхан, Ван, Эх (Эцэг) орны төлөө" | national_anthem = {{center|1=''[[Лихтенштайны төрийн дуулал|Oben am jungen Rhein]]''<br />(Монгол: "Залуу Рейн дээр өндөр")<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg]]}}</div>}} | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[Вадуц]] | largest_settlement = [[Шаан]]<br />{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}} | largest_settlement_type = хотын захиргаа | official_languages = [[Герман хэл]] | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Webarchiv|url=https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2017.pdf |wayback=20190609152444 |text=Bevölkerungsstatistik 2017 |archiv-bot=2026-02-25 01:58:40 InternetArchiveBot }} Llv.li, p. 7</ref> | ethnic_groups = {{Plainlist| * 66.2% [[Лихтенштайнчууд]] * 9.5% [[Швейцарчууд‎]] * 5.8% [[Австричууд]] * 4.2% [[Германчууд]] * 3.1% [[Италичууд‎]] * 1.9% [[Португалчууд‎]] * 1.6% [[Туркууд]] * 1.1% [[Косовочууд]] * 1.0% [[Испаничууд‎]] * 5.6% [[Лихтенштайны хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref>{{Cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=7 February 2020 |title=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |access-date=24 February 2020 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=10 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310115106/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{Plainlist| {{Tree list}} * 83.2% [[Христийн шашин|Христ]] ** 73.4% [[Лихтенштайн дахь католик сүм|Католик]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) ** 9.8% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} * 7.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] * 5.9% [[Лихтенштайн лахь ислам|Ислам]] * 3.9% [[Лихтенштайн дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | demonym = [[Лихтенштайнчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламент]]ын [[шууд ардчилал]]ын элементүүдтэй [[хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Лихтенштайны хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[II Ханс-Адам]] | leader_title2 = [[Регент]] | leader_name2 = [[Алоиз фон унд цу Лихтенштайн|Алоиз]] | leader_title3 = [[Лихтенштайн засгийн газрын тэргүүний жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Даниэл Риш]] | legislature = [[Лихтенштайны Ландтаг|Ландтаг]] | sovereignty_type = [[Вант улс]] болж тусгаар тогтнов | established_event1 = {{nowrap|[[Вадуц муж|Вадуц]] ба<br />[[Шелленбергийн лорд улс|Шелленбергийн]] хоорондын холбоо}} | established_date1 = 1 сарын 23, 1719 | established_event2 = {{nowrap|[[Прессбургийн энх тайван (1805)|Прессбургийн гэрээ]]}} | established_date2 = 7 сарын 12, 1806 | established_event3 = {{nowrap|[[Германы Холбоо|Германы Холбооноос]] гарав}} | established_date3 = 8 сарын 23, 1866 | area_km2 = 160 | area_rank = 190 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |wayback=20111012083302 |text=Raum, Umwelt und Energie |archiv-bot=2023-09-26 12:57:36 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011 }} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,387<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/LIE/liechtenstein/population|title=Liechtenstein Population|work=Macrotrends|access-date=1 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208171421/https://www.macrotrends.net/countries/LIE/liechtenstein/population|archive-date=8 Арван хоёрдугаар сар 2022|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 189 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57 | GDP_PPP = $5.3&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |url=http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |access-date=3 August 2017 |website=Llv.li |archive-date=27 Есдүгээр сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927214111/http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP_year = 2013 | GDP_PPP_rank = 149 | GDP_PPP_per_capita = $98,432<ref name="Liechpop">{{Cite web |title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen |access-date=30 June 2020 |website=Llv.li}}</ref><ref name="Liechfigures" /><ref name="wdi" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 3 | GDP_nominal = $6.872&nbsp;тэрбум<ref name="unstats.un.org">[https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic Basic Data Selection], (Select all countries, "GDP, Per Capita GDP - US Dollars", and 2020 to generate table), [[United Nations Statistics Division]]. Access date: 29 January 2022.</ref><ref name="Liechfigures">{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |wayback=20090917040625 |text=Key Figures for Liechtenstein |archiv-bot=2023-09-26 12:57:36 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009 }} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_rank = 147 | GDP_nominal_per_capita = $180,000<ref name="unstats.un.org"/><ref name="Liechpop" /><ref name="Liechfigures" /><ref name="wdi" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 1 | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.935 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 16 | currency = [[Швейцар франк]] | currency_code = CHF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | drives_on = баруун | calling_code = [[Лихтенштайн дахь утасны дугаар|+423]] | cctld = [[.li]] | footnote_a = }} '''Лихтенштайны Вант Улс''' ({{lang-de|Fürstentum Liechtenstein}}, [{{IPA|ˈfʏɐstəntuːm ˈliːçtənʃtaɪn}}]) нь [[Төв Европ|Төв]] [[Европ]], [[Альпийн нуруу]]нд орших бяцхан [[улс]] юм. [[Австри]], [[Швейцар]] гэх хоёр далайд гарцгүй улстай л хиллэдэг тул давхар [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] [[улс]] гэгдэнэ. Ердөө 160&nbsp;км² нутагтай, 36,010 орчим хүн амтай, [[үндсэн хуульт хаант засаглал|үндсэн хуульт хаант]] төрийн хэлбэртэй. Албан ёсны хэл нь [[Герман хэл|герман]], хүн амын 67% нь герман өвөг дээдэстэй лихтенштайнчууд. Мөн [[швейцар]] (10,0 %), [[герман]] (3,5 %), [[австри]] (5,7 %), [[итали]] (3,3 %) болон бусад (10,6 %) хүмүүс оршин амьдардаг<ref>{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/pdf-llv-as-population_fliz2010 |wayback=20121029090905 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 12:57:36 InternetArchiveBot }} Стр. 3.</ref>. Хүн амын ихэнх нь [[Христийн шашин]]тан, тодруулбал 78% нь [[католик]] урсгалыг мөрддөг. Засаг захиргааны 11 нэгжид хуваагддаг. Нийслэл хот нь [[Вадуц]] боловч хамгийн том хот нь [[Шаан]]. Лихтенштайн нь өндөр сүрлэг уулсын орон тул [[өвлийн спорт]]оор хичээллэхэд тохиромжтой. Үржил шимт тариалангийн талбай бүхий аж ахуйнууд нутгийн хойд (''Unterland'', "доод нутаг"), өмнөд (''Oberland'', "дээд нутаг") хэсгийн аль алинд тааралдана. Нийслэл Вадуцад төвлөрөх санхүүгийн салбар нь тун хүчирхэг бөгөөд татварын дарамт маш бага улсын тоонд багтдаг. Худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн дотоод нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр 147-рт боловч нэг хүнд оногдох дүнгээр хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэнэ. Тус улсын эдийн засгийн салбар үндсэндээ аж үйлдвэржсэн. Вакуум, цахилгаан, компьютерын үйлдвэрлэл хөгжжээ. Хамгийн том "[[Хилти]] ХК" нь барилгын багаж хэрэгслийн нэртэй үйлдвэрлэгч пүүс юм. Тус улс нь [[Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо]]ны гишүүн болно. Гэхдээ Лихтенштайн улс [[Европын Холбоо]] болон [[НАТО]]-д элсээгүй. == Түүх == {{Main|Лихтенштайны түүх}} === Эрт үеийн түүх === [[Файл:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|Гутенберг цайз, [[Бальцерс]], Лихтенштайн]] [[Файл:Schloss Vaduz. Ansicht von Nordwesten. 2011-05-28 16-55-50.jpg|left|thumb|Вадуц цайз, Лихтенштайны хунтайжийн гэр]] Өнөөгийн Лихтенштайнд байсан хүн төрөлхтний хамгийн эртний ул мөр нь Дундад Палеолитын эрин үед олджээ. МЭӨ 5300 орчим Неолитын аж ахуй эрхэлдэг сууринууд хөндийд байгуулагдсан. Холштатт ба Ла Тений соёлууд нь МЭӨ 450 оны үеэс эртний [[Төмөр зэвсгийн үе|Төмөр зэвсгийн үед]] цэцэглэн хөгжсөн бөгөөд [[Эртний Грек|Грек]], Этрускийн соёл иргэншлийн нөлөөн дор байсан юм. Альпийн бүс нутгийн хамгийн чухал омгийн бүлгүүдийн нэг нь Хельвети байв. МЭӨ 58 онд Бибрактийн тулалдаанд [[Юлий Цезарь]] нь Альпийн омгуудыг ялж, улмаар уг бүсийг [[Ромын Бүгд Найрамдах улс|Ромын Бүгд Найрамдах улсын]] хяналтад авчээ. МЭӨ 15 он гэхэд [[Тибериус|Тиберий]], дараа нь Ромын хоёр дахь эзэн хаан, дүү Друсусын хамт [[Альпийн нуруу|Альпийн нурууг]] бүхэлд нь эзлэв. Лихтенштайныг Ромын Раетия мужид нэгтгэсэн. Тухайн нутгаар дамжин өнгөрч байсан Ромын замыг эдгээр бүлгүүд бүтээж, засварлаж байсан. [[260 он|260 онд]] Бригантийг МЭ 450 орчим онд энэ газарт суурьшсан герман гаралтай алеманничууд устгасан. [[Дундад зууны эхэн үе|Дундад зууны эхэн үед]] [[алеманничууд]] нь 5-р зууны эхээр зүүн [[Швейцар|Швейцарын]] өндөрлөг газарт суурьшсан, 8-р зууны төгсгөлд Альпийн нурууны хөндийд байрлаж байсан бөгөөд Лихтенштайн Алеманнийн зүүн хэсэгт байрладаг. 6-р зууны 504 онд Толбиакад [[I Хлодвиг]] ялсны дараа энэ бүс нутаг бүхэлдээ [[Франкийн эзэнт гүрэн|Франкийн эзэнт гүрний]] нэг хэсэг болжээ. 843 он хүртэл [[Вердений гэрээ|Вердений гэрээгээр]] Карлын гурван ач эзэнт гүрнийг хуваах хүртэл өнөөгийн Лихтенштайны газар нутаг нь [[Франкийн Эзэнт Гүрэн|Франкийн Эзэнт Гүрний]] мэдэлд байсан. Өнөөгийн Лихтенштайны нутаг дэвсгэр [[Зүүн Франкийн хаант улс|Зүүн Франкийн хаант улсын]] мэдэлд очсон. Дараахан 1000 оны үед [[Зүүн Франкийн хаант улс]] [[Дунд Франкийн хаант улстай]] Ариун Ромын эзэнт гүрний дор нэгдсэн. Ойролцоогоор 1100-аад он хүртэл энэ нутгийн зонхилох хэл нь [[Руманш хэл|руманш]] байсан боловч дараа нь германчууд энэ нутаг дэвсгэрийг авч эхлэв. 1300 онд Вальс хотоос гаралтай Алеманни үндэстэн - Уолерсчууд уг бүсэд орж суурьшжээ. Триесенберг уулын тосгон өнөөг хүртэл Уолсер аялгууны онцлог шинж чанарыг хадгалсаар байна. === Хааны удмын үндэслэл === [[Файл:Johann_Josef_I_von_Liechtenstein.jpg|thumb|Лихтенштайны хунтайж I Иоханн Жозеф, Лихтенштайны музей, [[Вена]]]] 1200 он гэхэд [[Альпийн нуруу|Альпийн нурууны]] доминионуудыг Савой, Цахинген, Хабсбург, Кюбург зэрэг гэр бүлээр удирдуулсан байв. 1264 онд Кюббургийн хааны гэр бүл унаж байх үед хаан Рудольф I (1273 онд Ариун Ромын эзэн хаан) доорх хабсбургууд нутаг дэвсгэрээ Лихтенштайны нутаг дэвсгэрийг багтаасан Альпийн зүүн өндөрлөг газар хүртэл өргөтгөв. 1699 онд Лихтенштайны хааны гэр бүл зарагдах хүртэл энэ бүс нутаг Хогенемсийн харьяанд байжээ. 1396 онд [[Вадуц]] (Лихтенштайны өмнөд хэсэг) нь эзэнт гүрний шууд хэсэг болов. Өөрөөр хэлбэл энэ нь Ариун Ромын эзэн хаанд ганцаараа захирагджээ. Улсын нэрийг өгсөн хааны удам нь 1140 оноос 13-р зууны үе хүртэл (мөн дахин 1807 оноос хойш) Доод Австри дахь Лихтенштайн цайзаас гаралтай байв. Лихтенштайнчууд ихэвчлэн [[Морави]], [[Доод Австри]], Силези, Штири зэрэг нутгуудад газар эзэмшиж байжээ. Эдгээр нутаг дэвсгэрүүд бүгд феодалын ноёд, ялангуяа Хабсбургийн феодалын эзэмшилд байсан тул Лихтенштайны гэр бүл Рейхстаг (парламент) дахь суудал авах үндсэн шаардлагыг хангаж чадахгүй байв. Хэдийгээр Лихтенштайны хунтайж нар хэд хэдэн Хабсбургийн удирдагч нарт ойрын зөвлөхүүд байсан боловч [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрэнд]] тэд багахан байр суурьтай байв. Энэ шалтгааны улмаас гэр бүл нь Ариун Ромын Эзэн хаанаас шууд дамжаагүй феодалын эзэмшилгүй газрыг эзэмшихийг эрэлхийлж байв. 17-р зууны эхэн үед Лихтенштайны I Карл улс төрийн тулалдаанд оролцсоны дараа Ариун Ромын эзэн хаан Маттиас Фюрст түүнийг хунтайж болгожээ. Ханс-Адам нь Хохенемсээс Шреленберг ба Вадуцын мужийг худалдаж авахыг зөвшөөрөв. === Вант улс === 1719 оны 1-р сарын 23-нд энэ газрыг худалдаж авсны дараа Ариун Ромын эзэн хаан VI Чарльз Вадуц, Шелленберг нарыг нэгтгэж, шинээр байгуулагдсан нутаг дэвсгэрийг Лихтенштайны Антон Флорианы нэрээр "Лихтенштайн" нэртэй ''Fürstentum'' (вант улс)-луу дээшлүүлэв. Энэ өдөр Лихтенштайн [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] тусгаар тогтносон гишүүн улс болсон юм. 19-р зууны эхэн үед [[Европ]] дахь Наполеоны дайнуудын үр дүнд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] 1805 онд [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]] Аустерлицад бут ниргүүлсний дараа Францын хяналтад орсон. Эзэн хаан II Францис огцорч, 960 гаруй жилийн түүхтэй феодалын засгийн газарт төгсгөл ирэв. Наполеон эзэнт гүрний ихээхэн хэсгийг Райны холбоо болгон өөрчлөв. Энэхүү улс төрийн бүтцийн өөрчлөлт нь Лихтенштайнд томоохон үр дагавар авчирсан: эзэнт улс, хууль эрх зүй, улс төрийг татан буулгасан. Төр нь хил хязгаараас бусад ямар ч феодал ноёдын өмнө өртэй байхаа болив. Орчин үеийн хэвлэлүүд ерөнхийдөө Лихтенштайны бүрэн эрхт байдлыг эдгээр үйл явдалтай холбодог. Түүний ханхүү аливаа феодалын өмнө өртэй байхаа больсон. 1806 оны 7-р сарын 25-наас Райны холбоо байгуулагдахад Лихтенштайны хунтайж нь 10-р сарын 19-нд холбоо татан буугдах хүртэл Францын эзэн хаан Наполеоны вассал байв. Тун удалгүй Лихтенштайн нь Австрийн Эзэн хаан ахалж байсан [[Германы Холбоо|Германы Холбоонд]] (1815 оны 6-р сарын 20 - 1866 оны 8-р сарын 24) элсэв. * 1818 онд хунтайж I Иоханн хязгаарлагдмал үндсэн хуулийг нутаг дэвсгэрт батлав * 19-р зууны үеийн хөгжилд дараах зүйлийг багтсан болно * 1836 онд керамик үйлдвэрлэх анхны үйлдвэр нээгдэв * 1861 онд анхны хөвөн нэхий тээрэм болон Хадгаламж ба Зээлийн банк байгуулагдсан * 1866 онд [[Германы Холбоо]] татан буугджээ. * 1868 онд Лихтенштайны арми санхүүгийн шалтгаанаар татан буугджээ. * 1872 онд [[Швейцар]], [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын эзэнт гүрний]] хоорондох төмөр замын шугамыг Лихтенштайнаар дамжуулсан. * 1886 онд [[Райн мөрөн|Райн мөрний]] дээгүүр Швейцартай холбосон хоёр гүүр баригджээ. === 20-р зуун === [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]] төгсгөл хүртэл Лихтенштайн эхлээд [[Австрийн Хаант Улс]], дараа нь Австри-Унгар улсуудтай нягт холбоотой байв; хаад ноёд баялгийнхаа ихэнх хэсгийг Хабсбургийн нутаг дэвсгэрт байлгасаар байсан бөгөөд ихэнх цагаа [[Вена]] дахь хоёр ордондоо өнгөрөөж байжээ. Энэ дайнаас үүдсэн эдийн засгийн сүйрэл нь тус улсыг нөгөө хөрш Швейцартайгаа гааль, мөнгөний холбоо байгуулахад хүргэв. [[Австри-Унгар]]ын эзэнт гүрэн татан буугдах үед Лихтенштайн нь өөрийгөө Ариун Ромын эзэнт гүрний хууль ёсны өв залгамжлагч гэж үздэггүй. [[Файл:Franz_I_von_Liechtenstein_in_Russia.jpg|thumb|Лихтенштайны хунтайж I Франц, 1929-1938 он]] 1929 онд 75 настай ханхүү I Франц хаан ширээнд суув. Тэрээр дөнгөж [[Вена]] гаралтай Элизабет фон Гутманнтай гэрлэж байсан бөгөөд түүний эцэг [[морави]] гаралтай [[еврей]] бизнесмэн байжээ. Лихтенштайнд албан ёсны нацист нам байхгүй байсан ч нацистуудыг шүтэх сэтгэлийн хөдөлгөөн Үндэсний холбоо нам дотор гарч ирэв. Орон нутгийн Лихтенштайны нацистууд Элизабетыг тэдний еврейчүүдийн "асуудал" гэж тодорхойлсон. 1938 оны 3-р сард [[Австри|Австри улсыг]] [[Нацист Герман|нацист Герман улс]] хавсаргасны дараа Франц өөрийн 31 настай ач охин, өв залгамжлагч хунтайж Франц Иосефыг өв залгамжлагч хэмээн нэрлэжээ. Тэр жилийн долдугаар сард Франц нас барж, Франц Иосиф хаан ширээнд суув. II Франц Иосиф анх 1938 онд Австри улсыг хавсаргаснаас хэд хоногийн дараа Лихтенштайн руу нүүжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед Лихтенштайн албан ёсоор төвийг сахисан бөгөөд хөрш Швейцарын тусламж, удирдамжийг хайж байсан бол [[Бохеми]], [[Морави]], Силези дахь гэр бүлийн эд хөрөнгө ба үнэт зүйлийг хамгаалахын тулд Лихтенштайнд шилжүүлжээ. Мөргөлдөөн дуусахад Чехословак, [[Польш|Польшууд]] эдгээр гурван бүс нутаг дахь Лихтенштайн гүрний өмч хөрөнгийг бүхэлд нь хурааж авав. Хулгайлан авахад (Олон улсын шүүхийн орчин үеийн эрх зүйн маргааны дагуу) 1,600 км² (618 хавтгай дөрвөлжин миль) газар тариалангийн болон ойн талбай (ялангуяа ЮНЕСКО-г Леднице-Вальтицийн соёлын ландшафтын жагсаалтад оруулсан), мөн хэд хэдэн гэр бүлийн цайз, ордонууд багтжээ. Лихтенштайний иргэдийг [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үеэр Чехословак руу нэвтрэхийг хориглосон байв. Дайны дараах маргаантай Бенешийн тогтоолуудын дипломат мөргөлдөөний дараа Лихтенштайн Чех ба Словак улстай олон улсын харилцаа холбоогүй болсон. Лихтенштайн, [[Чех|Чех улсын]] хооронд 2009 оны 7-р сарын 13-нд, Словак улстай 2009 оны 12-р сарын 9-нд дипломат харилцаа тогтоов. === Санхүүгийн төв === Лихтенштайн Европ дахь дайн дууссаны дараа санхүүгийн хүнд байдалд байсан. Лихтенштайн вант улсын гэр бүлийн уран сайхны үнэт эдлэл, тэр дундаа 1967 онд АНУ-ын Үндэсний Урлагийн Галерей 5 сая ам доллараар худалдаж авсан Леонардо да Винчигийн хөрөг зэрэг Гиневра де Бенчигийн хөргийг оруулан зарсан байв. 1970-аад оны сүүлчээр Лихтенштайн компанийн татварын бага түвшнийг ашиглан олон компаниудыг татаж, дэлхийн хамгийн баян улсуудын нэг болжээ. [[2008 он|2008 оны]] 9-р сарын байдлаар Лихтенштайны хунтайж нь дэлхийн хамгийн баян найм дахь хаан бөгөөд 3.5 тэрбум долларын хөрөнгөтэй. Тус улсын хүн ам дэлхийн амьдралын хамгийн өндөр түвшинтэй тооцогддог. == Засгийн газар == {{Main|Лихтенштайны улс төр}} [[Файл:Liechtenstein_-_Gemeinden_mit_Exklaven.png|left|thumb|Лихтенштайны засаг захиргааны хэлтсүүд]] [[Файл:Landtagsgebäude_und_Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[Вадуц]] дахь засгийн газрын төв]] [[Файл:Hans-Adam_Prince_of_Liechtenstein_(1974)_by_Erling_Mandelmann.jpg|thumb|Лихтенштайны хунтайж II Ханс-Адам 1974 онд Эрлинг Манделманны дүрсэлсэн байдал]] Лихтенштайн нь Төрийн тэргүүнээрээ [[Хаант засаг|хаант засаглалтай]], хууль баталдаг парламенттай. Лихтенштайны [[Үндсэн хууль|үндсэн хуулийг]] 2003 оны 3-р сард баталж 1921 оны үндсэн хуулийг орлуулсан. [[1921 он|1921 оны]] үндсэн хууль нь үндсэн хуульт хаант засаглалтай Лихтенштайныг байгуулсан; Эрх баригч хунтайж улс төрийн томоохон эрх мэдлээ хадгалсан ч парламентын тогтолцоо бий болжээ. Эрх баригч хунтайж нь төрийн тэргүүн бөгөөд Лихтенштайныг олон улсын харилцаанд төлөөлдөг. Ханхүү парламент баталсан хуульд хориг тавих боломжтой. Ханхүү санал асуулга дуудаж, шинэ хууль тогтоомж санал болгож, парламентыг татан буулгаж болно, гэвч парламент тараахыг бүх нийтийн санал асуулгаар явуулдаг. Гүйцэтгэх засаглал нь засгийн газрын тэргүүн (ерөнхий сайд) болон засгийн газрын дөрвөн зөвлөх (сайд) нараас бүрдсэн байдаг. Засгийн газрын тэргүүн болон бусад сайд нарыг парламентийн саналын дагуу хунтайж томилдог. Үндсэн хуульд засгийн газрын хоёр гишүүнийг хоёр бүс бүрээс сонгохыг заасан байдаг. Парламент ханхүүгээс бие даасан сайд эсвэл бүх засгийн газрыг огцруулахыг шаардаж болно. Хууль тогтоох эрх мэдэл нь пропорциональ төлөөллийн томъёоны дагуу дөрвөн жилийн хугацаатайгаар сонгогддог 25 гишүүнээс бүрдсэн. Арван таван гишүүнийг Oberland (Дээд улс эсвэл бүс), арван гишүүнийг нь Unterland (Доод улс эсвэл бүс)-ээс сонгогддог. Парламентад суудал авахын тулд намууд дор хаяж 8% -ийн санал авах ёстой, өөрөөр хэлбэл 25 суудалтай хууль тогтоох байгууллагад 2 суудал авахад хангалттай. Парламент гишүүд дундаасаа парламентын ерөнхийлөгч болон нэмэлт дөрвөн гишүүнээс бүрдсэн "Landesausschuss" (Үндэсний хороо)-ийг сонгодог. Үндэсний хороонд парламентын хяналтын чиг үүргийг гүйцэтгэдэг. Парламент шинэ хууль тогтоомжийг хунтайжтай санал болгох, санаачлагатай бүх нийтийн санал асуулгад шаардагдах тооны хүмүүстэй хуваалцах үүрэгтэй. Шүүх эрх мэдэл нь [[Вадуц]] дахь Бүс нутгийн шүүх, Вадуцын Принцелийн дээд давж заалдах шатны шүүх, Принцелийн Дээд шүүх, Захиргааны хэргийн шүүх, Улсын шүүхэд хамаарна. Улсын шүүх хууль тогтоомжийг Үндсэн хуультай нийцүүлэх журмыг баталж, парламентаас сонгогдсон таван гишүүнтэй байна. 1984 оны 7-р сарын 1-ний өдөр Лихтенштайн Европ дахь эмэгтэйчүүдэд санал өгөх эрхийг олгосон хамгийн сүүлийн улс болов. Зөвхөн эрэгтэйчүүдэд оролцохыг зөвшөөрсөн сонгуулийн санал хураалт 51.3 хувийн саналаар дэмжигдсэн. === Шинэ үндсэн хууль === [[2003 он|2003 оны]] 3-р сард болсон бүх нийтийн сонгуульд сонгогчдын бараг гуравны хоёр нь II Ханс-Адамын санал болгосон шинэ үндсэн хуулийг дэмжжээ. Санал болгож буй үндсэн хуулийг олон хүн, тэр дундаа Европын Зөвлөл [[Хаант засаг|хаант засаглалын]] бүрэн эрхийг өргөжүүлсэн хэмээн шүүмжилж байв. Ханхүү хэрэв үндсэн хууль хэрэгжихгүй бол бусад хааны өмчийг арилжааны зориулалтаар ашиглаж, [[Австри]] руу нүүнэ гэж заналхийлэв. Ханхүүгийн гэр бүл, ханхүү улс үндэстний дотор асар их олон нийтийн дэмжлэгийг хүртэж байгаа бөгөөд тогтоол нь 64 орчим хувийн саналтай байв. Ханхүүгийн хориг тавих эрхийг хүчингүй болгох саналыг 2012 оны бүх нийтийн санал асуулгаар сонгогчдын 76 хувь нь татгалзсан байна. Цөөн тооны үндэсний үндсэн хуулиуд нэгдэх эрхийг хангаж байгаа боловч Лихтенштайн хотын захиргаа олонхын саналаар холбооноос гарах эрхтэй. == Газар зүй == {{Main|Лихтенштайны газар зүй}} [[Файл:Rhein_bei_Balzers_-_Blick_auf_Gonzen.JPG|thumb|[[Райн мөрөн|Райн мөрөн]]: Лихтенштайн ба [[Швейцар|Швейцарын]] хоорондох хил (Швейцарын Альп руу чиглэсэн)]] Лихтенштайн нь Европын Альпийн дээд Райны хөндийд байрладаг ба зүүн талаараа Австрийн Форалберг муж, урд талаараа Грисоны (Швейцар) кантон, баруун талаараа Галлены кантон (Швейцар)-тай хиллэдэг. Лихтенштайны баруун хязгаарыг бүхэлд нь Рейнээс бүрдүүлдэг. Тус улсын өмнөд хэсгээс хойд зүгт 24 км-ийн зайд хэмжигддэг. Түүний хамгийн өндөр цэг Грауспиц 2.599 м юм. Уулархаг байршилтай нь өмнөд салхины хүчтэй салхийг харьцангуй зөөлөн болгодог. Өвлийн улиралд уулын налуу нь өвлийн спортод маш сайн тохирдог. 2006 онд улсын хилийг илүү нарийвчлалтай хэмжилт хийсэн шинэ судалгаагаар түүний талбай 160 км², 77.9 км хэмжээтэй байна. Лихтенштайны хил хязгаар нь урьд өмнө бодож байснаас 1.9 км урт байна. Лихтенштайн бол газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийн хамгийн жижиг бие даасан зургаа дахь улс юм Лихтенштайны вант улс нь Гемайндэ (олон тоон дээр ''Gemeinden'', орчуулбал суурин) нэртэй 11 нийгэмлэгт хуваагддаг. Гемайндэ нь ихэвчлэн зөвхөн нэг хот, тосгоноос бүрддэг. Тэдний тав нь (Эссен, Гамприн, Маурен, Руггелл, Шэлленберг) Унтерланд (доод муж) сонгуулийн тойрогт, үлдсэн хэсэг нь (Бальзерс, Планкен, Шаан, [[Трийзен]], Трийзенберг, [[Вадуц]]) Оберланд (дээд муж) хэсэгт оржээ. ==Эдийн засаг== {{Main|Лихтенштайны эдийн засаг}} [[Файл:Vaduz_Zentrum.jpg|thumb|[[Вадуц|Вадуц хотын]] төв ]] Байгалийн нөөц нь хязгаарлагдмал боловч Лихтенштайн бол иргэдээс илүү их компаниудтай дэлхийн цөөн улсуудын нэг юм. Энэ нь цэцэглэн хөгжсөн, өндөр үйлдвэрлэлтэй чөлөөт аж ахуйн эдийн засагтай. Лихтенштайны томоохон хөршүүдийн хот сууринтай харьцуулахад амьжиргааны түвшин сайтай. Лихтенштайн [[Швейцар|Швейцартай]] гаалийн холбоонд оролцдог бөгөөд [[Швейцар франк]]ийг үндэсний мөнгөн тэмдэгт болгон ашигладаг. Тус улс эрчим хүчнийхээ 85 орчим хувийг [[Импорт|импортоор]] авдаг. Лихтенштайн нь 1995 оны 5-р сараас Европын эдийн засгийн бүс ба Европын чөлөөт худалдааны нийгэмлэг (EFTA) гишүүн юм. Засгийн газар эдийн засгийн бодлогоо Европын улсуудтай уялдуулахаар ажиллаж байна. 2008 онд ажилгүйдлийн түвшин 1.5% байсан. Лихтенштайнд ганцхан эмнэлэг байдаг, [[Вадуц]] дахь Лихтенштайны Ландесспитал. 2009 оны байдлаар нэг хүнд ногдох тооцоо ДНБ 139 100 ам.доллар байсан нь дэлхийн хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Үйлдвэрлэл нь электроник, нэхмэл эдлэл, нарийн багаж хэрэгсэл, металл үйлдвэрлэл, цахилгаан хэрэгсэл, зангуу боолт, тооцоолуур, эмийн сан, хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг зэрэг орно. Олон тариалангийн талбайнууд, жижиг фермүүд Оберланд ба Унтерланд байдаг. Лихтенштайн улаан буудай, арвай, эрдэнэ шиш, төмс, сүүн бүтээгдэхүүн, мал аж ахуй, дарс үйлдвэрлэдэг. Аялал жуулчлал нь эдийн засгийнхаа ихэнх хэсгийг эзэлдэг. === Татвар === [[Файл:Grenze_Liechtenstein,_Balzers.jpg|left|thumb|[[1923 он|1923 оноос]] хойш Лихтенштайн, [[Швейцар|Швейцарын]] хооронд хилийн хяналтгүй болсон.]] Лихтенштайны засгийн газар хувь хүний орлого, бизнесийн орлого, үндсэн хөрөнгө (эд хөрөнгө)-д татвар ногдуулдаг. Хувь хүний орлогын албан татварын үндсэн хувь 1.2% байна. Улс орны нийгмийн даатгалын хөтөлбөрийн хүрээнд бүх ажилчдаас 4.3 хувийн орлогын албан татвар ногдуулдаг. Энэ хувь хэмжээ нь хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдэд хамгийн өндөр буюу 11% хүртэл байх бөгөөд орлогын албан татварын дээд хэмжээг нийт 29% орчим байдаг. Баялагт ногдуулах татварын суурь хувь нь жилийн 0.06%, нэгдсэн дүн 0.89% байна. Аж ахуйн нэгжийн ашгийн татварын хэмжээ 12.5% байна. Сүүлийн жилүүдэд Лихтенштайн олон улсын мөнгө угаагчдыг эрүүгийн хэрэг үүсгэн шүүхэд хатуу шийдэмгий хандаж, хууль ёсны санхүүгийн төв болох дүр төрхийг сурталчлахаар ажиллаж байна. [[2008 он|2008 оны]] 2-р сард тус улсын ЛЖТ банк Германд татварын луйвартай холбоотой дуулианд өртсөн нь эрх баригч гэр бүлийнхэн Германы засгийн газартай харилцаа холбоог сулруулав. Ханхүү Алоис нь Германы засгийн газрыг хулгайлсан бараа наймаалцсан хэрэгт буруутгаж, LGT Group-ийн хуучин ажилтны санал болгож байсан 7.3 сая долларын хувийн банкны мэдээллийг худалдаж авсан гэж дурджээ. 2008 оны Лихтенштайны татварын асуудал нь олон улс оронд хийсэн татварын мөрдөн байцаалтууд нь зарим улс орнууд засгийн газрууд Лихтенштайн дахь банк, итгэлцлийг ашиглан татварын үүргээс зайлсхийсэн гэж үзэж байгаа. Энэ нь 2007 онд [[Парис|Парисын]] Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагаас [[Андорра]] ба [[Монако|Монакогийн]] үлдсэн хамтын ажиллагааны бус татварын бүсүүдийн нэг болох Лихтенштайнд дарамт үзүүлэх оролдлого гэж үзэв. 2009 оны 5-р сарын 27-ны өдөр ЭЗХАХБ нь Лихтенштайныг хар жагсаалтаас хасав. 2015 оны 10-р сард [[Европын Холбоо]], Лихтенштайн санхүүгийн мэдээллийг автоматаар солилцох зорилгоор татварын гэрээ байгуулав. == Хүн ам == {{Main|Лихтенштайны хүн ам|Лихтенштайн дахь шашин}} Хүн амын хувьд Лихтенштайн бол хүн амаараа Европын дөрөв дэх жижиг улс юм; [[Ватикан|Ватикан хот]], [[Сан-Марино|Сан Марино]], [[Монако]] Лихтенштайнаас цөөн тооны оршин суугчтай. Хүн амын тоо нь гол төлөв герман үндэстэн боловч гуравны нэг нь гадаад гаралтай: Швейцарчууд, Италичууд, Туркууд юм. Гадаад гаралтай хүмүүс тус улсын ажиллах хүчний гуравны хоёрыг бүрдүүлдэг. Лихтенштайнчуудын дундаж наслалт нь 82.0 жил байдаг: эрэгтэй: 79.8 жил, эмэгтэй: 84.8 жил (2018 он). Нялхсын эндэгдэл 2018 оны тооцооллоор 1000 амьд төрөлтөд 4,2 нас баралт байна. === Шашин шүтлэг === [[Файл:Church_vaduz.png|left|thumb|[[Вадуц]] дахь Гэгээн Флорин [[Католик]] сүм]] Лихтенштайны үндсэн хуульд зааснаар [[Католик|католик шашин]] бол түүний албан ёсны төрийн шашин юм. Лихтенштайн нь бүх шашны хүмүүсийг хамгаалахыг санал болгодог бөгөөд "ард түмний шашны ашиг сонирхлыг" засгийн газрын тэргүүлэх чиглэл гэж үздэг. Лихтенштайний сургуулиудад үл хамаарах боловч [[католик]] эсвэл [[Протестант урсгал|протестантизм]] шашны боловсролыг хууль ёсны дагуу шаарддаг. Засгийн газраас шашны байгууллагуудад татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг. Pew судалгааны төвийн мэдэгдсэнээр Лихтенштайнд шашны дайсагналаас үүдэлтэй нийгмийн зөрчил бага байгаа тул засгийн газар шашны үйл ажиллагааг хязгаарлаж байна. 2010 оны хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 85.8 хувь нь Христэд итгэгчид байдаг бөгөөд үүний 75.9 хувь нь Вадуцын Католик шашны итгэлийг баримталдаг бол 9.6 хувь нь протестантууд байдаг. Хамгийн цөөн цөөнхийн шашин бол ислам (нийт хүн амын 5.4%) юм. == Боловсрол == {{Main|Лихтенштайны боловсрол}} [[Файл:University_of_Liechtenstein.JPG|thumb|[[Лихтенштайны их сургууль]]]] Лихтенштайны бичиг үсгийн мэдлэг 100 хувь байна. 2006 онд Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага нь Лихтенштайны боловсролыг дэлхийн 10-т оруулав. Лихтенштайнд дөрвөн их сургууль байдаг: * [[Лихтенштайны их сургууль]] * [[Лихтенштайны вант улсын хувийн их сургууль]] * [[Лихтенштайны институт]] * Лихтенштайн дахь Олон улсын философийн академи Улсын хэмжээнд есөн улсын дунд сургууль байдаг. Үүнд: * Лихтенштайны [[Вадуц]] дахь гимнази * [[Вадуц]] дахь Мюлехолцын дунд сургуулийн цогцолбор дахь ''Реал сургууль Вадуц'' ба ''Ахлах сургууль Вадуц'' * [[Шаан]] дахь Шааны дунд сургууль ба Лихтенштайны спортын сургууль == Тээвэр == Лихтенштайнд 250 км хатуу хучилттай авто зам байдаг бөгөөд эдгээрийн 90 км нь унадаг дугуйн зам. 9.5 км төмөр зам нь Лихтенштайнаар дамжин [[Австри]], [[Швейцар|Швейцарыг]] холбодог. Лихтенштайнд дөрвөн төмөр замын өртөө байдаг: Шаан-Вадуц, Форст Хилти, Нендельн, Шаанвальд. Лихтенштайн автобус нь Швейцарын Postbus системийн охин компани боловч тусдаа ажилладаг. Автобусууд мөн Австрийн Фелдкирч хотод очдог. Лихтенштайн нисэх онгоцны буудалгүй. Хамгийн ойрын том нисэх онгоцны буудал бол [[Швейцар|Швейцарын]] [[Цюрих|Цюрих хотын]] ойролцоох Цюрих нисэх онгоцны буудал юм. Хамгийн ойрын жижиг нисэх буудал бол Сент Галлен нисэх онгоцны буудал юм. Фрийдрихсхафен нисэх онгоцны буудал нь 85 км-ийн зайд байдаг тул Лихтенштайнд нэвтрэх боломжийг олгодог. Хелипорт Балцерс гэх нисдэг тэрэгний буудалтай. == Соёл урлаг == [[Файл:KML_HAF_aussen_vom_Staedtle_Barbara_Buehler.jpg|left|thumb|Kunstmuseum ([[Лихтенштайны Урлагийн Музей]])]] [[Файл:Liechtensteinisches_Landesmuseum,_2014.JPG|thumb|[[Лихтенштайны үндэсний музей]]]] Жижиг хэмжээтэй тул Лихтенштайн нь гадны нөлөөнд хүчтэй өртсөн. "Лихтенштайны түүхэн нийгэмлэг" нь тухайн улсын соёл, түүхийг хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Улсын хамгийн том музей бол [[Лихтенштайны Урлагийн Музей|Урлагийн Музей]] бөгөөд олон улсын урлагийн чухал цуглуулга орчин үеийн урлагийн олон улсын музей юм. 2000 оны 11-р сард ашиглалтад орсон бөгөөд бетон болон хар базальт чулууны "хар хайрцаг" хэлбэртэй болжээ. Музейн цуглуулга нь Лихтенштайны үндэсний урлагийн цуглуулга юм. Өөр нэг чухал музей бол [[Лихтенштайны үндэсний музей]] бөгөөд Лихтенштайны соёл, байгалийн түүхэн музей юм. Мөн тамга тэмдэглэх музей, цанын музей, 500 жилийн настай хөдөөгийн амьдралын хэв маягийн музей байдаг. Хамгийн алдартай түүхэн дурсгалт газрууд бол Вадуц цайз, Гутенберг цайз, Улаан байшин, Шелленберг балгас юм. Хүн амын нэлээд хэсэг нь цайзад үндэсний баяр ёслолд оролцдог. Хөгжим, театр бол соёлын чухал хэсэг юм. == Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл == Лихтенштайны интернетийн үйлчилгээ үзүүлэгч, үүрэн холбооны оператор нь [[Шаан|Шаан хотод]] байрладаг Телеком Лихтенштайн юм. Тус улсад ганцхан телевизийн суваг байдаг, 2008 онд байгуулагдсан хувийн 1FLTV. Одоогийн байдлаар 1FLTV нь Европын Телевизийн холбооны гишүүн биш юм. 2004 онд байгуулагдсан L-Radio нь Лихтенштайны радио станцын үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Триест хотод байдаг ба 1938 оны 10-р сарын 15-ны өдөр "Агаарын радио Лихтенштайн" нэртэй болжээ. Лихтенштайн бас хоёр том өдөр тутмын сонинтой; Лихтенштайны Ардын Сонин (''Liechtensteiner Volksblatt'') ба Лихтенштайны Эцэг Орон<ref>Монгол хэлэнд «эх орон» гэж хэрэглэдэг бол герман хэлэнд «эцэг орон» буюу «эцгийн орон» гэж хэрэглэдэг. Харин эх орон гэх утга нь германы хэлэнд үндсэн улс гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Жишээлбэл [[Калининград муж]]ийн эх орон нь [[Оросын Холбооны Улс]] гэх мэт.</ref> (''Liechtensteiner Vaterland''). Лихтенштайн дахь анхны мултимедиа компани нь [[Вадуц|Вадуц хотод]] байрладаг ManaMedia юм. == Спорт == Лихтенштайны хөлбөмбөгийн багууд Швейцарын хөлбөмбөгийн лигүүдэд тоглодог. Швейцарын хөлбөмбөгийн 2-р дивизион болох Швейцарын Challenge лигт тоглож буй FC Vaduz баг нь цомын тэмцээнд хамгийн амжилттай оролцсон баг. 2004 оны намар нэгэн баг хэдхэн сарын өмнө Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд ялагдаж байсан [[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португалтай]] 2:2-оор тэнцсэн юм. 2008 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээний шалгаруулах шатанд Лихтенштайн Латвийг 1:0 харьцаатай хожсон нь Латвийн дасгалжуулагчийг огцруулах шалтгаан болов. Тэд 2007 оны 10-р сарын 17-нд Исландын шигшээг 3:0-аар буулган авлаа. Энэ нь Исландын шигшээ багийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн хувьд хамгийн их хохирол юм. 2010 оны 9-р сарын 7-нд тэд [[Шотланд|Шотландын]] Глазго хотод болсон 1:1 харьцаатай тэнцсэн бөгөөд хоёрдугаар үед 1:0 харьцаатай байсан боловч 97 дахь минутад Стефен МакМанус оруулсан гоолын ачаар Лихтенштайн 2:1-ээр хожигдсон. 2011 оны 6-р сарын 3-нд Лихтенштайн Литвийг 2:0-ээр ялав. Лихтенштайнд илүүд үздэг спортын гол боломж бол уулын цанын спорт гэх мэт өвлийн спортын төрөл юм. Ханни Вензел 1980 оны өвлийн олимпоос хоёр алт, нэг мөнгөн медаль хүртсэн (1976 онд хүрэл медаль хүртсэн), түүний дүү Андреас 1980 онд нэг мөнгөн медаль хүртсэн. Нийт арван медалийн (бүгд уулын цанаар гулгахад) Лихтенштайн бусад улс орныхоос нэг хүнд ногдох олимпын медалийг илүү хүртжээ. Энэ бол ямар олимпод медаль хүртсэн хамгийн жижиг улс. Лихтенштайны бусад алдартай цаначид бол Марко Бюхэль, Вилли Фроммелт, Пол Фроммелт, Урсула Конзетт юм. Лихтенштайн бол эмэгтэйчүүдийн мэргэжлийн теннисчин Стефани Вогтын төрсөн нутаг юм. == Аюулгүй байдал ба Батлан хамгаалах == Лихтенштайны үндэсний цагдаа нь улс доторх дэг журмыг сахих үүрэгтэй. Үүнд 87 хээрийн офицер, 38 иргэний албан хаагч, нийт 125 ажилтан багтдаг. Тус улс дэлхийн хэмжээнд гэмт хэргийн түвшин доогуур. Лихтенштайны шоронд цөөн тооны хоригдол байдаг бөгөөд хоёр жилээс дээш хугацаагаар ял эдэлж байгаа хүмүүс [[Австри|Австрийн]] харьяалалд шилждэг. Лихтенштайны үндэсний цагдаа нь Австри, Швейцартай гурван талт цагдаагийн хүчний хооронд хил дамнасан нягт хамтын ажиллагаа хийх боломжийг олгодог гурван талт гэрээ байгуулдаг. Лихтенштайн нь төвийг сахих бодлогыг баримталдаг бөгөөд цэрэг зэвсэггүй байдаг цөөхөн орны нэг юм. Арми нь [[1866 он|1866 оны]] Австро-Пруссын дайнаас хойш удалгүй татан буугдсан бөгөөд Лихтенштайнд 80 хүний бүрэлдэхүүнтэй цэрэг байрлуулсан боловч тэд ямар ч тулалдаанд оролцоогүй байв. Лихтенштайнд алба хааж байсан сүүлчийн цэрэг [[1939 он|1939 онд]] 95 насандаа таалал төгсөв. 1980-аад онд Швейцарын арми их бууны сургуулилт хийж байгаад санамсаргүй байдлаар Лихтенштайны 161 хөлбөмбөгийн талбайтай тэнцэх хэмжээний ойг шатаасан байна. Энэ хэргээ цагаатгах үүднээс 2015 оны хүртэл 220.000 модыг тухайн газар шинээр тариалсан байдаг.<ref name="watson">[https://www.watson.ch/schweiz/wirtschaft/554711552-das-sind-die-11-groessten-fehlschlaege-der-schweizer-armee watson.ch: ''Verlorene Panzer, übermütige Rekruten und Wasserdiebstahl: Die 11 grössten Fails der Schweizer Armee'']</ref> [[2007 он|2007 оны]] гуравдугаар сарын 1-ний шөнө 170 хүний бүрэлдэхүүнтэй Швейцарын явган цэргийн анги бэлтгэл сургуулилтын үеэр цаг агаарын муу үзэгдэх орчин хязгаарлагдмал байснаас шалтгаалан төөрч яваад Лихтенштайны нутгийн гүн рүү 1,5 километр орсон байна. Швейцарын зэвсэгт хүчний гаргасан энэхүү алдааг [[Нью-Йорк Таймс]] сонин хүртэл ''«Швейцар Лихтенштайн руу 170 хүний бүрэлдэхүүнтэй довтоллоо»'' хэмээн бичигдэж байжээ.<ref name="watson" /> Дараа нь Швейцарын арми албан ёсоор уучлал гуйсанд Лихтенштайны дотоод яамны хэвлэлийн төлөөлөгч ''"Асуудал байхгүй, иймэрхүү зүйл тохиолдох ш дээ"'' гэж мэдэгджээ.<ref>{{cite web |title='Liechtenstein bank chief shot dead' |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26931814 |website=BBC News |date=7 April 2014}}</ref> [[2017 он|2017 онд]] Лихтенштайн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] Цөмийн зэвсгийг хориглох тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. == Гадаад холбоос == {{commonscat|Liechtenstein|Лихтенштайн}} {{wikiatlas|Liechtenstein}} * {{official website|http://www.liechtenstein.li/}} (in German and English) * [https://web.archive.org/web/20190816193920/https://www.fuerstenhaus.li/en/ Princely House of Liechtenstein] * [http://www.landtag.li/en/ Parliament of Liechtenstein] * [https://web.archive.org/web/20200527082734/https://www.regierung.li/default.aspx?lang=en Government of Liechtenstein] * [http://www.tourismus.li/en/ Official tourism of Liechtenstein] * [http://www.as.llv.li/ Statistics Office of Liechtenstein] {{in lang|de}} * {{CIA World Factbook link|ls|Liechtenstein}} * [https://web.archive.org/web/20121002063442/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/liechtenstein.htm Liechtenstein] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{cite EB1911|wstitle=Liechtenstein|volume=16|short=x}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17535108 Liechtenstein profile] from [[BBC News]] == Эшлэл == {{Reflist|2}} {{NaviBlock |Европ |Хөтлөгч мөр Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Лихтенштайн| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] a2tzayza9hr8hkdi1kta4sorxxi85jn 0 14969 872418 857195 2026-10-02T11:29:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872418 wikitext text/x-wiki {{short description|Кенийн Момбаса мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Момбаса | native_name = Mombasa | nicknames = {{Flatlist| * Мвамбао * Араб хотхон * Мөрөөдлийн хот * Цэнхэр ба цагаан хот * Хэзээ ч унтдаггүй хот * Зүүн Африкийн гарц * Хуучин нийслэл }} | settlement_type = [[Кенийн хотын жагсаалт|Хот]] ба [[Кенийн мужууд|хотын муж]] | population_demonym = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Mombasa_Island.jpg | caption1 = Арлын агаарын харагдац | image2 = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg | caption2 = [[Момбасагийн хуучин хот|Мжи Ва Кале]] | image3 = FORT JESUS.jpg | caption3 = [[Есүс цайз]] | image4 = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg | caption4 = Момбасагийн соёо | image5 = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg | caption5 = Ньяли далайн эрэг | image6 = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg | caption6 = [[Мандхри сүм]] | image7 = Haller Park 02.jpg | caption7 = [[Халлер Парк (Кени)|Халлер Парк]] | image8 = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg | caption8 = Момбасагийн дурсгалын сүм }} | image_flag = | flag_size = | image_shield = | shield_size = | motto = | pushpin_map = Кени#Африкийн эвэр#Африк | pushpin_map_caption = Кени дэх байршил##Африкийн эвэр дэх байршил##Африк дахь байршил | pushpin_relief = 1 | mapframe = yes | mapframe-id = Q1112885 | mapframe-wikidata = yes | mapsize = | map_caption = Момбасагийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_type1 = [[Кенийн мужууд|Муж]] | subdivision_name = {{flag|Кени}} | subdivision_name1 = [[Момбаса муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 900 | government_type = [[Мужийн засаг захиргаа]] | governing_body = Мужийн чуулган | leader_title = Захирагч | leader_name = Абдулсамад Шариф Нассир | area_total_km2 = | area_land_km2 = 219.9 | area_water_km2 = | population_rank = Кенид [[Кенийн_хот,_суурингийн_жагсаалт_(хүн_амын_тоогоор)|2-т]] | population_total = 1311860<ref>[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]</ref> | population_as_of = 2020 | population_note = | population_footnotes = <ref name="KNBS">[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=2019-11-13 }}; татаж авсан: 2019-11-07.</ref> | population_urban = 1388449<ref>[https://populationstat.com/kenya/mombasa]</ref> | population_density_km2 = 5495 | population_metro = 1553000<ref>{{Cite web |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population |title=Archive copy |access-date=2026-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001224637/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population |archive-date=2025-10-01 |url-status=dead}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | demographics_type1 = ДНБ (ХАЧП) | demographics1_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 тэрбум (2-т)(2022)<ref>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=2026-05-27}}</ref> | demographics1_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) (2-т) | demographics_type2 = GDP (NOMINAL)| | demographics2_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 тэрбум (2022) (2-т)| | demographics2_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) (2-т) | area_code = 020 | timezone = [[Зүүн Африкийн Цаг|EAT]] | utc_offset = +3 | mapframe-zoom = 9 | coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}} | elevation_ft = | elevation_m = 50 | footnotes = | blank1_name_sec1 = Уур амьсгал | blank1_info_sec1 = [[Тропикийн саваннагийн уур амьсгал|Aw]] | website = {{URL|http://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}} }} '''Момбаса''' (<small>[[Англи хэл|Англиар]]</small> ''Mombasa'') нь [[Энэтхэгийн далай]]н эрэгт орших, [[Кени]] улсын хоёр дахь том [[хот]] юм. Томоохон [[далайн боомт|боомт]] тус хотод олон улсын [[нисэх онгоцны буудал]] бий. Эргийн аялал жуулчлалын аж үйлдвэрийн төв хот болно. Уг хотын нэр нь [[араб хэл]]ний "Дайны арал" гэсэн утгатай '''Манбаса''' хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд [[свахили хэл]]ээр ''Кисива Ча Мвита'' (товчоор Мвита) гэдэг. == Хотын дүр төрх == <gallery class="center" mode="packed" heights="150"> Mombasa-MarketHall.jpg|Хуучин зах Oldpostofficemombasa.JPG|Хуучин төв шуудан Fort JesusMombasa.jpg|Исүс цайз </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Момбаса ([[Мой олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 41.4 |Feb record high C = 45.9 |Mar record high C = 43.0 |Apr record high C = 41.4 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 33.4 |Jul record high C = 31.0 |Aug record high C = 30.3 |Sep record high C = 31.6 |Oct record high C = 33.0 |Nov record high C = 35.9 |Dec record high C = 37.3 |year record high C = 45.9 |Jan high C = 32.8 |Feb high C = 33.0 |Mar high C = 33.3 |Apr high C = 32.0 |May high C = 29.7 |Jun high C = 29.3 |Jul high C = 28.7 |Aug high C = 28.4 |Sep high C = 29.1 |Oct high C = 30.0 |Nov high C = 30.9 |Dec high C = 32.3 |year high C = |Jan mean C = 27.7 |Feb mean C = 28.1 |Mar mean C = 28.7 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 26.1 |Jun mean C = 25.4 |Jul mean C = 24.4 |Aug mean C = 24.5 |Sep mean C = 25.1 |Oct mean C = 26.2 |Nov mean C = 27.2 |Dec mean C = 27.7 |year mean C = |Jan low C = 23.4 |Feb low C = 24.1 |Mar low C = 24.8 |Apr low C = 24.6 |May low C = 23.1 |Jun low C = 22.0 |Jul low C = 20.9 |Aug low C = 21.2 |Sep low C = 21.7 |Oct low C = 22.9 |Nov low C = 23.8 |Dec low C = 24.0 |year low C = |Jan record low C = 16.8 |Feb record low C = 19.4 |Mar record low C = 19.7 |Apr record low C = 18.9 |May record low C = 18.8 |Jun record low C = 17.4 |Jul record low C = 13.6 |Aug record low C = 15.3 |Sep record low C = 16.3 |Oct record low C = 18.0 |Nov record low C = 18.8 |Dec record low C = 18.1 |year record low C = 13.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 33.9 |Feb precipitation mm = 14.0 |Mar precipitation mm = 55.6 |Apr precipitation mm = 154.3 |May precipitation mm = 235.5 |Jun precipitation mm = 88.3 |Jul precipitation mm = 71.8 |Aug precipitation mm = 68.2 |Sep precipitation mm = 67.2 |Oct precipitation mm = 103.4 |Nov precipitation mm = 104.7 |Dec precipitation mm = 75.8 |year precipitation mm = 1072.7 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 3 |Feb precipitation days = 1 |Mar precipitation days = 5 |Apr precipitation days = 10 |May precipitation days = 14 |Jun precipitation days = 10 |Jul precipitation days = 10 |Aug precipitation days = 8 |Sep precipitation days = 9 |Oct precipitation days = 9 |Nov precipitation days = 8 |Dec precipitation days = 7 |year precipitation days = 94 |Jan humidity = 77 |Feb humidity = 75 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 80 |May humidity = 82 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 82 |Aug humidity = 82 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 81 |Nov humidity = 82 |Dec humidity = 80 |year humidity = 80 |Jan sun = 269.7 |Feb sun = 254.8 |Mar sun = 269.7 |Apr sun = 225.0 |May sun = 204.6 |Jun sun = 207.0 |Jul sun = 210.8 |Aug sun = 244.9 |Sep sun = 246.0 |Oct sun = 272.8 |Nov sun = 264.0 |Dec sun = 260.4 |year sun = 2929.7 |Jand sun = 8.7 |Febd sun = 9.1 |Mard sun = 8.7 |Aprd sun = 7.5 |Mayd sun = 6.6 |Jund sun = 6.9 |Juld sun = 6.8 |Augd sun = 7.9 |Sepd sun = 8.2 |Octd sun = 8.8 |Novd sun = 8.8 |Decd sun = 8.4 |yeard sun = |source 1 = NOAA (хур тунадас болон нар 1961–1990)<ref>{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/KN/63820.TXT |title=Mombase (Mombasa) Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142100/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/KN/63820.TXT |archive-date=2020-11-15 |url-status=dead |access-date=2026-05-27 }}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1962–1993),<ref name = DWD>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_638200_kt.pdf |title=Klimatafel von Mombasa (Flugh. Port Reitz) / Kenia |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-27 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142044/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_638200_kt.pdf |url-status=live }}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, бага үзүүлэлт)<ref name = meteoclimat>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1764 |title=Station Mombasa |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=2026-05-27 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142108/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1764 |url-status=live }}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=https://www.roostweather.com/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=63820 |title= MOMBASA INTERNATIONAL AIRPORT Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date= 2026-05-27 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mombasa|Момбаса}} * [https://web.archive.org/web/20080509073155/http://www.mombasainfo.com/ MombasaInfo] * [https://web.archive.org/web/20180804162038/http://imombasa.com/ Imombasa] * [http://www.worldstatesmen.org/Kenya_native.html WorldStatesmen - Kenya] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Кенийн суурин]] [[Ангилал:Момбаса| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] r2a1egwwoyy0ujg6x464m8y154jinn1 0 22076 872393 857098 2026-10-02T03:54:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 872393 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 2''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 275 дахь ([[өндөр жил]] бол 276 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 90 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1535 — Францын судлаач [[Жак Картье]] Хочелагд бууж [[Монреал]] гэж нэрлэжээ. * 1552 — Оросын "Догшин" хэмэх [[IV Иван]] хаан Казань хотыг эзлэж [[Казанийн ханлиг|Казанийн ханлигийг]] Хаант Орост нэгтгэв. * 1870 — [[Ром]] хот нэгдсэн Итали улсын нийслэл болов. * 1958 — [[Гвиней]] улс Францаас тусгаар тогтносноо зарлан тунхаглажээ. * 2023 - Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Д.Сумъяабазар "Ногоон автобус"-ны дуулианаас шалтгаалан өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаасаа огцрох өргөдлөө өгөв. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1869 - [[Махатма Ганди]] (1948 онд нас барсан) Энэтхэгийн үндэсний эрх чөлөөний удирдагч. *1954 - [[Халтарын Билэгжаргал]] (2008 онд нас барсан) Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, хөгжмийн зохиолч. == Энэ өдөр нас барагсад == *1974 ― [[Василий Шукшин]] (1929 онд төрсөн) Зөвлөлтийн алдартай зохиолч, кино жүжигчин болон найруулагч, кино зохиолч. *1998 - [[Санжаасүрэнгийн Зориг]] (1962 онд төрсөн) Монгол Улсын улс төрч, ардчилсан хувьсгалын удирдагчдын нэг. **[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] (1948 онд төрсөн) Монгол Улсын Шадар сайд. == Тэмдэглэлт баярууд == == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадны холбоос == {{Commonscat|2 October|10 сарын 2}} [[Ангилал:Өдөр|1002]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#02]] 7eoei17hjidfbnrsiqigfqqm1vaqkrt 0 22326 872406 872153 2026-10-02T07:33:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872406 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-10-02 07:33:35 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] jhn9mhk5g6kf3q5lq24ccgp7hwwklh3 0 24173 872398 872149 2026-10-02T05:07:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872398 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-10-02 05:07:55 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] bshe2sksvelttj6128pvwa6f3d00teh 0 29357 872410 797090 2026-10-02T08:22:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872410 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан | native_name = | image = | caption = | birth_year = [[1939]] он | birth_place = [[Монгол улс|Монгол]] ([[БНМАУ]])-ын [[Дорнод]]<br/>аймгийн [[Дашбалбар сум]] | death = {{death date and age2|2011|11|4|1939|1|1|mf=y}} | nationality = [[монгол үндэстэн]] ([[буриад ястан]]) |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = дуучин | years_active = 1956 - 2011 он (55 жил) | agent = | alma_mater = | children = }} '''Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан''' (1939 оны 2-р сарын 15-нд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Дашбалбар сум|Дашбалбар суманд]] төрсөн—2011 оны 11-р сарын 4-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) — [[Монгол улс|Монголын]] "баас" хоолойтой [[дуурийн дуучин]], профессор, 1976 онды Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цол хүртсэн. ==Намтар== Эцэг эх нь 1930-аад оны дундуур ЗХУ-ын Агийн буриадаас нүүж ирсэн хүмүүс байв. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутагт төрж, бага сургууль, дунд сургуулийг дүүргэж 1961-1966 онд [[Болгар]] улсын [[Софи]] хотын Хөгжмийн дээд сургуулийг дуурийн дуулаачийн мэргэжлээр төгссөн. 1956-1959 онд Дорнод аймгийн Хөгжимт Драмын театр, 1959-1961 онд Улсын Хөгжимт Драмын театрт дуучин, 1966-1990 онд Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн театрт дуучин, 1987-1990 онд Монголын урлагийн ажилтны холбооны даргаар тус тус ажиллаж байв. Мөн Хөгжим бүжгийн коллежийн багшаар ажиллаж, олон арван шавь нар төрүүлсэн профессор цолтой хүн байв. 1957 онд [[Москва]] хотноо болсон Дэлхийн Залуучууд Оюутны 6-р их наадамд ардын дууны төрлөөр хүрэл медаль хүртэж, 1959 онд Австрийн [[Вена]] хотноо болсон ДЗО-ы 7-р их наадам, 1962 онд Финландын [[Хельсинки]] хотноо болсон ДЗО-ы 8-р их наадам, 1968 онд Болгарын [[Софи]] хотноо болсон ДЗО-ы 9-р их наадамд амжилттай оролцсон. 2002 онд «[[Алтаргана наадам|Алтаргана» наадамд]] оролцсон. 1969 онд БНМАУ-ын Гавьяат, 1976 онд [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цол хүртсэн. ==Уран бүтээл== * “Хурим” жүжгийн Боролдой Дорнод аймагт 1958 онд, * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] “Шарай голын гурван хаан” Хар гэрт хаан 1961 онд, * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] “Тэмцэл” Дандар 1965 онд, * [[Дагвын Лувсаншарав|Д.Лувсаншарав]] “Хан бүргэд” Насанбат 1966 онд, * В.Мурадели ”Октябрь” Ленин 1967 онд, * [[Сергей Рахманинов|С.Рахманинов]] “Алеко” Өвгөн цыган 1969 онд, * [[Шарль Гуно]] (франц. ''Charles François Gounod''; 1818—1893) “Фауст” Мефистофель 1969 онд, * [[Дагвын Лувсаншарав|Д.Лувсаншарав]] “Шивээ Хиагт” Рааш 1971 онд, * А.Бородин “Игорь ван” Кончак 1972 онд, * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] “Мартагдашгуй дөчин хоёр хоног” Хасбаатар 1974 онд, * Б.Сметанин “Худалдагдсан бэр” Кецаль 1974 онд, * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]], Б.Смирнов “[[Учиртай гурван толгой]]” Балган 1976 онд, * [[Жоаккино Россини|Ж.Россини]] “[[Севилийн үсчин (зохиол)|Севилийн үсчин”]] Дон Базилио 1979 онд, * [[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумлаа]] “Үнэн” Гонгор 1980 онд, * [[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччини]] “Тоска” Тахилч 1981 онд, * Б.Ямпилов “Шидэт ваар” Галсан 1984 онд, * Ж.Перголези “Зарц хатагтай” Уберто, мөн найруулсан 1987 онд, * [[Пётр Чайковский|П.И.Чайковский]] “[[Евгений Онегин (дуурь)|Евгений Онегин]]” Гремин 1988 онд, * [[Цогзолын Нацагдорж|Ц.Нацагдорж]] ”Үүлэн заяа” Хоролдой өвгөн 1988 онд ==Хүртсэн цол, шан== * 1969 он — [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Гавьяат жүжигчин * 1976 он — БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]] * 1988 он — [[Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс|БНБАУ]]-ын Гэгээн Кирилл ба Мефодийн одон * 2006 он — ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс|БНБурУ]]-ын Ардын жүжигчин == Дурсгал == XX-р зууны манлай уран бүтээл “Халуун элгэн нутаг” дууг анх дуулсан Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан агсны гэгээн дурсгалд зориулж “Увертюра” хамтлаг өөр стиль жанрт оруулан 2012 оны 6-р сард дуулсан байна. 2019 оны 3-р сарын 21-ний өдөр БНМАУ-ын Ардын жүжигчин, ОХУ-ын Буриад улсын ардын жүжигчин, дуурийн нэрт дуучин Дэмбэрэлийн Жаргалсайханы 80 насны ойд зориулсан "Дэлхийд танигдсан дуучин-Д.Жаргалсайхан – 80” эрдэм шинжилгээний бага хурал, дурсамж уулзалтыг Монгол улсын Консерватурын хичээлийн байранд зохиол байгуулсан. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 urlag.mn] — Ардын жүжигчин: [http://www.urlag.mn/post.php?m=940 Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20200812201136/http://toonto.mn/ toonto.mn] — Мэдээ мэдээсэл. 2011-11-09: [https://web.archive.org/web/20121211012600/http://www.toonto.mn/index.php?mm=news&task=view&id=288 Эмгэнэл] {{DEFAULTSORT:Жаргалсайхан, Дэмбэрэлийн}} [[Ангилал:Дуурийн дуучин]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Буриад)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гэгээн Кирилл ба Мефодийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Дашбалбарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1939 онд төрсөн]] [[Ангилал:2011 онд өнгөрсөн]] eqfgdr162444wl8gphcecc0l7f2jfh9 0 34774 872404 872151 2026-10-02T06:26:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872404 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k 0 35140 872364 858077 2026-10-01T15:48:15Z ~2026-52672-73 107924 /* */ 872364 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын Окситанийн департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Гар | native_name = Gard | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Францын департамент]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo2a = Nîmes-Hôtel de la Préfecture-20150822.jpg | photo3a = Old Roman Amfitheater of Nimes from the Southside - panoramio.jpg | photo1a = Pont du Gard 2013 11.jpg | photo2b = Cevennes 20110917 05.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of the Department of Gard.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Gard.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Gard-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|44|7|41|N|4|4|54|E|region:FR-30_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Окситани (муж)|Окситани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Ним]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Алес]]<br />[[Ле Виган, Гар|Ле Виган]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = Франсуаз Лоран-Перриго<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 5853 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|32-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 30 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Гар департаментын арондисман|3]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Гар департаментын кантонууд|23]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммун|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Гар департаментын коммунууд|350]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-30 | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэл 1 км²-аас том хэмжээтэй голын адаг, нуур, цөөрөм, мөсөн голуудыг тооцдоггүй}} '''Гар''' ([[франц хэл|франц]] [[окситан хэл|окситан]] [[каталан хэл|каталан]] гурвуулангаар нь Gard, францаар ​[ɡaʁ] гэж дууддаг) гэж [[Франц]] улсын [[Франц]] орны дорнод өмнөд хэсгийн [[Лангедок — Руссильон]] мужийн харьяат 5853 км² газар, 623 мянган хүнтэй [[аймаг]] (департамент) байдаг. Төв нь [[Ним]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Aiguèze.jpg </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gard|Гар (департамент)}} * [http://www.gard.fr/ Гар департаментын ерөнхий зөвлөл] [[Ангилал:Гар (департамент)| ]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] l8dj2thgvax15apsxxp85ooemlc0bcx 872373 872364 2026-10-01T18:14:04Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/~2026-52672-73|~2026-52672-73]] ([[User talk:~2026-52672-73|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/872364|872364]] засварыг цуцлах 872373 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын Окситанийн департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Гар | native_name = Gard | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Францын департамент]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo2a = Nîmes-Hôtel de la Préfecture-20150822.jpg | photo3a = Old Roman Amfitheater of Nimes from the Southside - panoramio.jpg | photo1a = Pont du Gard 2013 11.jpg | photo2b = Cevennes 20110917 05.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapeau non-officiel fr département Gard.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Gard.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Gard-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|44|7|41|N|4|4|54|E|region:FR-30_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Окситани (муж)|Окситани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Ним]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Алес]]<br />[[Ле Виган, Гар|Ле Виган]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = Франсуаз Лоран-Перриго<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 5853 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|32-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 30 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Гар департаментын арондисман|3]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Гар департаментын кантонууд|23]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммун|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Гар департаментын коммунууд|350]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-30 | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэл 1 км²-аас том хэмжээтэй голын адаг, нуур, цөөрөм, мөсөн голуудыг тооцдоггүй}} '''Гар''' ([[франц хэл|франц]] [[окситан хэл|окситан]] [[каталан хэл|каталан]] гурвуулангаар нь Gard, францаар ​[ɡaʁ] гэж дууддаг) гэж [[Франц]] улсын [[Франц]] орны дорнод өмнөд хэсгийн [[Лангедок — Руссильон]] мужийн харьяат 5853 км² газар, 623 мянган хүнтэй [[аймаг]] (департамент) байдаг. Төв нь [[Ним]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Aiguèze.jpg </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gard|Гар (департамент)}} * [http://www.gard.fr/ Гар департаментын ерөнхий зөвлөл] [[Ангилал:Гар (департамент)| ]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] 04rrqgldaj1ejhu8w9qdhe4bawpe35q 0 37154 872371 867804 2026-10-01T17:06:27Z HorseBro the hemionus 100126 872371 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Featured article}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }}'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 1635–1741 оны хооронд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд өрнөсөн цуврал цэрэг, улс төрийн мөргөлдөөн байсан бөгөөд хоёр улсын хоорондох ноёрхлын төлөөх тэмцлийн оргил үе байв. Гэвч Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] хоорондох мөргөлдөөн үүнээс өмнө буюу XV зууны дунд үеэс эхэлж, XVI–XVII зууны турш тасралтгүй үргэлжилжээ. Энэхүү урт хугацааны дайнууд нь [[Долоон ус]], [[Чу мөрөн]], [[Талас мөрөн]], [[Сырдарья]] мөрний сав газар болон Өмнөд Казахстаны баянбүрд, худалдааны хотуудыг хяналтдаа авахын төлөө өрнөсөн бөгөөд Төв Азийн хүчний тэнцвэрт байдалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн юм. Ойрадууд XV зууны дунд үеэс [[Узбекийн хант улс]] болон [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] эзэмшилд удаа дараа довтолж эхэлсний дараа бүс нутгийн улс төрийн байдал эрс өөрчлөгдөв. 1465 онд [[Казахын ханлиг]] байгуулагдсанаар Казахууд Ойрадуудын гол өрсөлдөгч болж, XVI зууны турш хоёр тал Долоон ус болон зэргэлдээх тал нутгийн төлөө олон удаагийн довтолгоо, сөрөг довтолгоо хийжээ. Энэ үед дайсагналын зэрэгцээ түр зуурын эвсэл, харилцан захирагдах үе ч тохиолдож байсан бөгөөд эдгээр мөргөлдөөн нь хожмын Казах–Зүүнгарын дайнуудын үндэс болсон юм. 1635 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар мөргөлдөөн шинэ шатанд шилжив. Нэгдсэн, төвлөрсөн Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар Казахын ханлигтай хийх дайнууд илүү өргөн хүрээтэй болж, Зүүнгарууд Казахын нутагт хэд хэдэн томоохон аян дайн зохион байгуулсан. Энэ үед [[Салкам Янгир хаан]] олзлогдсон бөгөөд 1643 оны [[Орбулагийн тулаан]] Казахын түүхэн дэх хамгийн алдартай тулалдаануудын нэг болсон ч дайны ерөнхий явцыг эргүүлж чадаагүй юм. [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс Төв Азид хүчирхэгжин, Казахстаны өмнөд хэсэг болон [[Ташкент]], [[Сайрам (хот)|Сайрам]] зэрэг стратегийн хотуудын төлөө өргөн хэмжээний аян дайн явуулав. Галдан Казахстан, [[Киргизүүд]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухарын хант улс]] болон бусад хөрш орнуудад цэргийн ажиллагаагаа өргөжүүлж, Долоон ус дахь Зүүнгарын ноёрхлыг бэхжүүлжээ. Гэвч түүний [[Халх]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг эхлүүлсэн дайнууд Зүүнгарын хүчийг өөр чиглэлд хуваарилахад хүргэж, Казахуудад алдагдсан газар нутгийнхаа тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж олгов. Дайны хамгийн ширүүн үе нь [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ноёрхлын үед тохиов. 1698 оноос эхэлсэн Зүүнгарын томоохон довтолгоонууд Казахын ханлигт асар их хохирол учруулсан бөгөөд 1723 оны их довтолгоо Казахын түүхэнд ''«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»'' буюу ''Их гамшгийн жилүүд'' хэмээн дурсагддаг. Энэхүү довтолгооны улмаас олон арван мянган хүн амь үрэгдэж, олон зуун мянган хүн дүрвэн нүүдэллэж, Казахстаны өмнөд хэсгийн олон хот, суурин Зүүнгарын мэдэлд оржээ. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн их тэлэлтийн үе байв. Үүний хариуд Казахын гурван жүзийн ноёд нэгдэн цэргийн хүчээ нэгтгэж, [[Калмаккирилган|Булантын тулаан]] болон [[Анракайн тулаан]] зэрэг шийдвэрлэх ялалтуудыг байгуулснаар Зүүнгарын довтолгоог зогсоож чадсан юм. Харин Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах Зүүнгарын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл Казахуудад алдсан нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж бүрдүүлжээ. [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс цэргийн болон төрийн байгуулалтынхаа оргил үед хүрч, Казахын ханлигтай хийсэн дайнд дахин стратегийн давуу байдлыг олж авчээ. Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах дотоодын тэмцлийг ялж төрийн эрхийг нэгтгэсэн Галданцэрэн Казахын ханлигт чиглэсэн довтолгоогоо сэргээж, 1731–1735 оны дайнд Ахмад Жүзийг өөрийн хараат байдалд оруулан, Ташкент, Сайрам, Түркистан зэрэг өмнөд хотууд дахь Зүүнгарын ноёрхлыг сэргээв. Дараа нь 1739–1741 оны томоохон аян дайнаар Дунд болон Бага Жүзийн эсрэг дахин амжилттай давшиж, Казахын хүчийг няцаан, Зүүнгарын цэргийн давамгай байдлыг хадгалж чаджээ. Эдгээр ялалтуудын зэрэгцээ Галданцэрэн Чин улстай байгуулсан энхийн гэрээний ачаар дорнод хилээ баталгаажуулж, цэргийн гол хүчээ баруун фронтод төвлөрүүлэх боломжтой болсон бөгөөд 1743 онд Казахуудтай энхийн хэлэлцээр байгуулснаар Зүүнгарын Хаант Улс XVII–XVIII зууны түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг үеэ туулсан юм. Харин Галданцэрэн 1745 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлж, Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдал алдагдсанаар тус улс удалгүй Чин улсын довтолгоонд өртөн мөхөх нөхцөл бүрджээ. Казах–Зүүнгарын дайнууд нь XVII–XVIII зууны Төв Азийн түүхэн дэх хамгийн урт хугацаанд үргэлжилсэн нүүдэлчдийн дайнуудын нэг бөгөөд Казахстан, Зүүнгар, Орос болон Чин улсын харилцаанд урт хугацааны нөлөө үзүүлжээ. Энэхүү мөргөлдөөн нь Казахын ханлиг дотооддоо илүү нягт нэгдэхэд хүргэж, Оросын Казахстан дахь нөлөө нэмэгдэхэд хувь нэмэр оруулсан бол Зүүнгарын Хаант Улс Чин улсын эсрэг удаан үргэлжилсэн дайнд хүчээ тарамдуулснаар XVIII зууны дунд үед мөхөх нөхцөл бүрджээ. Ийнхүү Казах–Зүүнгарын дайнууд нь Төв Азийн улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг үндсээр нь өөрчилсөн томоохон түүхэн үйл явцын салшгүй хэсэг болсон юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} 1634–1635 оны өвөл хүртэл Зүүнгарууд казахуудтай хоёр удаа тулалдсан бөгөөд анхны тулалдаанаар казахууд ялалт байгуулсан. Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} [[Далайбаатар тайш]] болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далайбаатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}}[[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf |title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}} }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |url=https://archive.org/details/tearoadchinaruss0000aver |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh. |url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}} |access-date=2026-06-12 |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526190244/https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] e9dhlz5p4mgbyscraj04ch4jnl0a3l1 0 40003 872403 859853 2026-10-02T06:23:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872403 wikitext text/x-wiki {{Short description|Молдавын хоёр дахь том хот}} {{Distinguish|Белз}} {{Инфобокс суурин | official_name = Бэлць | native_name = Bălți | other_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 |image1 =Primăria Bălți 2.JPG{{!}}Тусгаар тогтнолын талбай болон хотын захиргаа |image2 =Eparhia Bălți.jpg{{!}}Bishop's Palace |image3 =Catedrala. Sf. Const si Elen. din Bălți.JPG{{!}}Sts. Constantine and Helen Cathedral |image4 =Teatrul Vasile Alecsandri, Bălți.jpg |image5 =Alecu Russo State University, Balti, Moldova (49256067681).jpg{{!}}Rectorate of the Alecu Russo State University of Bălți |caption1 = Тусгаар тогтнолын талбай, хотын захиргаа |caption2 = Бишопын ордон |caption3 = [[Гэгээн Константин ба Хелений сүм, Бэлць|Цогчин дуган]] |caption4 = Үндэсний Театр |caption5 = [[Алеку Руссогийн Бэлцийн улсын их сургууль]] }} | image_flag = Flag of Bălți.png | image_seal = Coat of Arms of Balti.png | image_map = Balti in Moldova (semi-secession).svg | map_caption = Молдав дахь Бэлцийн байршил | pushpin_map = Молдав | pushpin_label = Бэлць | pushpin_map_caption = Молдав дахь байршил | coordinates = {{coord|47|46|N|27|55|E|region:MD|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{MDA}} | subdivision_type2 = [[Молдавын суурин газрын жагсаалт|Коммун]] | subdivision_name2 = [[Садовое]], [[Елизавета, Молдав|Елизавета]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1620<ref>{{Cite journal |last=Марсалковски |first=Тео-Теодор |date=2007 |title=Geneza municipiului Bălți: concept urbanistic și prima atestareza municipiului Bălți: concept urbanistic și prima atestare |url=http://dspace.usarb.md:8080/jspui/bitstream/123456789/2373/1/Marsalcovschi_Teo_Teodor_Geneza_municipiului_Balti.pdf |journal=Anuarul Catedrei Disciplini Socioumanistice |volume=2007/2008 |pages=6–28}}</ref><ref>{{Cite web|last=Руслан |first=Михалевский |date=2009-11-06 |title=Год рождения Бельц — 1620-й |url=http://www.baltigraphia.me/2009/11/1620.html}}</ref><ref>{{Cite web |last=Руслан |first=Михалевский |date=2016-02-23 |title=Академия наук: 1421 год не является датой первого упоминания о Бельцах |url=http://esp.md/sobytiya/2016/02/23/akademiya-nauk-1421-god-ne-yavlyaetsya-datoy-pervogo-upominaniya-o-belcah?qt-widget_socials=0 |access-date=2026-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019151231/https://esp.md/sobytiya/2016/02/23/akademiya-nauk-1421-god-ne-yavlyaetsya-datoy-pervogo-upominaniya-o-belcah?qt-widget_socials=0 |archive-date=2022-10-19 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Энчиук |first=Николаэ |date=2019 |title=Orașul și județul Bălți de la începuturi până în anul Marii Uniri |url=https://ibn.idsi.md/ro/vizualizare_articol/81638 |journal=Dialogica, revista de studii culturale si literatura |volume=1 |pages=104–115 |issn=2587-3695}}</ref> | established_title2 = Хотын эрх | established_date2 = 1803<ref>[[Теодор Кодреску|Кодреску, Т]]. ''[https://www.scribd.com/document/367897033/Uricariul-Volumul-08-Condica-Liuzilor Uricarul sau Colecțiune de diferite acte care pot servi la Istoria românilor. Volumenul VIII]''. Iași: Tipo-litografia Buciumului român, 1881, p. 290.</ref><ref name=halippa1817>[[Ион Халиппа|Халиппа, И. Н.]] ''[http://oldchisinau.com/lib/files/PoDannymPerepisi1817g-Halippa%28BGUAK1907%29.pdf Роспись землевладения и сословного строя населения Бессарабии по данным переписи 1817 года]'' // Труды Бессарабской губернской ученой архивной комиссии. — Кишинёв: Типо-литография Э. Шлиомовича, 1907. — Т. 3. — С. 83, 84. — 596 с.</ref> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Бэлць хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Александр Петков]] | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | area_metro_km2 = 77.6 | elevation_m = 59 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=Rezultatele finale ale Recensământului Populației și Locuințelor 2024 |url=https://statistica.gov.md/ro/statistic_indicator_details/60 |access-date=2026-06-22 |website=Rezultatele finale ale Recensământului Populației și Locuințelor 2024 |language=ro}}</ref> | population_total = 90954 | population_as_of = [[2024 оны Молдавын хүн амын тооллого|2024]] | population_density_km2 = auto | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = MD-3100 | area_code = +373 231 X-XX-XX | blank_name = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BL XX 000/ XXX 000 | website = [http://www.balti.md/ Official website] | name = | population_metro = 94,546 | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = auto | population_rank = 2 | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | leader_party = [[Бидний нам (Молдав)|Бидний нам]] }} '''Бэлць''' ({{IPA|ˈbəltsʲ}}], Bălţi, Балць, Бельцы) — [[Молдав улс|Молдав]]ын 145 мянган хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&idc=168&id=4004 Численность постоянного населения Республики Молдова на 1 января 2013 года, в территориальном разрезе]. {{ref-ru}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Bălți|Бэлцийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Бэлць| ]] [[Ангилал:Молдавын хот]] [[Ангилал:Молдавын суурин]] 4tem3sgnbll64j4pinccc5upo3qw8fa 0 43815 872396 870927 2026-10-02T04:47:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872396 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Арда Туран | image = [[file:Arda Turan - 01.jpg|250px]] | caption = Арда [[Атлетико Мадрид]]ад ([[2013]]) | fullname = Арда Туран | birth_date = {{Birth date and age|1987|01|30|df=y}} | birth_place = [[Турк]], [[Истанбул]] | height = 1.77 [[Метр|м]]<ref>{{cite web |url=http://en.clubatleticodemadrid.com/jugadores/arda-turan |title=Club Atlético de Madrid – Official Web Site – Arda Turan |publisher=clubatleticodemadrid.com |date= |accessdate=17 December 2013 |archive-date=21 Наймдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821183754/http://en.clubatleticodemadrid.com/jugadores/arda-turan |url-status=dead }}</ref> | currentclub = [[Атлетико Мадрид]] | clubnumber = 10 | position = [[Хагас хамгаалагч|Жигүүрийн тоглогч]] | youthyears1 = 1997–2000 | youthclubs1 = Алтынтепси Макелспор | youthyears2 = 2000–2005 | youthclubs2 = [[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]] | years1 = 2005–2011 | clubs1 = [[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]] | caps1 = 127 | goals1 = 29 | years2 = 2006 | clubs2 = → [[Манисаспор]]<br>(зээл) | caps2 = 15 | goals2 = 2 | years3 = 2011– | clubs3 = [[Атлетико Мадрид]] | caps3 = 95 | goals3 = 11 | nationalyears1 = 2002 | nationalteam1 = Турк (16-) | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2003–2004 | nationalteam2 = Турк (17-) | nationalcaps2 = 30 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2003–2005 | nationalteam3 = Турк (18-) | nationalcaps3 = 11 | nationalgoals3 = 2 | nationalyears4 = 2004–2006 | nationalteam4 = Турк (19-) | nationalcaps4 = 18 | nationalgoals4 = 6 | nationalyears5 = 2005 | nationalteam5 = Турк (20-) | nationalcaps5 = 2 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2006 | nationalteam6 = Турк (21-) | nationalcaps6 = 2 | nationalgoals6 = 0 | nationalyears7 = 2006– | nationalteam7 = [[Туркийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Турк]] | nationalcaps7 = 72 | nationalgoals7 = 14 | medaltemplates = | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 17 | ntupdate = 2014 оны 3 сарын 5 }} '''Арда Туран''' ({{lang-tr|Arda Turan}}, ''[[1987]] оны [[1 сарын 30|нэгдүгээр сарын 30-нд]] [[Истанбул]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Турк]]ийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Атлетико Мадрид]] болон [[Туркийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Туркийн шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарайд]] зургаан улирал 194 тоглолтонд 45 гоол, 77 дамжуулалтаар гойд ялгарсан Ардаг [[2011]] оны [[8 сарын 9|наймдугаар сарын 9-нд]] [[Атлетико Мадрид]]<ref>[http://www.galatasaray.org/futbol/futbol_as/haber/10787.php Arda Turan'ın Transferi Konusunda Anlaşma Sağlandı – 09.08.2011 23:08 (GALATASARAY SPORTİF AŞ)]. / Galatasaray.org. Retrieved on 20 May 2012.</ref> 12 сая еврогоор туркийн дээд ханшийг тогтоон элсүүлжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/futbol/18453054.asp?gid=381 |wayback=20150924145223 |text=Transferin fotoğrafı – Hürriyet Futbol |archiv-bot=2026-10-02 04:47:30 InternetArchiveBot }}. Hurriyet.com.tr. Retrieved on 20 May 2012.</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1491545.html |wayback=20131212123147 |text=Heavyweights keep a low profile |archiv-bot=2026-09-23 03:43:15 InternetArchiveBot }}. FIFA.com (12 August 2011). Retrieved on 20 May 2012.</ref> ==Амжилт== ;Галатасарай * [[Туркийн хөлбөмбөгийн лиг|Туркийн аварга]]: 2007/08 * [[Туркийн хөлбөмбөгийн цом|Туркийн цомын]] эзэн: 2004/05 * [[Туркийн хөлбөмбөгийн супер цом|Туркийн супер цомын]] эзэн: 2008 * Туркийн супер цомын дэд байр: 2006 ;Атлетико Мадрид * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн аварга]]: 2013/2014 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] эзэн: 2012/13 * [[УЕФА Европа лиг]]ийн түрүү: 2011/12 * [[УЕФА Супер цом]]ын эзэн: 2012 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] дэд байр: 2013 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн дэд байр: 2013/2014 ;Турк * [[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Европын аварга]]: [[2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2008]] * [[Газар дундын тэнгис]]ийн орнуудын наадмын түрүү: 2005 ;Хувийн * Туркийн супер лиг: 2008 оны шилдэг тоглогч<ref>{{Cite web |url=http://www.ataryemez.com/gazete/spor-servisi-milliyet-gazetesi/ |title=2008 Yılın Spor Ödülleri — Лучший игрок года |access-date=2014-07-19 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175707/http://www.ataryemez.com/gazete/spor-servisi-milliyet-gazetesi/ |url-status=dead }}</ref> * Туркийн лиг: 2009 оны шилдэг тоглогч<ref>[http://www.haberhilal.com/haber-Y305l305n-futbolcusu-246d252l252-Arda-Turan8217a-56131 2009 Spor Ödülleri]/</ref><ref>[http://www.porttakal.com/haber-yilin-futbolcusu-arda-turan-608026.html Лучший игрок года — Арда Туран]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Туркийн лиг: 2009 оны шилдэг дамжуулагч<ref name=autogenerated1>[http://www.fotomac.com.tr/Galatasaray/2013/05/02/arda-cimboma-donuyor]/</ref> * Туркийн лиг: 2010 оны шилдэг дамжуулагч<ref name=autogenerated1 /> * Олонд таашаагдсан Европын 2009 оны тоглогч<ref>[http://www.rusfootball.info/rss/1146105030-rejting-populyarnosti-iffhs-2009-aleks-arshavin-i-akinfeev-v-liderax.html Рейтинг популярности IFFHS-2009 ]</ref> * Туркийн үнэ цэнэтэй баг ==Үзүүлэлт== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align: center;" style="font-size:80%" |- !rowspan="2"|Баг !rowspan="2"|Улирал !colspan="3"|Лиг !colspan="3"|Цом !colspan="3"|Лигийн цом !colspan="3"|Европ !colspan="3"|Бүгд |- !Гараа!!Гоол!!Дамжуулалт!!Гараа!!Гоол!!Дамжуулалт!!Гараа!!Гоол!!Дамжуулалт!!Гараа!!Гоол!!Дамжуулалт!!Гараа!!Гоол!!Дамжуулалт |- |rowspan="7" valign="center"|[[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]] |2004–05 |1||0||0||1||0||0||colspan=3|—||0||0||0||2||0||0 |- |2006–07 |29||5||9||3||1||?||0||0||0||7||2||3||36||8||12 |- |2007–08 |30||7||14||7||0||3||0||0||0||7||1||4||44||8||21 |- |2008–09 |29||8||9||6||2||1||colspan=3|—||11||2||4||46||12||15 |- |2009–10 |29||7||14||6||4||4||colspan=3|—||12||0||8||47||11||26 |- |2010–11 |12||2||2||3||1||0||colspan=3|—||4||3||1||19||6||3 |- !Бүгд!!127!!29!!48!!26!!8!!8!!0!!0!!0!!41!!8!!20!!194!!45!!77 |- |rowspan="2" valign="center"|[[Манисаспор]] |2005–06 |15||2||3||0||0||0||colspan=3|—||colspan=3|—||15||2||3 |- !Бүгд!!15!!2!!3!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!15!!2!!3 |- |rowspan="4" valign="center"|[[Атлетико Мадрид]] |2011–12 |33||3||6||0||0||0||colspan=3|—||12||2||6||45||5||12 |- |2012–13 |32||5||6||7||0||1||0||0||0||2||0||1||41||5||8 |- |2013–14 |30||3||4||5||2||0||2||0||1||9||4||1||46||9||6 |- !Бүгд!!95!!11!!16!!12!!2!!1!!2!!0!!1!!23!!6!!8!!132!!19!!26 |- !colspan="2"|Замнал!!235!!42!!67!!37!!10!!9!!2!!0!!1!!64!!14!!28!!338!!65!!106 |} ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== * [http://www.djibril-cisse.fr/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20090625104811/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=21359 Үзүүлэлт - Soccerbase.com] {{ref-en}} * {{nfteams|2474}} * [https://web.archive.org/web/20141020034502/http://ru.soccerway.com/players/djibril-aruun-cisse/9960/ Профайл - Soccerway.com] {{ref-ru}} {{Атлетико Мадрид багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны ЕАШТ-д Туркийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Туран, Арда}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Туркийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Атлетико Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манисаспор багийн тоглогч]] [[Ангилал:Галатасарай багийн тоглогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Туркууд]] e4casdvqh88qym2f3bb935s49t5hmp5 0 44481 872405 726536 2026-10-02T06:51:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872405 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сансрын нисгэгч | name = Владимир Комаров | foto = Vladimir Mikhaylovich Komarov (1927-1967), his wife Valentina Komarov, and their daughter Irina.jpg | land = {{URS}} | behörde = [[ЗХУ-ын агаарын зэвсэгт хүчин|ВВС]] | rufzeichen = {{lang-ru|Рубин}} („[[бадмаараг]]“) | auswahl = [[1960 он]]ы [[4 сарын 28]]<br />(1-р сансрын нисгэгчийн бүлэг) | anzahl_flüge = 2 | erster_start = [[1964 он]]ы [[10 сарын 12]] | letzte_landung= [[1967 он]]ы [[4 сарын 24]] | dauer = 2 хоног 3 цаг 4 мин | 1.Mission = Woschod 1 | 2.Mission = Sojus 1 | ausgeschieden = 1967 оны 4 сарын 24<br />(газардах үед осолдон нас барсан) }} '''Владимир Михайлович Комаров''' (* [[1927 он]]ы [[3 сарын 16]]-нд [[Москва]]д; † [[1967 он]]ы [[4 сарын 24]]-нд [[Оренбург муж]]) — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] [[сансрын нисгэгч]], [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар|ЗХУ-ын хошой баатар]]. Тэрбээр сансрын хөтөлбөрт оролцож байхдаа нас барсан хамгийн анхны хүн юм. == Шуудангийн марк == <gallery heights="150px"> The Soviet Union 1964 CPA 3110 stamp (3-men Space Flight of Komarov, Yegorov and Feoktistov. Vladimir Komarov (1927-1967), a Soviet test pilot, aerospace engineer, and cosmonaut).jpg|1964 The Soviet Union 1964 CPA 3113 stamp (3-men Space Flight of Komarov, Yegorov and Feoktistov. The three cosmonauts).jpg|1964 </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vladimir Komarov|Владимир Комаров}} * Sven Grahn: [https://web.archive.org/web/20121227213126/http://www.svengrahn.pp.se/histind/Soyuz1Land/Soyanaly.htm ''An analysis of the Soyuz-1 flight''] {{DEFAULTSORT:Комаров, Владимир}} [[Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:Восход хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Союз хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Оросын сансрын нислэг]] [[Ангилал:Сансрын нислэгийн үеэр амь эрсдэгч]] [[Ангилал:Туршилтын нисгэгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1927 онд төрсөн]] [[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]] fgryfzs49twifc3m3g8l8idbbkgrxbj 0 46878 872377 753366 2026-10-02T00:53:06Z ~2026-52900-63 107933 872377 wikitext text/x-wiki Чөлөөт болон нээлттэй-эхийн програм хангамж Нээлттэй эхэд хамрагдах програм хангамж гэдэг нь хэн ч эх кодыг үзэх, судлах, үнэлэх дүгнэх болон шинэчлэн өөрчлөх боломжтой байдаг програм хангамж юм .Эх код нээлттэй байдаг учир хэн ч сайн дураараа [[програм хангамж]]ийн дизайныг сайжруулах үйл ажиллагаанд оролцох боломжтой байдаг. Хаалттай эхийн програм хангамж нь хувилах эрх нь хязгаарлагдмал байдаг, эх код нь хэрэглэгчдэд харагддаггүй патенттай өмчийн програм хангамжаас ялгаатай юм. НЭПХ-г ашиглахын давуу талууд нь ПХ бүтээх зардлыг бууруулах, хамгаалалт болон тогтвортой байдлыг өндөрсгөх, хэрэглэгчдэд өөрсдийн техник хангамжаа илүү сайн удирдах боломж олгодог зэрэг юм. Чөлөөт, нээлттэй эхийн үйлдлийн систем болох Linux болон Unix-н үйлдлийн систем нь өнөөдөр олон хүнд ашиг тусаа өгч, серверүүд, персонал компьютер, ухаалаг утсууд зэрэг олон төхөөрөмжүүдийг ажиллуулсаар байна ==Түүх== 1949 1950,1960,1970 аад онуудад хэрэглэгчид эх кодыг харж, өөрчилж түгээх зөвшөөрөлтэй байсан байна. Ихэнх техник хангамж борлуулдаг компаниуд програм хангамжыг дагалдуулан өгч байлаа. Харин 1960 оны сүүлээр техник хангамж зарсан мөнгөөрөө програм хангамж хөгжүүлэлтээ санхүүжүүлдэг компаниудаас ялгаатай зөвхөн програм хангамж хөгжүүлэн зардаг компаниуд гарч ирэв. 70-аад болон 80-аад оны эхээр програм хангамжийн компаниуд нь хэрэглэгчид кодыг судлан, мэдэж авахаас сэргийлэн 2 дахь хуулбар програмыг зардаг болов. 1983 онд МИТ хиймэл оюун ухааны лабораторын гишүүн Ричард Сталлман “GNU төсөл”-ийг хэрэгжүүлсэн. ==Засгийн газруудын хэрэглээ== Энэтхэгийн засгийн газар чөлөөт, нээлттэй эхийн програм хангамжыг дэмжмж байгаагаа 2001 онд албан ёсоор зарласан байна.Чөлөөт програм хангамжын төвийн нээлтийн ажиллагаанд Ричард Сталлман оролцсон байна. Германы Мунхенд 15000 Windows үйлдлийн системтэй комьютеруудыг Linux үйлдлийн системтэй болгох төсөл 10 жил явагдаж байгаа ба (2003-2013) одоо гүйцэтгэл нь 80%-тай явж байгаа аж. Малайз улс 2008 оныг хүртэл өмчийн програм хангамж дээр гаргадаг байсан сая сая долларыг “Чөлөөт, нээлттэй эхийн програм хангамжын нийтийн хэлтэс” –г нээснээр хэмнэсэн байна. 2006 онд Бразилийн засгийн газар Linux үйлдлийн системтэй хямд комьютеруудын нийлүүлэлтийг дэмжин татаас өгсөн байна. 2009 оны 2 сард Нэгдсэн Улсын Цагаан Ордны албан ёсны веб хуудас доторх агуулгын менежерээр Drupal-г ашиглан Linux серверүүдрүү шилжсэн байна. 3 сард Францын зэвсэгт хүчний вебсайт 2015 он гэхэд Ubuntu- руу шилжинэ гэдэг нь зарлагдсан байна. “Бидэнд тогтввортой, найдвартай үйлдлийн систем хэрэгтэй байсан учраас бид Windows-с Linux-руу шилжсэн. Энэ нь бидэнд байгууллагынхаа дотоод орчныг хянаж хэрэгтэй зүйл гарвал засч, тохируулж, өөрчлөх боломжыг олгосон.” “Олон улсын санасрын станц”-ын комьпютерийн системийг удирддаг “Нэгдсэн сансрын холбоо”-ны хийсэн мэдэгдэл. [[Ангилал:Программ хангамж]] [[Ангилал:Компьютер]] [[Ангилал:Технологи]] 7lewxscn7lh2f5xlde3wrvnpolkwg4o 0 63389 872394 857029 2026-10-02T03:56:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 872394 wikitext text/x-wiki '''Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж''' ([[1948 он]]ы [[7 сарын 20|7-р сарын 20]]-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Мөрөн сум]]<nowiki/>анд төрсөн - [[1998 он]]ы [[10 сарын 1|10-р сарын 2]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) [[Монгол Улс]]ын Төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын Шадар сайд (1990-1996). == Намтар == Ч.Пүрэвдорж 1948 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Мөрөн сум]]ын нутагт “Хөтөл” гэдэг газар малчин эцэг Жалцавын Чойжилсүрэн, эх Янпилын Пунсал нарын отгон хүү болж төрсөн. 1955-1959 онд Архангай аймгийн Мөрөн сумын бага сургуульд элсэн сурч байгаад 1959 оны 9 дүгээр сараас Өндөр-Улаан сумын 7 жилийн дунд сургуульд шилжин суралцаад 1962 онд төгссөн. Тэр ондоо Тариат сумын 10 жилийн сургуульд дэвшин суралцаад 1965 онд онц сайн төгссөн байна. == Боловсрол == 1965-1970 онд тухайн үеийн [[ЗХУ]]-ын Свердловск хотын (өнөөгийн ОХУ-ын [[Екатеринбург]] хот) С.М.Кировын нэрэмжит Уралын Политехникийн (УПИ) дээд сургуульд суралцаж төгсөөд “Цахилгааны инженер” мэргэжил эзэмшсэн. == Ажилласан байдал == 1970 оны 8 дугаар сараас 1980 он хүртэл Улаанбаатар хотын 3 дугаар Цахилгаан станцад цахилгааны цехийн ээлжийн даргын дагалдан, цахилгааны нарийн хэмжүүрийн техник, цахилгаан техникийн лабораторын реле хамгаалалт цахилгаан автоматикийн инженер, лабораторийн эрхлэгч, цехийн ахлах инженер, үйлдвэр хариуцсан орлогч дарга хүртэл дэвшин ажилласан. 1979 онд МАХН-д элссэн байна. 1980 оны 8 дугаар сараас БНМАУ-ын Түлш, эрчим хүчний үйлдвэрийн яамны Төвийн эрчим хүчний системийн ерөнхий инженерээр ажилласан. 1983 оноос БНМАУ-ын Түлш эрчим хүчний үйлдвэрийн яамны орлогч сайдын албыг хашсан. 1987-1990 онд Эрчим хүч, уул уурхайн үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайдаар ажилласан. 1990 оны 5-р сараас БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга ( Монгол Улсын 14 дэхь Ерөнхий сайд [[Шаравын Гунгаадорж|Шаравын Гунгаадоржийн]] тэргүүлсэн Засгийн газар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]] ) 1990 оны 9-р сараас Засгийн газрын Шадар сайд ( Монгол Улсын 15 дахь Ерөнхий сайд [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Дашийн Бямбасүрэнгийн]] тэргүүлсэн Засгийн газар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]]) 1992-1996 онуудад Архангай аймгаас Монгол Улсын УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож ( [[Улсын Их Хурал]]) анхны “Монгол Улсын Шадар сайд”-аар (Монгол Улсын 16 дахь Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайн]] тэргүүлсэн Засгийн газар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]]) тус тус ажилласан. Тэрээр энэхүү албан тушаалд Гурван Засгийн газарт улиран ажиллаж байжээ. Монгол Улсын Шадар сайд Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдоржийн тэргүүлж байсан зарим комиссууд: * Засгийн газар хоорондын комиссуудын үйл ажиллагааг зохицуулах комиссын дарга (1994 оны 3-р сарын 16-ны өдрийн 66 тогтоолоор байгуулагдсан) * Худалдаа, э/з, ш/у техникийн талаар хамтран ажиллах Монгол-Оросын Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга; * Худалдаа, э/з, ш/у техникийн талаар хамтран ажиллах Монгол-Хятадын Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга; * Худалдаа, э/з, ш/у техникийн талаар хамтран ажиллах Монгол-Европын Холбооны Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга; * [[Европын Холбоо|Европын холбооны]] ТАСИС хөтөлбөрийн Үндэсний зохицуулагч; * Үнийн зөвшлийн комиссын дарга; * Монгол Улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлэх Удирдлагын хөгжлийн хөтөлбөрийн хяналтын хорооны дарга; * “Ядуурлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохицуулан удирдах, хяналт тавих Үндэсний хорооны дарга; * Тулгар төр үүссэний болон Улсын баяр наадмыг тэмдэглэн өнгөрүүлэх Засгийн газрын комиссын дарга; * Тэрээр энэ хугацаанд Улсын Онцгой Комиссын даргаар давхар ажиллаж байжээ. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд Архангай аймгийн тойрогт [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржид]] ялагдсан юм. Түүнээс хойш ажилгүй байж байгаад 1998 оны 10-р сарын 2-нд хүнд өвчний улмаар нас барсан. 1990-1996 оны Монгол Улсын улс, төр нийгэм, эдийн засгийн шилжилтийн хүнд хэцүү үеийг даван туулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэн ажилласан эгэл даруухан төрийн зүтгэлтэн гэж монголын ард түмэн үнэлдэг. Түүний гавьяа зүтгэлийг үнэлж төрөлх нутаг болох Архангай аймгийн [[Тариат сум]]<nowiki/>ын дунд сургуулийг 2004 онд Монгол Улсын Шадар сайд Ч.Пүрэвдоржийн нэрэмжит болгож мөнхөлсөн юм. === Зориулсан шүлэг === Ар халхын тэнүүнд Арын сайхан хангай гэж бий Тэр сайхан хангайд Тэрхийн цагаан нуур гэж бий Тэвхэлсэн нумнаас тавьсан юм шиг Тэнгэрийн мөнгөн заадас шиг Суман гол зүсэн бий Усан дундуур нь ус харван урсдаг Урьд эртийн цагт Уул нь галаар оргилдог Тунгалаг гурван Тамир Туяа цацлан хатирдаг Тунсаг сайхан энэ л нутагт Тугал хариулж өссөн Туг барилцаж явсан Сайн хүү Шадар сайд аа... Морьтой дээдсийн алтан ургийн хунтайж Монгол Улсын шадар сайд Пүрэвдорж -[[Пунцагийн Бадарч|Пунцагийн Бадарчийн]] "Шадар сайд" шүлэгнээс. == Хувийн амьдрал == Гэргий Ч.Батбаяр, 4 хүүхэдтэй /охин П.Мягмарцогт, охин П.Батцогт, хүү П.Цогтгэрэл, охин П.Нансал/. {{DEFAULTSORT:Пүрэвдорж, Чойжилсүрэнгийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын түлш эрчим хүчний яамны орлогч сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын уул уурхайн яамны орлогч сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 7djp3vbc4a5pa8efjub0j9v67rlvd8u 0 82387 872390 854677 2026-10-02T03:14:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 872390 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Монгол-Казахын харилцаа | party1 = Казахстан | party2 = Монгол | map = Kazakhstan - Mongolia Locator.svg | filetype = svg | size = | mission1 = Астана дахь Монголын элчин сайдын яам | mission2 = Улаанбаатар дахь Казахстаны элчин сайдын яам | envoytitle1 = | envoy1 = Габит Койшибаев Бейбут_улы | envoytitle2 = | envoy2 = Д.Баярхүү }} '''Монгол-Казахстаны Харилцаа''' – [[Монгол улс|Монгол Улс]] болон [[Казахстан|Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] хоорондын дипломат харилцаа, хамтын ажиллагаа юм. 1991 онд ЗХУ задарч БНКазУ тусгаар тогносоны дараа Монгол улс нь Казахстан улсыг хүлээн зөвшөөрч 1992 оны 1-р сарын 22-нд анх хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон юм. Монгол Улсын Элчин сайдын яам [[Алматы]] хотноо 1992 онд нээгдэж сүүлд 2010 онд шинэ нийслэл [[Астана]] хот руу нүүж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад суух Онц Бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайдаар [[Шаравын Гунгаадорж]] (1992-1996), Т.Хатанбаатар (1997-2001), [[Хараавчийн Аюурзана|Х.Аюурзана]] (2006-2009), Ж.Сүхээ (2009-2013), Л.Баттулга (2013-2021), Д.Баярхүү (2021-2026), Г.Батжаргал 2026 оны 4-р сард томилогдон ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |url=http://astana-embassy.mn/ |title=Archive copy |access-date=2018-12-17 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224105013/http://astana-embassy.mn/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> 2021 оны байдлаар Монгол Улсаас БНКазУ-д сууга ЭСЯ нь Гүрж Улс, Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс, Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс, Туркменистан Улсыг хавсран суудаг ажээ. Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Дипломат төлөөлөгчийн газар 1997 онд, ЭСЯ-аа [[Улаанбаатар]] хотноо 2007 онд нээсэн. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 2-ны өдрийн Зарлигаар (2007 оны 1 дүгээр сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон) БНКазУ-ын Монгол Улс дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрын түвшин дээшлүүлж БНКазУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам болон өөрчлөгдсөн байна. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарилгаар Орман Каримович Нурбаев (2007-2012), Кобландин Калыбек Ибрагимович (2014-2019), Жалгас Жумаевич Адылбаев (2019 оны 10-р сарын 2-ноос) нар БНКазУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байна.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Хоёр улс хил залгадаггүй гэхдээ Монгол улсын хамгийн баруун цэгээс Казахстаны зүүн цэгийн хооронд 40 км байдаг. __TOC__ == Улс төрийн хамтын ажиллагаа == 1998 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди]] Казахстанд, 1993, 1999, 2008 онуудад БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] Монгол Улсад тус тус албан ёсоор айлчилсан. 2007 оны 8-р сарын 14-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], 2019 оны 10-р сарын 10-12-нд Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Казахстан улсад тус тус айлчилсан бол 2024 онд БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч [[Касым-Жомарт Токаев]] Монгол Улсад Төрийн айлчлал хийсэн байна. <br> Хоёр орны хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд нөлөөлсөн айлчлал, яриа хэлэлцээрүүд:<br> ''Казахстаны талаас'' – Ерөнхий сайдын (1992 оны 10-р сард), Ерөнхий сайдын орлогчийн (1997 оны 7-р сард), Төрийн Нарийн бичгийн даргын (2005 оны 6-р сард), Гадаад хэргийн сайдын (2006 оны 11-р сард) айлчлалууд;<br> ''Монголын талаас'' – Ерөнхий сайдын (1994 оны 12-р сард), Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын (2000 оны 11-рсард), Азид хамтын ажиллагаа, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хурал (2006 оны 6-р сард) болон Ази, Номхон Далайн бүс нутгийн Эдийн Засаг-Нийгмийн Комиссийн (ЭСКАТО) хуралд оролцсон Ерөнхий сайдын орлогчдын (Шадар сайд) айлчлал. 2016 оны 7 дугаар сард Монгол Улсад болсон АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалтад Казахстаны ерөнхий сайд [[Карим Масимов]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд БНКазУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Б.Сагынтаев тэргүүтэй казахстаны төлөөлөгчид Монгол Улсад айлчлал хийсэн. Айлчлалын хүрээнд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]], Ерөнхий сайд [[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]], Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] нарт бараалхсан. * 2015 оны 8-р сарын 29-нд Монгол Улсын Ерөнхий Прокурор М.Энх-Амгалан Астана хотод зохиогдсон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн орнуудын Ерөнхий прокуроруудын хуралд оролцов. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд Монгол, Казахстаны гадаад бодлогын байгууллагууд хооронд БНКазУ-ын Гадаад хэргийн сайдын нэгдүгээр орлогч Р.Жошыбаевын оролцоотой улс төрийн зөвлөгөөн зохиогдсон. Үүний үр дүнд талууд Монгол, Казахстаны Гадаад хэргийн яамд хоорондын 2015-2016 оны хамтын ажиллагааны төлөвлөгөөнд гарын үсэг зурсан юм. *2020 оны 10 дугаар сарын 14-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Э.Сарантогос болон БНКазУ-ын Гадаад хэргийн яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Н.Арыстанов нарын Гадаад харилцааны яам хоорондын зөвлөлдөх уулзалт цахим хэлбэрээр болсон байна. *2021 оны 10 дугаар сарын 13-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад албан ёсоор айлчилж тус улсын Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаевт бараалхсан байна. *2024 онд Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 7-р сард ШХАБ-ын хуралд оролцохоор Астана хотод очсон. *2024 оны 10-р сарын 28-29 Казахстаны ерөнхийлөгч [[Касым-Жомарт Токаев|Касым Жомарт Токаев]] Монгол улсад төрийн дээд түвшний айлчлал хийсэн. *2026 оны 4-р сарын 20-23-нд Монгол Улсын ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Казахстанд төрийн айлчлал хийв. Энэ үеэр “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцааг өргөжүүлэх, хамтын ажиллагааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах, олон улс, бүс нутгийн тавцан дахь хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэх талаар санал солилцсон байна. '''Парламент хоорондын хамтын ажиллагаа'''<br>2002 оны 8-р сард БНКазУ-ын Парламентын Мажилисийн Даргын орлогч Монгол улсад, харин 2003 оны 12 дугаар сард [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] Дарга тэргүүтэй парламентийн төлөөлөгчид Казахстан улсад тус тус айлчилж, үр дүнд нь Монгол Улсын Их Хурал болон БНКазУ-ын Парламентийн Мажилис хоорондын хамтын ажиллагааны Протоколд гарын үсэг зурсан.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Монгол, Казахстаны Парламентын бүлгийн дарга УИХ-ын гишүүн Х.Баделхан, гишүүд Г.Амартүвшин, Т.Аубакир, Б.Баттөмөр, Б.Бейсен, Ш.Раднаасэд, Г.Тэмүүлэн, О.Цогтгэрэл нар; Казахстан, Монголын Парламентын бүлгийн дарга М.К.Пишембаев, дэд дарга А.А.Смагулов, гишүүд С.А.Абдрахманов, А.Е.Бектурганов, М.Д.Бопазов, К.Т.Ержан, А.Н.Жаилганова, С.Д.Кусайынов, М.М.Махамбетов, А.С.Платонов, С.Т.Сейдуманов, Б.К.Тилеухан, П.А.Шарапаев. /2016 оноос/. == Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа == Монгол Улс, БНКазУ-ын хоорондын худалдааны эргэлт 2016 онд 77,9 сая ам.долларт хүржээ. Монгол, Казахстаны худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны тухай засгийн газар хоорондын комисс (цаашид ЗГХК) ажилладаг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсад '''''экспортод''''' гаргадаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: тамхи (20,3%), ариун цэвэр, эрүүл ахуйн бүтээгдэхүүн (19,1%), угаалгын нунтаг, цэвэрлэгээний бодис (12,6%), улаан буудай, хөх тарианы гурил (7,8%), бусад хүнсний бүтээгдэхүүн болон газрын тосны бүтээгдэхүүн (4,1%) г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсаас '''''импортоор''''' оруулдаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: ан амьтан, ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн, сүлжмэл хувцас эдлэлүүд, мод, модон материалууд болон целлюлоз болон цаасан бүтээгдэхүүнүүд г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref> 2020 оны 11 дүгээр сарын 25-нд хоёр талын Худалдаа эдийн засаг, шинжлэх ухаан техник болон соёлын тухай Засгийн газар хоорондын 8 дугаар хуралдаан цахим хэлбэрээр зохион байгуулагдсан байна. 2020 оны 1-11 дүгээр саруудад хоёр талт худалдааны эргэлт 47,6 сая ам.доллар /экспорт 46,5 сая ам.доллар, импорт 1,04 сая ам.доллар/ байлаа гэж Элчин сайд Ж.Ж.Адилбаев 2021 оны 1 сард https://web.archive.org/web/20210925040517/https://kaznews.mn/<nowiki/>-д мэдэгдсэн байна. Казахстаны Эдийн засгийн гол салбар нь байгалийн хий, газрын тос, уул уурхайн бусад олборлолт, машины үйлдвэрлэл, хөнгөн үйлдвэр, хүнс, хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, газар тариалан. Газрын тосны хэмжээгээр дэлхийд 12, чулуун нүүрс 9, уран, вольфрам 1, хром, фосфор 2, тугалга, молибдены нөөцөөр 4 дүгээр байрт ордог. Казахстаны гадаад худалдааны нийт эргэлт өнгөрсөн онд 144 тэрбум ам.доллар, үүнээс экспорт 80 тэрбум, импорт 65 тэрбум ам.доллар болсон. Манай хоёр улсын худалдааны эргэлт өнгөрсөн онд 58 сая ам.доллар давсан нь 2024 онтой харьцуулахад 7.2 хувиар өссөн байна. Худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны Монгол, Казахстаны '''Засгийн газар хоорондын комиссын IX хуралдаан''' 2023 оны 5-р сарын 26-ны өдөр [[Улаанбаатар]] хотноо болсон. Хуралдааныг Монгол Улсын Сангийн сайд, комиссын монголын хэсгийн дарга Б.Жавхлан, Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Мэдээлэл, нийгмийн хөгжлийн сайд, комиссын казахстаны хэсгийн дарга Д.Кыдырали нар ахалж оролцсон юм. Монгол, Казахстаны '''Засгийн газар хоорондын комиссын X хуралдаан''' 2026 оны 10-р сарын 1-нд БНКазУ-ын '''Астана''' хотод болсон. Хуралдааныг Монгол Улсын шадар сайд, комиссын Монголын хэсгийн дарга Н.Номтойбаяр, БНКазУ-ын Хөдөө аж ахуйн сайд, комиссын Казахстаны хэсгийн дарга А.Сапаров нар удирдан явуулсан. Талууд “Монгол Улс, БНКазУ-ын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг 2025-2027 онд эрчимжүүлэх замын зураглал”-ын дагуу худалдааны эргэлтийг 500 сая ам.долларт хүргэхийг зорьж байна. Хоёр улсын эрх бүхий байгууллагын хооронд Эдийн засгийн тусгай бүсийн хүрээнд хамтран ажиллах боломжтой чиглэл, механизм, хамтарсан төсөл хэрэгжүүлэх эрэлт, хэрэгцээг судалж тодорхойлохоор тогтов. Мөн тээвэр логистик, геологи, уул уурхай, хөдөө аж ахуй, соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан, аялал жуулчлал, эрүүл мэнд, мэдээллийн технологи, байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлт, ногоон хөгжил, гамшгийн эрсдэлийг багасгах чиглэлэд хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн бэхжүүлэх хамтарсан протокол байгуулжээ. == Соёл, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа == Соёл, хүмүүнлэгийн харилцааны салбарын Казахстан, Монгол улс хооронд 10 гаруй хэлэлцээрт гарын үсэг зурагджээ.<br>Засгийн газар хоорондын боловсролын салбарын гэрээ хэлэлцээрийн дагуу жил болгон хоёр улсын их, дээд сургуулиуд хооронд оюутан солилцооны хөтөлбөр хэрэгждэг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/kulturno-gumanitarnoe-sotrudnicestvo</ref> <br>2016 оны 7-р сарын 14-ний өдөр БНКазУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Монгол Улсын, [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] айлчилж, орон нутгийн казах иргэдтэй уулзав (90 мянга гаруй). Энэ үеэр 2016 оны 7-р сарын 10-нд тус аймагт болсон үерийн гамшгаас хохирогчдод 200 мянга гаруй ам.долларын хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлсэн.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref><br>Өнөөдрийн байдлаар манай нийт 4028 иргэн Казахстанд амьдарч байна. Үүнээс 1383 хүн хууль ёсны дагуу, 1600 хүн хууль бусаар оршин сууж, нийт 1045 оюутан сурч байна. Түүнчлэн давхар иргэншилтэй байж болзошгүй 500 гаруй хүн байна. - Монгол Улсад 300 орчим Казахстаны иргэд байнга оршин суудаг. == Мөн үзэх == [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Монгол улсын гадаад харилцаа]]<br> [[Казахстан Улсын Гадаад хэргийн яам|БНКазУ-ын гадаад харилцаа]] == Эшлэл == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See https://en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Монгол-Казахстаны харилцаа| ]] rpdbzk9b6fg52gb82atql07g5zugpcd 872391 872390 2026-10-02T03:25:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 872391 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Монгол-Казахын харилцаа | party1 = Казахстан | party2 = Монгол | map = Kazakhstan - Mongolia Locator.svg | filetype = svg | size = | mission1 = Астана дахь Монголын элчин сайдын яам | mission2 = Улаанбаатар дахь Казахстаны элчин сайдын яам | envoytitle1 = | envoy1 = Габит Койшибаев Бейбут_улы | envoytitle2 = | envoy2 = Д.Баярхүү }} '''Монгол-Казахстаны Харилцаа''' – [[Монгол улс|Монгол Улс]] болон [[Казахстан|Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] хоорондын дипломат харилцаа, хамтын ажиллагаа юм. 1991 онд ЗХУ задарч БНКазУ тусгаар тогносоны дараа Монгол улс нь Казахстан улсыг хүлээн зөвшөөрч 1992 оны 1-р сарын 22-нд анх хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон юм. Монгол Улсын Элчин сайдын яам [[Алматы]] хотноо 1992 онд нээгдэж сүүлд 2010 онд шинэ нийслэл [[Астана]] хот руу нүүж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад суух Онц Бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайдаар [[Шаравын Гунгаадорж]] (1992-1996), Т.Хатанбаатар (1997-2001), [[Хараавчийн Аюурзана|Х.Аюурзана]] (2006-2009), Ж.Сүхээ (2009-2013), Л.Баттулга (2013-2021), Д.Баярхүү (2021-2026), Г.Батжаргал 2026 оны 4-р сард томилогдон ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |url=http://astana-embassy.mn/ |title=Archive copy |access-date=2018-12-17 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224105013/http://astana-embassy.mn/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> 2021 оны байдлаар Монгол Улсаас БНКазУ-д сууга ЭСЯ нь Гүрж Улс, Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс, Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс, Туркменистан Улсыг хавсран суудаг ажээ. Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Дипломат төлөөлөгчийн газар 1997 онд, ЭСЯ-аа [[Улаанбаатар]] хотноо 2007 онд нээсэн. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 2-ны өдрийн Зарлигаар (2007 оны 1 дүгээр сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон) БНКазУ-ын Монгол Улс дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрын түвшин дээшлүүлж БНКазУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам болон өөрчлөгдсөн байна. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарилгаар Орман Каримович Нурбаев (2007-2012), Кобландин Калыбек Ибрагимович (2014-2019), Жалгас Жумаевич Адылбаев (2019- 2022), Габит Койшибаев (2022-2025), Сейтакынов Алмас Сейтакынович (2025 оны 6-р сараас) нар БНКазУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байна.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Хоёр улс хил залгадаггүй гэхдээ Монгол улсын хамгийн баруун цэгээс Казахстаны зүүн цэгийн хооронд 40 км байдаг. __TOC__ == Улс төрийн хамтын ажиллагаа == 1998 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди]] Казахстанд, 1993, 1999, 2008 онуудад БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] Монгол Улсад тус тус албан ёсоор айлчилсан. 2007 оны 8-р сарын 14-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], 2019 оны 10-р сарын 10-12-нд Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Казахстан улсад тус тус айлчилсан бол 2024 онд БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч [[Касым-Жомарт Токаев]] Монгол Улсад Төрийн айлчлал хийсэн байна. <br> Хоёр орны хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд нөлөөлсөн айлчлал, яриа хэлэлцээрүүд:<br> ''Казахстаны талаас'' – Ерөнхий сайдын (1992 оны 10-р сард), Ерөнхий сайдын орлогчийн (1997 оны 7-р сард), Төрийн Нарийн бичгийн даргын (2005 оны 6-р сард), Гадаад хэргийн сайдын (2006 оны 11-р сард) айлчлалууд;<br> ''Монголын талаас'' – Ерөнхий сайдын (1994 оны 12-р сард), Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын (2000 оны 11-рсард), Азид хамтын ажиллагаа, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хурал (2006 оны 6-р сард) болон Ази, Номхон Далайн бүс нутгийн Эдийн Засаг-Нийгмийн Комиссийн (ЭСКАТО) хуралд оролцсон Ерөнхий сайдын орлогчдын (Шадар сайд) айлчлал. 2016 оны 7 дугаар сард Монгол Улсад болсон АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалтад Казахстаны ерөнхий сайд [[Карим Масимов]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд БНКазУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Б.Сагынтаев тэргүүтэй казахстаны төлөөлөгчид Монгол Улсад айлчлал хийсэн. Айлчлалын хүрээнд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]], Ерөнхий сайд [[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]], Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] нарт бараалхсан. * 2015 оны 8-р сарын 29-нд Монгол Улсын Ерөнхий Прокурор М.Энх-Амгалан Астана хотод зохиогдсон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн орнуудын Ерөнхий прокуроруудын хуралд оролцов. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд Монгол, Казахстаны гадаад бодлогын байгууллагууд хооронд БНКазУ-ын Гадаад хэргийн сайдын нэгдүгээр орлогч Р.Жошыбаевын оролцоотой улс төрийн зөвлөгөөн зохиогдсон. Үүний үр дүнд талууд Монгол, Казахстаны Гадаад хэргийн яамд хоорондын 2015-2016 оны хамтын ажиллагааны төлөвлөгөөнд гарын үсэг зурсан юм. *2020 оны 10 дугаар сарын 14-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Э.Сарантогос болон БНКазУ-ын Гадаад хэргийн яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Н.Арыстанов нарын Гадаад харилцааны яам хоорондын зөвлөлдөх уулзалт цахим хэлбэрээр болсон байна. *2021 оны 10 дугаар сарын 13-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад албан ёсоор айлчилж тус улсын Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаевт бараалхсан байна. *2024 онд Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 7-р сард ШХАБ-ын хуралд оролцохоор Астана хотод очсон. *2024 оны 10-р сарын 28-29 Казахстаны ерөнхийлөгч [[Касым-Жомарт Токаев|Касым Жомарт Токаев]] Монгол улсад төрийн дээд түвшний айлчлал хийсэн. *2026 оны 4-р сарын 20-23-нд Монгол Улсын ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Казахстанд төрийн айлчлал хийв. Энэ үеэр “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцааг өргөжүүлэх, хамтын ажиллагааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах, олон улс, бүс нутгийн тавцан дахь хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэх талаар санал солилцсон байна. '''Парламент хоорондын хамтын ажиллагаа'''<br>2002 оны 8-р сард БНКазУ-ын Парламентын Мажилисийн Даргын орлогч Монгол улсад, харин 2003 оны 12 дугаар сард [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] Дарга тэргүүтэй парламентийн төлөөлөгчид Казахстан улсад тус тус айлчилж, үр дүнд нь Монгол Улсын Их Хурал болон БНКазУ-ын Парламентийн Мажилис хоорондын хамтын ажиллагааны Протоколд гарын үсэг зурсан.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Монгол, Казахстаны Парламентын бүлгийн дарга УИХ-ын гишүүн Х.Баделхан, гишүүд Г.Амартүвшин, Т.Аубакир, Б.Баттөмөр, Б.Бейсен, Ш.Раднаасэд, Г.Тэмүүлэн, О.Цогтгэрэл нар; Казахстан, Монголын Парламентын бүлгийн дарга М.К.Пишембаев, дэд дарга А.А.Смагулов, гишүүд С.А.Абдрахманов, А.Е.Бектурганов, М.Д.Бопазов, К.Т.Ержан, А.Н.Жаилганова, С.Д.Кусайынов, М.М.Махамбетов, А.С.Платонов, С.Т.Сейдуманов, Б.К.Тилеухан, П.А.Шарапаев. /2016 оноос/. == Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа == Монгол Улс, БНКазУ-ын хоорондын худалдааны эргэлт 2016 онд 77,9 сая ам.долларт хүржээ. Монгол, Казахстаны худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны тухай засгийн газар хоорондын комисс (цаашид ЗГХК) ажилладаг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсад '''''экспортод''''' гаргадаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: тамхи (20,3%), ариун цэвэр, эрүүл ахуйн бүтээгдэхүүн (19,1%), угаалгын нунтаг, цэвэрлэгээний бодис (12,6%), улаан буудай, хөх тарианы гурил (7,8%), бусад хүнсний бүтээгдэхүүн болон газрын тосны бүтээгдэхүүн (4,1%) г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсаас '''''импортоор''''' оруулдаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: ан амьтан, ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн, сүлжмэл хувцас эдлэлүүд, мод, модон материалууд болон целлюлоз болон цаасан бүтээгдэхүүнүүд г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref> 2020 оны 11 дүгээр сарын 25-нд хоёр талын Худалдаа эдийн засаг, шинжлэх ухаан техник болон соёлын тухай Засгийн газар хоорондын 8 дугаар хуралдаан цахим хэлбэрээр зохион байгуулагдсан байна. 2020 оны 1-11 дүгээр саруудад хоёр талт худалдааны эргэлт 47,6 сая ам.доллар /экспорт 46,5 сая ам.доллар, импорт 1,04 сая ам.доллар/ байлаа гэж Элчин сайд Ж.Ж.Адилбаев 2021 оны 1 сард https://web.archive.org/web/20210925040517/https://kaznews.mn/<nowiki/>-д мэдэгдсэн байна. Казахстаны Эдийн засгийн гол салбар нь байгалийн хий, газрын тос, уул уурхайн бусад олборлолт, машины үйлдвэрлэл, хөнгөн үйлдвэр, хүнс, хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, газар тариалан. Газрын тосны хэмжээгээр дэлхийд 12, чулуун нүүрс 9, уран, вольфрам 1, хром, фосфор 2, тугалга, молибдены нөөцөөр 4 дүгээр байрт ордог. Казахстаны гадаад худалдааны нийт эргэлт өнгөрсөн онд 144 тэрбум ам.доллар, үүнээс экспорт 80 тэрбум, импорт 65 тэрбум ам.доллар болсон. Манай хоёр улсын худалдааны эргэлт өнгөрсөн онд 58 сая ам.доллар давсан нь 2024 онтой харьцуулахад 7.2 хувиар өссөн байна. Худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны Монгол, Казахстаны '''Засгийн газар хоорондын комиссын IX хуралдаан''' 2023 оны 5-р сарын 26-ны өдөр [[Улаанбаатар]] хотноо болсон. Хуралдааныг Монгол Улсын Сангийн сайд, комиссын монголын хэсгийн дарга Б.Жавхлан, Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Мэдээлэл, нийгмийн хөгжлийн сайд, комиссын казахстаны хэсгийн дарга Д.Кыдырали нар ахалж оролцсон юм. Монгол, Казахстаны '''Засгийн газар хоорондын комиссын X хуралдаан''' 2026 оны 10-р сарын 1-нд БНКазУ-ын '''Астана''' хотод болсон. Хуралдааныг Монгол Улсын шадар сайд, комиссын Монголын хэсгийн дарга Н.Номтойбаяр, БНКазУ-ын Хөдөө аж ахуйн сайд, комиссын Казахстаны хэсгийн дарга А.Сапаров нар удирдан явуулсан. Талууд “Монгол Улс, БНКазУ-ын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг 2025-2027 онд эрчимжүүлэх замын зураглал”-ын дагуу худалдааны эргэлтийг 500 сая ам.долларт хүргэхийг зорьж байна. Хоёр улсын эрх бүхий байгууллагын хооронд Эдийн засгийн тусгай бүсийн хүрээнд хамтран ажиллах боломжтой чиглэл, механизм, хамтарсан төсөл хэрэгжүүлэх эрэлт, хэрэгцээг судалж тодорхойлохоор тогтов. Мөн тээвэр логистик, геологи, уул уурхай, хөдөө аж ахуй, соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан, аялал жуулчлал, эрүүл мэнд, мэдээллийн технологи, байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлт, ногоон хөгжил, гамшгийн эрсдэлийг багасгах чиглэлэд хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн бэхжүүлэх хамтарсан протокол байгуулжээ. == Соёл, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа == Соёл, хүмүүнлэгийн харилцааны салбарын Казахстан, Монгол улс хооронд 10 гаруй хэлэлцээрт гарын үсэг зурагджээ.<br>Засгийн газар хоорондын боловсролын салбарын гэрээ хэлэлцээрийн дагуу жил болгон хоёр улсын их, дээд сургуулиуд хооронд оюутан солилцооны хөтөлбөр хэрэгждэг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/kulturno-gumanitarnoe-sotrudnicestvo</ref> <br>2016 оны 7-р сарын 14-ний өдөр БНКазУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Монгол Улсын, [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] айлчилж, орон нутгийн казах иргэдтэй уулзав (90 мянга гаруй). Энэ үеэр 2016 оны 7-р сарын 10-нд тус аймагт болсон үерийн гамшгаас хохирогчдод 200 мянга гаруй ам.долларын хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлсэн.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref><br>Өнөөдрийн байдлаар манай нийт 4028 иргэн Казахстанд амьдарч байна. Үүнээс 1383 хүн хууль ёсны дагуу, 1600 хүн хууль бусаар оршин сууж, нийт 1045 оюутан сурч байна. Түүнчлэн давхар иргэншилтэй байж болзошгүй 500 гаруй хүн байна. - Монгол Улсад 300 орчим Казахстаны иргэд байнга оршин суудаг. == Мөн үзэх == [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Монгол улсын гадаад харилцаа]]<br> [[Казахстан Улсын Гадаад хэргийн яам|БНКазУ-ын гадаад харилцаа]] == Эшлэл == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See https://en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Монгол-Казахстаны харилцаа| ]] gzbfqvjtzoxzvkkndzcv292ipvsc257 0 143667 872376 838451 2026-10-02T00:17:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 872376 wikitext text/x-wiki '''Сэлэнгэ аймгийн нэгдсэн музей''' анх 1948 онд байгуулагдсан орон нутгийн өмчийн музей юм. Энэ музей нь 1960 онд Орон нутаг судлах кабинет, 1968 онд Орон нутаг судлах музей болон өргөжин тэлсэн юм. 2004 онд Сэлэнгэ аймгийн музейг Алтанбулагийн музейтэй нэгтгэж, аймгийн Нэгдсэн музей болгон өргөжүүлсэн байна. Одоо тус музей нь үндсэн 3500 гаруй үзмэртэй ажээ. Сэлэнгэ аймгийн музейн барилга нь дэлхийд хоёр, Ази тивд ганцхан байдаг музейн зориулалтаар барьсан барилга гэдгээрээ онцлогтой. Тус музейг виртуал технологиор шинэчилж, 2025 оны 8-р сарын 7-нд хүлээлгэн өгчээ. Музей нь орчин үеийн нөхцөл, хөгжил дэвшилтэй хөл нийлүүлж виртуал музей болсноор сонирхогчид газар дээр нь ирж үзэхээс гадна зайнаас үзэх хүмүүсийн тоо нэмэгдэнэ. Түүнчлэн музейн дэглэлт, шинэчлэлтийн ажилд том үүрэг гүйцэтгэсэн ШУА-ын эрдэмтэн, түүх судлаач, доктор Д.Эрдэнэбат болон МУИС-ын профессор “Digital solutions” ХХК-ийн захирал А.Энхбаяр нарыг аймгийн Засаг даргын жуух бичгээр шагнасан байна. == Үзмэрүүд == Музей нь сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 3500 гаруй үзмэртэй. Ардын хувьсгалын түүхэн ач холбогдлыг харуулахыг зорьж Хувьсгалын өмнөх наймаачин хот, Хувьсгалын ялалт, Ардын хувьсгалын анхны наадам, Д.Сүхбаатар жанжны хүндэтгэлийн танхим, Хувьсгалын түүхэн хүмүүс, Партизаны танхим, Хувьсгалын өмнөх дарангуйлал гэсэн төрөлжсөн үзвэрийн болон түр үзэсгэлэнгийн нийт 8 танхимд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энд 2200-гаад жилийн өмнө хүннү гүрний үеийн түүх соёлын дурсгалт 2,10 м өндөртэй хүний араг яс, мөн тэр үеийн адууны ясны олдвор байдаг байна. Зөвхөн яс нь ийм өндөр байгаа юм чинь тухайн хүн хэр зэрэг өндөр байсан нь хүмүүсийн сонирхлыг ихэд татдаг аж. Мөн 13-р зууны үеийн баатрын хөө хуяг байдаг байна. Энэ нь Монгол Улсад ганцхан байдаг олдвор бөгөөд битүү гогцоогоор сүлжиж төмрөөр хийсэн байдгаараа онцлогтой ажээ. Түүнчлэн Занабазарын урласан Майдар бурхан, Жанрайсэг бурхны хөрөг ч бий. Мөн Богд хаант Монгол Улсын Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошууны Засаг ноён, Чингис хааны 35 дахь үеийн ач, Эрдэнэ чин ван Намсрай, Монгол ардын журамт цэргийн жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], дэд жанжин [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], Лаварын Сумьяа нарын түүхэн хэрэглэлүүд хадгалагддаг аж. Түүнчлэн Ардын хувьсгалын дараагаар үүсэн байгуулагдсан Монголын хамгийн анхны засаг захиргааны нэгж [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Алтанбулаг]] хязгаарыг тохинуулах яамны анхны сайд [[Намсрайн Билэгсайхан|Намсрайн Билэгсайханы]] эдэлж хэрэглэж явсан зүйлсүүд ч энд хадгалагдан байдгаараа онцлогтой музей юм. 2026 оны 10-р сард Сэлэнгэ аймгийн нэгдсэн музейн үзэсгэлэнгийн танхимд “[[Лувсанжамцын Цогзолмаа|Л.Цогзолмаа]]-100” гэрэл зургийн үзэсгэлэн ажилласан. cakpf7y5kyq3d3poinukw4vjj9zpsx2 0 146144 872344 872330 2026-10-01T12:44:37Z HorseBro the hemionus 100126 872344 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=170–171}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан [[Түркистан]] хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] afod0lizj4qzp3ka5vgjn8witbrrj6j 872352 872344 2026-10-01T15:13:04Z HorseBro the hemionus 100126 872352 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|Rakhmetov|1997|p=188}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=2002 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |volume=2 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] f9oajnkjp3eo0l883ql392eiplbzzm9 872353 872352 2026-10-01T15:13:32Z HorseBro the hemionus 100126 872353 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|3=1997|p=188}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=2002 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |volume=2 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] mzw7fc3jyzmbcaxlol5b592hlv26j4y 872354 872353 2026-10-01T15:13:54Z HorseBro the hemionus 100126 872354 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=2002 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |volume=2 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] h296842kvmsjm0jjzjvpyv17a0j6le3 872355 872354 2026-10-01T15:14:56Z HorseBro the hemionus 100126 872355 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] qq45fkf62jfr2d08kl82owlarzfkrlj 872356 872355 2026-10-01T15:15:29Z HorseBro the hemionus 100126 872356 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev et al.|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev et al. |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] gwhc2xt1h2tsmvrvdu8uef35azoer93 872357 872356 2026-10-01T15:16:41Z HorseBro the hemionus 100126 872357 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 3y7bamye3lm1l3fb1v5ftit5adda8lz 872358 872357 2026-10-01T15:27:46Z HorseBro the hemionus 100126 872358 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == 1730-аад оны сүүлч үеийн геополитикийн нөхцөл байдал нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] гадаад бодлогод гарсан томоохон өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож байв. 1735 онд [[Чин улс|Чин улсын]] хаан [[Найралт төв]] нас барсны дараа [[Галданцэрэн хаан]] Чин улстай энхийн гэрээ байгуулснаар зүүн хилээ баталгаажуулж, улмаар цэргийн хүчээ [[Казахын ханлиг]] руу чиглүүлэх боломжтой болсон юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=109, 112}} 1735 оны зун гэхэд Зүүнгарын цэрэг Их Жүз болон [[Ташкент]], [[Түркистан]] зэрэг өмнөд хэсгийн гол хотуудад ноёрхлоо дахин тогтоосон байв. Түүнчлэн Галданцэрэн хаан нутгийн [[Лалын шашин|лалын шашинт]] хүн амын дунд [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвдийн Буддын шашныг]] нэвтрүүлэхийг оролдсон боловч энэ оролдлого нь амжилтгүй болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=107}} 1737–1738 оны үед Зүүнгарынхан дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхмуудыг хийж байв; Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд элч илгээж "найрамдал"-ын амлалт өгч байхын зэрэгцээ нөгөө талаас [[Эрчис мөрөн]] болон Хар усын чиглэлд 20 000–24 000 цэрэг бүхий довтолгооны хүчийг төвлөрүүлж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=108–109, 113}} Тэрээр удахгүй болох довтолгоогоо Оросын эрх баригчдад Казахын тал Зүүнгарын мал сүрэг болон газар нутагт хийсэн довтолгооны хариуд авч буй "зүй ёсны өшөө авалт" хэмээн тайлбарлаж зөвтгөжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=112}} Өсөн нэмэгдэж буй аюул заналхийллийг үл харгалзан Казахууд гүнзгий хагарал бутралтай хэвээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110, 113}} Мөн Дунд Жүз болон Бага Жүз нь дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл болон гадны мөргөлдөөнүүдэд автсан байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110}} == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] kthf84y023iuiiktou6xzgu9av7m32k 872363 872358 2026-10-01T15:42:52Z HorseBro the hemionus 100126 872363 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэвдэн ноён]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Шарманжиг ноён]] | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == 1730-аад оны сүүлч үеийн геополитикийн нөхцөл байдал нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] гадаад бодлогод гарсан томоохон өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож байв. 1735 онд [[Чин улс|Чин улсын]] хаан [[Найралт төв]] нас барсны дараа [[Галданцэрэн хаан]] Чин улстай энхийн гэрээ байгуулснаар зүүн хилээ баталгаажуулж, улмаар цэргийн хүчээ [[Казахын ханлиг]] руу чиглүүлэх боломжтой болсон юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=109, 112}} 1735 оны зун гэхэд Зүүнгарын цэрэг Их Жүз болон [[Ташкент]], [[Түркистан]] зэрэг өмнөд хэсгийн гол хотуудад ноёрхлоо дахин тогтоосон байв. Түүнчлэн Галданцэрэн хаан нутгийн [[Лалын шашин|лалын шашинт]] хүн амын дунд [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвдийн Буддын шашныг]] нэвтрүүлэхийг оролдсон боловч энэ оролдлого нь амжилтгүй болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=107}} 1737–1738 оны үед Зүүнгарынхан дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхмуудыг хийж байв; Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд элч илгээж "найрамдал"-ын амлалт өгч байхын зэрэгцээ нөгөө талаас [[Эрчис мөрөн]] болон Хар усын чиглэлд 20 000–24 000 цэрэг бүхий довтолгооны хүчийг төвлөрүүлж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=108–109, 113}} Тэрээр удахгүй болох довтолгоогоо Оросын эрх баригчдад Казахын тал Зүүнгарын мал сүрэг болон газар нутагт хийсэн довтолгооны хариуд авч буй "зүй ёсны өшөө авалт" хэмээн тайлбарлаж зөвтгөжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=112}} Өсөн нэмэгдэж буй аюул заналхийллийг үл харгалзан Казахууд гүнзгий хагарал бутралтай хэвээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110, 113}} Мөн Дунд Жүз болон Бага Жүз нь дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл болон гадны мөргөлдөөнүүдэд автсан байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110}} == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === 1739 оны хавар [[Бага Цэрэндондов|Бага Цэрэндондовын]] удирдлага доорх Зүүнгарын 24 мянган цэрэг Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэрт хоёр чиглэлээр довтлон оржээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134}} [[Эрчис мөрөн|Эрчисийн]] шугамын өмнөд хэсэгт байрлаж байсан Зүүнгарын армийн нэлээд олон тооны анги салбар байсан бөгөөд,{{sfn|Erofeeva|2007|p=326}} [[Сэвдэн ноён|Сэвдэн ноёны]] удирдлага дор Дунд Жүзийн нүүдэлчдийн буудалласан газар луу дээрэм хийх болон нөхцөл байдлыг тандах зорилгоор тус тусдаа довтолгоо хийж эхлэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=114}} 1739–1740 оны өвөл Зүүнгарын цэрэг Казахын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтолж эхлэв. Нийт 30 000–35 000 цэрэг бүхий Зүүнгарын арми хоёр үндсэн бүлэгт хуваагдсан бөгөөд Сэвдэн ноёноор удирдуулсан эхний бүлэг [[Сарыарка]] болон [[Ишим гол|Ишим голын]] зүг, харин [[Шарманжиг ноён|Шарманжиг ноёны]] удирдлага доорх хоёр дахь бүлэг [[Сырдарья]] болон [[Долоон ус|Долоон усны]] чиглэлд хөдөлжээ. Зүүнгарын эдгээр цэргийн жанждын стратегийн зорилго нь Казахуудыг өмнө зүгт Сырдарья мөрний цаанаас болон хойд зүгт Оросын бэхлэлтийн шугамаас тусгаарлан таслахад чиглэж байв.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134-135}} [[Тобол гол|Тобол]], Ишим голын сав дагуух Дунд Жүзийн овог аймгууд ихээхэн хохирол амссан байна. Зүүнгарын ноёдын төлөвлөгөөгөөр казахуудыг хагас тойрог хэлбэрээр бүслэн буулгаж авах ёстой байсан ч хатуу ширүүн өвөл Дунд Жүзийн эсрэг чиглэсэн уг төлөвлөгөөг тасалдуулжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} 1740 оны 1-р сарын 25-нд [[Казань|Казань мужийн]] захиргааны газар [[Москва]] дахь Сенатын газарт мэдээлэл ирүүлжээ. 1740 оны 1-р сард 15 орчим мянган хүнтэй Зүүнгарын цэрэг Эрчис, Ишим мөрний дагуу нутаглаж байсан Казахын [[Уаг]], [[Керей]] аймгууд, мөн [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] нарын эсрэг довтолгоо эхлүүлсэн байна. Хүчний хувьд давуу талтай дайсантай тулгарсан Казахын аймгууд мал сүрэг, эд хөрөнгөө орхин [[Ижил мөрөн]] зүг ухрахаас өөр аргагүйд хүрч, улмаар Сырдарья мөрний орчимд шинээр нутагшжээ. Байгалийн хүнд нөхцөл, морьдын хүрэлцээ муу байдал болон Оросын засгийн газрын санаархал тодорхойгүй байсан зэрэг нь Зүүнгарын цэргийн командлалыг цэргээ Казах нутгаас татан гаргаж, Эрчис мөрний дагуу байрлуулахад хүргэсэн байна.{{sfn|Kozybayev|2002|p=170}} === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 6qdo0uy844vun24ux76yqo6fn0oj564 872365 872363 2026-10-01T15:59:45Z HorseBro the hemionus 100126 872365 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэвдэн ноён]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Шарманжиг ноён]] | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == 1730-аад оны сүүлч үеийн геополитикийн нөхцөл байдал нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] гадаад бодлогод гарсан томоохон өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож байв. 1735 онд [[Чин улс|Чин улсын]] хаан [[Найралт төв]] нас барсны дараа [[Галданцэрэн хаан]] Чин улстай энхийн гэрээ байгуулснаар зүүн хилээ баталгаажуулж, улмаар цэргийн хүчээ [[Казахын ханлиг]] руу чиглүүлэх боломжтой болсон юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=109, 112}} 1735 оны зун гэхэд Зүүнгарын цэрэг Их Жүз болон [[Ташкент]], [[Түркистан]] зэрэг өмнөд хэсгийн гол хотуудад ноёрхлоо дахин тогтоосон байв. Түүнчлэн Галданцэрэн хаан нутгийн [[Лалын шашин|лалын шашинт]] хүн амын дунд [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвдийн Буддын шашныг]] нэвтрүүлэхийг оролдсон боловч энэ оролдлого нь амжилтгүй болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=107}} 1737–1738 оны үед Зүүнгарынхан дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхмуудыг хийж байв; Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд элч илгээж "найрамдал"-ын амлалт өгч байхын зэрэгцээ нөгөө талаас [[Эрчис мөрөн]] болон Хар усын чиглэлд 20 000–24 000 цэрэг бүхий довтолгооны хүчийг төвлөрүүлж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=108–109, 113}} Тэрээр удахгүй болох довтолгоогоо Оросын эрх баригчдад Казахын тал Зүүнгарын мал сүрэг болон газар нутагт хийсэн довтолгооны хариуд авч буй "зүй ёсны өшөө авалт" хэмээн тайлбарлаж зөвтгөжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=112}} Өсөн нэмэгдэж буй аюул заналхийллийг үл харгалзан Казахууд гүнзгий хагарал бутралтай хэвээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110, 113}} Мөн Дунд Жүз болон Бага Жүз нь дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл болон гадны мөргөлдөөнүүдэд автсан байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110}} == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === 1739 оны хавар [[Бага Цэрэндондов|Бага Цэрэндондовын]] удирдлага доорх Зүүнгарын 24 мянган цэрэг Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэрт хоёр чиглэлээр довтлон оржээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134}} [[Эрчис мөрөн|Эрчисийн]] шугамын өмнөд хэсэгт байрлаж байсан Зүүнгарын армийн нэлээд олон тооны анги салбар байсан бөгөөд,{{sfn|Erofeeva|2007|p=326}} [[Сэвдэн ноён|Сэвдэн ноёны]] удирдлага дор Дунд Жүзийн нүүдэлчдийн буудалласан газар луу дээрэм хийх болон нөхцөл байдлыг тандах зорилгоор тус тусдаа довтолгоо хийж эхлэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=114}} 1739–1740 оны өвөл Зүүнгарын цэрэг Казахын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтолж эхлэв. Нийт 30 000–35 000 цэрэг бүхий Зүүнгарын арми хоёр үндсэн бүлэгт хуваагдсан бөгөөд Сэвдэн ноёноор удирдуулсан эхний бүлэг [[Сарыарка]] болон [[Ишим гол|Ишим голын]] зүг, харин [[Шарманжиг ноён|Шарманжиг ноёны]] удирдлага доорх хоёр дахь бүлэг [[Сырдарья]] болон [[Долоон ус|Долоон усны]] чиглэлд хөдөлжээ. Зүүнгарын эдгээр цэргийн жанждын стратегийн зорилго нь Казахуудыг өмнө зүгт Сырдарья мөрний цаанаас болон хойд зүгт Оросын бэхлэлтийн шугамаас тусгаарлан таслахад чиглэж байв.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134-135}} [[Тобол гол|Тобол]], Ишим голын сав дагуух Дунд Жүзийн овог аймгууд ихээхэн хохирол амссан байна. Зүүнгарын ноёдын төлөвлөгөөгөөр казахуудыг хагас тойрог хэлбэрээр бүслэн буулгаж авах ёстой байсан ч хатуу ширүүн өвөл Дунд Жүзийн эсрэг чиглэсэн уг төлөвлөгөөг тасалдуулжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} 1740 оны 1-р сарын 25-нд [[Казань|Казань мужийн]] захиргааны газар [[Москва]] дахь Сенатын газарт мэдээлэл ирүүлжээ. 1740 оны 1-р сард 15 орчим мянган хүнтэй Зүүнгарын цэрэг Эрчис, Ишим мөрний дагуу нутаглаж байсан Казахын [[Уаг]], [[Керей]] аймгууд, мөн [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] нарын эсрэг довтолгоо эхлүүлсэн байна. Хүчний хувьд давуу талтай дайсантай тулгарсан Казахын аймгууд мал сүрэг, эд хөрөнгөө орхин [[Ижил мөрөн]] зүг ухрахаас өөр аргагүйд хүрч, улмаар Сырдарья мөрний орчимд шинээр нутагшжээ. Байгалийн хүнд нөхцөл, морьдын хүрэлцээ муу байдал болон Оросын засгийн газрын санаархал тодорхойгүй байсан зэрэг нь Зүүнгарын цэргийн командлалыг цэргээ Казах нутгаас татан гаргаж, Эрчис мөрний дагуу байрлуулахад хүргэсэн байна.{{sfn|Kozybayev|2002|p=170}} === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === ==== Оросын оролцоо ==== 1739 оны Зүүнгарын довтолгооны дараа [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай султанаар]] удирдуулсан Дунд Жүзийн удирдлага Зүүнгарын түрэмгийллийн эсрэг улсынхаа бүрэн бүтэн байдлыг хангахын тулд хоёрдмол чиглэл бүхий бодлого баримталжээ.{{sfn|Aqqoshqarov|1997|p=187}} 1740 оны 8-р сарын 28-нд Казахын язгууртнууд [[Оренбург|Оренбургийн]] комиссын тэргүүн, ван [[Василий Урусов|Василий Урусовтой]] чухал уулзалт хийхээр [[Орск]] дахь [[Ор гол|Ор голын]] эрэгт хүрэлцэн иржээ. Энэхүү хэлэлцээний үеэр тэд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] ивээл дор орохыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, хатан хаан [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнад]] үнэнч байхаа тангарагласан тангаргаа дахин баталгаажуулсан байна.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Энэхүү стратегийн алхам нь Зүүнгарын эсрэг Оросын дипломат нөлөөг ашиглах зорилготой байв. Түүхч [[Василий Бартольд|Василий Бартольдын]] тэмдэглэснээр, Төв Азийн захирагчид ийм төрлийн ивээлд орох явдлыг ихэвчлэн "ашигтай тохиролцоо" гэж үздэг байсан бөгөөд энэ нь бодит захирагдах үүрэг хариуцлага хүлээлгэхгүйгээр хүчирхэг гүрний нэр хүнд, нэр төдий хамгаалалтыг олж авах боломжийг олгодог байжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=44}} Оросын засаг захиргаа Казахын талын хүсэлтийн дагуу Зүүнгарын төвд албан ёсны зарлиг болон дипломат нот илгээж, Казахын нутаг дэвсгэр рүү хийх довтолгоогоо зогсоохыг шаарджээ.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Гэсэн хэдий ч энэхүү оролцоо нь ихэвчлэн бэлгэдлийн шинжтэй хэвээр байв. Оросын эзэнт гүрэн шууд цэргийн дэмжлэг үзүүлэхээс маш их татгалзаж, Зүүнгарын хант улстай бүрэн хэмжээний дайн хийхээр тогтмол цэргээ оруулахгүйгээр буфер бүсээ хадгалахыг илүүд үзэж байв. "Цаасан хамгаалалтын" энэхүү стратеги Зүүнгаруудыг зогсоож чадаагүй юм. Оросын Казахын тал нутагт нуугдаж буй [[Башкирууд|Башкир]] дүрвэгсдийг шилжүүлэн өгөхийг нэгэн зэрэг шаардсан нь дипломат гацааг улам хурцатгасан. Оросын бодит цэргийн тусламж үзүүлэхээс татгалзсан нь Башкирын босогчдын дотоод аюулгүй байдлын тэргүүлэх чиглэлүүдтэй хослуулсан нь эцэстээ 1741 оны Зүүнгарын томоохон довтолгоог урьдчилан сэргийлэхэд үр дүнгүй болох нь батлагдсан.{{sfn|Artykbayev|2007|p=254}} ==== Башкирийн оролцоо ==== [[Абилмамбет хаан]], [[Кабанбай баатар|Кабанбай]] [[Кабанбай баатар|баатар]], Казбек бэг, [[Аблай султан]] зэрэг азын эрх баригчид [[Башкирууд|Башхирын]] босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] дотоод зөрчилдөөнийг өдөөх хөрөнгө гэж үзэн шилжүүлэн өгөхөөс татгалзав.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Карасакал өөрийгөө [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] өрсөлдөгч хэмээн тунхаглаж, Баргай тайш зэрэг Ойрадын эсэргүү бүлгийнхний дэмжлэгтэйгээр Зүүнгарын хил орчмын нутагт довтолгоо хийж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=130}}{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] болон Зүүнгарын Хаант Улсын зүгээс шахалт үзүүлж байсан хэдий ч Казахын удирдлага Карасакалд мал сүрэг олгож, хамгаалалт үзүүлжээ. Тэд түүнийг Ойрадын хаан ширээнд суулгах замаар Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдлыг алдагдуулахад ашиглахыг зорьж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=130–131}} 1742–1743 онд Галданцэрэн хаан Аблай султан болон бусад олзлогдсон хүмүүсийг суллуулахын тулд Карасакалыг шилжүүлэн өгөхийг шаарджээ. Түүнийг барьсных нь төлөө Оросоос шагнуулсан ч казахуудын нэг ч захирагч биелүүлээгүй.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} Карасакалын нөлөө 1744 онд [[Барак султан|Барак султаны]] зүгээс түүнийг баривчилж, улмаар өөрийн хүүг суллуулах оролдлого хийснээс үүдэн тэдний хооронд зөрчил үүсэхэд хүргэжээ. Карасакал уг урхинаас мултарч, Казыбек бэг болон Кабанбай баатрын ивээл дор зугтан очсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 092xewp67fwat3atus90adl8pmd75bp 872367 872365 2026-10-01T16:53:18Z HorseBro the hemionus 100126 w larp + ohio + sinister + 333 + triple t + dnr 872367 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *Хулж хотын гэрээ *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэвдэн ноён]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Шарманжиг ноён]] | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == 1730-аад оны сүүлч үеийн геополитикийн нөхцөл байдал нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] гадаад бодлогод гарсан томоохон өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож байв. 1735 онд [[Чин улс|Чин улсын]] хаан [[Найралт төв]] нас барсны дараа [[Галданцэрэн хаан]] Чин улстай энхийн гэрээ байгуулснаар зүүн хилээ баталгаажуулж, улмаар цэргийн хүчээ [[Казахын ханлиг]] руу чиглүүлэх боломжтой болсон юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=109, 112}} 1735 оны зун гэхэд Зүүнгарын цэрэг Их Жүз болон [[Ташкент]], [[Түркистан]] зэрэг өмнөд хэсгийн гол хотуудад ноёрхлоо дахин тогтоосон байв. Түүнчлэн Галданцэрэн хаан нутгийн [[Лалын шашин|лалын шашинт]] хүн амын дунд [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвдийн Буддын шашныг]] нэвтрүүлэхийг оролдсон боловч энэ оролдлого нь амжилтгүй болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=107}} 1737–1738 оны үед Зүүнгарынхан дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхмуудыг хийж байв; Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд элч илгээж "найрамдал"-ын амлалт өгч байхын зэрэгцээ нөгөө талаас [[Эрчис мөрөн]] болон Хар усын чиглэлд 20 000–24 000 цэрэг бүхий довтолгооны хүчийг төвлөрүүлж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=108–109, 113}} Тэрээр удахгүй болох довтолгоогоо Оросын эрх баригчдад Казахын тал Зүүнгарын мал сүрэг болон газар нутагт хийсэн довтолгооны хариуд авч буй "зүй ёсны өшөө авалт" хэмээн тайлбарлаж зөвтгөжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=112}} Өсөн нэмэгдэж буй аюул заналхийллийг үл харгалзан Казахууд гүнзгий хагарал бутралтай хэвээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110, 113}} Мөн Дунд Жүз болон Бага Жүз нь дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл болон гадны мөргөлдөөнүүдэд автсан байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110}} == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === 1739 оны хавар [[Бага Цэрэндондов|Бага Цэрэндондовын]] удирдлага доорх Зүүнгарын 24 мянган цэрэг Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэрт хоёр чиглэлээр довтлон оржээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134}} [[Эрчис мөрөн|Эрчисийн]] шугамын өмнөд хэсэгт байрлаж байсан Зүүнгарын армийн нэлээд олон тооны анги салбар байсан бөгөөд,{{sfn|Erofeeva|2007|p=326}} [[Сэвдэн ноён|Сэвдэн ноёны]] удирдлага дор Дунд Жүзийн нүүдэлчдийн буудалласан газар луу дээрэм хийх болон нөхцөл байдлыг тандах зорилгоор тус тусдаа довтолгоо хийж эхлэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=114}} 1739–1740 оны өвөл Зүүнгарын цэрэг Казахын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтолж эхлэв. Зүүнгарын нийт 30,000–35,000 цэрэг хоёр үндсэн бүлэгт хуваагдсан бөгөөд Сэвдэн ноёноор удирдуулсан эхний бүлэг [[Сарыарка]] болон [[Ишим гол|Ишим голын]] зүг, харин [[Шарманжиг ноён|Шарманжиг ноёны]] удирдлага доорх хоёр дахь бүлэг [[Сырдарья]] болон [[Долоон ус|Долоон усны]] чиглэлд хөдөлжээ. Зүүнгарын эдгээр цэргийн жанждын стратегийн зорилго нь Казахуудыг өмнө зүгт Сырдарья мөрний цаанаас болон хойд зүгт Оросын бэхлэлтийн шугамаас тусгаарлан таслахад чиглэж байв.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134-135}} [[Тобол гол|Тобол]], Ишим голын сав дагуух Дунд Жүзийн овог аймгууд ихээхэн хохирол амссан байна. Зүүнгарын ноёдын төлөвлөгөөгөөр Казахуудыг хагас тойрог хэлбэрээр бүслэн буулгаж авах ёстой байсан ч хатуу ширүүн өвөл Дунд Жүзийн эсрэг чиглэсэн уг төлөвлөгөөг тасалдуулжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} 1740 оны 1-р сарын 25-нд [[Казань|Казань мужийн]] захиргааны газар [[Москва]] дахь Сенатын газарт мэдээлэл ирүүлжээ. 1740 оны 1-р сард 15 орчим мянган хүнтэй Зүүнгарын цэрэг Эрчис, Ишим мөрний дагуу нутаглаж байсан Казахын [[Уаг]], [[Керей]] аймгууд, мөн [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] нарын эсрэг довтолгоо эхлүүлсэн байна. Хүчний хувьд давуу талтай дайсантай тулгарсан Казахын аймгууд мал сүрэг, эд хөрөнгөө орхин [[Ижил мөрөн]] зүг ухрахаас өөр аргагүйд хүрч, улмаар Сырдарья мөрний орчимд шинээр нутагшжээ. Байгалийн хүнд нөхцөл, морьдын хүрэлцээ муу байдал болон Оросын засгийн газрын санаархал тодорхойгүй байсан зэрэг нь Зүүнгарын цэргийн командлалыг цэргээ Казах нутгаас татан гаргаж, Эрчис мөрний дагуу байрлуулахад хүргэсэн байна.{{sfn|Kozybayev|2002|p=170}} === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === ==== Оросын оролцоо ==== 1739 оны Зүүнгарын довтолгооны дараа [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай султанаар]] удирдуулсан Дунд Жүзийн удирдлага Зүүнгарын түрэмгийллийн эсрэг улсынхаа бүрэн бүтэн байдлыг хангахын тулд хоёрдмол чиглэл бүхий бодлого баримталжээ.{{sfn|Aqqoshqarov|1997|p=187}} 1740 оны 8-р сарын 28-нд Казахын язгууртнууд [[Оренбург|Оренбургийн]] комиссын тэргүүн, ван [[Василий Урусов|Василий Урусовтой]] чухал уулзалт хийхээр [[Орск]] дахь [[Ор гол|Ор голын]] эрэгт хүрэлцэн иржээ. Энэхүү хэлэлцээний үеэр тэд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] ивээл дор орохыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, хатан хаан [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнад]] үнэнч байхаа тангарагласан тангаргаа дахин баталгаажуулсан байна.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Энэхүү стратегийн алхам нь Зүүнгарын эсрэг Оросын дипломат нөлөөг ашиглах зорилготой байв. Түүхч [[Василий Бартольд|Василий Бартольдын]] тэмдэглэснээр, Төв Азийн захирагчид ийм төрлийн ивээлд орох явдлыг ихэвчлэн "ашигтай тохиролцоо" гэж үздэг байсан бөгөөд энэ нь бодит захирагдах үүрэг хариуцлага хүлээлгэхгүйгээр хүчирхэг гүрний нэр хүнд, нэр төдий хамгаалалтыг олж авах боломжийг олгодог байжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=44}} Оросын засаг захиргаа Казахын талын хүсэлтийн дагуу Зүүнгарын төвд албан ёсны зарлиг болон дипломат нот илгээж, Казахын нутаг дэвсгэр рүү хийх довтолгоогоо зогсоохыг шаарджээ.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Гэсэн хэдий ч энэхүү оролцоо нь ихэвчлэн бэлгэдлийн шинжтэй хэвээр байв. Оросын эзэнт гүрэн шууд цэргийн дэмжлэг үзүүлэхээс маш их татгалзаж, Зүүнгарын хант улстай бүрэн хэмжээний дайн хийхээр тогтмол цэргээ оруулахгүйгээр буфер бүсээ хадгалахыг илүүд үзэж байв. "Цаасан хамгаалалтын" энэхүү стратеги Зүүнгаруудыг зогсоож чадаагүй юм. Оросын Казахын тал нутагт нуугдаж буй [[Башкирууд|Башкир]] дүрвэгсдийг шилжүүлэн өгөхийг нэгэн зэрэг шаардсан нь дипломат гацааг улам хурцатгасан. Оросын бодит цэргийн тусламж үзүүлэхээс татгалзсан нь Башкирын босогчдын дотоод аюулгүй байдлын тэргүүлэх чиглэлүүдтэй хослуулсан нь эцэстээ 1741 оны Зүүнгарын томоохон довтолгоог урьдчилан сэргийлэхэд үр дүнгүй болох нь батлагдсан.{{sfn|Artykbayev|2007|p=254}} ==== Башкирийн оролцоо ==== [[Абилмамбет хаан]], [[Кабанбай баатар|Кабанбай]] [[Кабанбай баатар|баатар]], Казбек бэг, [[Аблай султан]] зэрэг азын эрх баригчид [[Башкирууд|Башхирын]] босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] дотоод зөрчилдөөнийг өдөөх хөрөнгө гэж үзэн шилжүүлэн өгөхөөс татгалзав.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Карасакал өөрийгөө [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] өрсөлдөгч хэмээн тунхаглаж, Баргай тайш зэрэг Ойрадын эсэргүү бүлгийнхний дэмжлэгтэйгээр Зүүнгарын хил орчмын нутагт довтолгоо хийж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=130}}{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] болон Зүүнгарын Хаант Улсын зүгээс шахалт үзүүлж байсан хэдий ч Казахын удирдлага Карасакалд мал сүрэг олгож, хамгаалалт үзүүлжээ. Тэд түүнийг Ойрадын хаан ширээнд суулгах замаар Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдлыг алдагдуулахад ашиглахыг зорьж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=130–131}} 1742–1743 онд Галданцэрэн хаан Аблай султан болон бусад олзлогдсон хүмүүсийг суллуулахын тулд Карасакалыг шилжүүлэн өгөхийг шаарджээ. Түүнийг барьсных нь төлөө Оросоос шагнуулсан ч Казахуудын нэг ч захирагч биелүүлээгүй.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} Карасакалын нөлөө 1744 онд [[Барак султан|Барак султаны]] зүгээс түүнийг баривчилж, улмаар өөрийн хүүг суллуулах оролдлого хийснээс үүдэн тэдний хооронд зөрчил үүсэхэд хүргэжээ. Карасакал уг урхинаас мултарч, Казыбек бэг болон Кабанбай баатрын ивээл дор зугтан очсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === 1740 оны намар Зүүнгарууд цэргийн ажиллагаагаа дахин эхлүүлжээ. Абыз Байболатын канцлер Ямышевт өгсөн мэдээллээр, [[Галданцэрэн хаан]] Казахын нүүдэлчдийн отог, буудлуудыг сүйтгэж эхэлсэн байна. Абилмамбет хаан яаралтай 2,000 хүнтэй цэрэг бүрдүүлж, Зүүнгарын эсрэг сөрөг довтолгоо хийжээ. Урьдчилан бэлтгэлтэй байсан Казахын цэргүүд Зүүнгарын эсрэг зоригтой бөгөөд зохион байгуулалттайгаар эсэргүүцэл үзүүлсэн байна. Тулалдаанууд 1741 оны эхэн үе хүртэл үргэлжилжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=115-116}} Түүхч Илья Златкины тэмдэглэснээр, 1741–1745 оны хооронд Галданцэрэн хаан нутаг дэвсгэр болон улс төрийн маргааныг өөрт ашигтайгаар шийдвэрлэх зорилгоор дипломат арга хэмжээг хэд хэдэн удаа авсан боловч эдгээр оролдлого амжилт олоогүй байна. Үүний улмаас, [[Долоон ус|Долоон усыг]] эргүүлэн авч, тус бүс нутгаас Зүүнгарын цэргийг шахан гаргахын төлөө тууштай тэмцэж байсан Казахын эсрэг Зүүнгарын язгууртнууд урьд өмнөхөөсөө илүү их эрч хүчтэйгээр дахин довтолгоо эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=252}} Зүүнгарууд Казахын цэргийг Оросын бэхлэлтүүдээс тусгаарлаж, Барабагийн тал руу шахахыг оролдсон байна. Зүүнгарын цэргийн ерөнхий командлагч Оросын дэслэгч Прокуряковт хандан, 2,000 цэргийн бүрэлдэхүүнтэй хүчээр Барабагийн тал нутагт байгаа Казахуудыг мөрдөн хөөхөө мэдэгджээ. Хожим нь [[Сэвдэн ноён]] Ямышевын цайзад айлчлах үеэрээ Зүүнгарын цэрэг [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] урсгалыг даган Ямышевын чиглэлээс [[Омь гол]] хүртэл хөдөлнө гэдгийг баталсан байна. Зүүнгарын энэхүү довтолгооны улмаас Бага Жүзийн Абулхайр хаан [[Түркистан]], [[Ташкент]] хотуудыг хяналтад авахын тулд Галданцэрэн хаантай хэлэлцээ хийж, захирагдах санал тавин, улс төрийн барьцааны хүн (аманат) илгээхээр болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === 1741 оны 1-р сард Ламдаш, Науруз Казы нарын тэргүүлсэн Зүүнгарын элч нар Сибирийн амбан захирагч П. Бутурлинтай хэлэлцээ хийжээ. Элч нар юуны өмнө Оросын ивээлд албан ёсоор багтсан Казахын бүлгүүд болон тэдний байршлыг тодруулахыг зорьсон байна. Бутурлин хариуд нь зөвхөн Бага Жүзийн [[Абулхайр хаан]] болон түүний харьяат иргэд л Оросын харьяат болохыг мэдэж буйгаа илэрхийлжээ. Хамгийн гол нь, Абилмамбет хан болон Аблай султанаар удирдуулсан Дунд Жүзийн нэлээд хэсэг нь саяхан Оросын харьяат болсныг Бутурлин хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. Энэхүү хариултад итгэл төгс болсон Зүүнгарын элч нар Оросын харьяат иргэдэд халдахгүй гэдгээ амласан хэдий ч тусгаар тогтносон Казахын бүлгүүдийн эсрэг дайн хийх бодолтой байгаагаа мэдэгдэж, Оросын цэргийн хүчнийг үүнд хөндлөнгөөс оролцохгүй байхыг хүсжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=116–117}} Элчин сайдын яамны албан ёсны зорилго нь Оросын хатан хаан [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнад]] (тэрээр 1740 онд нас барсан байв) баяр хүргэх явдал байсан хэдий ч тэдний жинхэнэ зорилго нь Казахын тал нутаг руу довтлоход чиглэсэн дипломат бэлтгэл ажлыг хангах явдал байлаа. Элч нар Оросын албаны хүмүүсээс Казахын янз бүрийн овгуудын хүн амын тоо толгой, нүүдлийн чиглэлийн талаарх тагнуулын мэдээллийг идэвхтэй цуглуулж байв. Түүнчлэн тэд Казахын нүүдэлчдийг Оросын нутаг дэвсгэр рүү нэвтрүүлэхгүй байхыг онцгойлон хүссэн байна. Бутурлин үүнийг зөвшөөрөөд зогсохгүй, аюулгүй байдлыг чанд сахиж, ойртон ирсэн аливаа Казах хүнийг "дайсагнагч" хүчин гэж үзэх тухай хатуу тушаалыг бүх цайз, бэхлэлтүүдэд аль хэдийн илгээсэн болохоо элч нарт мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=117}} Эдгээр хэлэлцээрийн амжилтад урамшсан Зүүнгарын элч нар Казахын эсрэг довтолгоогоо 2-р сарын 15-нд эхлүүлэхээ зоригтойгоор мэдэгдэв. Оросын хил хамгаалахынхан Зүүнгарын цэргийн хүч өөрсдийн бэхлэлтүүдийн ойролцоо шилжин байрлаж, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] зүүн эрэг рүү нэвтэрч байгаад санаа зовнилоо илэрхийлэхэд, элч нар үүнийг аргагүйн эрхэнд хийсэн үйлдэл хэмээн тайлбарлажээ; учир нь Казахууд анх төлөвлөсөн байсан цэрэг цугларах бүс нутгийн бэлчээрийг шатаасан байв. Эцсийн дүндээ улс төр, цэргийн нөхцөл байдал Зүүнгарын талд туйлын таатай байлаа. Сибирийн эрх баригчид [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] Дунд Жүзийн эсрэг довтлох бүрэн эрх чөлөөг олгосон гэж хэлж болохоор байв. Үүний зэрэгцээ, [[Чин улс]] Зүүнгарт ямар ч аюул занал учруулаагүй бөгөөд Казахын удирдлага дотор гүнзгий хагарал үүссэн байсан тул [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад нөлөө бүхий баатар эрсийг оролцуулаад олон чухал зүтгэлтнүүд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] үргэлжилж буй мөргөлдөөнд анхаарлаа хандуулахаас өөр аргагүй байдалд орсон байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=117–118}} Зүүнгарын зүгээс дахин довтлох болсон шууд шалтгаан нь [[Барак султан]] болон [[Карасакал]] хэмээх [[Башкирууд|Башкир]] адал явдалч эрэлхийлэгчийн удирдлага дор Зүүнгарын нутаг руу удаа дараа хийсэн довтолгоонууд байв. [[Башкортостан|Башкортостанаас]] зугтаж ирсэн Карасакал өөрийгөө Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] нас барсан хүү [[Лувсаншуну]] хэмээн танилцуулж байжээ. Тэрээр эрх мэдэлд хүрсэн тохиолдолд "найрсаг хөрш" байна гэж амлан, Зүүнгарын хаан ширээг эзэмших өөрийн нэхэмжлэлийг дэмжихийг олон тооны Казахын феодал ноёдод итгүүлж чадсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} Түүхчдийн үзэж буйгаар, Зүүнгарын эртний өрсөлдөгч болсон Казахууд [[Хулж хот|Хулж хотод]] өөрсдөд ашигтай дэглэм тогтоохын тулд "алдар цуут удирдагчийн эргэн тойронд идэвхтэйгээр нэгдэн цугларчээ".{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === 1741 оны 2-р сарын сүүлчээр [[Сэвдэн ноён]], [[Ламдаржаа]] нарын удирдлага дор 30,000 цэрэг бүхий Зүүнгарын томоохон арми Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэр рүү бүрэн хэмжээний довтолгоо эхлүүлжээ. Энэхүү довтолгоог хохирлыг дээд зэргээр нэмэгдүүлэх зорилгоор стратегийн хувьд гурван өөр чиглэлээс хэрэгжүүлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} [[Абилмамбет хаан|Абилмамбет хааныг]] эрэн хайхаар илгээгдсэн Оросын [[Казак]] Федор Найденовын мэдээлснээр, Зүүнгарын цэрэг гурван үндсэн цуваанд хуваагдан хөдөлжээ: нэг анги нь [[Ишим гол|Ишим голын]] дагуу урагшилж байсан бол нөгөө хоёр анги нь өмнө зүгээс, тухайлбал [[Ташкент]], [[Түркистан|Түркистаны]] бүс нутгаас хөдөлсөн байна. Ийнхүү хавсарсан цохилт өгөх замаар тэд Казахын хамгаалалтын шугамыг тойрч, суурингуудыг нь системтэйгээр довтлохыг зорьж байв. Найденов ''"Зүүнгарын цэргүүд тааралдсан газар бүртээ Киргиз–Кайсак [Казах] иргэдийг харгис хэрцгийгээр сүйтгэн довтолж байсан"'' хэмээн тэмдэглэн үлдээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=118–119}} 1741 оны хавар Зүүнгарын довтолгооны улмаас Абилмамбет хаан өөрийн харьяат иргэдийг уламжлалт бэлчээр нутгаас нь баруун зүгт нүүлгэн шилжүүлэх томоохон арга хэмжээг эхлүүлэхээс өөр аргагүйд хүрчээ. Түүний удирдлага дор овог аймгууд ''"олон тооны Ойрад"''-ын мөрдлөг дор Ор голыг гаталж, [[Оренбург|Оренбургийн]] шугам руу чиглэн нүүсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Абилмамбет хан Илек, [[Урал гол|Урал голын]] дагуу үлдсэн хүн амаа Бага Жүзийн нутаг дэвсгэрт аюулгүй байрлуулахыг зорьж байсан ч Зүүнгарын цэргийн ангиуд тэднийг мөрдөн хөөсөөр байв. Тухайлбал, казак Федор Найденовын илтгэлд Илек голын эх орчимд болсон томоохон мөргөлдөөний тухай дурдсан байдаг бөгөөд уг тулаанд Зүүнгарын цэргүүд 3,000 гаруй Казах иргэн болон тэдний мал сүргийг олзлон авчээ. Энэхүү ялагдлын дараа Абилмамбет хан өөрийн үлдсэн 30 өрх бүхий дагалдагчдын хамт Яик голын урсгал дагуу цааш ухрах хөдөлгөөнийг үргэлжлүүлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Сэвдэн ноёны цэрэг Шидэрт голын дагуу явж байхдаа 200 хүнтэй Казахын бүлэгт өртөн довтлуулжээ. Казахын тал ялагдаж, [[Аблай султан]] олзлогдов. Үүний дараахан Зүүнгарын цэрэг өөр нэгэн бүлгийг бууж өгөхөд хүргэснээр Барак султан, Дургун султан болон Кобу Тыган баатар зэрэг нөлөө бүхий удирдагчид олзлогдож, тэднийг бүгдийг нь чанд харуул хамгаалалтын дор Зүүнгарын төв нутаг руу илгээсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=119–120}} Казахын нүүдэлчдийн олон суурин бүрмөсөн сүйрч, мал сүрэг болон хүмүүсийг нь Зүүнгар руу тууж одсон байна.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Ойрадын элч Галзадын мэдээлснээр, Сэвдэний цэрэг гурван мянган олзны хүнтэй буцаж ирсний дотор хоёр зуун дайчны хамт Аблай султан байв. Мөн султан, баатар цолтнууд ч олзлогджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Эдгээр амжилтыг үл харгалзан Зүүнгарууд гол зорилго болох Дунд Жүзийн үндсэн хүчийг бут цохиж, хүн амыг нь сүйтгэх зорилгодоо хүрч чадаагүй юм. Казахын олонх овог аймаг Тобол мөрний цаад руу нүүж одсоны дараа дайснууд олзлогдогсдын дундаас нэгэн хөтөч авч явжээ. Тэр хүн тэднийг хүйтэн жавар, цас зудтай замаар зориуд дагуулан явснаас болж олон хүн хөлдөж үхсэн байна. Үүнд хилэгнэсэн Зүүнгарууд түүнийг шатааж алснаар цаашдын довтолгоогоо зогсоож, буцжээ. Сэвдэн ноёны хамт 15 орчим мянган дайчин буцаж ирсэн бол бусад анги нэгтгэлүүд "хад чулууны цаана, Киргизийн суурингуудын ойролцоо" эмх замбараагүй байдалтайгаар үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=|pp=119–120}} Өмнө зүгт болсон энэхүү тулалдааны өмнө Казахын цэргийн ангиуд дайсны шугамыг нэвтлэн орж, Сэвдэн ноёны улусыг (төв штаб болон буудал) устгасан байдаг. Энэхүү цэргийн ажиллагааны явцад Олжабай баатар онцгой гавьяа байгуулжээ. Зүүнгарын армийн хангамжийн сүлжээг тасалдуулах, сөрөг довтолгоог удирдах зэрэгт гүйцэтгэсэн үүргийнх нь улмаас Казахын аман түүх болон түүхэн дуунуудад Олжабайг Галданцэрэн хааныг ялагч хэмээн дүрсэлдэг.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан Казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 4fqhzsx3acz62a2oohzzam6c9smcota 872369 872367 2026-10-01T16:54:49Z HorseBro the hemionus 100126 872369 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *[[Хулж хотын гэрээ]] *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэвдэн ноён]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Шарманжиг ноён]] | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == 1730-аад оны сүүлч үеийн геополитикийн нөхцөл байдал нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] гадаад бодлогод гарсан томоохон өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож байв. 1735 онд [[Чин улс|Чин улсын]] хаан [[Найралт төв]] нас барсны дараа [[Галданцэрэн хаан]] Чин улстай энхийн гэрээ байгуулснаар зүүн хилээ баталгаажуулж, улмаар цэргийн хүчээ [[Казахын ханлиг]] руу чиглүүлэх боломжтой болсон юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=109, 112}} 1735 оны зун гэхэд Зүүнгарын цэрэг Их Жүз болон [[Ташкент]], [[Түркистан]] зэрэг өмнөд хэсгийн гол хотуудад ноёрхлоо дахин тогтоосон байв. Түүнчлэн Галданцэрэн хаан нутгийн [[Лалын шашин|лалын шашинт]] хүн амын дунд [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвдийн Буддын шашныг]] нэвтрүүлэхийг оролдсон боловч энэ оролдлого нь амжилтгүй болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=107}} 1737–1738 оны үед Зүүнгарынхан дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхмуудыг хийж байв; Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд элч илгээж "найрамдал"-ын амлалт өгч байхын зэрэгцээ нөгөө талаас [[Эрчис мөрөн]] болон Хар усын чиглэлд 20 000–24 000 цэрэг бүхий довтолгооны хүчийг төвлөрүүлж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=108–109, 113}} Тэрээр удахгүй болох довтолгоогоо Оросын эрх баригчдад Казахын тал Зүүнгарын мал сүрэг болон газар нутагт хийсэн довтолгооны хариуд авч буй "зүй ёсны өшөө авалт" хэмээн тайлбарлаж зөвтгөжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=112}} Өсөн нэмэгдэж буй аюул заналхийллийг үл харгалзан Казахууд гүнзгий хагарал бутралтай хэвээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110, 113}} Мөн Дунд Жүз болон Бага Жүз нь дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл болон гадны мөргөлдөөнүүдэд автсан байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110}} == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === 1739 оны хавар [[Бага Цэрэндондов|Бага Цэрэндондовын]] удирдлага доорх Зүүнгарын 24 мянган цэрэг Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэрт хоёр чиглэлээр довтлон оржээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134}} [[Эрчис мөрөн|Эрчисийн]] шугамын өмнөд хэсэгт байрлаж байсан Зүүнгарын армийн нэлээд олон тооны анги салбар байсан бөгөөд,{{sfn|Erofeeva|2007|p=326}} [[Сэвдэн ноён|Сэвдэн ноёны]] удирдлага дор Дунд Жүзийн нүүдэлчдийн буудалласан газар луу дээрэм хийх болон нөхцөл байдлыг тандах зорилгоор тус тусдаа довтолгоо хийж эхлэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=114}} 1739–1740 оны өвөл Зүүнгарын цэрэг Казахын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтолж эхлэв. Зүүнгарын нийт 30,000–35,000 цэрэг хоёр үндсэн бүлэгт хуваагдсан бөгөөд Сэвдэн ноёноор удирдуулсан эхний бүлэг [[Сарыарка]] болон [[Ишим гол|Ишим голын]] зүг, харин [[Шарманжиг ноён|Шарманжиг ноёны]] удирдлага доорх хоёр дахь бүлэг [[Сырдарья]] болон [[Долоон ус|Долоон усны]] чиглэлд хөдөлжээ. Зүүнгарын эдгээр цэргийн жанждын стратегийн зорилго нь Казахуудыг өмнө зүгт Сырдарья мөрний цаанаас болон хойд зүгт Оросын бэхлэлтийн шугамаас тусгаарлан таслахад чиглэж байв.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134-135}} [[Тобол гол|Тобол]], Ишим голын сав дагуух Дунд Жүзийн овог аймгууд ихээхэн хохирол амссан байна. Зүүнгарын ноёдын төлөвлөгөөгөөр Казахуудыг хагас тойрог хэлбэрээр бүслэн буулгаж авах ёстой байсан ч хатуу ширүүн өвөл Дунд Жүзийн эсрэг чиглэсэн уг төлөвлөгөөг тасалдуулжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} 1740 оны 1-р сарын 25-нд [[Казань|Казань мужийн]] захиргааны газар [[Москва]] дахь Сенатын газарт мэдээлэл ирүүлжээ. 1740 оны 1-р сард 15 орчим мянган хүнтэй Зүүнгарын цэрэг Эрчис, Ишим мөрний дагуу нутаглаж байсан Казахын [[Уаг]], [[Керей]] аймгууд, мөн [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] нарын эсрэг довтолгоо эхлүүлсэн байна. Хүчний хувьд давуу талтай дайсантай тулгарсан Казахын аймгууд мал сүрэг, эд хөрөнгөө орхин [[Ижил мөрөн]] зүг ухрахаас өөр аргагүйд хүрч, улмаар Сырдарья мөрний орчимд шинээр нутагшжээ. Байгалийн хүнд нөхцөл, морьдын хүрэлцээ муу байдал болон Оросын засгийн газрын санаархал тодорхойгүй байсан зэрэг нь Зүүнгарын цэргийн командлалыг цэргээ Казах нутгаас татан гаргаж, Эрчис мөрний дагуу байрлуулахад хүргэсэн байна.{{sfn|Kozybayev|2002|p=170}} === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === ==== Оросын оролцоо ==== 1739 оны Зүүнгарын довтолгооны дараа [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай султанаар]] удирдуулсан Дунд Жүзийн удирдлага Зүүнгарын түрэмгийллийн эсрэг улсынхаа бүрэн бүтэн байдлыг хангахын тулд хоёрдмол чиглэл бүхий бодлого баримталжээ.{{sfn|Aqqoshqarov|1997|p=187}} 1740 оны 8-р сарын 28-нд Казахын язгууртнууд [[Оренбург|Оренбургийн]] комиссын тэргүүн, ван [[Василий Урусов|Василий Урусовтой]] чухал уулзалт хийхээр [[Орск]] дахь [[Ор гол|Ор голын]] эрэгт хүрэлцэн иржээ. Энэхүү хэлэлцээний үеэр тэд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] ивээл дор орохыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, хатан хаан [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнад]] үнэнч байхаа тангарагласан тангаргаа дахин баталгаажуулсан байна.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Энэхүү стратегийн алхам нь Зүүнгарын эсрэг Оросын дипломат нөлөөг ашиглах зорилготой байв. Түүхч [[Василий Бартольд|Василий Бартольдын]] тэмдэглэснээр, Төв Азийн захирагчид ийм төрлийн ивээлд орох явдлыг ихэвчлэн "ашигтай тохиролцоо" гэж үздэг байсан бөгөөд энэ нь бодит захирагдах үүрэг хариуцлага хүлээлгэхгүйгээр хүчирхэг гүрний нэр хүнд, нэр төдий хамгаалалтыг олж авах боломжийг олгодог байжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=44}} Оросын засаг захиргаа Казахын талын хүсэлтийн дагуу Зүүнгарын төвд албан ёсны зарлиг болон дипломат нот илгээж, Казахын нутаг дэвсгэр рүү хийх довтолгоогоо зогсоохыг шаарджээ.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Гэсэн хэдий ч энэхүү оролцоо нь ихэвчлэн бэлгэдлийн шинжтэй хэвээр байв. Оросын эзэнт гүрэн шууд цэргийн дэмжлэг үзүүлэхээс маш их татгалзаж, Зүүнгарын хант улстай бүрэн хэмжээний дайн хийхээр тогтмол цэргээ оруулахгүйгээр буфер бүсээ хадгалахыг илүүд үзэж байв. "Цаасан хамгаалалтын" энэхүү стратеги Зүүнгаруудыг зогсоож чадаагүй юм. Оросын Казахын тал нутагт нуугдаж буй [[Башкирууд|Башкир]] дүрвэгсдийг шилжүүлэн өгөхийг нэгэн зэрэг шаардсан нь дипломат гацааг улам хурцатгасан. Оросын бодит цэргийн тусламж үзүүлэхээс татгалзсан нь Башкирын босогчдын дотоод аюулгүй байдлын тэргүүлэх чиглэлүүдтэй хослуулсан нь эцэстээ 1741 оны Зүүнгарын томоохон довтолгоог урьдчилан сэргийлэхэд үр дүнгүй болох нь батлагдсан.{{sfn|Artykbayev|2007|p=254}} ==== Башкирийн оролцоо ==== [[Абилмамбет хаан]], [[Кабанбай баатар|Кабанбай]] [[Кабанбай баатар|баатар]], Казбек бэг, [[Аблай султан]] зэрэг азын эрх баригчид [[Башкирууд|Башхирын]] босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] дотоод зөрчилдөөнийг өдөөх хөрөнгө гэж үзэн шилжүүлэн өгөхөөс татгалзав.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Карасакал өөрийгөө [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] өрсөлдөгч хэмээн тунхаглаж, Баргай тайш зэрэг Ойрадын эсэргүү бүлгийнхний дэмжлэгтэйгээр Зүүнгарын хил орчмын нутагт довтолгоо хийж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=130}}{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] болон Зүүнгарын Хаант Улсын зүгээс шахалт үзүүлж байсан хэдий ч Казахын удирдлага Карасакалд мал сүрэг олгож, хамгаалалт үзүүлжээ. Тэд түүнийг Ойрадын хаан ширээнд суулгах замаар Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдлыг алдагдуулахад ашиглахыг зорьж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=130–131}} 1742–1743 онд Галданцэрэн хаан Аблай султан болон бусад олзлогдсон хүмүүсийг суллуулахын тулд Карасакалыг шилжүүлэн өгөхийг шаарджээ. Түүнийг барьсных нь төлөө Оросоос шагнуулсан ч Казахуудын нэг ч захирагч биелүүлээгүй.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} Карасакалын нөлөө 1744 онд [[Барак султан|Барак султаны]] зүгээс түүнийг баривчилж, улмаар өөрийн хүүг суллуулах оролдлого хийснээс үүдэн тэдний хооронд зөрчил үүсэхэд хүргэжээ. Карасакал уг урхинаас мултарч, Казыбек бэг болон Кабанбай баатрын ивээл дор зугтан очсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === 1740 оны намар Зүүнгарууд цэргийн ажиллагаагаа дахин эхлүүлжээ. Абыз Байболатын канцлер Ямышевт өгсөн мэдээллээр, [[Галданцэрэн хаан]] Казахын нүүдэлчдийн отог, буудлуудыг сүйтгэж эхэлсэн байна. Абилмамбет хаан яаралтай 2,000 хүнтэй цэрэг бүрдүүлж, Зүүнгарын эсрэг сөрөг довтолгоо хийжээ. Урьдчилан бэлтгэлтэй байсан Казахын цэргүүд Зүүнгарын эсрэг зоригтой бөгөөд зохион байгуулалттайгаар эсэргүүцэл үзүүлсэн байна. Тулалдаанууд 1741 оны эхэн үе хүртэл үргэлжилжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=115-116}} Түүхч Илья Златкины тэмдэглэснээр, 1741–1745 оны хооронд Галданцэрэн хаан нутаг дэвсгэр болон улс төрийн маргааныг өөрт ашигтайгаар шийдвэрлэх зорилгоор дипломат арга хэмжээг хэд хэдэн удаа авсан боловч эдгээр оролдлого амжилт олоогүй байна. Үүний улмаас, [[Долоон ус|Долоон усыг]] эргүүлэн авч, тус бүс нутгаас Зүүнгарын цэргийг шахан гаргахын төлөө тууштай тэмцэж байсан Казахын эсрэг Зүүнгарын язгууртнууд урьд өмнөхөөсөө илүү их эрч хүчтэйгээр дахин довтолгоо эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=252}} Зүүнгарууд Казахын цэргийг Оросын бэхлэлтүүдээс тусгаарлаж, Барабагийн тал руу шахахыг оролдсон байна. Зүүнгарын цэргийн ерөнхий командлагч Оросын дэслэгч Прокуряковт хандан, 2,000 цэргийн бүрэлдэхүүнтэй хүчээр Барабагийн тал нутагт байгаа Казахуудыг мөрдөн хөөхөө мэдэгджээ. Хожим нь [[Сэвдэн ноён]] Ямышевын цайзад айлчлах үеэрээ Зүүнгарын цэрэг [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] урсгалыг даган Ямышевын чиглэлээс [[Омь гол]] хүртэл хөдөлнө гэдгийг баталсан байна. Зүүнгарын энэхүү довтолгооны улмаас Бага Жүзийн Абулхайр хаан [[Түркистан]], [[Ташкент]] хотуудыг хяналтад авахын тулд Галданцэрэн хаантай хэлэлцээ хийж, захирагдах санал тавин, улс төрийн барьцааны хүн (аманат) илгээхээр болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === 1741 оны 1-р сард Ламдаш, Науруз Казы нарын тэргүүлсэн Зүүнгарын элч нар Сибирийн амбан захирагч П. Бутурлинтай хэлэлцээ хийжээ. Элч нар юуны өмнө Оросын ивээлд албан ёсоор багтсан Казахын бүлгүүд болон тэдний байршлыг тодруулахыг зорьсон байна. Бутурлин хариуд нь зөвхөн Бага Жүзийн [[Абулхайр хаан]] болон түүний харьяат иргэд л Оросын харьяат болохыг мэдэж буйгаа илэрхийлжээ. Хамгийн гол нь, Абилмамбет хан болон Аблай султанаар удирдуулсан Дунд Жүзийн нэлээд хэсэг нь саяхан Оросын харьяат болсныг Бутурлин хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. Энэхүү хариултад итгэл төгс болсон Зүүнгарын элч нар Оросын харьяат иргэдэд халдахгүй гэдгээ амласан хэдий ч тусгаар тогтносон Казахын бүлгүүдийн эсрэг дайн хийх бодолтой байгаагаа мэдэгдэж, Оросын цэргийн хүчнийг үүнд хөндлөнгөөс оролцохгүй байхыг хүсжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=116–117}} Элчин сайдын яамны албан ёсны зорилго нь Оросын хатан хаан [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнад]] (тэрээр 1740 онд нас барсан байв) баяр хүргэх явдал байсан хэдий ч тэдний жинхэнэ зорилго нь Казахын тал нутаг руу довтлоход чиглэсэн дипломат бэлтгэл ажлыг хангах явдал байлаа. Элч нар Оросын албаны хүмүүсээс Казахын янз бүрийн овгуудын хүн амын тоо толгой, нүүдлийн чиглэлийн талаарх тагнуулын мэдээллийг идэвхтэй цуглуулж байв. Түүнчлэн тэд Казахын нүүдэлчдийг Оросын нутаг дэвсгэр рүү нэвтрүүлэхгүй байхыг онцгойлон хүссэн байна. Бутурлин үүнийг зөвшөөрөөд зогсохгүй, аюулгүй байдлыг чанд сахиж, ойртон ирсэн аливаа Казах хүнийг "дайсагнагч" хүчин гэж үзэх тухай хатуу тушаалыг бүх цайз, бэхлэлтүүдэд аль хэдийн илгээсэн болохоо элч нарт мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=117}} Эдгээр хэлэлцээрийн амжилтад урамшсан Зүүнгарын элч нар Казахын эсрэг довтолгоогоо 2-р сарын 15-нд эхлүүлэхээ зоригтойгоор мэдэгдэв. Оросын хил хамгаалахынхан Зүүнгарын цэргийн хүч өөрсдийн бэхлэлтүүдийн ойролцоо шилжин байрлаж, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] зүүн эрэг рүү нэвтэрч байгаад санаа зовнилоо илэрхийлэхэд, элч нар үүнийг аргагүйн эрхэнд хийсэн үйлдэл хэмээн тайлбарлажээ; учир нь Казахууд анх төлөвлөсөн байсан цэрэг цугларах бүс нутгийн бэлчээрийг шатаасан байв. Эцсийн дүндээ улс төр, цэргийн нөхцөл байдал Зүүнгарын талд туйлын таатай байлаа. Сибирийн эрх баригчид [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] Дунд Жүзийн эсрэг довтлох бүрэн эрх чөлөөг олгосон гэж хэлж болохоор байв. Үүний зэрэгцээ, [[Чин улс]] Зүүнгарт ямар ч аюул занал учруулаагүй бөгөөд Казахын удирдлага дотор гүнзгий хагарал үүссэн байсан тул [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад нөлөө бүхий баатар эрсийг оролцуулаад олон чухал зүтгэлтнүүд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] үргэлжилж буй мөргөлдөөнд анхаарлаа хандуулахаас өөр аргагүй байдалд орсон байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=117–118}} Зүүнгарын зүгээс дахин довтлох болсон шууд шалтгаан нь [[Барак султан]] болон [[Карасакал]] хэмээх [[Башкирууд|Башкир]] адал явдалч эрэлхийлэгчийн удирдлага дор Зүүнгарын нутаг руу удаа дараа хийсэн довтолгоонууд байв. [[Башкортостан|Башкортостанаас]] зугтаж ирсэн Карасакал өөрийгөө Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] нас барсан хүү [[Лувсаншуну]] хэмээн танилцуулж байжээ. Тэрээр эрх мэдэлд хүрсэн тохиолдолд "найрсаг хөрш" байна гэж амлан, Зүүнгарын хаан ширээг эзэмших өөрийн нэхэмжлэлийг дэмжихийг олон тооны Казахын феодал ноёдод итгүүлж чадсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} Түүхчдийн үзэж буйгаар, Зүүнгарын эртний өрсөлдөгч болсон Казахууд [[Хулж хот|Хулж хотод]] өөрсдөд ашигтай дэглэм тогтоохын тулд "алдар цуут удирдагчийн эргэн тойронд идэвхтэйгээр нэгдэн цугларчээ".{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === 1741 оны 2-р сарын сүүлчээр [[Сэвдэн ноён]], [[Ламдаржаа]] нарын удирдлага дор 30,000 цэрэг бүхий Зүүнгарын томоохон арми Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэр рүү бүрэн хэмжээний довтолгоо эхлүүлжээ. Энэхүү довтолгоог хохирлыг дээд зэргээр нэмэгдүүлэх зорилгоор стратегийн хувьд гурван өөр чиглэлээс хэрэгжүүлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} [[Абилмамбет хаан|Абилмамбет хааныг]] эрэн хайхаар илгээгдсэн Оросын [[Казак]] Федор Найденовын мэдээлснээр, Зүүнгарын цэрэг гурван үндсэн цуваанд хуваагдан хөдөлжээ: нэг анги нь [[Ишим гол|Ишим голын]] дагуу урагшилж байсан бол нөгөө хоёр анги нь өмнө зүгээс, тухайлбал [[Ташкент]], [[Түркистан|Түркистаны]] бүс нутгаас хөдөлсөн байна. Ийнхүү хавсарсан цохилт өгөх замаар тэд Казахын хамгаалалтын шугамыг тойрч, суурингуудыг нь системтэйгээр довтлохыг зорьж байв. Найденов ''"Зүүнгарын цэргүүд тааралдсан газар бүртээ Киргиз–Кайсак [Казах] иргэдийг харгис хэрцгийгээр сүйтгэн довтолж байсан"'' хэмээн тэмдэглэн үлдээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=118–119}} 1741 оны хавар Зүүнгарын довтолгооны улмаас Абилмамбет хаан өөрийн харьяат иргэдийг уламжлалт бэлчээр нутгаас нь баруун зүгт нүүлгэн шилжүүлэх томоохон арга хэмжээг эхлүүлэхээс өөр аргагүйд хүрчээ. Түүний удирдлага дор овог аймгууд ''"олон тооны Ойрад"''-ын мөрдлөг дор Ор голыг гаталж, [[Оренбург|Оренбургийн]] шугам руу чиглэн нүүсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Абилмамбет хан Илек, [[Урал гол|Урал голын]] дагуу үлдсэн хүн амаа Бага Жүзийн нутаг дэвсгэрт аюулгүй байрлуулахыг зорьж байсан ч Зүүнгарын цэргийн ангиуд тэднийг мөрдөн хөөсөөр байв. Тухайлбал, казак Федор Найденовын илтгэлд Илек голын эх орчимд болсон томоохон мөргөлдөөний тухай дурдсан байдаг бөгөөд уг тулаанд Зүүнгарын цэргүүд 3,000 гаруй Казах иргэн болон тэдний мал сүргийг олзлон авчээ. Энэхүү ялагдлын дараа Абилмамбет хан өөрийн үлдсэн 30 өрх бүхий дагалдагчдын хамт Яик голын урсгал дагуу цааш ухрах хөдөлгөөнийг үргэлжлүүлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Сэвдэн ноёны цэрэг Шидэрт голын дагуу явж байхдаа 200 хүнтэй Казахын бүлэгт өртөн довтлуулжээ. Казахын тал ялагдаж, [[Аблай султан]] олзлогдов. Үүний дараахан Зүүнгарын цэрэг өөр нэгэн бүлгийг бууж өгөхөд хүргэснээр Барак султан, Дургун султан болон Кобу Тыган баатар зэрэг нөлөө бүхий удирдагчид олзлогдож, тэднийг бүгдийг нь чанд харуул хамгаалалтын дор Зүүнгарын төв нутаг руу илгээсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=119–120}} Казахын нүүдэлчдийн олон суурин бүрмөсөн сүйрч, мал сүрэг болон хүмүүсийг нь Зүүнгар руу тууж одсон байна.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Ойрадын элч Галзадын мэдээлснээр, Сэвдэний цэрэг гурван мянган олзны хүнтэй буцаж ирсний дотор хоёр зуун дайчны хамт Аблай султан байв. Мөн султан, баатар цолтнууд ч олзлогджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Эдгээр амжилтыг үл харгалзан Зүүнгарууд гол зорилго болох Дунд Жүзийн үндсэн хүчийг бут цохиж, хүн амыг нь сүйтгэх зорилгодоо хүрч чадаагүй юм. Казахын олонх овог аймаг Тобол мөрний цаад руу нүүж одсоны дараа дайснууд олзлогдогсдын дундаас нэгэн хөтөч авч явжээ. Тэр хүн тэднийг хүйтэн жавар, цас зудтай замаар зориуд дагуулан явснаас болж олон хүн хөлдөж үхсэн байна. Үүнд хилэгнэсэн Зүүнгарууд түүнийг шатааж алснаар цаашдын довтолгоогоо зогсоож, буцжээ. Сэвдэн ноёны хамт 15 орчим мянган дайчин буцаж ирсэн бол бусад анги нэгтгэлүүд "хад чулууны цаана, Киргизийн суурингуудын ойролцоо" эмх замбараагүй байдалтайгаар үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=|pp=119–120}} Өмнө зүгт болсон энэхүү тулалдааны өмнө Казахын цэргийн ангиуд дайсны шугамыг нэвтлэн орж, Сэвдэн ноёны улусыг (төв штаб болон буудал) устгасан байдаг. Энэхүү цэргийн ажиллагааны явцад Олжабай баатар онцгой гавьяа байгуулжээ. Зүүнгарын армийн хангамжийн сүлжээг тасалдуулах, сөрөг довтолгоог удирдах зэрэгт гүйцэтгэсэн үүргийнх нь улмаас Казахын аман түүх болон түүхэн дуунуудад Олжабайг Галданцэрэн хааныг ялагч хэмээн дүрсэлдэг.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан Казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] pa3ml0z5dh30z4him0h5cj63p25146a 872370 872369 2026-10-01T16:56:57Z HorseBro the hemionus 100126 872370 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | place = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1739–1741 | result = '''Зүүнгарын ялалт:''' *[[Хулж хотын гэрээ]] *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл | combatant1 = {{tree list}} *{{flag|Казахын ханлиг}} **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз **{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз <hr> *'''Дэмжлэг үзүүлсэн:''' **{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] **{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Барак султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Дургун султан]]{{POW}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар<br>{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''<br>{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''<br>{{flag icon|Орос}} Карл Миллер<br>{{flag icon|Орос}} Василий Урусов | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэвдэн ноён]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Шарманжиг ноён]] | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = {{tree list}} *'''1739:''' **24,000 *'''1740:''' **30,000–35,000 *'''1741:''' **30,000 {{tree list/end}} | casualties2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй | casualties1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд }} '''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх "бүх талын дайн" болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ. 1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ. == Өмнөтгөл == 1730-аад оны сүүлч үеийн геополитикийн нөхцөл байдал нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] гадаад бодлогод гарсан томоохон өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож байв. 1735 онд [[Чин улс|Чин улсын]] хаан [[Найралт төв]] нас барсны дараа [[Галданцэрэн хаан]] Чин улстай энхийн гэрээ байгуулснаар зүүн хилээ баталгаажуулж, улмаар цэргийн хүчээ [[Казахын ханлиг]] руу чиглүүлэх боломжтой болсон юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=109, 112}} 1735 оны зун гэхэд Зүүнгарын цэрэг Их Жүз болон [[Ташкент]], [[Түркистан]] зэрэг өмнөд хэсгийн гол хотуудад ноёрхлоо дахин тогтоосон байв. Түүнчлэн Галданцэрэн хаан нутгийн [[Лалын шашин|лалын шашинт]] хүн амын дунд [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвдийн Буддын шашныг]] нэвтрүүлэхийг оролдсон боловч энэ оролдлого нь амжилтгүй болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=107}} 1737–1738 оны үед Зүүнгарынхан дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхмуудыг хийж байв; Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд элч илгээж "найрамдал"-ын амлалт өгч байхын зэрэгцээ нөгөө талаас [[Эрчис мөрөн]] болон Хар усын чиглэлд 20 000–24 000 цэрэг бүхий довтолгооны хүчийг төвлөрүүлж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=108–109, 113}} Тэрээр удахгүй болох довтолгоогоо Оросын эрх баригчдад Казахын тал Зүүнгарын мал сүрэг болон газар нутагт хийсэн довтолгооны хариуд авч буй "зүй ёсны өшөө авалт" хэмээн тайлбарлаж зөвтгөжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=112}} Өсөн нэмэгдэж буй аюул заналхийллийг үл харгалзан Казахууд гүнзгий хагарал бутралтай хэвээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110, 113}} Мөн Дунд Жүз болон Бага Жүз нь дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл болон гадны мөргөлдөөнүүдэд автсан байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=110}} == Дайны явц == === Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн === 1739 оны хавар [[Бага Цэрэндондов|Бага Цэрэндондовын]] удирдлага доорх Зүүнгарын 24 мянган цэрэг Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэрт хоёр чиглэлээр довтлон оржээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134}} [[Эрчис мөрөн|Эрчисийн]] шугамын өмнөд хэсэгт байрлаж байсан Зүүнгарын армийн нэлээд олон тооны анги салбар байсан бөгөөд,{{sfn|Erofeeva|2007|p=326}} [[Сэвдэн ноён|Сэвдэн ноёны]] удирдлага дор Дунд Жүзийн нүүдэлчдийн буудалласан газар луу дээрэм хийх болон нөхцөл байдлыг тандах зорилгоор тус тусдаа довтолгоо хийж эхлэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=114}} 1739–1740 оны өвөл Зүүнгарын цэрэг Казахын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтолж эхлэв. Зүүнгарын нийт 30,000–35,000 цэрэг хоёр үндсэн бүлэгт хуваагдсан бөгөөд Сэвдэн ноёноор удирдуулсан эхний бүлэг [[Сарыарка]] болон [[Ишим гол|Ишим голын]] зүг, харин [[Шарманжиг ноён|Шарманжиг ноёны]] удирдлага доорх хоёр дахь бүлэг [[Сырдарья]] болон [[Долоон ус|Долоон усны]] чиглэлд хөдөлжээ. Зүүнгарын эдгээр цэргийн жанждын стратегийн зорилго нь Казахуудыг өмнө зүгт Сырдарья мөрний цаанаас болон хойд зүгт Оросын бэхлэлтийн шугамаас тусгаарлан таслахад чиглэж байв.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=134-135}} [[Тобол гол|Тобол]], Ишим голын сав дагуух Дунд Жүзийн овог аймгууд ихээхэн хохирол амссан байна. Зүүнгарын ноёдын төлөвлөгөөгөөр Казахуудыг хагас тойрог хэлбэрээр бүслэн буулгаж авах ёстой байсан ч хатуу ширүүн өвөл Дунд Жүзийн эсрэг чиглэсэн уг төлөвлөгөөг тасалдуулжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} 1740 оны 1-р сарын 25-нд [[Казань|Казань мужийн]] захиргааны газар [[Москва]] дахь Сенатын газарт мэдээлэл ирүүлжээ. 1740 оны 1-р сард 15 орчим мянган хүнтэй Зүүнгарын цэрэг Эрчис, Ишим мөрний дагуу нутаглаж байсан Казахын [[Уаг]], [[Керей]] аймгууд, мөн [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] нарын эсрэг довтолгоо эхлүүлсэн байна. Хүчний хувьд давуу талтай дайсантай тулгарсан Казахын аймгууд мал сүрэг, эд хөрөнгөө орхин [[Ижил мөрөн]] зүг ухрахаас өөр аргагүйд хүрч, улмаар Сырдарья мөрний орчимд шинээр нутагшжээ. Байгалийн хүнд нөхцөл, морьдын хүрэлцээ муу байдал болон Оросын засгийн газрын санаархал тодорхойгүй байсан зэрэг нь Зүүнгарын цэргийн командлалыг цэргээ Казах нутгаас татан гаргаж, Эрчис мөрний дагуу байрлуулахад хүргэсэн байна.{{sfn|Kozybayev|2002|p=170}} === Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо === ==== Оросын оролцоо ==== 1739 оны Зүүнгарын довтолгооны дараа [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай султанаар]] удирдуулсан Дунд Жүзийн удирдлага Зүүнгарын түрэмгийллийн эсрэг улсынхаа бүрэн бүтэн байдлыг хангахын тулд хоёрдмол чиглэл бүхий бодлого баримталжээ.{{sfn|Aqqoshqarov|1997|p=187}} 1740 оны 8-р сарын 28-нд Казахын язгууртнууд [[Оренбург|Оренбургийн]] комиссын тэргүүн, ван [[Василий Урусов|Василий Урусовтой]] чухал уулзалт хийхээр [[Орск]] дахь [[Ор гол|Ор голын]] эрэгт хүрэлцэн иржээ. Энэхүү хэлэлцээний үеэр тэд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] ивээл дор орохыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, хатан хаан [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнад]] үнэнч байхаа тангарагласан тангаргаа дахин баталгаажуулсан байна.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Энэхүү стратегийн алхам нь Зүүнгарын эсрэг Оросын дипломат нөлөөг ашиглах зорилготой байв. Түүхч [[Василий Бартольд|Василий Бартольдын]] тэмдэглэснээр, Төв Азийн захирагчид ийм төрлийн ивээлд орох явдлыг ихэвчлэн "ашигтай тохиролцоо" гэж үздэг байсан бөгөөд энэ нь бодит захирагдах үүрэг хариуцлага хүлээлгэхгүйгээр хүчирхэг гүрний нэр хүнд, нэр төдий хамгаалалтыг олж авах боломжийг олгодог байжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=44}} Оросын засаг захиргаа Казахын талын хүсэлтийн дагуу Зүүнгарын төвд албан ёсны зарлиг болон дипломат нот илгээж, Казахын нутаг дэвсгэр рүү хийх довтолгоогоо зогсоохыг шаарджээ.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Гэсэн хэдий ч энэхүү оролцоо нь ихэвчлэн бэлгэдлийн шинжтэй хэвээр байв. Оросын эзэнт гүрэн шууд цэргийн дэмжлэг үзүүлэхээс маш их татгалзаж, Зүүнгарын хант улстай бүрэн хэмжээний дайн хийхээр тогтмол цэргээ оруулахгүйгээр буфер бүсээ хадгалахыг илүүд үзэж байв. "Цаасан хамгаалалтын" энэхүү стратеги Зүүнгаруудыг зогсоож чадаагүй юм. Оросын Казахын тал нутагт нуугдаж буй [[Башкирууд|Башкир]] дүрвэгсдийг шилжүүлэн өгөхийг нэгэн зэрэг шаардсан нь дипломат гацааг улам хурцатгасан. Оросын бодит цэргийн тусламж үзүүлэхээс татгалзсан нь Башкирын босогчдын дотоод аюулгүй байдлын тэргүүлэх чиглэлүүдтэй хослуулсан нь эцэстээ 1741 оны Зүүнгарын томоохон довтолгоог урьдчилан сэргийлэхэд үр дүнгүй болох нь батлагдсан.{{sfn|Artykbayev|2007|p=254}} ==== Башкирийн оролцоо ==== [[Абилмамбет хаан]], [[Кабанбай баатар|Кабанбай]] [[Кабанбай баатар|баатар]], Казбек бэг, [[Аблай султан]] зэрэг азын эрх баригчид [[Башкирууд|Башхирын]] босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] дотоод зөрчилдөөнийг өдөөх хөрөнгө гэж үзэн шилжүүлэн өгөхөөс татгалзав.{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} Карасакал өөрийгөө [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] өрсөлдөгч хэмээн тунхаглаж, Баргай тайш зэрэг Ойрадын эсэргүү бүлгийнхний дэмжлэгтэйгээр Зүүнгарын хил орчмын нутагт довтолгоо хийж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=130}}{{sfn|Artykbayev|2007|p=255}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] болон Зүүнгарын Хаант Улсын зүгээс шахалт үзүүлж байсан хэдий ч Казахын удирдлага Карасакалд мал сүрэг олгож, хамгаалалт үзүүлжээ. Тэд түүнийг Ойрадын хаан ширээнд суулгах замаар Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдлыг алдагдуулахад ашиглахыг зорьж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=130–131}} 1742–1743 онд Галданцэрэн хаан Аблай султан болон бусад олзлогдсон хүмүүсийг суллуулахын тулд Карасакалыг шилжүүлэн өгөхийг шаарджээ. Түүнийг барьсных нь төлөө Оросоос шагнуулсан ч Казахуудын нэг ч захирагч биелүүлээгүй.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} Карасакалын нөлөө 1744 онд [[Барак султан|Барак султаны]] зүгээс түүнийг баривчилж, улмаар өөрийн хүүг суллуулах оролдлого хийснээс үүдэн тэдний хооронд зөрчил үүсэхэд хүргэжээ. Карасакал уг урхинаас мултарч, Казыбек бэг болон Кабанбай баатрын ивээл дор зугтан очсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=131}} === Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн === 1740 оны намар Зүүнгарууд цэргийн ажиллагаагаа дахин эхлүүлжээ. Абыз Байболатын канцлер Ямышевт өгсөн мэдээллээр, [[Галданцэрэн хаан]] Казахын нүүдэлчдийн отог, буудлуудыг сүйтгэж эхэлсэн байна. Абилмамбет хаан яаралтай 2,000 хүнтэй цэрэг бүрдүүлж, Зүүнгарын эсрэг сөрөг довтолгоо хийжээ. Урьдчилан бэлтгэлтэй байсан Казахын цэргүүд Зүүнгарын эсрэг зоригтой бөгөөд зохион байгуулалттайгаар эсэргүүцэл үзүүлсэн байна. Тулалдаанууд 1741 оны эхэн үе хүртэл үргэлжилжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=115-116}} Түүхч Илья Златкины тэмдэглэснээр, 1741–1745 оны хооронд Галданцэрэн хаан нутаг дэвсгэр болон улс төрийн маргааныг өөрт ашигтайгаар шийдвэрлэх зорилгоор дипломат арга хэмжээг хэд хэдэн удаа авсан боловч эдгээр оролдлого амжилт олоогүй байна. Үүний улмаас, [[Долоон ус|Долоон усыг]] эргүүлэн авч, тус бүс нутгаас Зүүнгарын цэргийг шахан гаргахын төлөө тууштай тэмцэж байсан Казахын эсрэг Зүүнгарын язгууртнууд урьд өмнөхөөсөө илүү их эрч хүчтэйгээр дахин довтолгоо эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=252}} Зүүнгарууд Казахын цэргийг Оросын бэхлэлтүүдээс тусгаарлаж, Барабагийн тал руу шахахыг оролдсон байна. Зүүнгарын цэргийн ерөнхий командлагч Оросын дэслэгч Прокуряковт хандан, 2,000 цэргийн бүрэлдэхүүнтэй хүчээр Барабагийн тал нутагт байгаа Казахуудыг мөрдөн хөөхөө мэдэгджээ. Хожим нь [[Сэвдэн ноён]] Ямышевын цайзад айлчлах үеэрээ Зүүнгарын цэрэг [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] урсгалыг даган Ямышевын чиглэлээс [[Омь гол]] хүртэл хөдөлнө гэдгийг баталсан байна. Зүүнгарын энэхүү довтолгооны улмаас Бага Жүзийн Абулхайр хаан [[Түркистан]], [[Ташкент]] хотуудыг хяналтад авахын тулд Галданцэрэн хаантай хэлэлцээ хийж, захирагдах санал тавин, улс төрийн барьцааны хүн (аманат) илгээхээр болжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} === Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) === 1741 оны 1-р сард Ламдаш, Науруз Казы нарын тэргүүлсэн Зүүнгарын элч нар Сибирийн амбан захирагч П. Бутурлинтай хэлэлцээ хийжээ. Элч нар юуны өмнө Оросын ивээлд албан ёсоор багтсан Казахын бүлгүүд болон тэдний байршлыг тодруулахыг зорьсон байна. Бутурлин хариуд нь зөвхөн Бага Жүзийн [[Абулхайр хаан]] болон түүний харьяат иргэд л Оросын харьяат болохыг мэдэж буйгаа илэрхийлжээ. Хамгийн гол нь, Абилмамбет хан болон Аблай султанаар удирдуулсан Дунд Жүзийн нэлээд хэсэг нь саяхан Оросын харьяат болсныг Бутурлин хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. Энэхүү хариултад итгэл төгс болсон Зүүнгарын элч нар Оросын харьяат иргэдэд халдахгүй гэдгээ амласан хэдий ч тусгаар тогтносон Казахын бүлгүүдийн эсрэг дайн хийх бодолтой байгаагаа мэдэгдэж, Оросын цэргийн хүчнийг үүнд хөндлөнгөөс оролцохгүй байхыг хүсжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=116–117}} Элчин сайдын яамны албан ёсны зорилго нь Оросын хатан хаан [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнад]] (тэрээр 1740 онд нас барсан байв) баяр хүргэх явдал байсан хэдий ч тэдний жинхэнэ зорилго нь Казахын тал нутаг руу довтлоход чиглэсэн дипломат бэлтгэл ажлыг хангах явдал байлаа. Элч нар Оросын албаны хүмүүсээс Казахын янз бүрийн овгуудын хүн амын тоо толгой, нүүдлийн чиглэлийн талаарх тагнуулын мэдээллийг идэвхтэй цуглуулж байв. Түүнчлэн тэд Казахын нүүдэлчдийг Оросын нутаг дэвсгэр рүү нэвтрүүлэхгүй байхыг онцгойлон хүссэн байна. Бутурлин үүнийг зөвшөөрөөд зогсохгүй, аюулгүй байдлыг чанд сахиж, ойртон ирсэн аливаа Казах хүнийг "дайсагнагч" хүчин гэж үзэх тухай хатуу тушаалыг бүх цайз, бэхлэлтүүдэд аль хэдийн илгээсэн болохоо элч нарт мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=117}} Эдгээр хэлэлцээрийн амжилтад урамшсан Зүүнгарын элч нар Казахын эсрэг довтолгоогоо 2-р сарын 15-нд эхлүүлэхээ зоригтойгоор мэдэгдэв. Оросын хил хамгаалахынхан Зүүнгарын цэргийн хүч өөрсдийн бэхлэлтүүдийн ойролцоо шилжин байрлаж, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] зүүн эрэг рүү нэвтэрч байгаад санаа зовнилоо илэрхийлэхэд, элч нар үүнийг аргагүйн эрхэнд хийсэн үйлдэл хэмээн тайлбарлажээ; учир нь Казахууд анх төлөвлөсөн байсан цэрэг цугларах бүс нутгийн бэлчээрийг шатаасан байв. Эцсийн дүндээ улс төр, цэргийн нөхцөл байдал Зүүнгарын талд туйлын таатай байлаа. Сибирийн эрх баригчид [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] Дунд Жүзийн эсрэг довтлох бүрэн эрх чөлөөг олгосон гэж хэлж болохоор байв. Үүний зэрэгцээ, [[Чин улс]] Зүүнгарт ямар ч аюул занал учруулаагүй бөгөөд Казахын удирдлага дотор гүнзгий хагарал үүссэн байсан тул [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад нөлөө бүхий баатар эрсийг оролцуулаад олон чухал зүтгэлтнүүд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] үргэлжилж буй мөргөлдөөнд анхаарлаа хандуулахаас өөр аргагүй байдалд орсон байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=117–118}} Зүүнгарын зүгээс дахин довтлох болсон шууд шалтгаан нь [[Барак султан]] болон [[Карасакал]] хэмээх [[Башкирууд|Башкир]] адал явдалч эрэлхийлэгчийн удирдлага дор Зүүнгарын нутаг руу удаа дараа хийсэн довтолгоонууд байв. [[Башкортостан|Башкортостанаас]] зугтаж ирсэн Карасакал өөрийгөө Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] нас барсан хүү [[Лувсаншуну]] хэмээн танилцуулж байжээ. Тэрээр эрх мэдэлд хүрсэн тохиолдолд "найрсаг хөрш" байна гэж амлан, Зүүнгарын хаан ширээг эзэмших өөрийн нэхэмжлэлийг дэмжихийг олон тооны Казахын феодал ноёдод итгүүлж чадсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} Түүхчдийн үзэж буйгаар, Зүүнгарын эртний өрсөлдөгч болсон Казахууд [[Хулж хот|Хулж хотод]] өөрсдөд ашигтай дэглэм тогтоохын тулд "алдар цуут удирдагчийн эргэн тойронд идэвхтэйгээр нэгдэн цугларчээ".{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} === Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн === 1741 оны 2-р сарын сүүлчээр [[Сэвдэн ноён]], [[Ламдаржаа]] нарын удирдлага дор 30,000 цэрэг бүхий Зүүнгарын томоохон арми Дунд Жүзийн нутаг дэвсгэр рүү бүрэн хэмжээний довтолгоо эхлүүлжээ. Энэхүү довтолгоог хохирлыг дээд зэргээр нэмэгдүүлэх зорилгоор стратегийн хувьд гурван өөр чиглэлээс хэрэгжүүлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=118}} [[Абилмамбет хаан|Абилмамбет хааныг]] эрэн хайхаар илгээгдсэн Оросын [[Казак]] Федор Найденовын мэдээлснээр, Зүүнгарын цэрэг гурван үндсэн цуваанд хуваагдан хөдөлжээ: нэг анги нь [[Ишим гол|Ишим голын]] дагуу урагшилж байсан бол нөгөө хоёр анги нь өмнө зүгээс, тухайлбал [[Ташкент]], [[Түркистан|Түркистаны]] бүс нутгаас хөдөлсөн байна. Ийнхүү хавсарсан цохилт өгөх замаар тэд Казахын хамгаалалтын шугамыг тойрч, суурингуудыг нь системтэйгээр довтлохыг зорьж байв. Найденов ''"Зүүнгарын цэргүүд тааралдсан газар бүртээ Киргиз–Кайсак [Казах] иргэдийг харгис хэрцгийгээр сүйтгэн довтолж байсан"'' хэмээн тэмдэглэн үлдээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=118–119}} 1741 оны хавар Зүүнгарын довтолгооны улмаас Абилмамбет хаан өөрийн харьяат иргэдийг уламжлалт бэлчээр нутгаас нь баруун зүгт нүүлгэн шилжүүлэх томоохон арга хэмжээг эхлүүлэхээс өөр аргагүйд хүрчээ. Түүний удирдлага дор овог аймгууд ''"олон тооны Ойрад"''-ын мөрдлөг дор Ор голыг гаталж, [[Оренбург|Оренбургийн]] шугам руу чиглэн нүүсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Абилмамбет хан Илек, [[Урал гол|Урал голын]] дагуу үлдсэн хүн амаа Бага Жүзийн нутаг дэвсгэрт аюулгүй байрлуулахыг зорьж байсан ч Зүүнгарын цэргийн ангиуд тэднийг мөрдөн хөөсөөр байв. Тухайлбал, казак Федор Найденовын илтгэлд Илек голын эх орчимд болсон томоохон мөргөлдөөний тухай дурдсан байдаг бөгөөд уг тулаанд Зүүнгарын цэргүүд 3,000 гаруй Казах иргэн болон тэдний мал сүргийг олзлон авчээ. Энэхүү ялагдлын дараа Абилмамбет хан өөрийн үлдсэн 30 өрх бүхий дагалдагчдын хамт Яик голын урсгал дагуу цааш ухрах хөдөлгөөнийг үргэлжлүүлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Сэвдэн ноёны цэрэг Шидэрт голын дагуу явж байхдаа 200 хүнтэй Казахын бүлэгт өртөн довтлуулжээ. Казахын тал ялагдаж, [[Аблай султан]] олзлогдов. Үүний дараахан Зүүнгарын цэрэг өөр нэгэн бүлгийг бууж өгөхөд хүргэснээр Барак султан, Дургун султан болон Кобу Тыган баатар зэрэг нөлөө бүхий удирдагчид олзлогдож, тэднийг бүгдийг нь чанд харуул хамгаалалтын дор Зүүнгарын төв нутаг руу илгээсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=119–120}} Казахын нүүдэлчдийн олон суурин бүрмөсөн сүйрч, мал сүрэг болон хүмүүсийг нь Зүүнгар руу тууж одсон байна.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Ойрадын элч Галзадын мэдээлснээр, Сэвдэний цэрэг гурван мянган олзны хүнтэй буцаж ирсний дотор хоёр зуун дайчны хамт Аблай султан байв. Мөн султан, баатар цолтнууд ч олзлогджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=119}} Эдгээр амжилтыг үл харгалзан Зүүнгарууд гол зорилго болох Дунд Жүзийн үндсэн хүчийг бут цохиж, хүн амыг нь сүйтгэх зорилгодоо хүрч чадаагүй юм. Казахын олонх овог аймаг Тобол мөрний цаад руу нүүж одсоны дараа дайснууд олзлогдогсдын дундаас нэгэн хөтөч авч явжээ. Тэр хүн тэднийг хүйтэн жавар, цас зудтай замаар зориуд дагуулан явснаас болж олон хүн хөлдөж үхсэн байна. Үүнд хилэгнэсэн Зүүнгарууд түүнийг шатааж алснаар цаашдын довтолгоогоо зогсоож, буцжээ. Сэвдэн ноёны хамт 15 орчим мянган дайчин буцаж ирсэн бол бусад анги нэгтгэлүүд "хад чулууны цаана, Киргизийн суурингуудын ойролцоо" эмх замбараагүй байдалтайгаар үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=|pp=119–120}} Өмнө зүгт болсон энэхүү тулалдааны өмнө Казахын цэргийн ангиуд дайсны шугамыг нэвтлэн орж, Сэвдэн ноёны улусыг (төв штаб болон буудал) устгасан байдаг. Энэхүү цэргийн ажиллагааны явцад Олжабай баатар онцгой гавьяа байгуулжээ. Зүүнгарын армийн хангамжийн сүлжээг тасалдуулах, сөрөг довтолгоог удирдах зэрэгт гүйцэтгэсэн үүргийнх нь улмаас Казахын аман түүх болон түүхэн дуунуудад Олжабайг Галданцэрэн хааныг ялагч хэмээн дүрсэлдэг.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} == Үр дагавар == === Үр дүн === 1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} 1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан Казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} === Дипломат харилцааны мухардал === ==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ==== 1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}} Галданцэрэн хаанэнх тайвны саналд хариу болгон хатуу шаардлага тавьсанд нь Барак султан, Шакшак Жанибек нарын хүүхдүүд зэрэг өндөр албан тушаалтнуудын арван хүнийг барьцааны хүн болгон шилжүүлэн өгөх, мөн Башкирын босогч [[Карасакал|Карасакалыг]] нэн даруй шилжүүлэн өгөх явдал байв. Казахын удирдлага цаг хожих тактик хэрэглэж, эцсийн шийдвэр гаргахад нийт овог аймгийн зөвлөлийн хурал шаардлагатай гэдгийг элч нарт мэдэгдсэн боловч тухайн үед овог аймгууд тархай бутархай байрлаж, [[Оренбург]] чиглэлд нүүдэллэж явсан тул уг хурал хойшилсон байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=122}} ==== Перс хүчин зүйл ==== 1741 онд Зүүнгарын довтолгоо зүүн зүгээс эрчимжиж байх үед Бага Жүз өмнө зүгээс шинээр үүссэн аюултай нүүр тулгарчээ. [[Хивын хант улс|Хивын хант улсыг]] эзлэн авсныхаа дараа Персийн захирагч [[Надир Мухаммад хан]] [[Сырдарья]] мөрний дагуух [[Казахын ханлиг]] руу довтолж, [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотуудыг эзлэх санаархал өвөрлөж байв. Энэ нь Абулхайр хааныг дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй алхам хийхэд хүргэж, тэрээр Афшарын Иран болон Оросын эзэнт гүрний хооронд дипломат тоглолт хийхийг оролджээ. [[Карасакал|Карасакалтай]] хамт Казахын тал нутаг руу дүрвэн гарсан [[Башкирууд|Башкирын]] босогчдын мэдээлэл нь Персийн довтолгоо болж болзошгүй гэсэн түгшүүртэй нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан юм. 1742 онд эдгээр дүрвэгсэд [[Казак]] Федор Найденовт Персийн арми Түркистан болон түүнийг тойрсон Лалын шашинтнуудын бүх сууринг аль хэдийн эзэлсэн тухай мэдээлжээ. Хэдийгээр энэхүү мэдээлэл нь цэргийн бодит эзлэн түрэмгийлэлд бус, харин хэтрүүлэгтэй цуу ярианд үндэслэсэн байсан ч Төв Ази дахь өөрсдийн ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд Казахын удирдагчид болон [[Галданцэрэн хаан]] нарт үзүүлэх дипломат дарамт шахалтыг нэмэгдүүлсэн байна.{{Sfn|Moiseev|1991|pp=122–124}} ==== 1742 оны Зүүнгарын эцсийн шаардлага ба Казахын дипломат ажиллагаа ==== 1742 оны 3-р сард [[Абулхайр хаан]] Оросын хатан хаан [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнад]] [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон бусад Казахын язгууртнууд Зүүнгарт дагаар орохоор шийдсэн тухай мэдээлэв. Гэхдээ энэ нь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] өрсөлдөгчдийн нэр хүндийг унагах оролдлого байсан гэдгийг Моисеев тэмдэглэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} 1742 оны 4-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Перс улсын зүгээс ирсэн геополитикийн дарамт шахалтын дунд [[Галданцэрэн хаан]] Казахын удирдагчдад хэд хэдэн эцсийн шаардлага тавьжээ. Английн худалдаачин Хок болон Оросын офицер Дмитрий Гладышев нарын мэдээлснээр, Зүүнгарын захирагч Абилмамбет хаан болон бусад өндөр албан тушаалтан, ахмадуудыг Туркестан хот руу нүүж, тус хотыг Зүүнгарын хяналт доорх засаг захиргааны төв болгон байгуулахыг шаардсан байна. Эдгээр шаардлагад Дунд болон Бага Жүзийн өрх бүрээс жил бүр нэг хярсны арьс албан татвар болгон тушаах, худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэх, Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү довтлохоо зогсоох зэрэг нөхцөлүүд багтаж байв. Хэрэв шаардлагыг биелүүлэхгүй бол Зүүнгарын хоёр армийн довтолгоонд өртөж, бүрмөсөн сүйрэх аюул нүүрлэхээр байв. Эдгээр шаардлага нь тухайн үеийн дипломат харилцааны ээдрээтэй нөхцөл байдлыг илчилсэн юм; тухайлбал, Гладышевын мэдээлснээр 1740 онд Абулхайр хаан [[Түркистан]] болон [[Ташкент]] хотыг хяналтдаа авахын тулд Галданцэрэн хаанд дагаар орох санал нууцаар тавьж, хүүгээ "аманат" буюу улс төрийн барьцааны хүн болгон өгөхөө амлаж байжээ. Ийм үйлдэл нь Зүүнгарын аюул заналхийлэл улам бүр нэмэгдэж байсан үед өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авахын төлөөх Казахын бүлэглэлүүдийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөнийг тодотгож байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=124}} 1742 оны 5-р сарын 20-нд Оросын Сенат Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг баталгаажуулах зорилгоор хилийн бэхлэлтүүдийг хүчирхэгжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Үүнтэй зэрэгцэн [[Галданцэрэн хаан]] Казахын талыг бүрмөсөн захиргаандаа оруулах эцсийн шаардлага тавьж, өргөн хүрээтэй довтолгоо хийнэ хэмээн сүрдүүлсэн.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=170–171}} 1742 оны 6-р сард Галданцэрэн хаан Абулхайр хаанд Бага Жүзийг захиргаандаа оруулахыг шаардсан тулган шаардах бичиг илгээжээ. Уг шаардлагад Абулхайр хаан өөрийн хүү Султан Айчувакийг эхнэр болон цагаан гэрүүдийн хамт улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон Зүүнгарын хааны ордонд илгээх ёстой байв. Түүнчлэн нөлөө бүхий есөн ахлагчийн хөвгүүдийг шилжүүлэн өгөх, мөн зуун өрх тутамд нэг хярсны арьс алба гувчуур болгон төлөх нөхцөлүүдийг тусгасан байлаа. Галданцэрэн хаан мөн Карасакалыг шилжүүлэн өгөх, Зүүнгарын худалдааны цувааг саадгүй нэвтрүүлэхийг шаарджээ. 1742 оны 6-р сарын 18-нд Абулхайр хаан уг захидлыг амбан захирагч Иван Неплюевт дамжуулан өгснөөр Оросын тал дипломат арга хэмжээ авч, Зүүнгарын зүгээс Бага болон Дунд Жүзийг хяналтдаа оруулахаас сэргийлсэн байна.{{sfn|Moiseev|1991|p=124-125}} Бага Жүзын 1,500 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй чуулган Зүүнгарын тавьсан нөхцөлүүдийг хэлэлцсэн бөгөөд бэй-үүд бэлчээрийн хүрэлцээгүйн улмаас эвлэрэхийг уриалж байв; харин Абулхайр хаан шийдвэрээ хойшлуулж, Иван Неплюевтэй зөвлөлдөхөөр болжээ. Моисеев эдгээр нөхцөлийг хүлээн авах нь бүрэн захирагдахын шинж бус, харин Зүүнгарын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч буй хэрэг байсан гэдгийг онцолдог. Дунд Жүзын язгууртнуудын байр суурь хоёр хуваагдсан байв: Барак султан тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Оростой холбоо тогтоохыг чухалчилж байсан бол Абилмамбет хаан болон Абулфейз султан нар Өмнөд Казахын нутаг дэвсгэр, Ташкентын худалдааны замыг эргүүлэн авахын тулд Зүүнгарын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрч, хөвгүүдээ Галданцэрэн хаанд барьцаанд илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=125}} 1742 оны 9-р сарын 2-нд Иван Неплюев Зүүнгарын Хаант Улсын оролцоог зогсоож, [[Аблай султан|Аблай султаныг]] суллахыг албан ёсоор шаарджээ. Оросын тал цэргийн бэлтгэлээ хангасан хэдий ч Галданцэрэн хаан уг шаардлагыг үл тоомсорлосон нь Оросын үзүүлж буй хамгаалалт хязгаарлагдмал болохыг харуулсан юм. Абулхайр хаан, Абилмамбет хаан нарын хоорондох харилцан үл итгэлцэл нь хямралыг улам хурцатгаж, нэгдмэл байр суурьтайгаар хариу арга хэмжээ авахад саад учруулав.{{sfn|Kozybayev|2002|pp=171}} 1742 оны сүүлчээр Абилмамбет хан Түркистан хотыг захирах эрхийг олж авахын тулд хүүгээ Галданцэрэн хаанд улс төрийн барьцааны хүн (аманат) болгон илгээжээ. Галданцэрэн хаан Казахын бүх овог аймгаас барьцааны хүн шаардахад тэрээр уг шаардлагыг Оросын бодлоготой жишин эсэргүүцэж, улмаар Галданцэрэн хааныг нэмэлт болзол, шаардлагаасаа татгалзахад хүргэж чадсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=126}} Удалгүй Бага Жүзийн хан Абулхайр хүүгээ Зүүнгарт илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан Казах–Оросын харилцааг сулруулахын тулд олзлогдогсдыг, ялангуяа Аблай султаныг суллах асуудлыг хөшүүрэг болгон ашиглажээ. Элч төлөөлөгчдийн айлчлалын үеэр Зүүнгарын ноёрхлыг харуулах зорилгоор Аблайг хэсэг хугацаанд гинжлэн хорьж байв. Гэвч олзлогдогсдыг бүгдийг нь суллах хэлэлцээр үргэлжилж байх зуур түүнд тусгай гэрт, харуул хяналтын дор байх харьцангуй эрх чөлөөг олгосон.{{sfn|Moiseev|1991|p=126-127}} === Хулж хотын гэрээ === ==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ==== [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүх бичэгт [[Аблай султан|Аблай султаныг]] сулласан явдлыг хошууч Миллерээр удирдуулсан Оросын дипломат төлөөлөгчдийн газартай холбон тайлбарладаг байсан ч орчин үеийн судалгаагаар уг ажиллагаа ямар ч бодит үр дүнд хүрээгүй болох нь тогтоогджээ. Зүүнгарууд Миллерийн төлөөлөгчдийг хэдэн сарын турш саатуулсан бөгөөд эцэст нь [[Галданцэрэн хаан]] тэднийг хүлээн авахаас татгалзаж, ямар нэгэн хэлэлцээ хийлгүйгээр буцаасан байна.{{sfn|Abuev|1994|p=22}} Энэхүү эвлэрлийн гол шалтгаан нь [[Чин улс]] болон [[Оросын эзэнт гүрэн]] хоорондын хурцадмал байдал нэмэгдэж, дотооддоо ч санал зөрөлдөөн үүссэн үед Казахууд руу гэнэтийн довтолгоо хийсэн нь стратегийн алдаа байсныг [[Галданцэрэн хаан]] ухаарсантай холбоотой байв. Аблай султаны нөлөө, эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн Галданцэрэн хаан түүнийг улс төрийн гол холбоотон болгохыг зорьжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=22-23}} ==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ==== Эвлэрлийн үйл явц 1743 оны 3-р сард [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотод]] эхэлсэн. [[Абилмамбет хаан]], [[Барак султан]] болон Казахын бусад удирдагчдаас улс төрийн барьцааны хүмүүс (аманат) ирсний дараа гэрээний албан ёсны нөхцөлүүдийг тогтоожээ. Уг хэлэлцээрт энх тайван, хөршийн найрсаг харилцааг хадгалах, бүх төрлийн дайсагнасан үйлдлийг зогсоох, шаардлагатай тохиолдолд харилцан цэргийн туслалцаа үзүүлэх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.{{sfn|Amanzholov|p=188|1997}} Гэрээний ёсоор [[Аблай султан]] болон түүний хүү 1743 оны 6-р сарын 7-нд нутаг буцах эрхтэй болж, албан ёсоор суллагджээ. Гэвч хэлэлцээрийн дагуу Аблай султан өөрийн бусад хөвгүүдээ тэдний оронд Зүүнгарт илгээх шаардлагатай байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=127-128}} [[Иван Неплюев]], Савва Соболев нарын Оросын мэдээлэлд дурдсанаар, [[Галданцэрэн хаан]] тэдгээр язгууртан барьцааны хүмүүсийн үнэнч байдлыг татахын тулд тэдэнд онцгой анхаарал халамж тавьдаг байжээ; Казахын ноёд язгууртнууд тав тухтай гэрт амьдарч, Галданцэрэн хааны хүүхдүүдтэй чөлөөтэй харилцдаг байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Или голоос эхэлсэн олон сарын аяллын эцэст Аблай Султан 1743 оны 9-р сарын 5-нд Ишим мөрний сав дахь төрөлх нутагтаа эргэн иржээ. Оросын хилийн түшмэд Аблайг Зүүнгараас их хэмжээний олз омогтойгоор эргэн ирснийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Түүнтэй хамт олзлогдож байсан Жолбарс султан тэргүүтэй 35 султан хамт ирсэн байна. Аблай суллагдахдаа хуучин олзлогдогчийн байр суурьтай бус, харин өндөр хүндэтгэл хүлээсэн хүний ​​хувиар иржээ. Галданцэрэн хаан түүнд алтаар хээлсэн майхан, алтаар бүрсэн үслэг дээл, эвхэгддэг төмөр майхан, алтадмал хуяг дуулга зэрэг үнэт бэлэг, мөн Зүүнгарын бүсгүйг (энэ бүсгүй хожим [[Кенесары хаан|Кенесары хааны]] эцэг [[Касым султан|Касым султаны]] эх болсон гэдэг) бэлэглэсэн байна. Түүнчлэн Аблай султаны хамт олзлогдож байсан хүн бүрд алтадмал сэлэм, мөнгөн утсаар нэхсэн бүс бэлэглэжээ.{{sfn|Abuev|1994|p=23}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [ [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарууд]] ] болон Кайсакууд [ [[Казахууд]] ] хамтдаа [[харцага]] бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хаан, [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровны]]] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид нүүдэлчид юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Хэдийгээр Казах удирдагчид Орос, Зүүнгарын хооронд маневр хийхээр барьцаалан явуулсан ч энгийн иргэд энэ тактикийг үл тоомсорлов. Галданцэрэн хаан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг холбоо байгуулахыг уриалж, нүүдэлчдийн нийтлэг өв уламжлалыг онцолсон. Оросын идэвхгүй байдал, Зүүнгарын дарамт шахалттай тулгарсан Аблай султан, Абилмамбет хаан зэрэг удирдагчид идэвхтэй хамтран ажилласан. Гэсэн хэдий ч энэ нь Зүүнгарын хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрөх бус, хувийн ашиг сонирхлоор хөтлөгдсөн дипломат стратеги байв. Үүний зэрэгцээ [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан нөлөө бүхий бүлэглэл Зүүнгарын ноёрхлыг хатуу эсэргүүцэв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}} * {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }} * {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the "blank" pages of the history of Kazakhstan}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}} * {{cite book |last=Amanzholov |first=Kereykhan |title=Түркі халықтарының тарихы |date=1997 |publisher=Bilim |isbn=978-9965-09-084-4 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Turkic Peoples}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002 |volume=3 |isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} === Нэмэлт унших материал === * {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }} * {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }} * {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 5kua8mlyc4dmxbvtexdbrs9a4x34k9h 0 148012 872407 870467 2026-10-02T07:49:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872407 wikitext text/x-wiki {{coord|49|29|04|N|105|55|49|E|display=title}} [[Зураг:Darkhan-1 Railway Station.jpg|thumb|Дархан 1 өртөө]] '''Дархан 1 өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Дархан]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. Нээгдсэн он нь тодорхойгүй байна. 1961 онд нээгдсэн өртөө гэж үздэг<ref>{{Cite web |url=https://darkhan.darkhan-uul.khural.mn/n/12770?utm |title=Archive copy |access-date=2026-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921144014/http://darkhan.darkhan-uul.khural.mn/n/12770%3Futm |archive-date=2026-09-21 |url-status=dead}}</ref>. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Энхтал өртөө|Энхтал]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''273, 274'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]]<br /><small>[[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]] муж</small> |align="center"| ''273/312, 274/311'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Darkhan-1 Railway Station|Дархан 1 өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:1961 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} is041yq6dfkjkiwsemhorpdkcvjemux 0 148079 872399 867264 2026-10-02T05:24:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872399 wikitext text/x-wiki Бангор нь Хойд Ирландын Белфаст булангийн өмнөд эрэгт байрладаг бөгөөд хамгийн сүүлд (2022 онд) хотын статус авсан суурингуудын нэг юм. Түүхэнд Бангор нь VI зуунд Бангорын хийд байгуулагдсанаар Дундад зууны үеийн Европын Христийн шашны сургалт, номлолын чухал төв болж байжээ. Өнөөдөр энэ хот нь Хойд Ирландын хамгийн том дарвуулт завины зогсоол (Бангор усан боомт) болон үзэсгэлэнт далайн эрэг бүхий алдартай амралтын газар болон хөгжсөн. Тус хот нь хийдийн баялаг түүх, Викториагийн үеийн уран барилга, орчин үеийн аялал жуулчлалын эрч хүчийг хослуулсан байдаг.<ref>{{Cite web |title=Бангор Газрын зураг дээр, Их Британи, байршил |url=https://mn.toponavi.com/185773 |access-date=2026-08-26 |website=mn.toponavi.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826121449/https://mn.toponavi.com/185773 |archive-date=2026-08-26 |url-status=dead}}</ref> fhh0yua1mg0g6j35779efiwqfbitoey 0 148454 872414 870410 2026-10-02T10:11:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872414 wikitext text/x-wiki Кортрейк бол Баруун Фландри аймагт, Лейе голын эрэг дээр оршдог хот юм. 1302 оны алдартай "Алтан дөрөөний тулалдаан" энд болж байсан бөгөөд өнөөдөр дизайн, дундад зууны Broel цамхгуудаараа алдаршсан.<ref>{{Cite web |title=Welcome in Kortrijk {{!}} Visit Kortrijk |url=https://www.visitkortrijk.be/en |access-date=2026-09-21 |website=www.visitkortrijk.be |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921052536/https://www.visitkortrijk.be/en |archive-date=2026-09-21 |url-status=dead}}</ref> mdylbqk45t5mk0txdn4k5ti9rgt5lbe 0 148458 872400 870416 2026-10-02T05:54:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872400 wikitext text/x-wiki '''Баян-Овоогийн уурхай''' (хятад: 白云鄂博铁矿) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын]] [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат хот|Бугат хотын]] Баян-Овоогийн уурхайн дүүрэгт орших төмөр, газрын ховор элемент, ниоби болон бусад ашигт малтмалын томоохон орд, уурхайн цогцолбор юм. Бугат хотоос хойд зүгт ойролцоогоор 150 км зайд орших тус ордыг дэлхийд мэдэгдэж буй газрын ховор элементийн хамгийн томоохон нөөц бүхий ордуудын нэг гэж геологийн судалгаанд үздэг.<ref>[https://ir.pku.edu.cn/handle/20.500.11897/679310 Geology and mineralization of the Bayan Obo supergiant carbonatite-type REE-Nb-Fe deposit in Inner Mongolia, China: A review]. Peking University Institutional Repository. 2023-10-25. Хандсан 2026-09-21.</ref> Баян-Овоо нь төмөрлөгийн үйлдвэрлэлээс гадна Хятадын газрын ховор элементийн олборлолт, боловсруулалтын хөгжилд чухал байр суурь эзэлсэн орд юм.<ref>[https://jdn.ucas.ac.cn/english/browse/latestview/id/432 The Creation and Early Development of the First Rare Earth Production Plant in China (1953–1963)]. ''Journal of Dialectics of Nature''. 2019, 41(3): 82–88. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Байршил ба геологийн тогтоц == Баян-Овоогийн орд нь Өвөр Монголын баруун хэсэгт, Бугат хотын харьяа Баян-Овоогийн уурхайн дүүрэгт байрладаг. Ордын бүс нутаг геологийн бүтцийн хувьд [[Хойд Хятадын кратон|Хойд Хятадын кратоны]] хойд захад, Хянган-Монголын ороген бүстэй залгаа оршино.<ref>[https://ir.pku.edu.cn/handle/20.500.11897/679310 Geology and mineralization of the Bayan Obo supergiant carbonatite-type REE-Nb-Fe deposit in Inner Mongolia, China: A review]. Peking University Institutional Repository. 2023-10-25. Хандсан 2026-09-21.</ref> Энд төмөр, газрын ховор элемент, ниоби болон флюорит зэрэг олон төрлийн ашигт бүрэлдэхүүн нэг дор хуримтлагдсан байдаг. Ордын геологийн гарал үүслийг тайлбарлах асуудал олон арван жилийн турш судалгааны сэдэв байсаар ирсэн. АНУ-ын Геологийн алба болон Хятадын геологийн байгууллагуудын хамтарсан судалгаанд Баян-Овоог төмөр, газрын ховор элемент, ниоби агуулсан аварга хэмжээний полиметаллын орд хэмээн тодорхойлсон байдаг.<ref>[https://pubs.usgs.gov/bul/b2143/front.html E. C. T. Chao et al. ''The Sedimentary Carbonate-Hosted Giant Bayan Obo REE-Fe-Nb Ore Deposit of Inner Mongolia, China: A Cornerstone Example for Giant Polymetallic Ore Deposits of Hydrothermal Origin'']. U.S. Geological Survey Bulletin 2143. U.S. Government Printing Office, 1997. Хандсан 2026-09-21.</ref> Ордын үүсэл гарлын талаар өөр өөр загвар дэвшүүлж ирсэн бөгөөд сүүлийн үеийн судалгааны нэг чиглэл нь газрын ховор элемент, ниобийн хүдэржилтийг карбонатит магматизм болон түүнтэй холбоотой хувирлын үйл явцтай холбон тайлбарладаг. Хятадын Геологийн шинжлэх ухааны академийн судалгаагаар газрын ховор элемент, ниобиор баялаг карбонатит биетүүд болон хүдэржилтийн хооронд нягт холбоо байгааг тэмдэглэжээ.<ref>[https://www.igm.cgs.gov.cn/mobile/cgkx_2906/201804/t20180429_456657.htm 白云鄂博火成碳酸岩及稀土矿化时代与成因研究取得重要进展]. 中国地质科学院地质力学研究所. 2017-02-28. Хандсан 2026-09-21.</ref> Үүний зэрэгцээ ордын геологийн хөгжил олон үе шаттай явагдсан тул хүдэржилтийн нас, эх үүсвэр, хувирлын механизмыг тайлбарлах талаар судлаачдын дунд өөр өөр үзэл баримтлал бий.<ref>[[doi:10.1016/0024-4937(90)90040-8|Drew, L. J. et al. The Bayan Obo iron-rare-earth-niobium deposits, Inner Mongolia, China]]. ''Lithos''. 1990. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Нээлт ба хайгуул == Баян-Овоогийн ордын орчин үеийн геологийн судалгааны түүх 1927 оноос эхэлдэг. Тэр онд Хятад-Шведийн хамтарсан баруун хойд нутгийн шинжилгээний экспедицид оролцож байсан геологич Дин Даохэн (丁道衡) тус нутагт төмрийн хүдэр байгааг тэмдэглэн тогтоожээ.<ref>[https://html.rhhz.net/GXMZ/html/fe49d178-e94a-464e-a9ff-5508147620b4.htm 武月清, 仪德刚. 包头钢铁公司成立初期的发展之路]. ''广西民族大学学报（自然科学版）''. 2017, 23(4): 21–26. Хандсан 2026-09-21.</ref> Дараагийн судалгаагаар төмрийн хүдрээс гадна бастнезит, монацит зэрэг газрын ховор элемент агуулсан эрдсүүд байгааг тогтоосон байна. 1950-иад онд ордын геологийн нарийвчилсан хайгуул эрчимжиж, Баян-Овоогийн төмрийн нөөц нь Бугатад томоохон төмөрлөгийн үйлдвэр байгуулахад нөлөөлсөн үндсэн түүхий эдийн хүчин зүйлсийн нэг болжээ. 1954 онд Бугатын төмөр, гангийн үйлдвэрийн бүтээн байгуулалт эхэлсэн бөгөөд Баян-Овоог түүний төмрийн хүдрийн үндсэн бааз болгон хөгжүүлсэн байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/202006/t20200615_5605663.html |wayback=20260921105236 |text=刘伟, 方一兵, 李道昭. 包头白云鄂博矿综合利用之中科院化工冶金研究回顾 |archiv-bot=2026-10-02 05:54:39 InternetArchiveBot }}. 中国科学院自然科学史研究所. 2020. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Газрын ховор элементийн ашиглалт == Баян-Овоогийн онцлог нь төмрийн хүдэртэй хамт их хэмжээний газрын ховор элемент агуулагддагт оршино. 1950-иад оны сүүлчээс төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийн явцад газрын ховор элементийг ялган авах судалгаа, үйлдвэрлэлийн туршилт эрчимжсэн. 1953–1958 онд Хятадын Шинжлэх ухааны академи, металлургийн салбарын байгууллагууд болон бусад судалгааны нэгжүүд Баян-Овоогийн хүдэрт тулгуурласан газрын ховор элементийн үйлдвэрлэлийн технологийг боловсруулах ажилд оролцжээ.<ref>[https://jdn.ucas.ac.cn/english/browse/latestview/id/432 The Creation and Early Development of the First Rare Earth Production Plant in China (1953–1963)]. ''Journal of Dialectics of Nature''. 2019, 41(3): 82–88. Хандсан 2026-09-21.</ref> 1959–1963 оны үед Бугатад газрын ховор металлын туршилтын үйлдвэрлэлийн байгууламжууд ашиглалтад орж, 1963 онд Бугатын металлургийн судалгааны хүрээлэн байгуулагдсан нь ордын газрын ховор элементийг боловсруулах судалгааны институцийн суурийг бэхжүүлжээ.<ref>[https://jdn.ucas.ac.cn/english/browse/latestview/id/432 The Creation and Early Development of the First Rare Earth Production Plant in China (1953–1963)]. ''Journal of Dialectics of Nature''. 2019, 41(3): 82–88. Хандсан 2026-09-21.</ref> Баян-Овоогийн хүдэр нь олон төрлийн элемент нэгэн зэрэг агуулдаг тул түүнийг иж бүрэн ашиглах технологи боловсруулах нь үйлдвэрийн чухал асуудал болсон. 1978 оноос Хятадын Шинжлэх ухааны академийн Химийн металлургийн хүрээлэн зэрэг олон байгууллага хүдэр болон төмөрлөгийн шаарнаас газрын ховор элементийг ялган авах, ашигт бүрэлдэхүүнүүдийг иж бүрэн ашиглах судалгаанд оролцсон байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/202006/t20200615_5605663.html |wayback=20260921105236 |text=刘伟, 方一兵, 李道昭. 包头白云鄂博矿综合利用之中科院化工冶金研究回顾 |archiv-bot=2026-10-02 05:54:39 InternetArchiveBot }}. 中国科学院自然科学史研究所. 2020. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Эдийн засаг, шинжлэх ухааны ач холбогдол == Баян-Овоогийн орд нь Бугатын төмөрлөгийн аж үйлдвэрийн түүхий эдийн бааз болон хөгжихийн зэрэгцээ Өвөр Монголд газрын ховор элементийн олборлолт, баяжуулалт, металлурги, материал судлалын үйлдвэрлэл төвлөрөхөд нөлөөлжээ. Баян-Овоогийн нөөцийг ашиглахтай холбоотой судалгаа нь хүдэр баяжуулалт, химийн металлурги, элемент салгах технологи болон газрын ховор элементийн шинэ материалын судалгааг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/202006/t20200615_5605663.html |wayback=20260921105236 |text=刘伟, 方一兵, 李道昭. 包头白云鄂博矿综合利用之中科院化工冶金研究回顾 |archiv-bot=2026-10-02 05:54:39 InternetArchiveBot }}. 中国科学院自然科学史研究所. 2020. Хандсан 2026-09-21.</ref> АНУ-ын Геологийн албаны судалгаанд Баян-Овоог дэлхийн хэмжээний томоохон төмөр–газрын ховор элемент–ниобийн ордын сонгодог жишээ болгон авч үзсэн бөгөөд ордын хэмжээ, эрдсийн олон янз байдал, геологийн нарийн тогтоц нь олон улсын геологийн судалгааны анхаарлыг татсаар иржээ.<ref>[https://pubs.usgs.gov/bul/b2143/front.html E. C. T. Chao et al. ''The Sedimentary Carbonate-Hosted Giant Bayan Obo REE-Fe-Nb Ore Deposit of Inner Mongolia, China'']. U.S. Geological Survey Bulletin 2143. 1997. Хандсан 2026-09-21.</ref> Баян-Овоогийн хүдэр болон баяжмалын найрлагыг хэмжил зүйн хувьд тогтмолжуулах зорилгоор Бугатын Газрын ховор элементийн судалгааны хүрээлэн зэрэг байгууллага газрын ховор элементийн баяжмал, уурхайн хаягдлын стандартчилсан загвар материал боловсруулсан байдаг.<ref>[https://std.samr.gov.cn/gsm/search/gsmDetailed?id=DF56669282C829D8E05397BE0A0ACFD8 白云鄂博稀土精矿成分标准样品（REO 50%）]. 全国标准信息公共服务平台. Хандсан 2026-09-21.</ref><ref>[https://std.samr.gov.cn/gsm/search/gsmDetailed?id=DF566692892629D8E05397BE0A0ACFD8 白云鄂博稀土尾矿标准样品]. 全国标准信息公共服务平台. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Судалгаа == Баян-Овоогийн ордын гарал үүсэл, хүдэржилтийн үе шат, карбонатит чулуулгийн үүрэг болон газрын ховор элемент хэрхэн төвлөрсөн тухай асуудал геологийн судалгааны идэвхтэй сэдэв хэвээр байна. Судалгааны арга техник хөгжихийн хэрээр изотопын геохими, эрдсийн нас тогтоох арга, бүтцийн геологи, петрологи болон хүдэр судлалын мэдээллийг хослуулан ордын хувьслын түүхийг тайлбарлах болсон.<ref>[https://ir.pku.edu.cn/handle/20.500.11897/679310 Geology and mineralization of the Bayan Obo supergiant carbonatite-type REE-Nb-Fe deposit in Inner Mongolia, China: A review]. Peking University Institutional Repository. 2023-10-25. Хандсан 2026-09-21.</ref> Ордын олон үе шаттай геологийн өөрчлөлт нь төмөр, газрын ховор элемент, ниобийн хүдэржилтийн хоорондын харилцааг тайлбарлахад хүндрэл учруулдаг. Иймээс Баян-Овоо нь зөвхөн ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийн объект бус, том хэмжээний полиметаллын орд хэрхэн үүсэж, дараагийн геологийн үйл явцаар хэрхэн өөрчлөгддөгийг судлах байгалийн чухал объект болдог.<ref>[https://pubs.usgs.gov/bul/b2143/front.html E. C. T. Chao et al. ''The Sedimentary Carbonate-Hosted Giant Bayan Obo REE-Fe-Nb Ore Deposit of Inner Mongolia, China'']. U.S. Geological Survey Bulletin 2143. 1997. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Мөн үзэх == * [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] * [[Бугат хот]] * [[Газрын ховор элемент]] * [[Төмрийн хүдэр]] * [[Ниоби]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://pubs.usgs.gov/bul/b2143/front.html АНУ-ын Геологийн албаны Баян-Овоогийн ордын судалгаа] * [https://ir.pku.edu.cn/handle/20.500.11897/679310 Баян-Овоогийн ордын геологи, хүдэржилтийн тойм судалгаа] 6r0a6uepaje6znnawmsxwskfp41o0kj 0 148459 872397 870418 2026-10-02T04:53:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 13 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872397 wikitext text/x-wiki '''Аржай агуйн сүм''' (хятад: 阿尔寨石窟, ''Ā'ěrzhài Shíkū'') нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын]] [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Ордос хот|Ордос хотын]] [[Отог хошуу|Отог хошуунд]] орших буддын шашны агуйн сүм, ханын зургийн дурсгалын цогцолбор юм.<ref>[[https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html](https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 阿尔寨石窟]. 鄂托克旗文化和旅游局. 2025-03-25. Хандсан 2026-09-21.</ref> Баруун Ся улсаас Монголын Юань улс, Мин улсын үе хүртэлх дурсгалуудыг агуулдаг тус цогцолбор нь Өвөр Монголд хадгалагдан үлдсэн томоохон агуйн сүмийн дурсгалуудын нэг бөгөөд агуй, ханын зураг, бичээсээрээ Монголын дундад зууны түүх, буддын шашин, дүрслэх урлагийг судлахад чухал хэрэглэгдэхүүн болдог.<ref>[[https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=%E5%88%98%E6%B4%AA%E4%B8%BD](https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=%E5%88%98%E6%B4%AA%E4%B8%BD) 刘卫红, 程诚, 刘洪丽, 裴强强. 阿尔寨石窟价值阐释及保护利用现状调查研究]. ''西部考古''. 2021(03). Хандсан 2026-09-21.</ref> == Байршил == Аржай агуйн сүм Отог хошууны нутагт, одоогийн Чипаньжин орчмын хээр талын бүсэд оршино. Орон нутгийн албан ёсны мэдээллээр уг дурсгалыг уламжлал ёсоор '''Зуун нүдэт агуй''' (хятад: 百眼窑) хэмээн нэрлэж иржээ.<ref>[[https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html](https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 阿尔寨石窟]. 鄂托克旗文化和旅游局. 2025-03-25. Хандсан 2026-09-21.</ref> Дурсгалын үндсэн хэсгүүд Сүмэт Аржай болон Бага Аржай орчимд тархсан бөгөөд агуй, шавар баримал, ханын зураг, бичээс, хаданд сийлсэн суварга болон сүм хийдийн барилгын үлдэгдэл зэргээс бүрддэг.<ref>[[https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=%E5%88%98%E6%B4%AA%E4%B8%BD](https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=%E5%88%98%E6%B4%AA%E4%B8%BD) 刘卫红, 程诚, 刘洪丽, 裴强强. 阿尔寨石窟价值阐释及保护利用现状调查研究]. ''西部考古''. 2021(03). Хандсан 2026-09-21.</ref> Орон нутгийн соёлын байгууллагын бүртгэлд өнөө үед 65 агуй хадгалагдан үлдсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html](https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 阿尔寨石窟]. 鄂托克旗文化和旅游局. 2025-03-25. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Түүх == Аржай дахь агуйнуудыг яг хэдийд анх малтаж эхэлсэн талаар судлаачдын санал бүрэн нэгдээгүй. Дурсгалын архитектур, ханын зураг, бичээс, шашны дүрслэлийг харьцуулан судлах замаар түүний хөгжлийн үе шатыг тогтоох судалгаа үргэлжилсээр байна. БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн 2003 оны 3 дугаар сарын 2-ны шийдвэрт Аржай агуйн сүмийн дурсгалуудыг [[Баруун Ся улс|Баруун Сягаас]] Мин улсын үе хүртэлх хугацаанд холбогдоно гэж албан ёсоор тодорхойлжээ.<ref>[[https://jsnews.jschina.com.cn/zt2024/fzsxxxpt/hdxf/fgxwj/202404/t20240416_3391571.shtml](https://jsnews.jschina.com.cn/zt2024/fzsxxxpt/hdxf/fgxwj/202404/t20240416_3391571.shtml) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 国务院关于增补阿尔寨石窟为第五批全国重点文物保护单位的通知]. 国函〔2003〕29号. 中华人民共和国国务院, 2003-03-02. Хандсан 2026-09-21.</ref> Ханын зураг болон бичээсийн зарим хэсэг нь Монголын эзэнт гүрэн, Юань улсын үеийн Төвөдийн буддизмын дэлгэрэлттэй холбоотой. Тухайлбал, зарим агуйн дүрслэлийг Юань улсын төр, шашны харилцаа болон [[Сажа ёс|Сажа ёсны]] түүхтэй холбон судалжээ.<ref>[[https://xzyj.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/b6c1c1b83f9845acfb114e4fecb58788](https://xzyj.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/b6c1c1b83f9845acfb114e4fecb58788) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 康·格桑益希. 内蒙古阿尔寨石窟八思巴壁画探秘]. ''西藏研究''. 2005(02):78–84. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Ханын зураг == Аржай агуйн сүмийн судалгааны гол эх хэрэглэгдэхүүний нэг нь хадгалагдан үлдсэн ханын зургууд юм. Эдгээрт буддын шашны бурхад, бодьсадва, лам хувраг, тахилгын дүрслэлээс гадна тухайн үеийн хүмүүсийн хувцас, зан үйл, ахуй болон бусад үйл явдлыг харуулсан хэсгүүд бий.<ref>[[https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html](https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 阿尔寨石窟]. 鄂托克旗文化和旅游局. 2025-03-25. Хандсан 2026-09-21.</ref> Зарим ханын зураг Төвөдийн буддын шашны дүрслэх урлагтай нягт холбоотой. Тухайлбал 31 дүгээр агуйн Хорин нэгэн Дарь эхийн дүрслэлийг судалсан 2026 оны дүрс зүйн судалгаагаар тус агуйн Дарь эхийн дүрслэлийг Төвөдийн бусад агуйн ижил сэдэвт бүтээлтэй харьцуулж, тэдгээрийн дүрслэлийн уламжлал хоорондоо холбоотой байж болохыг тэмдэглэсэн байна.<ref>[[https://hmsy.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/3d4add5de67eb13399ae95e3f4a74ad8](https://hmsy.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/3d4add5de67eb13399ae95e3f4a74ad8) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 魏聪聪. 阿尔寨石窟第31窟二十一度母图像考释与研究]. ''湖北美术学院学报''. 2026(02):38–46, 29. Хандсан 2026-09-21.</ref> Аржай дахь дүрслэлүүд нэг цаг үед бүтээгдээгүй бөгөөд агуйнуудыг олон үе шатанд ашиглаж, заримыг нь дахин засаж байсан тул ханын зургуудын он цаг, шашны урсгал, дүрслэлийн эх сурвалжийг тус тусад нь тогтоох шаардлагатай байдаг. == Монгол бичгийн дурсгал == Аржай агуйн сүмийн онцгой ач холбогдлын нэг нь ханын зурагтай хамт хадгалагдсан монгол бичээсүүд юм. 19 дүгээр агуйд [[Уйгуржин монгол бичиг|уйгуржин монгол бичгээр]] бичсэн тайлбар бичээсүүд илэрсэн бөгөөд Хас-Эрдэнэ, Гарди нар 1989 онд газар дээр нь судалж, 1990 онд тусгай өгүүлэл хэвлүүлжээ.<ref>[[https://nmgs.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/a74cc16d19584849f44efc28828d159c](https://nmgs.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/a74cc16d19584849f44efc28828d159c) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 哈斯额尔敦, 嘎日迪. 阿尔寨石窟回鹘蒙文榜题概述]. ''内蒙古师大学报（哲学社会科学版）''. 1990(04):42–51. Хандсан 2026-09-21.</ref> Тэд бичгийн хэл, үсгийн хэлбэр болон ханын зургийн хэв маягийг харьцуулсны үндсэн дээр 19 дүгээр агуйн холбогдох бичээсүүдийг дундад зууны үе, ойролцоогоор Юань улсын сүүлээс Мин улсын эхэн үед хамаарах боломжтой гэж үзсэн байна.<ref>[[https://nmgs.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/a74cc16d19584849f44efc28828d159c](https://nmgs.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/a74cc16d19584849f44efc28828d159c) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 哈斯额尔敦, 嘎日迪. 阿尔寨石窟回鹘蒙文榜题概述]. ''内蒙古师大学报（哲学社会科学版）''. 1990(04):42–51. Хандсан 2026-09-21.</ref> Ийм бичээсүүд нь ханын зурагт дүрслэгдсэн хүмүүс, шашны агуулгыг тайлбарлахын зэрэгцээ дундад үеийн монгол бичгийн хэлний судалгаанд эх хэрэглэгдэхүүн болдог. == Шашин, соёлын онцлог == Аржайн дурсгалууд нь Ордос болон түүнтэй залгаа нутагт Төвөдийн буддизм дэлгэрсэн түүхийг биет баримтаар судлах боломж олгодог. Ялангуяа Монголын эзэнт гүрэн, Юань улсын үед монголчууд болон Төвөдийн буддын шашны байгууллагуудын харилцаа өргөжсөн үйл явцыг тус агуйн зарим зураг, бичээс болон шашны дүрслэлтэй холбон судалдаг.<ref>[[https://xzyj.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/b6c1c1b83f9845acfb114e4fecb58788](https://xzyj.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/b6c1c1b83f9845acfb114e4fecb58788) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 康·格桑益希. 内蒙古阿尔寨石窟八思巴壁画探秘]. ''西藏研究''. 2005(02):78–84. Хандсан 2026-09-21.</ref> Гэхдээ агуйнууд хэд хэдэн өөр түүхэн үед ашиглагдсан тул бүх дурсгалыг нэг шашны урсгал, нэг цаг үеийн бүтээл гэж үзэх боломжгүй. Ханын зураг, бичээс бүрийн он цаг, агуулгыг тусад нь шинжлэх нь Аржайн судалгааны үндсэн чиглэлүүдийн нэг юм. == Судалгаа == Аржай агуйн сүмийг орчин үеийн судлаачид археологи, урлаг судлал, монгол хэл бичиг, буддын шашин судлал болон соёлын өвийн хамгааллын үүднээс судалж байна. 1990 онд хэвлэгдсэн уйгуржин монгол бичээсийн судалгаа нь агуйн монгол бичгийн дурсгалыг шинжлэхэд чиглэсэн эртний тусгай судалгаануудын нэг юм.<ref>[[https://nmgs.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/a74cc16d19584849f44efc28828d159c](https://nmgs.cbpt.cnki.net/portal/journal/portal/client/paper/a74cc16d19584849f44efc28828d159c) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 哈斯额尔敦, 嘎日迪. 阿尔寨石窟回鹘蒙文榜题概述]. ''内蒙古师大学报（哲学社会科学版）''. 1990(04):42–51. Хандсан 2026-09-21.</ref> Дараагийн судалгаанд ханын зургийн дүрслэл, шашны түүх, агуйн бүтэц болон дурсгалын хадгалалт хамгааллыг нарийвчлан авч үзэх болсон. 2021 онд хэвлэгдсэн газар дээрх судалгаа болон баримт бичгийн шинжилгээнд Аржайн дурсгалын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг агуй, баримал, ханын зураг ба бичээс, хадны суварга, сүмийн барилгын үлдэгдэл зэрэг олон төрөлд ангилан авч үзэж, дурсгалын цогц хамгаалалтыг сайжруулах шаардлагатайг тэмдэглэсэн байна.<ref>[[https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=%E5%88%98%E6%B4%AA%E4%B8%BD](https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=%E5%88%98%E6%B4%AA%E4%B8%BD) 刘卫红, 程诚, 刘洪丽, 裴强强. 阿尔寨石窟价值阐释及保护利用现状调查研究]. ''西部考古''. 2021(03). Хандсан 2026-09-21.</ref> == Хамгаалалт == 2003 оны 3 дугаар сарын 2-нд БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл Аржай агуйн сүмийг улсын хэмжээнд хамгаалах тавдугаар жагсаалтын түүх, соёлын дурсгалт газарт нэмж бүртгэсэн.<ref>[[https://jsnews.jschina.com.cn/zt2024/fzsxxxpt/hdxf/fgxwj/202404/t20240416_3391571.shtml](https://jsnews.jschina.com.cn/zt2024/fzsxxxpt/hdxf/fgxwj/202404/t20240416_3391571.shtml) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 国务院关于增补阿尔寨石窟为第五批全国重点文物保护单位的通知]. 国函〔2003〕29号. 中华人民共和国国务院, 2003-03-02. Хандсан 2026-09-21.</ref> Агуйнуудын элсэн чулуу, ханын зураг нь байгалийн өгөршил, давсны талсжилт болон орчны температур, чийгийн өөрчлөлтийн нөлөөнд өртдөг. Иймээс сүүлийн үеийн хамгааллын судалгаанд чулуулгийн гадаргын давсны өгөршил болон агуйн бичил орчны өөрчлөлтийг шинжлэх болсон.<ref>[[https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=Zhang%2C+Wu+%2859226125900%29%3B+Li%2C+Chi+%2823976284700%29%3B+Wang%2C+Xiaorong+%2857192590158%29](https://ygx.sxu.edu.cn/portals/search/allSearchList?match=like&pageNo=1&searchFld=authort&searchWord=Zhang%2C+Wu+%2859226125900%29%3B+Li%2C+Chi+%2823976284700%29%3B+Wang%2C+Xiaorong+%2857192590158%29) Zhang Wu, Li Chi, Wang Xiaorong. Experimental study on the treatment of salt efflorescence on the wall of red sandstone in Arjai Grottoes based on the MICP technology]. ''Sciences of Conservation and Archaeology''. 2024. Хандсан 2026-09-21.</ref> == Мөн үзэх == * [[Ордос]] * [[Отог хошуу]] * [[Төвөдийн буддизм]] * [[Юань улс]] * [[Уйгуржин монгол бичиг]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [[https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html](https://eq.gov.cn/zjetk1/tsetk_142077/202104/t20210430_2888774.html) {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Отог хошууны Соёл, аялал жуулчлалын газрын Аржай агуйн сүмийн танилцуулга] 4yqf4yspyetcz5gcmrnlj43p3u22zv0 0 148606 872374 872303 2026-10-01T18:46:35Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ */ 872374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} == Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос == == Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == == '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' == Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг == [[Халх|Халхын]] [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг (анх 1709 онд байгуулагдсан) үе залгамжлан захирч байсан Алтан ургийн хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цаг, гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийн хамт жагсаавал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч. # '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү. # '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед [[Лхас]] руу одож байсан. # '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан. # '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж. # '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг. # '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү. # '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан. # '''Бандийн Сандавдорж ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа "Зудын хуурамч данс"-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг [[Манж Чин улс|Манжийн]] татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч. # '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь [[Улиастай|Улиастайн]] манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*. # '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*. # '''Цэдэвсодном ван''' (Түүхэн бичигт ''Цэдэнсоном ван'' гэгддэг) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. 8-р [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], 5-р [[Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]], 5-р [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] нартай эв санаа нэгдэн, [[Хаант Орос улс|Хаант Оросоос]] тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй. # '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад [[Богд хаан|Богд хаанаас]] үе улиран "Цогтой засаг" цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлж, тус хошуу "Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу" болон өөрчлөгдсөнөөр түүний засаглал дуусгавар болсон. === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. === Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. === "Алтан ургийн хамгаалалт" ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө "Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан" хэмээн мэдүүлсэн байна. Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд "Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов" хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> == '''"Алтан ургийн хамгаалалт"''' == Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> * '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан. * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> ===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан ===== Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''"Засаг тайж Бандийн хошуу"''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.<ref name="ХотгойдТүүх">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> '''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах "Алтан ургийн хамгаалалт"'''<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]]<ref name="БазарвааньВики2">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"].</ref> * Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг "Чингүнжавын сүрд автсан" хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] * Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''. == Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> === 3. 1757 оны "Авралын айлтгал" дахь нэршлийн нууц === Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах "Хамтарсан авралын айлтгал"-ыг өргөхөд "Засаг тайж Банди" гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой: * Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон "Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж" гэж бүртгэдэг байв.<ref>''"理藩院满文档案"'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> * Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх "Банди" хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.<ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == Дүгнэлт == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:<nowiki>'''</nowiki> Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. <ref name=":2" /> == Угсаа залгамжлал == [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref><ref name="БазарвааньВики">[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|"Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"]].</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн. == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал !Үзүүлсэн "Номын тус", Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн "Номын гол тулгуур". |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос "Мэргэн номч" цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. == Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг манлайлсан Ерөнхий сайд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Ялгуусан хутагт Лувсанданзан, Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Цэдэвсодном ван, Монголыг дэлхийн тавцанд гаргасан Дилов хутагт Жамсранжав нар нь эх орныхоо тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө амь бие, гэр бүл, хэргэм зэргээ үл хайрлан зүтгэсэн ухаалаг, эрэлхэг баатрууд юм.''' == Түүхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна. === Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим === Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ "Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна. === Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага === Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 3pqa18ajaqmkcr8w2i986teqvmp6yg7 872375 872374 2026-10-01T18:52:58Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872375 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} == Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос == == Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == == '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' == Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг == [[Халх|Халхын]] [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг (анх 1709 онд байгуулагдсан) үе залгамжлан захирч байсан Алтан ургийн хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цаг, гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийн хамт жагсаавал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч. # '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү. # '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед [[Лхас]] руу одож байсан. # '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан. # '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж. # '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг. # '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү. # '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан. # '''Бандийн Сандавдорж ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа "Зудын хуурамч данс"-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг [[Манж Чин улс|Манжийн]] татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч. # '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь [[Улиастай|Улиастайн]] манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*. # '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*. # '''Цэдэвсодном ван''' (Түүхэн бичигт ''Цэдэнсоном ван'' гэгддэг) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. 8-р [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], 5-р [[Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]], 5-р [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] нартай эв санаа нэгдэн, [[Хаант Орос улс|Хаант Оросоос]] тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй. # '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад [[Богд хаан|Богд хаанаас]] үе улиран "Цогтой засаг" цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлж, тус хошуу "Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу" болон өөрчлөгдсөнөөр түүний засаглал дуусгавар болсон. === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. === Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. === "Алтан ургийн хамгаалалт" ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө "Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан" хэмээн мэдүүлсэн байна. Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд "Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов" хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> == '''"Алтан ургийн хамгаалалт"''' == Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> * '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан. * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> ===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан ===== Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''"Засаг тайж Бандийн хошуу"''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.<ref name="ХотгойдТүүх">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> '''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах "Алтан ургийн хамгаалалт"'''<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]]<ref name="БазарвааньВики2">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"].</ref> * Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг "Чингүнжавын сүрд автсан" хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] * Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''. == Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> === 3. 1757 оны "Авралын айлтгал" дахь нэршлийн нууц === Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах "Хамтарсан авралын айлтгал"-ыг өргөхөд "Засаг тайж Банди" гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой: * Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон "Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж" гэж бүртгэдэг байв.<ref>''"理藩院满文档案"'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> * Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх "Банди" хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.<ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == Дүгнэлт == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:<nowiki>'''</nowiki> Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. <ref name=":2" /> == Угсаа залгамжлал == [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref><ref name="БазарвааньВики">[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|"Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"]].</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн. == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал !Үзүүлсэн "Номын тус", Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн "Номын гол тулгуур". |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос "Мэргэн номч" цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. == Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг манлайлсан Ерөнхий сайд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Ялгуусан хутагт Лувсанданзан, Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Цэдэвсодном ван, Монголыг дэлхийн тавцанд гаргасан Дилов хутагт Жамсранжав нар нь эх орныхоо тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө амь бие, гэр бүл, хэргэм зэргээ үл хайрлан зүтгэсэн ухаалаг, эрэлхэг баатрууд юм.''' == Түүхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна. === Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим === Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ "Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна. === Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага === Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 1u2d91urznuehrdbi78mixeyannkfkn 872408 872375 2026-10-02T08:17:12Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт */ 872408 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} == Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос == == Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == == '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' == Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг == [[Халх|Халхын]] [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг (анх 1709 онд байгуулагдсан) үе залгамжлан захирч байсан Алтан ургийн хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цаг, гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийн хамт жагсаавал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч. # '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү. # '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед [[Лхас]] руу одож байсан. # '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан. # '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж. # '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг. # '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү. # '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан. # '''Бандийн Сандавдорж ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа "Зудын хуурамч данс"-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг [[Манж Чин улс|Манжийн]] татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч. # '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь [[Улиастай|Улиастайн]] манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*. # '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*. # '''Цэдэвсодном ван''' (Түүхэн бичигт ''Цэдэнсоном ван'' гэгддэг) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. 8-р [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], 5-р [[Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]], 5-р [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] нартай эв санаа нэгдэн, [[Хаант Орос улс|Хаант Оросоос]] тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй. # '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад [[Богд хаан|Богд хаанаас]] үе улиран "Цогтой засаг" цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлж, тус хошуу "Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу" болон өөрчлөгдсөнөөр түүний засаглал дуусгавар болсон. === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. === Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. === "Алтан ургийн хамгаалалт" ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө "Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан" хэмээн мэдүүлсэн байна. Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд "Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов" хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> == '''"Алтан ургийн хамгаалалт"''' == Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> * '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан. * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> ===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан ===== Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''"Засаг тайж Бандийн хошуу"''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.<ref name="ХотгойдТүүх">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> '''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах "Алтан ургийн хамгаалалт"'''<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]]<ref name="БазарвааньВики2">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"].</ref> * Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг "Чингүнжавын сүрд автсан" хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] * Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''. == Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> === 3. 1757 оны "Авралын айлтгал" дахь нэршлийн нууц === Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах "Хамтарсан авралын айлтгал"-ыг өргөхөд "Засаг тайж Банди" гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой: * Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон "Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж" гэж бүртгэдэг байв.<ref>''"理藩院满文档案"'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> * Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх "Банди" хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.<ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == Дүгнэлт == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:<nowiki>'''</nowiki> Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. <ref name=":2" /> == Угсаа залгамжлал == [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref><ref name="БазарвааньВики">[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|"Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"]].</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн. == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал !Үзүүлсэн "Номын тус", Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн "Номын гол тулгуур". |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос "Мэргэн номч" цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. == Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна.''' #1911оны хувьсгалын үйл хэрэгт оролцсон хутаг, язгууртнууд '''Доржпаламын Содномравдан''' (?—1912) — [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] анхнаас нь тууштай дэмжиж, оройлон удирдсан зүтгэлтнүүдийн нэг, Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] тэргүүн хан юм. Тэрээр Эрдэнэ далай чин ван [[Мижиддоржийн Ханддорж|М.Ханддорж]], [[Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]] нартай эв санаа нэгдэн, Манж Чин улсын дарангуйллаас салж, Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээн тунхаглах нууц зөвлөлгөөнүүдийг зохион байгуулалцаж байв. Хаант Орос улсаас цэрэг, зэвсгийн тусламж хүсэх нууц бичигт тамга даран баталгаажуулсан бөгөөд баруун бүс нутагт хувьсгалын суурийг бэлдэхэд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн түүхтэй. '''Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874—1923) — БНМАУ-ын төр, шашны томоохон зүтгэлтэн, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний]] удирдагчдын нэг юм. Тэрээр Монголын баруун хязгаар, тухайлбал [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] болон Сайн ноён хан аймгийн нутгаар хувьсгалын үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх, ард олныг соён гэгээрүүлэх үйлсийг оройлжээ. 1911 оны хувьсгалын бэлтгэл ажлыг нууцаар ханган, Баруун хязгаарыг тохинуулах яаманд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд хожмоо Богд хаант Монгол Улсын болон Ардын засгийн газрын Ерөнхий сайдаар томилогдон ажиллаж байсан түүхэн бие хүн юм. '''Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884—1965) — Монголын төр, шашин, соёлын гарамгай зүтгэлтэн, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг]] оюун санаа болон эдийн засгийн хувьд хүчтэй дэмжсэн нөлөө бүхий хутагт юм. Халхын баруун хязгаарт үндэсний ухамсарыг сэргээх, Манж Чин улсын "Шинэ засгийн бодлого"-ыг эсэргүүцэх хөдөлгөөнд идэвхтэй оролцсон. Тэрээр өөрийн шавь нутгийн эдийн засгийн нөөц бололцоог хувьсгалын үйл хэрэг, зэвсэг хуримтлуулах, цэрэг дайчлах үйл ажиллагаанд зориулж, тусгаар тогтнолыг сэргээхэд бодит хувь нэмэр оруулжээ. '''Ванчингийн Мижиддорж''' — [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны захирагч, Улсад туслагч гүн зэрэгтэй алтан ургийн төрөл тайж, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] орон нутаг дахь гол зохион байгуулагч юм. Мижиддорж ноён нь хувьсгалын үйл хэргийг анхнаас нь дэмжиж, өөрийн харьяат Цогтой засгийн хошуунаас (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумд) хувьсгалын цэрэгт эрчүүдийг элсүүлэх, агт морьд дайчлах, Баруун хязгаарт Манжийн эсрэг тэмцэлд зориулан зэр зэвсэг хуримтлуулах ажлыг орон нутагт гардан гүйцэтгэсэн түүхэн язгууртан болно. == үхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна. === Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим === Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ "Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна. === Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага === Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 50dnenw3uqfee83sw5xv1x5yzi1l49w 872412 872408 2026-10-02T09:50:06Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872412 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} == Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос == == Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == == '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' == Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг == [[Халх|Халхын]] [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг (анх 1709 онд байгуулагдсан) үе залгамжлан захирч байсан Алтан ургийн хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цаг, гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийн хамт жагсаавал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч. # '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү. # '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед [[Лхас]] руу одож байсан. # '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан. # '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж. # '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг. # '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү. # '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан. # '''Бандийн Сандавдорж ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа "Зудын хуурамч данс"-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг [[Манж Чин улс|Манжийн]] татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч. # '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь [[Улиастай|Улиастайн]] манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*. # '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*. # '''Цэдэвсодном ван''' (Түүхэн бичигт ''Цэдэнсоном ван'' гэгддэг) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. 8-р [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], 5-р [[Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]], 5-р [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] нартай эв санаа нэгдэн, [[Хаант Орос улс|Хаант Оросоос]] тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй. # '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад [[Богд хаан|Богд хаанаас]] үе улиран "Цогтой засаг" цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлж, тус хошуу "Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу" болон өөрчлөгдсөнөөр түүний засаглал дуусгавар болсон. === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. === Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. === "Алтан ургийн хамгаалалт" ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө "Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан" хэмээн мэдүүлсэн байна. Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд "Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов" хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> == '''"Алтан ургийн хамгаалалт"''' == Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> * '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан. * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> ===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан ===== Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''"Засаг тайж Бандийн хошуу"''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.<ref name="ХотгойдТүүх">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> '''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах "Алтан ургийн хамгаалалт"'''<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]]<ref name="БазарвааньВики2">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"].</ref> * Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг "Чингүнжавын сүрд автсан" хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] * Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''. == '''Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол''' == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> === 3. 1757 оны "Авралын айлтгал" дахь нэршлийн нууц === Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах "Хамтарсан авралын айлтгал"-ыг өргөхөд "Засаг тайж Банди" гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой: * Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон "Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж" гэж бүртгэдэг байв.<ref>''"理藩院满文档案"'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> * Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх "Банди" хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.<ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> == '''Угсаа залгамжлал''' == [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref><ref name="БазарвааньВики">[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|"Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"]].</ref> == '''Цогтой засгийн хошууны Бандийн Сандавдорж''' ноёноос '''Дамдинабишаа ноён''' хүтэл ургийн хэлхээ == * '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн. == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал !Үзүүлсэн "Номын тус", Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн "Номын гол тулгуур". |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос "Мэргэн номч" цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. == Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна.''' === 1911оны хувьсгалын үйл хэрэгт оролцсон Засагтханий хутаг, язгууртнууд === #'''Доржпаламын Содномравдан''' (?—1912) — [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] анхнаас нь тууштай дэмжиж, оройлон удирдсан зүтгэлтнүүдийн нэг, Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] тэргүүн хан юм. Тэрээр Эрдэнэ далай чин ван [[Мижиддоржийн Ханддорж|М.Ханддорж]], [[Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]] нартай эв санаа нэгдэн, Манж Чин улсын дарангуйллаас салж, Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээн тунхаглах нууц зөвлөлгөөнүүдийг зохион байгуулалцаж байв. Хаант Орос улсаас цэрэг, зэвсгийн тусламж хүсэх нууц бичигт тамга даран баталгаажуулсан бөгөөд баруун бүс нутагт хувьсгалын суурийг бэлдэхэд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн түүхтэй. #'''Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874—1923) — БНМАУ-ын төр, шашны томоохон зүтгэлтэн, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний]] удирдагчдын нэг юм. Тэрээр Монголын баруун хязгаар, тухайлбал [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] болон Сайн ноён хан аймгийн нутгаар хувьсгалын үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх, ард олныг соён гэгээрүүлэх үйлсийг оройлжээ. 1911 оны хувьсгалын бэлтгэл ажлыг нууцаар ханган, Баруун хязгаарыг тохинуулах яаманд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд хожмоо Богд хаант Монгол Улсын болон Ардын засгийн газрын Ерөнхий сайдаар томилогдон ажиллаж байсан түүхэн бие хүн юм. #'''Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884—1965) — Монголын төр, шашин, соёлын гарамгай зүтгэлтэн, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг]] оюун санаа болон эдийн засгийн хувьд хүчтэй дэмжсэн нөлөө бүхий хутагт юм. Халхын баруун хязгаарт үндэсний ухамсарыг сэргээх, Манж Чин улсын "Шинэ засгийн бодлого"-ыг эсэргүүцэх хөдөлгөөнд идэвхтэй оролцсон. Тэрээр өөрийн шавь нутгийн эдийн засгийн нөөц бололцоог хувьсгалын үйл хэрэг, зэвсэг хуримтлуулах, цэрэг дайчлах үйл ажиллагаанд зориулж, тусгаар тогтнолыг сэргээхэд бодит хувь нэмэр оруулжээ. #'''Ванчингийн Мижиддорж''' — [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны захирагч, Улсад туслагч гүн зэрэгтэй алтан ургийн төрөл тайж, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] орон нутаг дахь гол зохион байгуулагч юм. Мижиддорж ноён нь хувьсгалын үйл хэргийг анхнаас нь дэмжиж, өөрийн харьяат Цогтой засгийн хошуунаас (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумд) хувьсгалын цэрэгт эрчүүдийг элсүүлэх, агт морьд дайчлах, Баруун хязгаарт Манжийн эсрэг тэмцэлд зориулан зэр зэвсэг хуримтлуулах ажлыг орон нутагт гардан гүйцэтгэсэн түүхэн язгууртан болно. == үхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна. === Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим === Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ "Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна. === Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага === Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] jo8r75kx0p0ihm8pl0wiro4o09vvh9i 872413 872412 2026-10-02T09:56:55Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872413 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} == '''Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос''' == == Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == == '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' == Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> == Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг == [[Халх|Халхын]] [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг (анх 1709 онд байгуулагдсан) үе залгамжлан захирч байсан Алтан ургийн хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цаг, гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийн хамт жагсаавал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч. # '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү. # '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед [[Лхас]] руу одож байсан. # '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан. # '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж. # '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг. # '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү. # '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан. # '''Бандийн Сандавдорж ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа "Зудын хуурамч данс"-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг [[Манж Чин улс|Манжийн]] татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч. # '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь [[Улиастай|Улиастайн]] манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*. # '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*. # '''Цэдэвсодном ван''' (Түүхэн бичигт ''Цэдэнсоном ван'' гэгддэг) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. 8-р [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], 5-р [[Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]], 5-р [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] нартай эв санаа нэгдэн, [[Хаант Орос улс|Хаант Оросоос]] тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй. # '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад [[Богд хаан|Богд хаанаас]] үе улиран "Цогтой засаг" цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлж, тус хошуу "Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу" болон өөрчлөгдсөнөөр түүний засаглал дуусгавар болсон. === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. === Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. === "Алтан ургийн хамгаалалт" ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө "Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан" хэмээн мэдүүлсэн байна. Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд "Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов" хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> == '''"Алтан ургийн хамгаалалт"''' == Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> * '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан. * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> ===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан ===== Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''"Засаг тайж Бандийн хошуу"''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.<ref name="ХотгойдТүүх">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> '''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах "Алтан ургийн хамгаалалт"'''<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]]<ref name="БазарвааньВики2">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"].</ref> * Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг "Чингүнжавын сүрд автсан" хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] * Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''. == '''Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол''' == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> === 3. 1757 оны "Авралын айлтгал" дахь нэршлийн нууц === Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах "Хамтарсан авралын айлтгал"-ыг өргөхөд "Засаг тайж Банди" гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой: * Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон "Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж" гэж бүртгэдэг байв.<ref>''"理藩院满文档案"'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> * Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх "Банди" хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.<ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> == '''Угсаа залгамжлал''' == [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref><ref name="БазарвааньВики">[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|"Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"]].</ref> == '''Цогтой засгийн хошууны Бандийн Сандавдорж''' ноёноос '''Дамдинабишаа ноён''' хүтэл ургийн хэлхээ == * '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн. == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал !Үзүүлсэн "Номын тус", Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн "Номын гол тулгуур". |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос "Мэргэн номч" цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. == Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна.''' === 1911оны хувьсгалын үйл хэрэгт оролцсон Засагтханий хутаг, язгууртнууд === #'''Доржпаламын Содномравдан''' (?—1912) — [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] анхнаас нь тууштай дэмжиж, оройлон удирдсан зүтгэлтнүүдийн нэг, Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] тэргүүн хан юм. Тэрээр Эрдэнэ далай чин ван [[Мижиддоржийн Ханддорж|М.Ханддорж]], [[Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]] нартай эв санаа нэгдэн, Манж Чин улсын дарангуйллаас салж, Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээн тунхаглах нууц зөвлөлгөөнүүдийг зохион байгуулалцаж байв. Хаант Орос улсаас цэрэг, зэвсгийн тусламж хүсэх нууц бичигт тамга даран баталгаажуулсан бөгөөд баруун бүс нутагт хувьсгалын суурийг бэлдэхэд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн түүхтэй. #'''Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874—1923) — БНМАУ-ын төр, шашны томоохон зүтгэлтэн, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний]] удирдагчдын нэг юм. Тэрээр Монголын баруун хязгаар, тухайлбал [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] болон Сайн ноён хан аймгийн нутгаар хувьсгалын үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх, ард олныг соён гэгээрүүлэх үйлсийг оройлжээ. 1911 оны хувьсгалын бэлтгэл ажлыг нууцаар ханган, Баруун хязгаарыг тохинуулах яаманд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд хожмоо Богд хаант Монгол Улсын болон Ардын засгийн газрын Ерөнхий сайдаар томилогдон ажиллаж байсан түүхэн бие хүн юм. #'''Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884—1965) — Монголын төр, шашин, соёлын гарамгай зүтгэлтэн, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг]] оюун санаа болон эдийн засгийн хувьд хүчтэй дэмжсэн нөлөө бүхий хутагт юм. Халхын баруун хязгаарт үндэсний ухамсарыг сэргээх, Манж Чин улсын "Шинэ засгийн бодлого"-ыг эсэргүүцэх хөдөлгөөнд идэвхтэй оролцсон. Тэрээр өөрийн шавь нутгийн эдийн засгийн нөөц бололцоог хувьсгалын үйл хэрэг, зэвсэг хуримтлуулах, цэрэг дайчлах үйл ажиллагаанд зориулж, тусгаар тогтнолыг сэргээхэд бодит хувь нэмэр оруулжээ. #'''Ванчингийн Мижиддорж''' — [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны захирагч, Улсад туслагч гүн зэрэгтэй алтан ургийн төрөл тайж, [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] орон нутаг дахь гол зохион байгуулагч юм. Мижиддорж ноён нь хувьсгалын үйл хэргийг анхнаас нь дэмжиж, өөрийн харьяат Цогтой засгийн хошуунаас (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумд) хувьсгалын цэрэгт эрчүүдийг элсүүлэх, агт морьд дайчлах, Баруун хязгаарт Манжийн эсрэг тэмцэлд зориулан зэр зэвсэг хуримтлуулах ажлыг орон нутагт гардан гүйцэтгэсэн түүхэн язгууртан болно. == үхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна. === Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим === Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ "Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна. === Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага === Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] q7i5hyyahxmufk22vvtfck90h6cq837 0 148615 872345 872300 2026-10-01T13:22:31Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872345 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref>{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref>{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref>Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. === Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь === '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" /> == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' #* == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref>ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> ng4rhmzsg0f0xfh2dfc5nghc4lg5s98 872347 872345 2026-10-01T14:38:52Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872347 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref>{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref>{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref>Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. === Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь === '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" /> == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' #* == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref>ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> 3aylula8qtja4zcxjknbabvm50cusvr 872372 872347 2026-10-01T17:30:26Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872372 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref>Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. === Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь === '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын хатан Цэсрэн ба тэдний 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсан Алтан ургийн ах Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч Гончигсүрэн тайжийн хатан Галиндив ба түүний ба урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />                      [14-р үе: БАЗАРВААНИЙ ГАЛСАН ТАЙЖ] (Нэгдмэл өвөг эцэг)<ref name="archive_F4_D12" />                                        │         ┌──────────────────────────────┴──────────────────────────────┐<ref name=":1" />         ▼                                                             ▼<ref name=":2" /> [15-р үе: Магсаржав ноён]                                [15-р үе: ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ] (1883)<ref name=":9" /> (Хошууны 9 дэх засаг ноён)                                                │<ref name=":8" />         │                                                                 │ (Гэрлэсэн)<ref name=":7" />   ┌─────┴────────────────────────┐                                        ▼<ref name="uta-93" />   ▼                              ▼                              [С. ГАЛИНДИВ ХАТАН]<ref name=":10" /> [16-р үе: ДАШДЭНДЭВ НОЁН]  [16-р үе: ЗАГДСАМБАР НОЁН]            (Чадраабал ноёны ач охин)<ref name="archive_F4_D12" />    (Мэргэн ноён / Ах)          (Түшээ гүн / Дүү)                          │<ref name="archive_F4_D12" />           │                              │ (Гэрлэсэн)                     ▼<ref name="uta-93" />           │                              ▼                       [Л. МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙН УРАГ]<ref name="uta-93" />           │                        [Ж. ЦЭСРЭН]                            │ (Худ ураг барилдаж,<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />           │                   (Галиндивын авга эгч)                       │  охид хөвгүүдээ солилцсон)<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />           │                              │                                ▼<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />           │ (Үрчилж авсан)               ▼                  [VI дүрийн С. Чимэдцэрэн хутагт]<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />           └─────────────────────► [V дүрийн Лувсанданзан]             (Ялгасан гэгээн, 1912)<ref name=":1" />                                   (Ялгуусан хутагт, 1885)     (Нагац талын цусан төрлийн зангилаа<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />                                                               нь С.Галиндивын гэр бүл болон<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />                                                               Мандал зайсангийн талтай холбогдоно)<ref name=":7" /> == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> htd4vzf7azmdccn6vftdkyrvxloc3uc 872380 872372 2026-10-02T01:45:15Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872380 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч Гончигсүрэн тайжийн хатан Галиндив нь эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]'''нь урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />                          [ХОТГООДЫН ЗАСАГ НОЁДЫН ГОЛ ШУГАМ]                 [ХАНТАЙШИРИЙН ЧАДРААБАЛ НОЁНЫ ШУГАМ]         12-р үе: Бандийн Сандавдорж ноён                       Хантайширийн тэргүүн баян Чадраабал<ref name=":4" />                   │                                                        │<ref name=":4" />         13-р үе: Цэсрэндорж ноён        (Ах дүүс)       ┌──────────────────┴──────────────────┐<ref name=":12" />                   │                                     ▼                                     ▼<ref name=":13" />         14-р үе: Галдангүнтэв ноён               Тайж Содномдорж                       Ж. Цэсрэн хатан<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />                   │                                     │                                     │ (Гэрлэсэн)<ref name=":12" />         15-р үе: Магсаржав ноён                         │                                     ▼<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />                   │                                     │                          Засагт хан Д.Содномравдан<ref name=":14" />         ┌─────────┴─────────┐                           │                                     │<ref name=":8" />         ▼                   ▼                           ▼                                     ▼<ref name=":7" /> [ДАШДЭНДЭВ НОЁН]    [ЗАГДСАМБАР НОЁН] ──── Гэрлэсэн ───┼──────────────────────────────► [Ж. ЦЭСРЭН]<ref name=":7" /> (Мэргэн ноён / Ах)   (Түшээ гүн / Дүү)                  │                               (Авга эгч)<ref name=":11" />         │                   │                           ▼                                     │<ref name=":11" />         │                   ├──► Ууган хүү: Дамдинабишаа ноён                                 ▼<ref name=":11" />         │                   │                           ▼                        [V дүрийн Лувсанданзан]<ref name=":4" />         │                   └──► 3-р хүү: [V дүрийн Лувсанданзан хутагт] (1885)     (Төрсөн эх тал нь<ref name=":7" />         │ (Үрчилж авсан)                                                             Цэсрэнтэй холбогдоно)<ref name=":7" />         └───────────────────────────────────────────────┘<ref name=":8" />                                                         │<ref name=":7" />                       [БАЗАРВААНЬ ТАЙЖИЙН ШУГАМ]        │                         [ШАВИЙН ЗАХИРГААНЫ ТАЛ]<ref name=":1" />                       13-р үе: Базарваань тайж          ▼                        Луузангийн Мандал зайсан<ref name=":7" />                       14-р үе: Галсан тайж      [С. ГАЛИНДИВ ХАТАН]                           │<ref name=":7" />                       15-р үе: Гончигсүрэн (1883)       │                                     ▼<ref name=":7" />                                 └─────────── Гэрлэсэн ──┤                        [МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙН ОХИД]<ref name=":8" />                                                         │ (Эхийн талаараа         (Дашдэндэв ноёнтой охид<ref name=":7" />                                                         │  охидын шугамаар         хөвгүүдээ солилцсон)<ref name=":1" />                                                         ▼  холбогддог)                        │<ref name=":5" />                                           [VI дүрийн С. Чимэдцэрэн хутагт] ◄──────────────────┘<ref name=":5" />                                                (Ялгасан гэгээн, 1912)<ref name=":7" />   == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> 9q7gxzv5tfvto0agp0v4aff64zzd6m7 872386 872380 2026-10-02T02:10:18Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872386 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч Гончигсүрэн тайжийн хатан Галиндив нь эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]'''нь урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />                          [ХОТГООДЫН ЗАСАГ НОЁДЫН ГОЛ ШУГАМ]                 [ХАНТАЙШИРИЙН ЧАДРААБАЛ НОЁНЫ ШУГАМ]         12-р үе: Бандийн Сандавдорж ноён                       Хантайширийн тэргүүн баян Чадраабал<ref name=":4" />                   │                                                        │<ref name=":4" />         13-р үе: Цэсрэндорж ноён        (Ах дүүс)       ┌──────────────────┴──────────────────┐<ref name=":12" />                   │                                     ▼                                     ▼<ref name=":13" />         14-р үе: Галдангүнтэв ноён               Тайж Содномдорж                       Ж. Цэсрэн хатан<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />                   │                                     │                                     │ (Гэрлэсэн)<ref name=":12" />         15-р үе: Магсаржав ноён                         │                                     ▼<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг)." />                   │                                     │                          Засагт хан Д.Содномравдан<ref name=":14" />         ┌─────────┴─────────┐                           │                                     │<ref name=":8" />         ▼                   ▼                           ▼                                     ▼<ref name=":7" /> [ДАШДЭНДЭВ НОЁН]    [ЗАГДСАМБАР НОЁН] ──── Гэрлэсэн ───┼──────────────────────────────► [Ж. ЦЭСРЭН]<ref name=":7" /> (Мэргэн ноён / Ах)   (Түшээ гүн / Дүү)                  │                               (Авга эгч)<ref name=":11" />         │                   │                           ▼                                     │<ref name=":11" />         │                   ├──► Ууган хүү: Дамдинабишаа ноён                                 ▼<ref name=":11" />         │                   │                           ▼                        [V дүрийн Лувсанданзан]<ref name=":4" />         │                   └──► 3-р хүү: [V дүрийн Лувсанданзан хутагт] (1885)     (Төрсөн эх тал нь<ref name=":7" />         │ (Үрчилж авсан)                                                             Цэсрэнтэй холбогдоно)<ref name=":7" />         └───────────────────────────────────────────────┘<ref name=":8" />                                                         │<ref name=":7" />                       [БАЗАРВААНЬ ТАЙЖИЙН ШУГАМ]        │                         [ШАВИЙН ЗАХИРГААНЫ ТАЛ]<ref name=":1" />                       13-р үе: Базарваань тайж          ▼                        Луузангийн Мандал зайсан<ref name=":7" />                       14-р үе: Галсан тайж      [С. ГАЛИНДИВ ХАТАН]                           │<ref name=":7" />                       15-р үе: Гончигсүрэн (1883)       │                                     ▼<ref name=":7" />                                 └─────────── Гэрлэсэн ──┤                        [МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙН ОХИД]<ref name=":8" />                                                         │ (Эхийн талаараа         (Дашдэндэв ноёнтой охид<ref name=":7" />                                                         │  охидын шугамаар         хөвгүүдээ солилцсон)<ref name=":1" />                                                         ▼  холбогддог)                        │<ref name=":5" />                                           [VI дүрийн С. Чимэдцэрэн хутагт] ◄──────────────────┘<ref name=":5" />                                                (Ялгасан гэгээн, 1912)<ref name=":7" />   == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> r5d04m1ly8op61r5xfngzsnosb9sn17 872389 872386 2026-10-02T02:31:11Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872389 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />             == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> pzxa45tiijjdy48lh5wuj1ta9jkvrls 0 148744 872366 2026-10-01T16:33:07Z ~2026-52776-54 107925 Мөхндөл ноён 872366 wikitext text/x-wiki Мөнхдөл ноён нь Монгол улсын 1р байрыг эзэгнэж явсан. Тэрээр байрны бүх охидуудыг татвар эмсээ болгон дур хүслээ хангадаг байв. 1a8sew11ta2w9yul87m3v5lroc7dnrp 0 148745 872368 2026-10-01T16:54:25Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "[[Казах–Зүүнгарын_дайн_(1739–1741)#Хулж_хотын_гэрээ]]" 872368 wikitext text/x-wiki [[Казах–Зүүнгарын_дайн_(1739–1741)#Хулж_хотын_гэрээ]] e7j1dp3kpvjrgl0w47hqv2gog44c0de 0 148746 872378 2026-10-02T00:53:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Map of the Central Asia Regional Economic Cooperation Program.png|thumb|415x415px|КАРЕК хөтөлбөрийн гишүүн орнууд]] '''Төв Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Central Asia Regional Economic Cooperation Program.'' товч. CAREC) - Төв Ази, Кавказ орчмын орнууд болон Өмнөд Азийн орнуу..." 872378 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Central Asia Regional Economic Cooperation Program.png|thumb|415x415px|КАРЕК хөтөлбөрийн гишүүн орнууд]] '''Төв Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Central Asia Regional Economic Cooperation Program.'' товч. CAREC) - Төв Ази, Кавказ орчмын орнууд болон Өмнөд Азийн орнуудын хоорондын эдийн засгийн хамтын ажиллагааг дэмжих зорилготой [[Азийн хөгжлийн банк]] (АХБ)-ны 1997 онд байгуулсан хөтөлбөр юм. == КАРЕК-ийн 11 гишүүн орон == # Афганистан # Азербайжан # Хятад # Гүрж # Казахстан # Киргизстан # Монгол # Пакистан # Тажикистан # Туркменистан # Узбекистан == КАРЕК-ийн 7 олон талт түнш байгууллагууд == # [[Азийн хөгжлийн банк]] (АХБ). CAREC-ийн нарийн бичгийн дарга нарын газрын үүргийг гүйцэтгэдэг. # Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк (AIIB) # [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын]] [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Сэргээн босголт ба хөгжлийн банк]] (EBRD) # [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] (ОУВС) # Исламын хөгжлийн банк (ISDB) # [[НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] (UNDP) # [[Дэлхийн Банк Групп|Дэлхийн банк]] == КАРЕКийн Сайд нарын бага хурал == # 2011 – [[Баку]], Азербайжан # 2012 – [[Үхань|Ухань]], Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс # 2013 – [[Астана]], Казахстан # 2014 – [[Бишкек]], Киргиз Улс # 2015 – [[Улаанбаатар]], Монгол # 2016 – [[Исламабад]], Пакистан # 2017 – [[Душанбе]], Тажикистан # 2018 - [[Ашхабад]], Туркменистан # 2019 - [[Ташкент]], Узбекистан # 2020 - Видео уулзалт # 2021 - Видео уулзалт # 2022 - Видео уулзалт # 2023 - [[Тбилиси]], Гүрж # 2024 - [[Астана]], Казахстан # 2025 - [[Бишкек]], Киргиз улс # 2026 - [[Улаанбаатар]], Монгол a3sawr9qq354bwb0uwygi5ov59xvol1 0 148747 872379 2026-10-02T01:10:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:UNDP logo.svg|thumb|НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] '''НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Nations Development Programme, товч.'' '''НҮБХХ''') гишүүн орнууддаа буцалтгүй тусламжаар, улс төрөөс ангид хөгжлийн тусламж үзүүлдэг НҮБ-ын дэлхийн хөгжлийн сүлжээ юм. НҮБХХ н..." 872379 wikitext text/x-wiki [[Файл:UNDP logo.svg|thumb|НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] '''НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Nations Development Programme, товч.'' '''НҮБХХ''') гишүүн орнууддаа буцалтгүй тусламжаар, улс төрөөс ангид хөгжлийн тусламж үзүүлдэг НҮБ-ын дэлхийн хөгжлийн сүлжээ юм. НҮБХХ нь 177 улс орон, нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд үйл ажиллагаагаа 3 үндсэн чиглэлээр хэрэгжүүлдэг: (1) тогтвортой хөгжил, (2) ардчилсан засаглал ба энх тайвныг бэхжүүлэх, (3) уур амьсгал, байгалийн гамшгт тэсвэрлэх. Хөтөлбөр нь хөгжлийн тусламжийг үр дүнтэй дайчлах, ашиглахыг дэмждэг. НҮБХХ нь бүх үйл ажиллагаандаа жендэрийн тэгш байдал, хүний ​​эрхийг хамгаалахад онцгой анхаарал хандуулдаг. == Үүссэн түүх == НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн A/RES/2029(XX) тогтоолын дагуу Техникийн Тусламжийн Өргөтгөсөн Хөтөлбөр болон НҮБ-ын Тусгай Санг нэгтгэсний үр дүнд 1965 оны 11-р сарын 22-нд байгуулагдсан. == Төсөв == НҮБХХ-ийн төсөл, үйл ажиллагааг НҮБ-ын гишүүн орнууд болон ажиглагчид, олон талт байгууллагууд, хувийн хэвшил болон бусад эх үүсвэрээс тогтмол хандив эсвэл тодорхой бүс нутаг, төсөл, хөгжлийн бүсэд зориулсан хандив хэлбэрээр санхүүжүүлдэг. 2017 онд НҮБХХ-ийн төсвийн 66% нь гишүүн орнуудын засгийн газруудаас, 33% нь олон талт болон олон улсын байгууллагуудаас, 1% нь хувийн хэвшлээс бүрдсэн. НҮБХХ-д жил бүр 5 тэрбум орчим долларын хандив, хандив өгдөг бөгөөд энэ нь НҮБ-ын системд оруулсан бүх хандив, хандивын 5/1-ийг эзэлдэг байна. == Монгол- НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр == Лионел Лоpoн нь 2026 оны 8-р сарын 1-ний өдрөөс НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн (НҮБХХ) Монгол дахь Суурин төлөөлөгчөөр ажиллаж эхэлсэн. Суурин төлөөлөгч нь НҮБХХ-ийн Захирагчийн нэрийн өмнөөс Монгол Улсад ажилладаг бөгөөд НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн Монгол Улс дахь үйл ажиллагааг ерөнхийлөн хариуцдаг төлөөлөгчийн газрын тэргүүн юм. 43igh8hlq2de9bp4xs6704xgl3zihw0 0 148748 872381 2026-10-02T01:46:15Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Ханги–Мандал боомт''' нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоорондох авто замын хилийн боомтын нэг бөгөөд Монголын талд Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын нутаг дахь Ханги боомт, Хятадын талд Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Бугат хотын Дархан..." 872381 wikitext text/x-wiki '''Ханги–Мандал боомт''' нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоорондох авто замын хилийн боомтын нэг бөгөөд Монголын талд Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын нутаг дахь Ханги боомт, Хятадын талд Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Бугат хотын Дархан Муумянган холбоот хошууны Мандал боомт байрлана. Тус боомт нь Монгол–Хятадын өмнөд хилийн дунд хэсэгт орших бөгөөд уул уурхайн бүтээгдэхүүн, ялангуяа нүүрс, төмрийн хүдэр зэрэг экспортын ачааг БНХАУ-ын Бугат болон Өвөр Монголын аж үйлдвэрийн бүс рүү тээвэрлэх шинэ гарцын нэг гэж үзэгддэг.<ref name="border">{{cite web |title=Монгол-Хятадын хил |url=https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол-Хятадын_хил |access-date=2026-10-02 |publisher=Википедиа |language=mn}}</ref> == Байршил == Монголын талын Ханги боомт нь Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын нутагт, Монгол–Хятадын улсын хил дээр байрлана. Хятадын талын Мандал боомт нь Өвөр Монголын Бугат хотод харьяалагдах Дархан Муумянган холбоот хошуунд оршдог. Монголын талаас уг боомт нь Замын-Үүд–Эрээн болон Гашуунсухайт–Ганцмодын боомтын хоорондох зайд байрладаг тул газарзүйн хувьд Монголын өмнөд чиглэлийн экспорт, транзит тээврийн шинэ хувилбар болох ач холбогдолтой. Мандал боомт нь Бугат хотын аж үйлдвэрийн бүс, төмөрлөг боловсруулах болон эрчим хүчний хэрэглээ өндөртэй бүс нутагт харьцангуй ойр байрладаг. Иймээс Ханги–Мандалын чиглэл нь Монголын уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг Хятадын хойд болон баруун хойд бүсийн зах зээлд хүргэх богино гарцын нэг болж хөгжих боломжтой гэж тайлбарлагддаг.<ref name="eguur2022">{{cite web |date=2022-03-16 |title=ЗГ: “Зүүнбаян-Ханги чиглэлийн төмөр зам” төслийн концессийн гэрээ байгуулна |url=https://eguur.mn/302479/ |access-date=2026-10-02 |publisher=Eguur.mn |language=mn}}</ref> == Түүх == Ханги–Мандалын чиглэл нь Монгол Улсын хилийн боомтын бодлого, уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын гарцыг нэмэгдүүлэх бодлоготой холбоотойгоор илүү их анхаарал татах болсон. Монгол, Хятадын хилийн боомт, тэдгээрийн дэглэмийн тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн дагуу хоёр улсын хилд Ханги–Мандал зэрэг байнгын ажиллагаатай авто замын боомтууд ажиллахаар тохиролцсон байдаг.<ref name="montsame2022border">{{cite web |title=Бичигт-Зүүнхатавч авто замын боомтын үйл ажиллагааг түр зогсоожээ |url=https://www.montsame.mn/mn/read/301149 |access-date=2026-10-02 |publisher=МОНЦАМЭ |language=mn}}</ref> 2022 онд Монгол Улсын Засгийн газар Зүүнбаян–Ханги чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтыг эхлүүлсэн. Тухайн үед Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ уг төслийг Ханги–Мандалын боомтыг эдийн засгийн томоохон гарц болгох, экспортын урсгалыг нэмэгдүүлэх, Замын-Үүд болон Гашуунсухайтын ачааллыг хуваалцах ач холбогдолтой гэж тодорхойлсон байна.<ref name="ikon2022">{{cite web |date=2022-03-11 |title=Л.Оюун-Эрдэнэ: Ханги-Мандалын боомт ашиглалтад орсноор хоёр дахь Гашуунсухайт, хоёр дахь Замын-Үүд бий болно |url=https://ikon.mn/n/2hnk |access-date=2026-10-02 |publisher=iKon.mn |language=mn}}</ref> == Тээвэр, дэд бүтэц == Ханги–Мандалын боомтын ач холбогдол Зүүнбаян–Ханги чиглэлийн төмөр замтай шууд холбоотой. Зүүнбаян–Ханги чиглэлийн төмөр зам нь Дорноговь аймгийн Сайншанд сумын Зүүнбаян өртөөнөөс эхэлж, Ханги боомт хүртэл үргэлжлэн, цаашлаад БНХАУ-ын Мандал боомттой холбогдохоор төлөвлөгдсөн төмөр замын төсөл юм.<ref name="eguur2022" /> Тус төмөр замын урт 226.9 км гэж Монголын хэвлэл мэдээллийн эх сурвалжууд мэдээлсэн. 2022 онд уг төмөр замын бүтээн байгуулалт богино хугацаанд хийгдэж, Монголын экспортын шинэ гарц бий болгох зорилготойгоор ашиглалтад оруулсан гэж мэдээлэгдсэн байна.<ref name="itoim2022">{{cite web |title=Монгол Улс 66 жилийн дараа экспортын хоёр дахь том төмөр замаа ашиглалтад орууллаа |url=https://itoim.mn/article/Ci4sZ/35728 |access-date=2026-10-02 |publisher=iToim.mn |language=mn}}</ref> 2024 онд Тавантолгой–Ханги чиглэлээр нүүрсний тээвэр эхэлсэн тухай Монгол Улсын Зам, тээврийн хөгжлийн яам мэдээлсэн. Уг мэдээлэлд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн биржээр борлуулсан нүүрсийг Мандал боомт хүргэх эхний галт тэрэг аялж эхэлсэн гэж дурдсан байна.<ref name="mrt2024">{{cite web |date=2024-05-07 |title=Тавантолгой-Ханги чиглэлийн тээвэр эхэллээ |url=https://mrt.gov.mn/i/4047 |access-date=2026-10-02 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн хөгжлийн яам |language=mn}}</ref> == Эдийн засгийн ач холбогдол == Ханги–Мандал боомт нь Монгол Улсын уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын гарцыг төрөлжүүлэх бодлоготой холбоотой. Монголын нүүрс, төмрийн хүдэр, уул уурхайн бусад бүтээгдэхүүн өмнө нь ихэвчлэн Замын-Үүд–Эрээн, Гашуунсухайт–Ганцмод зэрэг гарцаар БНХАУ руу гарч байсан бол Ханги–Мандалын чиглэл нь экспортын шинэ урсгал бий болгох боломжтой. Зүүнбаян–Ханги чиглэлийн төмөр зам ашиглалтад орсноор Ерөө өртөөнөөс БНХАУ-ын Бугат өртөө хүртэлх тээврийн зайг Замын-Үүд–Эрээн чиглэлтэй харьцуулахад богиносгох боломжтой гэж Монголын тал тооцоолжээ.<ref name="eguur2022" /> Энэ нь тээврийн хугацаа, өртөг бууруулах, төмрийн хүдэр болон нүүрсний экспортын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх зорилготой. Ханги–Мандалын чиглэл нь мөн Монгол Улсын “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын Боомтын сэргэлттэй холбоотойгоор дурдагддаг. Боомтын сэргэлтийн хүрээнд Монгол Улс хилийн боомтуудын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, төмөр зам, авто зам, ложистикийн сүлжээг сайжруулах зорилт тавьсан. == Хятад талын холболт == Хятадын талын Мандал боомт нь Өвөр Монголын Бугат хотын Дархан Муумянган холбоот хошуунд байрладаг. Бугат нь Өвөр Монголын аж үйлдвэрийн томоохон төвүүдийн нэг бөгөөд төмөрлөг, эрчим хүч, машин үйлдвэрлэл зэрэг салбар хөгжсөн хот юм. Иймээс Монголын уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг Мандал боомтоор дамжуулан Бугат болон түүнээс цааших төмөр замын сүлжээнд холбох нь хоёр талын худалдааны бүтцэд ач холбогдолтой. Монголын хэвлэл мэдээллийн зарим эх сурвалжид Ханги–Мандалын чиглэлийг Гашуунсухайт–Ганцмодын дараах томоохон экспортын гарц, мөн Замын-Үүд–Эрээн чиглэлийн ачааллыг хуваалцах боломжтой боомт гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="ikon2022" /> == Сорилт ба цаашдын хөгжил == Ханги–Мандалын боомтын бүрэн хүчин чадлаар ажиллах эсэх нь авто зам, төмөр замын хил холболт, гааль, хилийн шалган нэвтрүүлэх хүчин чадал, хоёр улсын хоорондын тээврийн зохицуулалт, царигийн асуудал, ачаа шилжүүлэн ачих дэд бүтэц зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаарна. Монголын тал Зүүнбаян–Ханги төмөр замыг барьсан ч хилийн огтлолцлын цэг, төмөр замын боомтын эрх зүйн зохицуулалт, Хятадын талын холболт зэрэг асуудлыг хоёр улсын түвшинд эцэслэн шийдвэрлэх шаардлагатай талаар Монголын эх сурвалжууд мэдээлж байв.<ref name="montsame2023">{{cite web |title=Тохиролцоог тодорхой ажил хэрэг болгох айлчлал |url=https://www.montsame.mn/mn/read/318194 |access-date=2026-10-02 |publisher=МОНЦАМЭ |language=mn}}</ref> == Ач холбогдлын үнэлгээ == Ханги–Мандал боомт нь зөвхөн нэг хилийн гарц бус, Монгол–Хятадын худалдаа, Өвөр Монголын аж үйлдвэрийн бүс, Монголын уул уурхайн экспорт, бүс нутгийн төмөр замын бодлогыг холбосон дэд бүтцийн зангилаа юм. Тус боомтын хүчин чадал нэмэгдэх нь Монгол Улсын экспортын гарцыг олон болгох, боомтын төвлөрлийг бууруулах, Дорноговь аймаг болон Өвөр Монголын Бугат хотын эдийн засгийн харилцааг идэвхжүүлэх боломжтой. Гэвч эдийн засгийн үр өгөөж нь хил дамнасан төмөр замын бодит холболт, тээврийн тариф, гаалийн зохицуулалт, БНХАУ-ын зах зээлийн эрэлт, уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ, мөн байгаль орчин, орон нутгийн дэд бүтцийн даац зэрэг хүчин зүйлээс хамаарах юм. == Мөн үзэх == * [[Монгол-Хятадын хил]] * [[Замын-Үүд боомт]] * [[Эрээн хот]] * [[Гашуунсухайт боомт]] * [[Ганцмод боомт]] * [[Зүүнбаян]] * [[Дорноговь аймаг]] * [[Бугат хот]] * [[Дархан Муумянган холбоот хошуу]] == Эшлэл == {{reflist}} hltgpiu43d6nsde3sbvpz68t03ea5uj 0 148749 872382 2026-10-02T01:48:42Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Шивээхүрэн–Сэхээ боомтын хил дамнасан төмөр зам''' нь Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутаг дахь Шивээхүрэн боомтыг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Алшаа аймгийн Эзнээ хошуун дахь Сэхээ боомттой холбох хил..." 872382 wikitext text/x-wiki '''Шивээхүрэн–Сэхээ боомтын хил дамнасан төмөр зам''' нь Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутаг дахь Шивээхүрэн боомтыг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Алшаа аймгийн Эзнээ хошуун дахь Сэхээ боомттой холбох хил дамнасан төмөр замын төсөл юм. Тус төмөр зам нь Нарийнсухайтын бүлэг ордоос олборлох нүүрс болон уул уурхайн бусад бүтээгдэхүүнийг авто тээврээс төмөр замын тээвэрт шилжүүлэн экспортлох, боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зорилготой. == Байршил == Монголын талын Шивээхүрэн боомт нь Өмнөговь аймгийн Гурвантэс суманд байрладаг. Хятадын талын Сэхээ боомт нь Өвөр Монголын Алшаа аймгийн Эзнээ хошуунд оршино. Хоёр боомт нь Монгол–Хятадын хилийн баруун өмнөд хэсэгт, Нарийнсухайтын нүүрсний бүлэг ордын экспортын гол чиглэлд байрладаг. Шивээхүрэн боомт нь Монгол Улсын нүүрсний экспортын чухал гарцуудын нэг бөгөөд Гашуунсухайт–Ганцмод, Ханги–Мандал зэрэг боомтуудын хамт өмнөд чиглэлийн уул уурхайн тээврийн сүлжээний бүрэлдэхүүнд багтдаг. == Түүх == Шивээхүрэн авто замын боомт нь 1992 оны 11-р сарын 1-нд байгуулагдсан гэж Монгол–Хятадын хилийн боомтын мэдээлэлд дурдагддаг. Тус боомт нь БНХАУ-ын Сэхээ боомттой хиллэдэг бөгөөд Монголын уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг Хятадын зах зээлд гаргах нэг гол суваг болж ирсэн.<ref name="border">{{cite web |title=Монгол-Хятадын хил |url=https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол-Хятадын_хил |access-date=2026-10-02 |publisher=Википедиа |language=mn}}</ref> Хоёр боомтыг төмөр замаар холбох санаачилга олон жил яригдсан боловч төсөл удаан хугацаанд хэрэгжихгүй байсан. 2023 оны 5-р сарын 27-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Шивээхүрэн–Сэхээ боомтын хил дамнасан төмөр замын барилгын ажлын нээлтэд оролцсон гэж Зам, тээврийн хөгжлийн яам мэдээлсэн.<ref name="mrt2024">{{cite web |title=Шивээхүрэн-Сэхээ боомтын хил дамнасан төмөр замыг байнгын ашиглалтад орууллаа |url=https://mrt.gov.mn/i/4347 |access-date=2026-10-02 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн хөгжлийн яам |language=mn}}</ref> == Бүтээн байгуулалт == Монгол Улсын Засгийн газрын 2023 оны 186 дугаар тогтоолоор “Шивээхүрэн–Сэхээ” боомтын хил дамнасан төмөр замын төслийг төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн хүрээнд барьж байгуулах эрхийг “Нарийн сухайтын төмөр зам” ХХК-д олгосон байна.<ref name="mrt2024" /> Төслийн үндсэн төмөр замын уртыг 6.9 км гэж албан мэдээлэлд дурдсан. Зарим эх сурвалжид гол төмөр зам 6.9 км, салбар замуудтайгаа нийлээд дэлгэмэл урт нь 20 км орчим гэж мэдээлжээ.<ref name="ubn2024">{{cite web |title=ТОМИЛОЛТ: Шивээхүрэн-Сэхээ боомтын хил дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалт дууслаа |url=https://ubn.mn/p/62028 |access-date=2026-10-02 |publisher=UBN.mn |language=mn}}</ref> 2024 онд уг төмөр замын бүтээн байгуулалт дууссан тухай Монголын төрийн болон хэвлэл мэдээллийн эх сурвалжууд мэдээлсэн. Төслийг улсын төсвөөс санхүүжүүлэхгүй, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар хэрэгжүүлсэн гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="bayalag">{{cite web |title=Шивээхүрэн төмөр зам |url=https://bayalag-er.mn/шивээхүрэн-боомтын-төмөр-зам-ашиглал/ |access-date=2026-10-02 |publisher=Баялаг Энержи Ресурс ХХК |language=mn}}</ref> == Эдийн засгийн ач холбогдол == Шивээхүрэн–Сэхээ төмөр замын гол ач холбогдол нь Нарийнсухайтын бүлэг ордын нүүрсийг төмөр замаар тээвэрлэн экспортлох боломж бүрдүүлсэн явдал юм. Өмнө нь тус чиглэлээр нүүрсийг голчлон авто машинаар тээвэрлэж, хил дээр дараалал үүсэх, тээврийн өртөг нэмэгдэх, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал болон байгаль орчны эрсдэл нэмэгдэх зэрэг хүндрэл гардаг байв. Төмөр зам ашиглалтад орсноор боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадал 10 сая тонноор нэмэгдэх боломжтой гэж Монголын Зам, тээврийн хөгжлийн яам болон хэвлэл мэдээллийн эх сурвалжууд мэдээлсэн.<ref name="mrt2024" /><ref name="ubn-capacity">{{cite web |title=Шивээхүрэн-Сэхээ боомтын 6.9 км төмөр замын суурь бүтцийг барьж байгуулснаар хилийн боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадал 10 сая тонноор нэмэгдэнэ |url=https://ubn.mn/p/61993 |access-date=2026-10-02 |publisher=UBN.mn |language=mn}}</ref> == Тээврийн сүлжээнд эзлэх байр == Шивээхүрэн–Сэхээ чиглэл нь Монгол Улсын өмнөд бүсийн уул уурхайн экспортын сүлжээнд багтана. Энэ чиглэл нь Гашуунсухайт–Ганцмод, Ханги–Мандал зэрэг бусад боомттой хамт Монгол Улсын нүүрс, төмрийн хүдэр болон бусад эрдэс бүтээгдэхүүний экспортыг төрөлжүүлэх зорилготой. Хятадын талд Сэхээ боомт нь Линьхэ–Сэхээгийн төмөр замтай холбогдох боломжтой. Энэ нь Өвөр Монголын баруун хэсэг, Ганьсу болон Хятадын бусад төмөр замын сүлжээтэй ачаа тээврийг холбох суурь нөхцөл болдог.<ref name="ceke">{{cite web |title=Сэхээ боомт |url=https://mn.wikipedia.org/wiki/Сэхээ_боомт |access-date=2026-10-02 |publisher=Википедиа |language=mn}}</ref> == Нийгэм, байгаль орчны нөлөө == Авто тээврээс төмөр замын тээвэрт шилжсэнээр хил орчмын авто замын ачаалал, нүүрс тээврийн машины дараалал, жолооч нарын хил дээр удаан хугацаагаар саатах нөхцөл буурах боломжтой. Мөн тоосжилт, түлшний хэрэглээ, ослын эрсдэл, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын асуудлыг тодорхой хэмжээгээр багасгах боломжтой гэж төсөл хэрэгжүүлэгчид тайлбарладаг. Гэвч боомтын хүчин чадал бодитоор нэмэгдэх эсэх нь төмөр замын тогтмол ашиглалт, хилийн шалган нэвтрүүлэх зохион байгуулалт, гаалийн бүрдүүлэлт, Хятадын талын хүлээн авах хүчин чадал, зах зээлийн эрэлт зэргээс хамаарна. == Цаашдын хөгжил == Шивээхүрэн–Сэхээ төмөр зам нь Монгол Улсын “Боомтын сэргэлт” бодлогын хүрээнд хилийн боомтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх нэг төсөл юм. Цаашид Нарийнсухайтын ордын олборлолт, нүүрсний зах зээлийн эрэлт, Монгол–Хятадын худалдааны зохицуулалт, төмөр замын тариф, хил дамнасан тээврийн гэрээ хэлэлцээр зэрэг хүчин зүйлс уг төмөр замын ашиглалт, эдийн засгийн өгөөжид нөлөөлөх юм. == Мөн үзэх == * [[Сэхээ боомт]] * [[Монгол-Хятадын хил]] * [[Өмнөговь аймаг]] * [[Гурвантэс сум]] * [[Нарийнсухайтын орд]] * [[Гашуунсухайт боомт]] * [[Ганцмод боомт]] * [[Ханги–Мандал боомт]] == Эшлэл == {{reflist}} 8yp9vuydoxlvpvbc2iwhy7hk34ddy91 0 148750 872383 2026-10-02T01:50:28Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Далай нуурын улсын байгалийн нөөц газар''' (хятад: 达赉湖国家级自然保护区; англи: ''Dalai Lake National Nature Reserve'') нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөлөнбуйр хотын нутагт орших нуур, ус намгархаг газар, тал хээрийн экосистемийг хамгаалах..." 872383 wikitext text/x-wiki '''Далай нуурын улсын байгалийн нөөц газар''' (хятад: 达赉湖国家级自然保护区; англи: ''Dalai Lake National Nature Reserve'') нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөлөнбуйр хотын нутагт орших нуур, ус намгархаг газар, тал хээрийн экосистемийг хамгаалах байгалийн нөөц газар юм. Тус хамгаалалттай газар нь Хөлөн буюу Далай нуур болон түүний эргэн тойрны ус намгархаг бүсийг хамардаг бөгөөд нүүдлийн шувуудын амьдрах, буудаллах, үржих чухал нутагт тооцогдоно.<ref name="unesco">{{cite web |title=Dalai Lake |url=https://www.unesco.org/en/mab/dalai-lake |access-date=2026-10-02 |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |language=en}}</ref> == Байршил == Далай нуурын улсын байгалийн нөөц газар нь Өвөр Монголын зүүн хойд хэсэг, Хөлөнбуйрын өндөрлөгт байрладаг. Хамгаалалттай газрын гол цөм нь Хөлөн нуур буюу Далай нуур бөгөөд уг нуур нь Хятадын томоохон цэнгэг уст нууруудын нэг юм. Хөлөн нуурт Монгол Улсаас эх аван урсдаг Хэрлэн гол болон Оршуун голын ус цутгадаг.<ref name="hulun">{{cite web |title=Хөлөн нуур |url=https://mn.wikipedia.org/wiki/Хөлөн_нуур |access-date=2026-10-02 |publisher=Википедиа |language=mn}}</ref> Тус бүс нь Монгол Улс, ОХУ-тай ойр орших Дагуурын тал хээр, Хөлөнбуйрын бэлчээр, Их Хянганы нурууны шилжилтийн бүсэд багтдаг. Иймээс нуур, гол, намаг, зэгс, хуурай хээр, бэлчээр зэрэг олон янзын амьдрах орчныг нэг дор агуулдаг. == Түүх == Далай нуурын хамгаалалттай газар анх 1986 онд байгуулагдсан гэж олон улсын эх сурвалжид дурдагддаг. 1992 онд БНХАУ-ын улсын зэрэглэлийн байгалийн нөөц газрын статустай болсон бөгөөд 2002 онд олон улсын ач холбогдол бүхий ус намгархаг газрын Рамсарын жагсаалтад бүртгэгдсэн байна.<ref name="ramsar">{{cite web |title=People's Republic of China names 14 new Ramsar sites |url=https://www.ramsar.org/news/peoples-republic-china-names-14-new-ramsar-sites |access-date=2026-10-02 |publisher=Ramsar Convention Secretariat |language=en}}</ref> Мөн 2002 онд ЮНЕСКО-гийн “Хүн ба шим мандал” хөтөлбөрийн хүрээнд шим мандлын нөөц газрын сүлжээнд бүртгэгдсэн. ЮНЕСКО-гийн мэдээлэлд Далай нуурын бүсийг нүүдлийн шувуудын хувьд олон улсын ач холбогдолтой ус намгархаг газар, ховор зүйлүүдийн амьдрах орчин гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="unesco" /> == Байгалийн нөхцөл == Хамгаалалттай газар нь нуур, голын татам, намаг, зэгс, бэлчээрийн хээр, хуурай тал зэрэг экосистемээс бүрдэнэ. Далай нуур нь харьцангуй гүехэн, өргөн талбайтай нуур бөгөөд усны түвшин, талбай нь хур тунадас, гол мөрний урсац, ууршилтаас ихээхэн хамаардаг. Хөлөн нуурын сав газар нь Хэрлэн гол, Оршуун гол, Буйр нуур, Халх голын сав газрын устай экологийн хувьд холбоотой. Усны түвшин өндөр жилүүдэд нуурын илүүдэл ус хойд зүгт урсаж Эргүнэ мөрний системтэй холбогдох боломжтой гэж газарзүйн эх сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. == Амьтан, ургамал == Далай нуурын ус намгархаг газар нь нүүдлийн усны шувуудын хувьд чухал буудаллах бүс юм. Энд тогоруу, ангир, нугас, хун, дэглий, халбаган хошуут зэрэг олон төрлийн усны болон намгийн шувууд бүртгэгддэг. Олон улсын эх сурвалжид цэн тогоруу, хонин тоодог, халбаган хошуут зэрэг ховор болон хамгаалалтад орсон зүйлүүдийн амьдрах орчин гэж дурдсан байдаг.<ref name="eaaf">{{cite web |title=Information Sheet on EAA Flyway Network Sites: Dalai Hu National Nature Reserve |url=https://eaaflyway.org/wp-content/uploads/2017/12/SIS-EAAF064-Dalai-Hu-National-Nature-Reserve_v2017.pdf |access-date=2026-10-02 |publisher=East Asian–Australasian Flyway Partnership |language=en}}</ref> Нуур, намаг, зэгсэн бүс нь загас, хоёр нутагтан, шавж, усны ургамлын олон зүйлд амьдрах орчин болдог. Хуурай хээрийн хэсэгт зээр зэрэг тал хээрийн амьтад тохиолдоно. == Олон улсын ач холбогдол == Далай нуурын улсын байгалийн нөөц газар нь Рамсарын конвенц, ЮНЕСКО-гийн шим мандлын нөөц газрын сүлжээ, Зүүн Ази–Австралазийн нүүдлийн шувуудын замнал зэрэг олон улсын хамгааллын сүлжээнд холбогддог. Энэ нь тус бүсийг зөвхөн Хятадын дотоодын хамгаалалттай газар бус, Зүүн хойд Азийн ус намгархаг газар, нүүдлийн шувуудын хамгааллын чухал зангилаа болгож байна. 1994 онд Дагуурын олон улсын хамгаалалттай газар нутгийн хамтын ажиллагаанд холбогдсон гэж эх сурвалжууд дурддаг. Дагуурын тал хээр нь Монгол, Орос, Хятадын хил дамнасан экосистем учраас Далай нуурын хамгаалал нь бүс нутгийн экологийн хамтын ажиллагаатай нягт холбоотой. == Хамгааллын асуудал == Далай нуурын бүсэд усны түвшний хэлбэлзэл, уур амьсгалын өөрчлөлт, бэлчээрийн ашиглалт, аялал жуулчлал, загас агнуур, нуурын эргийн хөгжүүлэлт зэрэг хүчин зүйлс экосистемд нөлөөлдөг. Ус намгархаг газрын хэмжээ багасах, зэгсэн бүс өөрчлөгдөх, шувуудын амьдрах орчин доройтох эрсдэл байж болох тул хамгаалалт, судалгаа, мониторингийн ажил чухалд тооцогдоно. Өвөр Монголын засаг захиргааны түвшинд Далай нуурын улсын байгалийн нөөц газрын хамгаалалт, менежментийг сайжруулахтай холбоотой журам, зохицуулалт гаргаж ирсэн байдаг.<ref name="unep">{{cite web |title=Regulations of Inner Mongolia Autonomous Region on the Hulun Lake National Nature Reserve |url=https://leap.unep.org/en/countries/cn/national-legislation/regulations-inner-mongolia-autonomous-region-hulun-lake-national |access-date=2026-10-02 |publisher=UNEP Law and Environment Assistance Platform |language=en}}</ref> == Монголтой холбогдох нь == Далай нуурын сав газар нь Монгол Улсын зүүн бүсийн усзүй, экологи, нүүдлийн шувуудын замналтай холбоотой. Хэрлэн гол Монгол Улсын Хэнтийн нуруунаас эх авч, Дорнод Монголын нутгаар урсан, Өвөр Монгол дахь Хөлөн нуурт цутгадаг. Иймээс Далай нуурын усны горим нь Монголын зүүн бүсийн гол мөрний сав газар, хил дамнасан усны нөөцийн асуудалтай шууд холбоотой. Мөн Хөлөн–Буйрын бүс нь эртний монгол аймгуудын нутаг, тал хээрийн соёлын орон зайтай холбогддог. ЮНЕСКО-гийн танилцуулгад энэ бүсийг уламжлалт монгол соёл үүсэж хөгжсөн орчны нэг гэж дурдсан байдаг.<ref name="unesco" /> == Мөн үзэх == * [[Хөлөн нуур]] * [[Буйр нуур]] * [[Хэрлэн гол]] * [[Хөлөнбуйр]] * [[Дагуурын тал хээр]] * [[Рамсарын конвенц]] * [[Ус намгархаг газар]] == Эшлэл == {{reflist}} 9255nvm3gazc92hlq64zbrg5122da8c 0 148751 872384 2026-10-02T01:53:01Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол, Хятадын иж бүрэн стратегийн түншлэл''' нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоёр талын харилцааны өндөр түвшний улс төр, дипломат харилцааны хэлбэр юм. Хоёр улс 2011 онд стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоож, 2014 онд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньп..." 872384 wikitext text/x-wiki '''Монгол, Хятадын иж бүрэн стратегийн түншлэл''' нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоёр талын харилцааны өндөр түвшний улс төр, дипломат харилцааны хэлбэр юм. Хоёр улс 2011 онд стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоож, 2014 онд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний Монгол Улсад хийсэн төрийн айлчлалын үеэр харилцаагаа иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд хүргэх улс төрийн шийдвэр гаргасан.<ref name="mnwiki-rel">{{cite web |title=Монгол-Хятадын харилцаа |url=https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол-Хятадын_харилцаа |access-date=2026-10-02 |publisher=Википедиа |language=mn}}</ref> == Түүхэн үндэслэл == Монгол Улс, БНХАУ 1949 онд дипломат харилцаа тогтоосон. Хоёр улсын харилцаа XX зууны хоёрдугаар хагаст олон улсын нөхцөл байдал, Зөвлөлт–Хятадын харилцаа, Монгол Улсын аюулгүй байдлын орчин зэргээс хамааран хэлбэлзэлтэй байсан боловч 1990-ээд оноос хойш улс төр, худалдаа, эдийн засгийн харилцаа тогтмол өргөжсөн. 1994 онд хоёр улс “Монгол Улс, БНХАУ-ын найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээ” байгуулсан нь шинэ үеийн харилцааны эрх зүйн суурийн нэг болсон. Уг гэрээнд хоёр тал харилцан тусгаар тогтнол, бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх, дотоод хэрэгт үл оролцох, эрх тэгш, харилцан ашигтай хамтран ажиллах зарчмыг баримтлахаар тусгасан байдаг. == Стратегийн түншлэлээс иж бүрэн стратегийн түншлэл рүү == 2011 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболдын БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоосон.<ref name="mnwiki-rel" /> Энэ нь хоёр улсын улс төрийн яриа хэлэлцээ, худалдаа, хөрөнгө оруулалт, дэд бүтэц, уул уурхай, хүмүүнлэгийн солилцоог илүү тогтвортой хүрээнд хөгжүүлэх зорилготой байв. 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийн БНХАУ-д хийсэн айлчлалын үеэр “Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх дунд, урт хугацааны хөтөлбөр”-ийг байгуулсан. Энэхүү баримт бичиг нь стратегийн түншлэлийг бодит салбарын хамтын ажиллагаагаар баяжуулах чиглэлтэй байжээ. 2014 оны 8-р сард БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр хоёр тал “Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоох тухай хамтарсан тунхаглал” гаргаж, харилцаагаа иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд хүргэсэн.<ref name="ikon2014">{{cite web |title=Монгол, Хятадын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцааг гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх тухай хамтарсан мэдэгдэл |url=https://ikon.mn/n/lqy |access-date=2026-10-02 |publisher=iKon.mn |language=mn}}</ref> == Үндсэн чиглэл == Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн хүрээнд хоёр улс дараах чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлэхээр зорьж ирсэн. * улс төрийн харилцан итгэлцлийг нэмэгдүүлэх; * дээд, өндөр түвшний айлчлал, яриа хэлэлцээг тогтмолжуулах; * худалдаа, хөрөнгө оруулалт, уул уурхай, эрчим хүч, хөдөө аж ахуй, дэд бүтцийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх; * төмөр зам, авто зам, боомт, дамжин өнгөрөх тээврийн нөхцөлийг сайжруулах; * соёл, боловсрол, хүмүүнлэгийн солилцоог нэмэгдүүлэх; * бүс нутаг, олон улсын байгууллагын хүрээнд харилцан дэмжлэг, зохицуулалтыг гүнзгийрүүлэх. == Эдийн засаг, дэд бүтцийн хамтын ажиллагаа == БНХАУ нь олон жил Монгол Улсын худалдааны хамгийн том түнш, экспортын гол зах зээл байсаар ирсэн. Монгол Улсын нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр зэрэг уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын ихэнх хэсэг Хятадын зах зээлд чиглэдэг. Иймээс иж бүрэн стратегийн түншлэлийн эдийн засгийн гол агуулгад уул уурхай, боомтын хүчин чадал, төмөр зам, дамжин өнгөрөх тээврийн асуудал багтдаг. 2014 оны айлчлалын үеэр талууд төмөр замын дамжин өнгөрөх тээврийн хамтын ажиллагааны тухай хэлэлцээр байгуулж, Монгол Улсын экспортын бүтээгдэхүүнийг Хятадын нутгаар дамжуулан гуравдагч зах зээлд гаргах, тариф, квот, боомтын зохицуулалтын асуудлыг хэлэлцсэн гэж Монгол-Хятадын харилцааны тухай эх сурвалжид дурдсан байдаг.<ref name="mnwiki-rel" /> Хожим Гашуунсухайт–Ганцмод, Ханги–Мандал, Шивээхүрэн–Сэхээ зэрэг хилийн боомт, төмөр зам, авто замын төслүүд хоёр улсын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны практик чиглэлүүдийн нэг болсон. == Улс төр, аюулгүй байдлын утга == Монгол Улсын хувьд БНХАУ-тай иж бүрэн стратегийн түншлэл хөгжүүлэх нь хоёр хөрштэйгээ тэнцвэртэй, тогтвортой харилцах гадаад бодлогын нэг хэсэг юм. Монгол Улс ОХУ, БНХАУ гэсэн хоёр хөрштэйгөө найрсаг харилцаа, стратегийн түншлэл хөгжүүлэхийн зэрэгцээ “гуравдагч хөрш”-ийн бодлогоор бусад улс, бүс нутгийн байгууллагатай харилцаагаа өргөжүүлдэг. БНХАУ-ын хувьд Монгол Улс нь хойд хөрш, хуурай газрын хил залгаа улс, эрчим хүч, түүхий эд, бүс нутгийн дэд бүтцийн хамтын ажиллагааны чухал түнш юм. Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор, “Бүс ба зам” санаачилга, Монгол Улсын “Талын зам” болон боомтын хөгжлийн бодлого зэрэг нь хоёр талын түншлэлийн бүс нутгийн хүрээг тодорхойлох хүчин зүйл болдог. == Шинэ эринд хөгжүүлэх хамтарсан мэдэгдэл == 2022 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх БНХАУ-д төрийн айлчлал хийх үеэр хоёр тал “Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцааг шинэ эрин үед урагшлуулан хөгжүүлэх тухай” хамтарсан мэдэгдэл гаргасан.<ref name="president2022">{{cite web |title=Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хамтарсан мэдэгдэл |url=https://president.mn/25429/ |access-date=2026-10-02 |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |language=mn}}</ref> Энэхүү мэдэгдэлд хоёр улсын улс төрийн итгэлцэл, худалдаа, боомт, эрчим хүч, ногоон хөгжил, хүмүүнлэгийн солилцоо, олон улсын тавцан дахь хамтын ажиллагааг цаашид өргөжүүлэх тухай заасан. == Маргаан, сорилт == Иж бүрэн стратегийн түншлэл нь хоёр улсын харилцааны албан ёсны өндөр түвшний хүрээ боловч бодит хэрэгжилтэд хэд хэдэн сорилт бий. Үүнд Монголын экспортын нэг зах зээлээс хэт хамаарах эрсдэл, уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнийн хэлбэлзэл, хилийн боомтын саатал, төмөр замын цариг, байгаль орчны асуудал, дотоодын улс төрийн хэлэлцүүлэг, гуравдагч хөршийн бодлоготой уялдуулах хэрэгцээ зэрэг орно. Мөн Монголын нийгэмд Хятадын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн тээвэр, газар нутгийн ашиглалт, соёлын нөлөөтэй холбоотой болгоомжлол үе үе илэрдэг. Иймээс хоёр улсын харилцааг тогтвортой хөгжүүлэхэд эдийн засгийн ашиг сонирхлоос гадна олон нийтийн ойлголцол, ил тод байдал, эрх тэгш харилцааны зарчим чухалд тооцогдоно. == Ач холбогдол == Монгол, Хятадын иж бүрэн стратегийн түншлэл нь хоёр улсын орчин үеийн харилцааны үндсэн улс төрийн хүрээ юм. Энэ нь худалдаа, хөрөнгө оруулалт, дэд бүтэц, боомт, эрчим хүч, хүмүүнлэгийн солилцоог нэгтгэсэн өргөн хүрээтэй хамтын ажиллагааг илэрхийлдэг. Монгол Улсын хувьд уг түншлэл нь эдийн засгийн гол зах зээлтэйгээ тогтвортой харилцах, харин БНХАУ-ын хувьд хойд хөрштэйгөө хил орчмын тогтвортой байдал, бүс нутгийн холболтыг хангах ач холбогдолтой. == Мөн үзэх == * [[Монгол-Хятадын харилцаа]] * [[Монгол Улсын гадаад бодлого]] * [[Гуравдагч хөршийн бодлого]] * [[Хятад–Монголын экспо]] * [[Монгол-Хятадын хил]] * [[Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор]] == Эшлэл == {{reflist}} 50jtm7u2ueh2g963s1197ukgg1t6lwl 0 148752 872385 2026-10-02T01:55:21Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор''' буюу '''Монгол–Орос–Хятадын эдийн засгийн коридор''' нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Оросын Холбооны Улсын хооронд тээвэр, худалдаа, дэд бүтэц, эрчим хүч, хил дамнасан эдийн засгийн хамтын ажилла..." 872385 wikitext text/x-wiki '''Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор''' буюу '''Монгол–Орос–Хятадын эдийн засгийн коридор''' нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Оросын Холбооны Улсын хооронд тээвэр, худалдаа, дэд бүтэц, эрчим хүч, хил дамнасан эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд чиглэсэн гурван талт хамтын ажиллагааны хүрээ юм. Уг коридор нь БНХАУ-ын “Бүс ба Зам” санаачилга, Монгол Улсын “Талын зам” санаачилга, ОХУ-ын Евразийн эдийн засаг, тээврийн холболтын бодлогыг уялдуулах зорилготой гэж тайлбарлагддаг.<ref name="bri">{{cite web |title=Бүс ба Зам санаачилга |url=https://mn.wikipedia.org/wiki/Бүс_ба_Зам_санаачилга |access-date=2026-10-02 |publisher=Википедиа |language=mn}}</ref> == Үүсэл == 2014 оны 9-р сард Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын Дүшанбе хотноо болсон уулзалтын үеэр Монгол, Хятад, Оросын төрийн тэргүүн нар гурван талт хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх асуудлыг хэлэлцсэн. Энэ үеэс гурван улсын эдийн засгийн коридор байгуулах санаачилга улс төрийн түвшинд тогтмол яригдах болсон.<ref name="bri" /> 2015 оны 7-р сард ОХУ-ын Уфа хотноо болсон гурван улсын төрийн тэргүүн нарын уулзалтаар дунд хугацааны хөгжлийн замын зураглал баталсан гэж эх сурвалжуудад дурдагддаг. 2016 оны 6-р сард Ташкент хотноо болсон уулзалтын үеэр “Монгол–Орос–Хятадын эдийн засгийн коридор байгуулах хөтөлбөр”-т гарын үсэг зурсан нь уг санаачилгын гол баримт бичиг болсон.<ref name="jis">{{cite web |title=Монгол, Орос, Хятад гурван улсын эдийн засгийн коридор байгуулах ОХУ, БНХАУ-ын сонирхол |url=https://www.mongoliajol.info/index.php/JIS/article/view/993/1222 |access-date=2026-10-02 |publisher=Journal of International Studies |language=mn}}</ref> == Зорилго == Эдийн засгийн коридорын үндсэн зорилго нь гурван улсын нутаг дэвсгэрээр дамжих тээвэр, ложистикийн холболтыг сайжруулах, худалдааны урсгалыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийн төслүүдийг уялдуулах, хил дамнасан хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд оршино. Монгол Улсын хувьд уг коридор нь далайд гарцгүй орны газарзүйн байрлалыг давуу тал болгон ашиглаж, Орос, Хятад болон гуравдагч зах зээлтэй холбогдох транзит улс болох зорилготой холбоотой. БНХАУ-ын хувьд энэ нь “Бүс ба Зам” санаачилгын хойд чиглэлийн нэг коридор бөгөөд Өвөр Монгол, Зүүн хойд Хятад, Оросын Сибирь, Алс Дорнодтой холбогдох боломжийг нэмэгдүүлнэ. ОХУ-ын хувьд коридор нь Евразийн тээврийн холболт, Хятад болон Азийн зах зээлтэй хийх худалдааны нэг суваг гэж үзэгддэг. == Гол чиглэлүүд == Хөтөлбөрийн хүрээнд төмөр зам, авто зам, боомт, эрчим хүч, аж үйлдвэр, хил орчмын худалдаа, аялал жуулчлал, байгаль орчин, хүмүүнлэгийн солилцоо зэрэг олон чиглэлийн төслийг хэлэлцэж ирсэн. Тээврийн хувьд хамгийн их анхаарал татдаг чиглэл нь Монгол Улсын төв коридор юм. Энэ нь ОХУ-ын Улаан-Үд, Наушки чиглэлээс Монгол Улсын Сүхбаатар, Дархан, Улаанбаатар, Сайншанд, Замын-Үүдээр дамжин БНХАУ-ын Эрээн, Жининь чиглэлтэй холбогдох төмөр зам, авто замын сүлжээг хамарна. == Төмөр замын төв коридор == Төмөр замын төв коридор нь Монгол–Орос–Хятадын эдийн засгийн коридорын хамгийн тодорхой дэд бүтцийн чиглэлүүдийн нэг юм. Монгол Улсын Зам, тээврийн яамны мэдээлснээр гурван тал 2024 онд төмөр замын төв коридорыг иж бүрэн шинэчлэн хөгжүүлэх техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулж дуусгасан байна.<ref name="mrt2024">{{cite web |date=2024-12-28 |title=Монгол-Орос-Хятадын эдийн засгийн коридорын төмөр замын төв коридорыг иж бүрэн шинэчлэх техник, эдийн засгийн үндэслэлийг гурван тал боловсруулж дуусгалаа |url=https://mrt.gov.mn/i/4319 |access-date=2026-10-02 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |language=mn}}</ref> Уг мэдээлэлд төв коридор нийт 5975 км үргэлжлэх бөгөөд Хятадын талд Жининь–Эрээн чиглэлийн 328 км, Оросын талд Наушки–Улаан-Үд чиглэлийн 254 км төмөр зам, Монголын талд Сүхбаатар–Замын-Үүд чиглэлийн 1087 км хоёр дахь төмөр замын асуудал тусгагдсан гэж дурдсан байна.<ref name="mrt2024" /> == Авто зам, боомтын хамтын ажиллагаа == Эдийн засгийн коридорын хүрээнд Азийн авто замын сүлжээ, хил дамнасан автотээвэр, боомтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх асуудал мөн багтдаг. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээр дайрах АН-3, АН-4 зэрэг авто замын коридор нь гурван улсын хооронд бараа, зорчигч, транзит тээвэр хийх боломжийг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой. Боомтын түвшинд Замын-Үүд–Эрээн, Алтанбулаг–Хиагт, Гашуунсухайт–Ганцмод, Ханги–Мандал, Шивээхүрэн–Сэхээ зэрэг хилийн гарцуудын хүчин чадал, гааль, ложистикийн зохицуулалт нь коридорын бодит хэрэгжилтэд нөлөөлдөг. == Улс төр, дипломат ач холбогдол == Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор нь зөвхөн дэд бүтцийн төсөл бус гурван улсын улс төр, дипломат зохицуулалтын механизм юм. Монгол Улс хоёр хөршийнхөө хооронд оршдог газарзүйн байрлалаа эдийн засгийн давуу тал болгохыг зорьдог бол Хятад, Орос хоёр Евразийн эх газрын тээврийн шинэ чиглэл, худалдааны урсгалыг өргөжүүлэх сонирхолтой. Гурван талын төрийн тэргүүн нарын уулзалт, сайд нарын түвшний зөвлөлдөх механизм, ажлын хэсгүүд нь уг коридорын улс төрийн дэмжлэг, төсөл хэрэгжүүлэх зохицуулалтыг хангах зорилготой. Монгол Улсын Засгийн газар 2023 онд “Бүс ба зам” санаачилга болон “Монгол–Орос–Хятадын эдийн засгийн коридор байгуулах хөтөлбөр”-ийн хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, хэрэгжилтийг Эдийн засаг, хөгжлийн яаманд хариуцуулсан.<ref name="legalinfo2023">{{cite web |date=2023-07-05 |title=\"Бүс ба зам\" санаачилга, \"Монгол-Орос-Хятадын эдийн засгийн коридор байгуулах хөтөлбөр\"-ийг хэрэгжүүлэх талаар авах арга хэмжээний тухай |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140799343891 |access-date=2026-10-02 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref> == Өвөр Монголын үүрэг == БНХАУ-ын талаас Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон уг коридорын чухал зангилаа бүсийн нэг юм. Эрээн хот нь Замын-Үүдтэй холбогддог төмөр зам, авто замын гол боомт бөгөөд Хөххот, Улаанцав, Жининь чиглэлийн төмөр замаар Хятадын дотоодын тээврийн сүлжээтэй холбогдоно. Мөн Ганцмод, Мандал, Сэхээ зэрэг Өвөр Монголын боомтууд Монголын уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспорт, хил орчмын худалдаанд чухал үүрэгтэй. Иймээс эдийн засгийн коридорын бодит хэрэгжилт нь зөвхөн Улаанбаатар, Бээжин, Москвагийн түвшний улс төрийн хэлэлцээрээс гадна Өвөр Монголын боомт, төмөр зам, авто зам, ложистикийн хүчин чадлаас ихээхэн хамаарна. == Сорилт == Эдийн засгийн коридорын хэрэгжилтэд хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэр, төслүүдийн эдийн засгийн үр ашиг, гурван улсын эрх ашиг, тариф, гааль, төмөр замын цариг, транзит тээврийн бодит эрэлт, геополитикийн нөхцөл зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Монгол Улсын хувьд нэг талаас транзит орон болох боломж нэмэгдэх боловч нөгөө талаас хоёр хөршийн стратегийн ашиг сонирхлын дунд тэнцвэртэй байр суурь хадгалах шаардлага тулгардаг. Мөн томоохон дэд бүтцийн төслүүд нь байгаль орчин, өрийн дарамт, эдийн засгийн өгөөж, үндэсний аюулгүй байдлын талаарх дотоод хэлэлцүүлгийг дагуулдаг. == Сүүлийн үеийн хөгжил == 2024 онд гурван тал төмөр замын төв коридорыг шинэчлэх ТЭЗҮ-ийг боловсруулж дуусгасан тухай Монголын Зам, тээврийн яам мэдээлсэн.<ref name="mrt2024" /> 2025 онд гурван улсын төрийн тэргүүн нарын уулзалтаар эдийн засгийн коридорын хөтөлбөрийг цаашид сунгах, төслийн жагсаалтыг шинэчлэх, байгалийн хийн хоолой зэрэг томоохон асуудлыг хэлэлцсэн тухай Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлсэн.<ref name="ikon2025">{{cite web |date=2025-09-02 |title=Гурван улсын “Эдийн засгийн коридор байгуулах хөтөлбөр”-ийг 2031 он хүртэл сунгаж, байгалийн хийн хоолой барих төслийг хэрэгжүүлэхээр тохиролцжээ |url=https://ikon.mn/n/3hg9 |access-date=2026-10-02 |publisher=iKon.mn |language=mn}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Бүс ба Зам санаачилга]] * [[Монгол-Хятадын харилцаа]] * [[Монгол-Оросын харилцаа]] * [[Орос-Хятадын харилцаа]] * [[Гуравдагч хөршийн бодлого]] * [[Замын-Үүд]] * [[Эрээн хот]] * [[Транс-Монголын төмөр зам]] == Эшлэл == {{reflist}} rh6dywo1ph08pih771qo747vezzqsvm 2 148753 872387 2026-10-02T02:16:53Z HY Tengis 107937 Хуудас үүсгэв: "'''Макдональдчлал''' (англи: ''McDonaldization'') гэдэг нь нийгэм түргэн хоолны рестораны шинж чанарыг өөртөө шингээх үйл явц юм. [[Социологи|Социологич]] Жорж Ритцер (George Ritzer) энэ ойлголтыг 1983 онд ''Journal of American Culture'' сэтгүүлд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дэвшүүлсэн.<ref>{{cite journ..." 872387 wikitext text/x-wiki '''Макдональдчлал''' (англи: ''McDonaldization'') гэдэг нь нийгэм түргэн хоолны рестораны шинж чанарыг өөртөө шингээх үйл явц юм. [[Социологи|Социологич]] Жорж Ритцер (George Ritzer) энэ ойлголтыг 1983 онд ''Journal of American Culture'' сэтгүүлд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дэвшүүлсэн.<ref>{{cite journal |last=Ritzer |first=George |title=The "McDonaldization" of Society |trans-title=Нийгмийн «макдональдчлал» |journal=Journal of American Culture |year=1983 |volume=6 |issue=1 |pages=100–107 |doi=10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x |language=en }}</ref> Улмаар 1993 онд хэвлэгдсэн ''The McDonaldization of Society'' («Нийгмийн макдональдчлал») номдоо уг ойлголтыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлжээ.<ref name="ritzer6">{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=The McDonaldization of Society 6 |trans-title=Нийгмийн макдональдчлал |edition=6 |year=2011 |publisher=Pine Forge Press |isbn=9781412980128 |chapter=An Introduction to McDonaldization |pages=1–22 |url=https://us.sagepub.com/sites/default/files/upm-binaries/36034_1.pdf |language=en }}</ref> Макдональдчлалын онолыг шүүмжилсэн судалгаанд Аарон Ахувиа (Aaron Ahuvia), Элиф Изберк-Билгин (Elif Izberk-Bilgin) нарын «eBayчлал» хэмээн нэрлэсэн эсрэг чиг хандлагын шинжилгээ багтдаг.<ref>{{cite journal |last1=Ahuvia |first1=Aaron |last2=Izberk-Bilgin |first2=Elif |title=Limits of the McDonaldization thesis: eBayization and ascendant trends in post-industrial consumer culture |trans-title=Макдональдчлалын онолын хязгаар: eBayчлал ба аж үйлдвэржилтийн дараах хэрэглээний соёлд хүчээ авч буй чиг хандлагууд |journal=Consumption Markets & Culture |year=2011 |volume=14 |issue=4 |pages=361–384 |doi=10.1080/10253866.2011.604496 |language=en }}</ref> Титус Александр (Titus Alexander) макдональдчлалын ойлголт нь өөрчлөлт хийх боломжийг хязгаарлан харахад хүргэж, хоршоо болон Тоёотагийн үйлдвэрлэлийн систем зэрэг хүнийг илүү чухалчилсан загваруудыг үл тоомсорлодог гэж шүүмжилсэн.<ref>{{cite journal |last=Alexander |first=Titus |title=Unwrapping the McDonald's model: An introduction to dynamic social theory |trans-title=Макдональдсын загварыг задлан шинжлэх нь: Нийгмийн динамик онолын удиртгал |journal=The Journal of American Culture |year=2023 |volume=46 |issue=3 |pages=232–241 |doi=10.1111/jacc.13467 |language=en }}</ref> == Үндсэн шинжүүд == Ритцер макдональдчлалын дөрвөн үндсэн шинжийг үр ашиг, тоон хэмжүүрийг чухалчлах байдал, урьдчилан таамаглах боломж болон хяналт гэж тодорхойлсон. Тэрээр ийм зохион байгуулалт нь хязгаарлагдмал хүрээнд оновчтой мэт боловч сөрөг буюу оновчгүй үр дагаварт хүргэж болдгийг мөн тэмдэглэсэн.<ref name="ritzer6"/> === Үр ашиг === Үр ашиг гэдэг нь аливаа ажлыг гүйцэтгэх хамгийн оновчтой арга юм. Энэ хүрээнд Ритцер «үр ашиг» гэдгийг тодорхой утгаар хэрэглэдэг. Жишээлбэл, McDonald's-ийн үйлчлүүлэгчийн хувьд өлссөн байдлаас цадсан байдалд хамгийн богино хугацаанд хүрэхийг хэлнэ. Макдональдчлал дахь үр ашиг нь байгууллагын үйл ажиллагааны бүх талыг зарцуулах хугацааг хамгийн бага байлгахад чиглүүлэхийг илэрхийлдэг.<ref name="ritzer6"/> === Тоон хэмжүүрийг чухалчлах байдал === Тоон хэмжүүрийг чухалчлах байдал (''calculability'') гэдэг нь амт зэрэг субъектив шинжээс илүү борлуулалт зэрэг тоогоор хэмжиж болох үзүүлэлтийг чухалчлахыг хэлнэ. Макдональдчлал нь тоо хэмжээг чанартай адилтгаж, хэрэглэгчид богино хугацаанд их хэмжээний бүтээгдэхүүн хүргэхийг өндөр чанартай бүтээгдэхүүн хүргэхтэй дүйцүүлэн үзэх ойлголтыг бий болгосон. Ингэснээр хүмүүс төлсөн мөнгөтэйгөө харьцуулан хэр хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаагаа тооцож чадна. Байгууллагууд хэрэглэгчдэд бага мөнгөөр их хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаа гэсэн ойлголт төрүүлэхийг зорьдог. Ийм байгууллагын ажилтнуудыг хийсэн ажлынх нь чанараас илүүтэй хэр хурдан ажилласнаар нь үнэлдэг.<ref name="ritzer6"/> === Урьдчилан таамаглах боломж === Урьдчилан таамаглах боломж нь стандартчилал болон нэгэн жигд үйлчилгээг илэрхийлнэ. Өөрөөр хэлбэл, хүн макдональдчлалд орсон байгууллагаар хаана, хэзээ үйлчлүүлснээс үл хамааран ижил үйлчилгээ, ижил бүтээгдэхүүн авна гэсэн үг юм. Энэ шинж тухайн байгууллагын ажилтнуудад ч хамаарна. Тэдний ажил үүрэг нь олон дахин давтагддаг, тогтсон хэвшилтэй, урьдчилан таамаглах боломжтой байдаг.<ref name="ritzer6"/> === Хяналт === Хяналт гэдэг нь ажилтнуудын үйл ажиллагааг стандартчилж, нэгэн жигд болгох, мөн хүний гүйцэтгэдэг ажлыг техник, технологиор орлуулахыг хэлнэ.<ref name="ritzer6"/> == Жишээнүүд == Хүлээн авахад хялбар жижиг хэсгүүдээр хүргэдэг, маргаан үүсгэхээргүй, ач холбогдол багатай мэдээ буюу «түргэн хоол маягийн мэдээ» нь макдональдчлалын нэг жишээ юм. Өөр нэг жишээ нь «МакИхСургууль» хэмээн нэрлэсэн загвар юм. Энэ нь сургалтын хөтөлбөрийг модулиудад хувааж, олон янзын хэрэгцээнд нийцүүлэхийн тулд тэдгээрийг сонгон хослуулж, түргэвчилсэн байдлаар боловсролын зэрэг авах боломж олгодог. Ийм бүтээгдэхүүний чанар буурсныг байнга шинэ мэтээр танилцуулах өргөн хүрээний сурталчилгаагаар далдалдаг гэж тайлбарласан байдаг.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Scott |first1=John |last2=Marshall |first2=Gordon |title=McDonaldization |trans-title=Макдональдчлал |encyclopedia=A Dictionary of Sociology |edition=3 |year=2009 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acref/9780199533008.001.0001 |isbn=9780199533008 |language=en }}</ref> Ял шийтгэл судлалын салбарт гэмт хэрэг үйлдсэн хүн бүрийн онцлогт тохирсон шийтгэл, засрал хүмүүжлийн арга хэмжээнээс дахин гэмт хэрэг үйлдэх өндөр эрсдэлтэй гэж үзсэн бүлгүүдийг стандартчилсан шийтгэлээр хянах чиглэлд шилжсэн. Үүний жишээнд гурав дахь удаагаа тодорхой төрлийн гэмт хэрэг үйлдсэн хүнд хатуу ял ногдуулах хууль (''three-strikes laws'') болон ял оногдуулах удирдамжууд багтана. Ялтнуудыг аюулгүй байдлын түвшнээр ангилж, тухайн эрсдэлийн бүлгийн хүмүүсийг нийгмээс тусгаарлан хориход тохиромжтой гэж үзсэн байгууллагад илгээдэг. Ял шийтгэлийн тогтолцоонд хүний гүйцэтгэдэг хяналтыг орлуулах зорилгоор цахим тандалт, цахим хяналт, шээсний шинжилгээ болон гэмт хэрэг үйлдэгчдийг компьютерын системээр хянах зэрэг технологийг ашигладаг.<ref>{{cite journal |last=Shichor |first=David |title=Three Strikes as a Public Policy: The Convergence of the New Penology and the McDonaldization of Punishment |trans-title=«Гурван удаагийн» дүрэм төрийн бодлого болох нь: Ял шийтгэл судлалын шинэ чиглэл ба шийтгэлийн макдональдчлалын огтлолцол |journal=Crime & Delinquency |year=1997 |volume=43 |issue=4 |pages=470–492 |doi=10.1177/0011128797043004005 |language=en }}</ref> === Боловсрол === Слэйтерийн тайлбарласнаар Перугийн анги дүүргэлт, анги танхимын зохион байгуулалт болон заах арга нь АНУ-ынхтай ихээхэн төстэй байв. Тэрээр үүнийг мэдлэг дамжуулах үр ашигт төвлөрсөн барууны соёл дэлхийн бусад хэсэгт нөлөөлж буй жишээ гэж үзсэн. Түүнчлэн боловсролын макдональдчлал нь олон сөрөг үр дагавартай байж болох бөгөөд ялангуяа эрэл хайгуул хийх, бүтээлчээр сэтгэхийг дэмждэггүй гэж тайлбарласан. Үүний улмаас сургуулиуд шүүмжлэлтэй, бүтээлчээр сэтгэх чадварыг хөгжүүлж чадахгүй болж, боловсрол олгох үр нөлөө нь буурна гэж үзжээ.<ref>{{cite journal |last=Slater |first=Robert O. |title=La macdonalización de la educación |trans-title=Боловсролын макдональдчлал |journal=Educación |year=1999 |volume=8 |issue=15 |pages=21–37 |doi=10.18800/educacion.199901.002 |language=es }}</ref> Кэрроллын 2013 оны судалгаанд цахим сургалт нь боловсролын судалгааны томоохон сэдвүүдийн нэг болсон гэж тайлбарласан. Цахим сургалтаас суралцах үйл явцыг сайжруулах боломж хүлээдэг боловч бодит байдалд сургалтыг дэмжих технологийн асуудалд түлхүү анхаарч, суралцах үйл явцад үзүүлэх үр дагаврыг хангалттай авч үздэггүй гэж тэрээр үзжээ. Үүний улмаас суралцах үйл явц дахь хүний харилцааны ач холбогдол суларч, суралцах нь илүү тусгаарлагдмал туршлага болох нь бий. Тус өгүүлэлд оюутны суралцах туршлагад үзүүлэх нөлөөг бүрэн ойлголгүйгээр цахим сургалтын платформыг нэвтрүүлэхдээ багш, судлаачид илүү болгоомжтой хандах хэрэгтэй гэж дүгнэсэн. Мөн оюутны үүрэг мэдлэгийг нээн илрүүлэх, асуулт тавих, эрэлхийлэхээс «урьдчилан багцалсан боловсролын хэрэглэгч» болох чиглэлд өөрчлөгдөж байгааг авч үзжээ.<ref>{{cite journal |last=Carroll |first=Noel |title=E-learning – the McDonaldization of education |trans-title=Цахим сургалт — боловсролын макдональдчлал |journal=European Journal of Higher Education |year=2013 |volume=3 |issue=4 |pages=342–356 |doi=10.1080/21568235.2013.833405 |url=https://eprints.teachingandlearning.ie/id/eprint/1951/ |language=en }}</ref> Боловсролын макдональдчлал нь зөвхөн танхимын сургалтаар хязгаарлагдахгүй. Жорж Ритцер олон нийтэд нээлттэй, олон оролцогчтой цахим хичээлүүд буюу MOOC нь боловсролыг улам макдональдчилна гэж 2013 онд таамагласан. Улирал бүр цоо шинэ цахим хичээл бүтээх боломжтой ч үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд нэг үндсэн бүтэц бий болгож, дараа нь түүнийг өөрчлөн ашиглах магадлал өндөр гэж үзжээ. Цахим хичээлд зарцуулах хөрөнгө, бүтээлийн чанар нэмэгдэхийн хэрээр ижил урьдчилан бичсэн хичээлийг олон их сургууль дахин ашиглаж, оюутнуудад ижил агуулга хүргэж болно. Багшийн ажлын үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд багш өөрөө дүгнэдэг эсээний шалгалтын оронд компьютероор дүгнэдэг шалгалт ашиглана. Гэвч ийм сургалт нь багш, оюутны шууд харилцааг хязгаарладаг тул тэдний бүтээлч хамтын оролцоонд хүндрэл учруулна гэж Ритцер үзсэн.<ref>{{cite web |last=Ritzer |first=George |title=MOOCs and the McDonaldization of Education |trans-title=Нээлттэй цахим хичээлүүд ба боловсролын макдональдчлал |date=2013-01-12 |website=George Ritzer |url=https://georgeritzer.wordpress.com/2013/01/12/moocs-and-the-mcdonaldization-of-education/ |language=en }}</ref> == Эшлэл == <references /> h9klp53hhn6qbpl74mt7z13qck61sig 872388 872387 2026-10-02T02:28:49Z HY Tengis 107937 872388 wikitext text/x-wiki {{Short description|Социологийн ойлголт}} {{use dmy dates|date=October 2023}} '''Макдональдчлал''' нь нийгэм [[:en:Fast food|түргэн хоолны]] рестораны шинж чанарыг өөртөө шингээх үйл явц юм. [[:en:McWord|«Mc» угтвартай үгийн]] нэг болох энэ ойлголтыг [[:en:Sociologist|социологич]] [[:en:George Ritzer|Жорж Ритцер]] анх 1983 онд ''Journal of American Culture'' сэтгүүлд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дэвшүүлж,<ref>{{cite journal|author=George Ritzer|title=The "McDonaldization" of Society|journal=Journal of American Culture|volume=6|issue=1|pages=100–107|year=1983|doi=10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x|url-access=subscription}}</ref> 1993 онд хэвлэгдсэн ''[[:en:The McDonaldization of Society|Нийгмийн макдональдчлал]]'' номдоо хөгжүүлжээ. Макдональдчлал нь [[:en:Rationalization (sociology)|рационалчлал]] болон [[:en:Scientific management|шинжлэх ухаанч менежментийг]] шинэ өнцгөөс авч үзсэн ойлголт юм. [[:en:Max Weber|Макс Вебер]] өөрчлөгдөж буй нийгмийн чиг хандлагыг төлөөлүүлэн тайлбарлахдаа бюрократ тогтолцооны загварыг ашигласан бол Ритцер түргэн хоолны рестораныг орчин үеийг илүү сайн төлөөлөх [[:en:Paradigm|парадигм]] гэж үздэг.<ref>Ritzer, 2004:553</ref> Макдональдчлалын онолын шүүмжлэлд Ахувиа, Изберк-Билгин нарын «eBayчлал» хэмээн нэрлэсэн эсрэг чиг хандлагын шинжилгээ,<ref>{{cite journal|author=Ahuvia, Aaron|name-list-style=&|author2=Izberk-Bilgin|year=2011|title=Limits of the McDonaldization thesis:eBayization and ascendant trends in post-industrial consumer culture|journal=Consumption Markets & Culture|volume=14|issue=4|pages=361–384|doi=10.1080/10253866.2011.604496|url=https://www.researchgate.net/publication/233173730}}</ref> мөн макдональдчлал нь үйлдэл хийх боломжийг боомилсон ойлголт бөгөөд хоршоо, Тоёотагийн үйлдвэрлэлийн систем зэрэг хүн төвтэй загваруудыг үл тоомсорлодог гэсэн Александрын тайлбар багтдаг.<ref>{{cite journal|author=Alexander, Titus|year=2023|title=Unwrapping the McDonald's model|journal=The Journal of American Culture|volume=46|issue=3|pages=232–241|doi=10.1111/jacc.13467|doi-access=free}}</ref> == Үндсэн шинжүүд == Ритцер макдональдчлалын дөрвөн үндсэн бүрэлдэхүүнийг онцолсон нь [[:en:wikt:efficiency|үр ашиг]], [[:en:Calculation|тооцоолох боломж]], [[:en:Predictability|урьдчилан таамаглах боломж]] болон [[:en:Social control|хяналт]] юм. Эдгээр дөрвөн шинжээс гадна уг стратеги нь хязгаарлагдмал хүрээнд оновчтой боловч хор хөнөөлтэй эсвэл оновчгүй үр дагаварт хүргэдэг гэж Ритцер тэмдэглэсэн. Эдгээр үйл явц нийгмийн бусад салбарт тархахын хэрээр орчин үеийн нийгмийн шинэ нийгэм, соёлын шинжүүд бий болдог. Жишээлбэл, McDonald's аль нэг улсад нэвтэрч, хэрэглээний хэв маяг жигдрэх үед соёлын холимогжилт үүсдэг. === Үр ашиг === Үр ашиг гэдэг нь аливаа ажлыг гүйцэтгэх хамгийн оновчтой арга юм. Энэ хүрээнд Ритцер «үр ашиг» гэдгийг маш тодорхой утгаар хэрэглэдэг. McDonald's-ийн үйлчлүүлэгчдээр жишээлбэл, энэ нь өлссөн байдлаас цадсан байдалд хүрэх хамгийн хурдан арга юм. Макдональдчлал дахь үр ашиг гэдэг нь байгууллагын үйл ажиллагааны бүх талыг зарцуулах хугацааг хамгийн бага байлгахад чиглүүлэхийг хэлнэ.<ref name="book">{{cite book|last=Ritzer|first=George|title=The McDonaldization of Society|publisher=Pine Forge Press|year=2009|location=Los Angeles|isbn=978-0-7619-8812-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz|doi=10.4135/9781446279007}}</ref> === Тооцоолох боломж === Тооцоолох боломж гэдэг нь зорилгоо амт зэрэг субъектив шинжээр бус, борлуулалт зэрэг тоогоор хэмжиж болох үзүүлэлтээр тодорхойлохыг хэлнэ. Макдональдчлал нь тоо хэмжээ чанартай тэнцүү бөгөөд хэрэглэгчид богино хугацаанд их хэмжээний бүтээгдэхүүн хүргэх нь өндөр чанартай бүтээгдэхүүн хүргэхтэй адил гэсэн ойлголтыг бий болгосон. Ингэснээр хүмүүс төлсөн мөнгөтэйгөө харьцуулан хэр хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаагаа тооцож чадна. Байгууллагууд хэрэглэгчдэд бага мөнгөөр их хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаа гэсэн итгэл төрүүлэхийг хүсдэг. Эдгээр байгууллагын ажилтнуудыг хийсэн ажлынх нь чанараар бус, хэр хурдан ажилласнаар нь үнэлдэг.<ref name="book"/> === Урьдчилан таамаглах боломж === Урьдчилан таамаглах боломж гэдэг нь өргөн тархсан [[:en:Standardization|стандартчилал]] болон нэгэн жигд үйлчилгээг хэлнэ. «Урьдчилан таамаглах боломж» нь хүн хаашаа ч явсан макдональдчлалд орсон байгууллагаар үйлчлүүлэх бүрдээ ижил үйлчилгээ, ижил бүтээгдэхүүн авна гэсэн утгатай. Энэ нь тухайн байгууллагын ажилтнуудад мөн хамаарна. Тэдний ажил үүрэг нь маш их давтагддаг, тогтсон хэвшилтэй, урьдчилан таамаглах боломжтой байдаг.<ref name="book"/> === Хяналт === Хяналт гэдэг нь ажилтнуудыг стандартчилж, нэгэн жигд байдлаар ажиллуулах, мөн хүний оролцоог хүний бус технологиор орлуулахыг хэлнэ.<ref name="book"/> == Жишээнүүд == Энд маргаан үүсгэхээргүй, ач холбогдол багатай мэдээг хүлээн авахад хялбар хэсгүүдээр хүргэхийг хэлж буй «[[:en:Junk food news|түргэн хоол маягийн мэдээ]]» нь макдональдчлалын нэг жишээ юм. Өөр нэг жишээ нь «МакИхСургууль» байж болно. Энэ нь сургалтын хөтөлбөрөө модулиудад хувааж, хүн бүрийн сонирхолд нийцүүлэхийн тулд тэдгээрийг сонгон хослуулах замаар түргэвчилсэн байдлаар боловсролын зэрэг олгодог. Эдгээр бүтээгдэхүүний буурсан чанарыг зөвхөн тэдгээрийг байнга шинэ мэтээр дахин танилцуулдаг өргөн хүрээний сурталчилгаагаар далдалж чадна.<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=McDonaldization|encyclopedia=A Dictionary of Sociology|publisher=Oxford University Press|last1=Scott|first1=John|edition=Third|language=en|doi=10.1093/acref/9780199533008.001.0001|isbn=978-0-19-953300-8|oclc=967256269|last2=Marshall|first2=Gordon}}</ref> Ял шийтгэл судлалд гэмт хэрэг үйлдсэн хүн бүрд тохируулсан шийтгэл, засрал хүмүүжлийн арга хэмжээнээс дахин гэмт хэрэг үйлдэх өндөр эрсдэлтэй гэж үзсэн бүлгүүдийг стандартчилсан шийтгэлээр хянах оролдлого руу шилжсэн. Үүнд «[[:en:Three-strikes law|гурван удаагийн гэмт хэргийн хууль]]» болон [[:en:Sentencing guideline|ял оногдуулах удирдамжид]] заасан шийтгэлүүд жишээ болно. Гэмт хэрэг үйлдэгчдийг [[:en:Prison#Inmate security classifications|аюулгүй байдлын түвшнээр ангилж]], тухайн эрсдэлийн бүлгийн хоригдлуудыг [[:en:Incapacitation (penology)|дахин гэмт хэрэг үйлдэх боломжгүй байлгаж]] чадна гэж үзсэн байгууллагад илгээдэг. Ял шийтгэлийн тогтолцоонд хүний оронд [[:en:Electronic surveillance|цахим тандалт]], [[:en:Electronic monitoring|цахим хяналт]], [[:en:Urinalysis|шээсний шинжилгээ]] болон гэмт хэрэг үйлдэгчдийг компьютерын системээр хянах зэрэг технологийг түгээмэл ашигладаг.<ref name="Shichor1997">{{Cite journal|doi=10.1177/0011128797043004005|title=Three Strikes as a Public Policy: The Convergence of the New Penology and the McDonaldization of Punishment|journal=Crime & Delinquency|volume=43|issue=4|pages=470–492|year=1997|last1=Shichor|first1=David|s2cid=145111157}}</ref> === Боловсрол === Макдональдчлалын үзэгдлийн нэг жишээг боловсролоос харж болно гэж барууны нэгэн хүн{{Who|date=November 2025}} үзсэн бөгөөд барууны орнуудын анги танхим болон дэлхийн бусад орны анги танхим улам төстэй болж байгааг онцолжээ. Слэйтерийн<ref name="Slater 1999">Slater (1999)</ref> тайлбарласнаар Перугийн анги дүүргэлт, анги танхимын зохион байгуулалт, заах арга нь АНУ-ынхтай ихээхэн төстэй бөгөөд энэ нь дэлхийн бусад хэсэгт мэдлэг дамжуулах үр ашигт төвлөрсөн барууны соёл нэвтэрсний тод жишээ юм. Түүнчлэн Слэйтер<ref name="Slater 1999"/> боловсролын макдональдчлал нь олон сөрөг үр дагавартай байж болохыг, ялангуяа эрэл хайгуул болон бүтээлч байдлыг дэмждэггүйг тайлбарласан. Иймээс сургуулиуд шүүмжлэлтэй, бүтээлчээр сэтгэдэг хүмүүсийг төлөвшүүлж чадахгүй болсноор хүүхдэд боловсрол олгох үр нөлөө нь буурна. Вонгийн үзэж байгаагаар макдональдчлалын нөлөө дээд боловсролын сургалтад ч хүрчээ.<ref name=":0">Wong (2010)</ref> * Үр ашиг — Компьютероор дүгнэдэг шалгалт нь багшийн оюутнуудыг үнэлэхэд зарцуулах хугацааг багасгадаг.<ref name=":0"/> * Тооцоолох боломж — Оюутны суралцах хугацааны амжилтыг хэмжихийн тулд үсгэн үнэлгээ болон голч дүнг ашиглаж, тооцдог.<ref name=":0"/> * Урьдчилан таамаглах боломж — Их сургуулиудын санал болгодог хичээл болон тавигдах шаардлага улам стандартчилагдаж, өөр өөр газраас ижил төстэй хичээл, агуулга олоход хялбар болсон.<ref name=":0"/> * Хяналт — Хичээлүүд маш тодорхой бүтэцтэй бөгөөд тодорхой шаардлагыг хангаж, тогтсон удирдамжийг дагах ёстой. Хичээлүүд урьдчилан тогтоосон өдрүүдэд ижил цагт эхэлж, дуусах бөгөөд тодорхой тооны долоо хоног үргэлжилдэг.<ref name=":0"/> Кэрроллын 2013 оны судалгаанд цахим сургалт нь сүүлийн жилүүдийн боловсролын судалгааны бүтээлүүдэд хамгийн томоохон үзэгдлүүдийн нэг болсныг тайлбарласан. Цахим сургалтын боломжит үр өгөөжийг суралцах үйл явцаас хүлээдэг боловч бодит байдалд сургалтыг дэмжих цахим технологийн асуудалд голлон анхаарч, суралцах үйл явцад үзүүлэх үр дагаврыг бага авч үздэг. Үүний улмаас суралцах үйл явц дахь хүний хүчин зүйл суларч, суралцах нь илүү тусгаарлагдмал туршлага болох нь элбэг. Тус өгүүлэлд оюутнуудын суралцах туршлагад үзүүлэх нөлөөг бүрэн ойлголгүйгээр цахим сургалтын платформоор дамжуулан суралцахыг дэмжих арга барилыг хүлээн авахдаа эрдэмтэн, багш нар илүү болгоомжтой хандах хэрэгтэй гэж үзсэн. Мөн оюутнуудын үүрэг мэдлэгийг нээн илрүүлэх, асуулт тавих, эрэлхийлэхээс «урьдчилан багцалсан боловсролын хэрэглэгч» болох чиглэлд өөрчлөгдөж байгааг авч үзжээ.<ref>{{Cite journal|doi=10.1080/21568235.2013.833405|title=E-learning – the McDonaldization of education|journal=European Journal of Higher Education|volume=3|issue=4|pages=342–356|year=2013|last1=Carroll|first1=Noel|s2cid=54702355|url=http://eprints.teachingandlearning.ie/1951/1/Carroll%20McDonalization%20of%20Education%202013.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201135207/http://eprints.teachingandlearning.ie/1951/1/Carroll%20McDonalization%20of%20Education%202013.pdf|url-status=dead|archive-date=2018-12-01}}</ref> Боловсролын макдональдчлал нь зөвхөн танхимын сургалтаар хязгаарлагдахгүй. Жорж Ритцерийн<ref name=":1">Ritzer (2013)</ref> таамагласнаар олон нийтэд нээлттэй, олон оролцогчтой цахим хичээлүүд буюу MOOC (''Massive Open Online Courses'') нь ирээдүйн боловсролыг улам макдональдчилна. Улирал бүр цоо шинэ MOOC бүтээх боломжтой боловч хичээл боловсруулах ажлын үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд нэг үндсэн бүтэц бий болгож, дараа нь түүнийг тухай бүр өөрчлөх магадлал илүү өндөр юм. Цаг хугацааны явцад MOOC-ийг сонирхох сонирхол болон чанар нь нэмэгдэхийн хэрээр ижил урьдчилан бичсэн хичээлийг олон их сургууль ашиглаж, суралцагчдад урьдчилан таамаглах боломжтой агуулга хүргэж болно. Багшийн ажлын үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд бичгийн эсээний шалгалтаас илүү компьютероор дүгнэдэг шалгалтыг түгээмэл ашиглана. Гэвч MOOC нь оюутан, багшийн харилцааг хязгаарладаг тул хичээлд илүү гүнзгий, утга учиртай оролцоход хүндрэлтэй болно.<ref name=":1"/> == Макдональдчлалаас ангижрах нь == Байгууллагууд макдональдчлалын рационалчлалыг эсэргүүцэх оролдлого хийсээр байна. Эдгээр оролдлого нь тоо хэмжээнээс илүү чанарт анхаарах, үйлчилгээ болон бүтээгдэхүүний урьдчилан таамаглахын аргагүй байдлыг таашаах, гаднын хяналтгүй ажиллах илүү ур чадвартай ажилтнуудыг ажиллуулахтай холбоотой юм. Макдональдчлалын үйл явцыг удаашруулж, орон нутгийн онцлог болон уламжлалт үнэт зүйлсээ хамгаалахын тулд үндэстэн-улсуудад эсэргүүцлийн хөдөлгөөнүүд мөн өрнөх болсон.<ref>{{cite book|last=Ritzer|first=George|title=The McDonaldization of Society|year=2008|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|isbn=978-07619-8812-0|pages=[https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz/page/351 351–384]|url=https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz/page/351}}</ref> Орон нутгийн зарим тохиолдлын судалгаа McDonald's-ийн рационал загварыг тухайн газрын соёлын сонголтод нийцүүлэн өөрчлөх нь McDonald's-ийн анхны бүтээгдэхүүний шинжийг сулруулдгийг харуулдаг. Компани орон нутгийн нөхцөлд хэдий чинээ их дасан зохицоно, америк шинжтэй уг бүтээгдэхүүний шинжлэх ухаанч тооцоололд тулгуурласан загварын давуу тал төдий чинээ алдагдаж болзошгүй. Үүнийг McDonald's-ийн нэгэн жигд арга барилыг зөвтгөх үндэслэл болгон ашиглаж болно. McDonald's хаа сайгүй тархсан байдал болон үйл ажиллагааных нь нэгэн жигд шинж нь [[:en:Globalization|даяаршилд]] нөлөөлөх хүчин зүйл юм.<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0002764203256180|title=McDonaldization: Linearity and Liquidity in Consumer Cultures|journal=American Behavioral Scientist|volume=47|issue=2|pages=137–153|year=2003|last1=Turner|first1=Bryan S.|s2cid=220676247}}</ref> == McDonald's-ийн хариу тайлбар == [[:en:McDonald's|McDonald's]]-ийн [[:en:United Kingdom|Их Британи]] дахь төлөөлөгчдийн илэрхийлсэн хариу тайлбарт Ритцер бусад тайлбарлагчдын нэгэн адил компанийн хэмжээ болон брэндийн танигдсан байдлыг ашиглан, компанийн бодит үйл ажиллагаатай заавал холбоотой байх албагүй санаануудыг сурталчилдаг гэжээ.<ref>{{cite web|author=McDonald's UK|title=Questions Answered|work=Make up your own mind|url=http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|access-date=2007-09-15|quote=Due to the global scale of the McDonald’s business, many commentators seek to use its brand and international presence to support various positions and theories that they wish to put forward.|archive-date=25 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325232151/http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|url-status=usurped}}</ref> == Мөн үзэх == {{Portal|Society|Companies|Business and economics}} {{div col|colwidth=30em}} * [[:en:Americanization|Америкжилт]] * [[:en:Cocacolonization|Кока-колоничлол]] * [[:en:Cultural globalization|Соёлын даяаршил]] * [[:en:Disneyfication|Диснейчлэл]] * ''[[:en:Fast Food Nation|Түргэн хоолны үндэстэн]]'', 2001 оны ном * ''[[:en:Food, Inc.|Хүнс корпораци]]'' * [[:en:Fordism|Фордизм]] * [[:en:Globalization|Даяаршил]] * [[:en:Golden Arches Theory of Conflict Prevention|Мөргөлдөөнөөс сэргийлэх Алтан нуман хаалганы онол]] * ''[[:en:Jihad vs. McWorld|Жихад ба МакДэлхий]]'' * [[:en:McWorld|МакДэлхий]] * ''[[:en:Super Size Me|Намайг томруулаач]]'', 2004 оны баримтат кино * [[:en:Walmarting|Волмартчлал]] {{div col end}} == Эшлэл == {{Reflist|30em}} * Ritzer, G. (2013) ‘MOOCs and the McDonaldisation of Education’ Introduction to Sociology. http://georgeritzer.wordpress.com/2013/01/12/moocs-and-the-mcdonaldization-of-education/ (2013 оны 10 сарын 30-нд хандсан) * Slater, R.O. (1999), (орч.) ‘La MacDonalizacion de la Educacion’, Educacion, Vol. 8, No. 15. http://firgoa.usc.es/drupal/node/5029 (2013 оны 10 сарын 30-нд хандсан) * Wong D. (2010), http://www.stanford.edu/group/ccr/ccrblog/2010/02/mcdonaldization_and_higher_edu.html. (2013 оны 10 сарын 30-нд хандсан) == Нэмэлт унших материал == * George Ritzer, ''The McDonaldization of Society'' ({{ISBN|0-7619-8812-2}}) :George Ritzer, ''McDonaldization: The Reader'' ({{ISBN|0-7619-8767-3}}) :George Ritzer, ''The McDonaldization Thesis: Explorations and Extensions'' ({{ISBN|0-7619-5540-2}}) * Bryan Turner, ''McCitizens'' ({{oclc|7385339725}}) * Barry Smart (ред.), ''Resisting McDonaldization'' ({{oclc|1243595390}}) * James L. Watson, ''Golden Arches East: McDonald's in East Asia'' ({{oclc|237048310}}) * George Ritzer (ред.), ''Sociology of Consumption: Fast Food, Credit Cards and Casinos'' ({{oclc|966077765}}) * Dennis Hayes, Robert Wynyard (ред.), ''The McDonaldization of Higher Education'' ({{doi|10.4324/9781315270654}}) * George Ritzer, ''Enchanting a Disenchanted World'' ({{oclc|632375942}}) * John Drane, ''The McDonaldization of the Church'' ({{oclc|315753136}}) * Titus Alexander, ''[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jacc.13467 Unwrapping the McDonald's model]'', The Journal of American Culture, Vol. 46, Issue 3, х. 232–241, 2023 оны 9 сарын 24, https://doi.org/10.1111/jacc.13467 {{McDonald's}} {{Globalization}} [[Ангилал:McDonald's|Ization]] [[Ангилал:Эдийн засгийн даяаршил]] [[Ангилал:Mc угтвартай үгс]] [[Ангилал:1990-ээд оны шинэ үг хэллэг]] [[Ангилал:Түргэн хоолны шүүмжлэл]] [[Ангилал:Социологийн нэр томьёо]] [[Ангилал:Зар сурталчилгааны нийгмийн нөлөө]] [[Ангилал:1993 оны шинэ үг хэллэг]] [[Ангилал:Америкийн империализм]] p01smvayy0ttn78dhsgehp3pmui9k6i 0 148754 872392 2026-10-02T03:33:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Алмас Сейтакынов''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Сейтақынов Алмас Сейтақынұлы / Seitaqynov Almas Seitaqynūly''; 1986 оны 8-р сарын 10-нд ЗХУ-ын БНКазахстан улсад төрсөн) — [[Казахстан|Казахстаны]] дипломатч, 2025 оноос БНКазУ-аас [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] суугаа Элчин сайд. == Намтар =..." 872392 wikitext text/x-wiki '''Алмас Сейтакынов''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Сейтақынов Алмас Сейтақынұлы / Seitaqynov Almas Seitaqynūly''; 1986 оны 8-р сарын 10-нд ЗХУ-ын БНКазахстан улсад төрсөн) — [[Казахстан|Казахстаны]] дипломатч, 2025 оноос БНКазУ-аас [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] суугаа Элчин сайд. == Намтар == А.Сейтакынов 2008 онд Аль-Фарабигийн нэрэмжит Казахийн Үндэсний Их Сургуулийн Олон улсын харилцааны ангийг төгссөн. * 2008-2009 онд — Казахстан улсын Гадаад хэргийн яамны Ази, Африкийн газрын атташе; * 2009-2014 онд — Казахстан улсын Хятад дахь Элчин сайдын яамны атташе, гуравдугаар нарийн бичгийн дарга; * 2014-2015 онд — Казахстан улсын Гадаад хэргийн яамны Ази, Африкийн газрын гуравдугаар нарийн бичгийн дарга; * 2015-2019 онд — Хятад улсын Шанхай хот дахь Казахстан улсын Ерөнхий консулын газрын гуравдугаар нарийн бичгийн дарга, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга; * 2019-2020 онд — Казахстан улсын Гадаад хэргийн яамны Консулын албаны Ойрхи Дорнод, Ази, Африкийн газрын дарга; * 2020-2022 онд — Казахстан улсын Гадаад хэргийн яамны Ази, Номхон далайн бүсийн газрын Хятадын газрын дарга; * 2022-2025 онд тэрээр Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын Хонконг, Макаогийн Засаг захиргааны тусгай бүсэд Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхий консулаар ажиллаж байсан. * 2025 оны 4-р сарын 21-нд Казахстаны ерөнхийлөгчийн зарлигаар Казахстанаас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдсон. 2xxzba7iyvyvmlgaozje0ga0i9hfgh2