Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4273 872488 868654 2026-10-03T17:57:51Z ~2026-53215-33 107965 /* Энд төрсөн алдартнууд */ 872488 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Батцэнгэл сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Батцэнгэл.PNG | mapsize = | map_caption = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = 6 багтай | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3536.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = өрхийн тоо 1149 | population_total = {{decrease}} 3,774 | population_density_km2 = 1.1 | population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 3777 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://battsengel.ar.gov.mn/ | footnotes = | other_name = battsengel }} '''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]]. == Түүх == === Хошуу үүссэн түүх === Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. == Энд төрсөн алдартнууд == * Тэргүүн зэргийн тайж Дамдинсүрэн Жалрайнын хун тайж Гэрсэнзын удам Дамдинсүрэн тайж нь Намжил тайж болон түүний өвөг Эрх дайчин Тов (Тоба) тайжийн шууд цусан төрлийн залгамжлагч юм. Түшээт гүний хошууны ноёд, тайж нар үе уртсах тусам олон салаа ураг болон салбарласан бөгөөд тэдгээрээс төрийн хэрэг, цэрэг, шашны үйлсэд зүтгэж байсан нөлөө бүхий язгууртнуудад зэрэг дэв (1-ээс 4-р зэргийн тайж) олгодог байсны хамгийн дээд нь '''Тэргүүн зэрэг''' байв. * [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх * [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх * Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм. * [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]] * [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин * [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор * [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор * [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш *[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин *Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин *Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор *Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. == Баримтын холбоос == {{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй" (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй" (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] d7bdg05a2b6j4zfkpsi7dung1tugwpw 872489 872488 2026-10-03T18:05:51Z Mohaa9911 107966 /* Энд төрсөн алдартнууд */ 872489 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Батцэнгэл сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Батцэнгэл.PNG | mapsize = | map_caption = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = 6 багтай | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3536.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = өрхийн тоо 1149 | population_total = {{decrease}} 3,774 | population_density_km2 = 1.1 | population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 3777 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://battsengel.ar.gov.mn/ | footnotes = | other_name = battsengel }} '''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]]. == Түүх == === Хошуу үүссэн түүх === Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. == Энд төрсөн алдартнууд == * Тэргүүн зэргийн тайж Дамдинсүрэн Гэрсэнз жалайр хунтайжын шууд удам Намжил тайж болон түүний өвөг Эрх дайчин Тов (Тоба) тайжийн шууд цусан төрлийн залгамжлагч юм. Түшээт гүний хошууны ноёд, тайж нар үе уртсах тусам олон салаа ураг болон салбарласан бөгөөд тэдгээрээс төрийн хэрэг, цэрэг, шашны үйлсэд зүтгэж байсан нөлөө бүхий язгууртнуудад зэрэг дэв (1-ээс 4-р зэргийн тайж) олгодог байсны хамгийн дээд нь '''Тэргүүн зэрэг''' байв. * [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх * [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх * Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм. * [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]] * [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин * [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор * [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор * [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш *[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин *Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин *Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор *Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. == Баримтын холбоос == {{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй" (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй" (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] nzxi7kafgzlr14odaz7l82aqt12wt4d 872490 872489 2026-10-03T18:09:42Z Mohaa9911 107966 /* Энд төрсөн алдартнууд */ 872490 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Батцэнгэл сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Батцэнгэл.PNG | mapsize = | map_caption = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = 6 багтай | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3536.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = өрхийн тоо 1149 | population_total = {{decrease}} 3,774 | population_density_km2 = 1.1 | population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 3777 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://battsengel.ar.gov.mn/ | footnotes = | other_name = battsengel }} '''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]]. == Түүх == === Хошуу үүссэн түүх === Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. == Энд төрсөн алдартнууд == * Тэргүүн зэргийн тайж Дамдинсүрэн (1878-1934) Гэрсэнз жалайр хунтайжын шууд удам Намжил тайж болон түүний өвөг Эрх дайчин Тов (Тоба) тайжийн шууд цусан төрлийн алтан ургын шууд залгамжлагч юм. Түшээт гүний хошууны ноёд, тайж нар үе уртсах тусам олон салаа ураг болон салбарласан бөгөөд тэдгээрээс төрийн хэрэг, цэрэг, шашны үйлсэд зүтгэж байсан нөлөө бүхий язгууртнуудад зэрэг дэв (1-ээс 4-р зэргийн тайж) олгодог байсны хамгийн дээд нь '''Тэргүүн зэрэг''' байв. * [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх * [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх * Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм. * [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]] * [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин * [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор * [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор * [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш *[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин *Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин *Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор *Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. == Баримтын холбоос == {{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй" (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй" (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] l24h6a54est6p5lff03h71h432nyb5a 872491 872490 2026-10-03T18:18:03Z Mohaa9911 107966 /* Энд төрсөн алдартнууд */ 872491 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Батцэнгэл сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Батцэнгэл.PNG | mapsize = | map_caption = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = 6 багтай | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3536.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = өрхийн тоо 1149 | population_total = {{decrease}} 3,774 | population_density_km2 = 1.1 | population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 3777 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://battsengel.ar.gov.mn/ | footnotes = | other_name = battsengel }} '''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]]. == Түүх == === Хошуу үүссэн түүх === Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. == Энд төрсөн алдартнууд == * Тэргүүн зэргийн тайж Дамдинсүрэн (1878-1934) Гэрсэнз жалайр хунтайжын шууд удам Намжил тайж болон түүний өвөг Эрх дайчин Тов (Тоба) тайжийн шууд цусан төрлийн алтан ургын шууд залгамжлагч юм. Түшээт гүний хошууны ноёд, тайж нар үе уртсах тусам олон салаа ураг болон салбарласан бөгөөд Эцэгийн хээ хэргэм зэрэгмийг залгамжлаагүй бөгөөд Хаант орос улс руу Сайн ноён ханы зарлигаар тагнуулын үүрэг гүйцэтгэж байсан. Төрсөн ах дүү дээ Хэргэм зэрэгээ шилжүүлэн өгсөн. Тэдгээрээс төрийн хэрэг, цэрэг, шашны үйлсэд зүтгэж байсан нөлөө бүхий язгууртнуудад зэрэг дэв (1-ээс 4-р зэргийн тайж) олгодог байсны хамгийн дээд нь '''Тэргүүн зэрэг''' байв. * [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх * [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх * Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм. * [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]] * [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин * [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор * [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор * [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш *[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин *Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин *Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор *Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. == Баримтын холбоос == {{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй" (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 "Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй" (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2] [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] gy2fdk5vis6f7mjnqht7b8rote1bol6 0 9180 872497 870114 2026-10-04T03:05:57Z Egzs 88168 872497 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. == Бүтэц == === Яамд === Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.<ref>{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> ==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ==== # [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]; # [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]; # [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]; # [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]; ==== Чиглэлийн яам ==== # Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам; # [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]; # Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам; # [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]]; # Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам; # [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]]; # Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам; # Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам; # Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам; # Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам; # Эрчим хүчний яам; # [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]. === Агентлагууд === {{Main|Монгол Улсын Агентлагууд}}2024 оны 7-р сарын 10-наас хойш мөн Засгийн газрын бүтэцэд 8 тохируулагч агентлаг, 32 хэрэгжүүлэгч агентлаг, нийтдээ 40 [[Монгол Улсын Агентлагууд|агентлаг]] багтаж байна.<ref>{{Cite web |title=ТӨРИЙН ЗАХИРГААНЫ БАЙГУУЛЛАГЫН ТОГТОЛЦОО, БҮТЦИЙН ЕРӨНХИЙ БҮДҮҮВЧ|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17141010887611&showType=1|access-date=2026-09-14|website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем|language=}}</ref> 2019 оноос хойш цахим хөгжил, нийгмийн халамж, хөрөнгө оруулалтын бодлоготой холбоотой шинэ агентлагууд байгуулагдсанаар нийт тоо өссөн.<ref name=":12">{{Cite web |last=Ж.Танан|date=2025-03-31|title=Монгол Улсын Засгийн газрын тохируулагч ба хэрэгжүүлэгч агентлаг Чиг үүрэг, эрх зүйн суурь, бүтэц, шинэчлэлийн практик судалгаа|url=https://www.lawyerbirdie.com/post/%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B1%D0%B0-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87-%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B3|access-date=2026-09-14|website=Хуульч Шувуухай|language=mn}}</ref> ==Бүрэлдэхүүн== {{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр<ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref>||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]]||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]]||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар === {| class="wikitable" !Яам||Нэр<ref name=":1" />||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Ганзоригийн Тэмүүлэн]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Д.д ! rowspan="2" |Засгийн газар ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! rowspan="2" |Ерөнхий сайд ! colspan="2" rowspan="2" |Нам эвсэл |- !Бүрдсэн !Тарсан |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990.09.11 |1992.07.21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992.07.21 |1996.07.19 |[[Пунцагийн Жасрай]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996.07.19 |1998.04.23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998.04.23 |1998.12.09 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998.12.09 |1999.07.22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999.07.30 |2000.07.26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000.07.26 |2004.08.20 |[[Намбарын Энхбаяр]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004.08.20 |2006.01.13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006.01.25 |2007.11.22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007.11.22 |2008.08 | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008.08 |2009.10.29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009.10.29 |2012.08.10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012.08.10 |2014.11.05 |[[Норовын Алтанхуяг]] | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014.11.21 |2015.09.09 | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015.09.09 |2016.07.07 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016.07.07 |2017.10.04 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017.10.04 |2020.07.08 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020.07.08 |2021.01.27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021.01.27 |2024.07.10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024.07.10 |2025.06.13 | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025.06.18 |2026.04.04 |[[Гомбожавын Занданшатар]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026.04.04 |одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Агентлагууд]] == Цахим холбоос == * [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар] * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг) [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == {{Notelist}} <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} k8tnfetpg9x9bu276f09lk4rz20n53p 0 13917 872484 784273 2026-10-03T14:23:31Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 872484 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Nomintalst.jpg|right]] '''Номин талст''' хамтлаг нь [[Монгол]]ын анхны хөвгүүдийн хамтлагийн нэг юм. == Түүхэн тойм == Монголын анхны хөвгүүдийн хамтлагийн нэгээр зүй ёсоор нэрлэгдэх тус хамтлаг нь 1997 онд албан ёсоор байгуулагдсан. "''Номин талст''" нэр нь "номин" гэх хөх цэнхэр өнгөтэй чулууны нэр ба эртнээс монголчуудын бэлгэдэлт өнгө байсаар ирсэн билээ. 1997 онд тус хамтлаг нь [[Дагважамцын Батсүх]] /Сүхээ/, [[Амгалангийн Хаянхярваа]] /Хаянаа/, [[Товуухорлоогийн Дэлгэрмөрөн|Товуухоролын Дэлгэрмөрөн]] /Дээгий/, Хангэрэл /Хаазаа/ нарын 17-19 насны залуусын бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулагдсан байна. 1995 онд ''Номин'' нэртэй дууны хамтлаг, ''Талст'' нэртэй бүжгийн хамтлагтай нэгдсэнээр 12 бүжигчинтэйгээр "Сүүлчийн удаа", "Гэрэл сүүдэр" зэрэг анхны уран бүтээлүүдээ залууст хүргэж байжээ. Хамтлагийн үүсгэн байгуулагч Равжаа, [[Дагважамцын Батсүх|Д.Батсүх]] нарын шийдвэрээр хамтлагтаа бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийж [[Амгалангийн Хаянхярваа|А.Хаянхярваа]], [[Товуухорлоогийн Дэлгэрмөрөн|Т.Дэлгэрмөрөн]], Хангэрэл нарыг элсүүлж өнөөдрийн бүрэлдэхүүн бүхий хамтлаг байгуулагдсан түүхтэй. * 10 жилийн ойн баярын тоглолтоо 2007 оны 11 сарын 27, 28-нд [[Улаанбаатар]] паласт тэмдэглэсэн. Үүний дараагаас Номин талст хамтлагийнхан уран бүтээлээ түр завсарлаад байгаа юм. Одоо тус хамтлагийн гишүүд бие даасан уран бүтээл хийж байгаа. * 15 жилийн ойн баярын тоглолтоо “Номин талст-15” тоглолтоо ирэх есдүгээр сарын 29, 30-нд хийв. == Цомог == ;Гэрэл сүүдэр (2000) #Intro #Гэрэл сүүдэр #Бид #Намрын хонгор салхи #Сүүлчийн удаа #Дурласан сэтгэл (remix) #Хайрын нулимс #Мартаж чадсангүй #16 нас #Захиа #Үнэн #Сүүлчийн хонхны дуу #Зуны үдшийн амрагийн болзоо #Дэндүү дассан сэтгэл #Хэнз дурлал #Эрин зууны залуусын дуу ; ;Ээждээ (2001) #Эхийн дуу #Ээжийн сайхан хорвоо #Хүйн холбоотой ээж #Ээждээ эргэж дуулах дуу #Эх үрсийн элбэрэл #Үүрд хамт байгаач #Ээждээ дуулах дуу #Ээжээ дурсана #Ээждээ хүргэе #Дэлхий минь, хүмүүс минь ; ;Татах хүч (2002) #Бүсгүй минь баяртай #Шөнө дундын болзоо #Дурлалд би яараагүй #Арван найман насны хайр #Би түүнийг харахаараа #Хайртай байсныг мэдсэнгүй #Үүлэнд хэлсэн үлгэр #Хайрандаа бид жаргалтай #Оюутан охидод өрөө хөлслүүлнэ #Монгол бүсгүйн үзэсгэлэн #Сэтгэлд мөнхөрсөн ижий ; ;Нэмэх хасах цэнэг (2003) #Цэнхэр нүдэн #Үүр битгий цайгаасай #Баяртай гэж битгий хэлээч #Танхилуун #Зүүдэнд ирэх жаргал #Өнчин хайрын дуу #Ирэх хаврын зураг #Чи #Уйлаад хэрэггүй #Амьдрал гэж энэ юм уу #Дурлаж бичсэн шүлэг #Цас хаялсан үдэш #Миний Монгол наадам ; ;Бидний үе (2005) #Дурлачихжээ #Хайр чи надаас #Хайр чи хэзээ ирэх вэ #Одод хулжихад #Би гэртээ #Би буруутай #Чамайг хайрлахыг зөвшөөрөөч #Зүрхний бичлэг #Дурлал, залуу нас #Зүүд ба дурлал #Хайрын нислэг #Энэ бол миний үе #Хайрын дээд хань минь #Дэвжин дээшлэхийн дуу ; ;'''Best of Nomintalst (2006)''' #Гэрэл сүүдэр #Дурласан сэтгэл #Бид #Зуны үдэш амрагийн болзоонд #Сүүлчийн удаа #Намрын хонгор салхи #Үүр битгий цайгаасай #Дурлаж бичсэн шүлэг #Зүүдэнд ирэх жаргал #Цэнхэр нүдэн #Цас хаялсан үдэш #Ээждээ дуулах дуу #Хүйн холбоотой ээж #Үүр битгий цайгаасай #Баяртай гэж битгий хэлээч #Бүсгүй минь баяртай #Хайртай байсныг мэдсэнгүй #Дурлалд би яараагүй ; ;'''2014 (2014)''' #Би нисэх дуртай #Чи уйл #Чинийх... #Намайг... #Хэн нэгнийг мартахын тулд намайг битгий хайрлаач #Бид #Чамайг санахдаа #15 нас #Дурласан сэтгэл ; ;Цомогт ороогүй бусад #Нэг ертөнц #Туулын шугуй #Анхны хайр #Шинэ жилийн вальс #Хайр минь хань минь #Хотын гудамжинд шөнө болдоггүй #Бидний араншин #Мартаагүй л явна #Эгшиглэнт оюутан нас аз жаргалтай == Гишүүдийн бие даасан уран бүтээлүүд == ===[[Товуухорлоогийн Дэлгэрмөрөн|Т.Дэлгэрмөрөн]]=== ; ;Амин зүрх (2005) #Минийх болоогүй амраг #Хайр минь хань минь #Эргэж битгий хар #Амьд үлдэхийн нууцыг хэлж өгөөч #Үүлэнд хэлсэн үлгэр #Нутгийн зүг #Хайраан би санадаг #Би чамд хайртай #Хамтдаа хайрлая #Гурав ч алхалгүй санах л байж #Хамтдаа хайрлая (instrumental) #Нутгийн зүг (instrumental) ; ;Надад итгэ (2007) #Миний шөнө #Хожуу бодлын салхи #Наянбулаг #Чиний зөөлөн үнсэлт #Сэтгэл #Тэнгэрийн бүсгүй #Амласан хайр #Цасан гүнж #Чамайгаа үнсэе #Надад итгэ #Чи минь #Бурхан буурлууд #Дурлахгүйгээр үнсэлцье #Уулзах л юмсан даа #Шөнө дундын бүжиг #Ааваа дуулъя ; ;Би Монгол хүн (2010) ;Цомогт ороогүй бусад #Буруу эргэлт ===[[Амгалангийн Хаянхярваа|А.Хаянхярваа]]=== ; ;Анхны захидал (2007) #Хайрыг хүснэ #Хэнийх ч биш зөвхөн минийх л байгаасай #Хоёулаа #Цас бороо #Чи хөөрхөн #Аавдаа #Хайртай бүхэндээ #Тэр нэгэн шөнө #Дугаарыг минь чи мэднэ #Зүүдний учрал #Аз жаргалын дуу #Чамайгаа алдмааргүй байна ; ;Цомогт ороогүй бусад #Зөвхөн чинийх байж #Сүүлчийн бүжиг ===[[Дагважамцын Батсүх|Д.Батсүх]]=== ; ;Хотын хөгжим (2007) #ыбы #Амлалт #Чиний төлөө би #Зовлон жаргал #Яг одоо #Дурлахгүй байж чадахгүй #Хүсэл #Чи хэн юм бэ #Чи намайг би чамайг #Зүрхний үг #Зүгээр л нэг хайрлаач #Хүмүүс хайрыг хүсдэг ; ;Эргэн дурсах аялгуу (2008) #Хангайн дуу #Хунгийн дэгдээхэй #Өссөн нутаг #Нарлаг Монгол орон #Чамдаа #Эхийн дуу #Хамгийн дундаас онцгой #Хөдөөгийн баясгалан #Бид мартахгүй #Сарнай цэцэг #Сөгнөгөрийн гол #Алтан хавчаар #Аяны шувууд #Эх орон танаа ; ;Үргэлжлэл (2011) #Хуучны дуунууд ; ;Цомогт ороогүй бусад #Чиний төлөө би #Баасан гариг == Клипүүд == *Дурласан сэтгэл *Бид *Баяртай *Хүйн холбоотой ээж *Чи *Миний Монгол наадам *Бүсгүй минь баяртай *Дурлалд би яараагүй *Би буруутай *Би гэртээ *Дэвжин дээшлэхийн дуу *Энэ бол миний үе *Хайрын дээд хань минь *Эгшиглэнт оюутан нас аз жаргалтай *Чамайг санахдаа == Шагнал == Монгол Улсын Засгийн газрын шагнал болох “Соёлын Тэргүүний Ажилтан” цол тэмдгээр БСШУЯ-ны Сайдын тушаалаар 2006 онд шагнагдсан. Монголын [[Рок хөгжим|Рок]], Поп урлагийн Дээд шагнал гардуулах “Пентатоник” наадмаас: *Шилдэг Дебют хамтлаг 1998 он; *Шилдэг Цомог(поп) 2000 он; *Шилдэг Поп хамтлаг 2002 он; *Шилдэг Поп дуу 2003 он; Монголын Рок, Поп урлагийн Алтан микрофон наадмаас: *Шилдэг уран бүтээл 2000 он *Олны таашаал номинацийн шагналыг 3 жил дараалан авсан амжилттай. Шилдэг уран бүтээл, видео клип шалгаруулах UBS Music Video Awards наадмаас 8 шагнал авсан. == Цахим холбоос == * [https://gogo.mn/r/60765 "Номин талст" хамтлаг таржээ] * [https://husleek.blogspot.com/2017/01/blog-post.html НОМИН ТАЛСТ ХАМТЛАГИЙН БҮХ ЦОМОГ] * [https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/10981.shtml “Номин талст” хамтлагийн "Unplugged" тоглолт өнөөдөр болно] * [https://www.shuud.mn/a/63270 Монголын анхны хөвгүүдийн хамтлагийн бага нас] * [https://gogo.mn/r/oy69 “Номин талст” эргэж ирлээ] [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] [[Ангилал:Номин талст| ]] 43nw4ezi5kv22r5xbknebseokxggmbd 0 26479 872483 866467 2026-10-03T14:23:27Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 872483 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани|company_name="Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ|company_logo=Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ logo.png|industry=[[Уул уурхайн олборлолт]], [[Аж үйлдвэр]]|foundation={{start date and age|df=yes|1978}} БНМАУ, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хоорондын 1973 оны 11 дүгээр сарын 22-ны өдрийн хэлэлцээрийн дагуу байгуулагдаж, 1978 оны 12 дугаар сарын 14-нөөс үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн|location_city=[[Эрдэнэт хот]], [[Орхон аймаг]]|location_country=[[Монгол Улс]]|key_people=Г.Ёндон<br>(Ерөнхий захирал)|products=[[Зэс, Молибденын баяжмал]]|num_employees=+6900|website={{URL|www.erdenetmc.mn}}}} '''“Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ нь''' [[Эрдэнэтийн Овоо уул|Эрдэнэтийн-Овоо]] ордод хүдрийн олборлолт, боловсруулалтын үйл ажиллагаа явуулж, зэс, молибденын баяжмал үйлдвэрлэн, дэлхийн зах зээлд борлуулдаг 100 хувь төрийн өмчит аж ахуйн нэгж юм. == Ерөнхий мэдээлэл == Эрдэнэт үйлдвэр нь Ази тивд орших Монгол Улсын төв хэсэгт, Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод байрладаг. Эрдэнэтийн-Овоо зэс, молибденын орд газар нь Улаанбаатар хотоос баруун хойд зүгт 340 км, Дархан хотоос баруун зүгт 180 км, Булган аймгийн төвөөс зүүн хойд зүгт 60 км, мөн Оросын Холбооны Улсын хилээс 140 км-т оршдог. "Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ нь зэс, молибденын хүдрийн олборлолт, баяжуулалтаар Ази тивдээ томоохонд тооцогддог үйлдвэр бөгөөд 2024 онд 41.0 сая тонн хүдэр олборлон, 38.0 сая тонн хүдэр боловсруулж, 568.2 мянган тонн зэсийн баяжмал, 5,498.4 тонн молибденын баяжмал үйлдвэрлэсэн. Эрдэнэтийн-Овоо ордыг анх 1963 онд [[Чех]], Монголын геологичид нээж, уг орд газарт урьдчилсан хайгуулын ажлыг гүйцэтгэсэн бөгөөд үргэлжлүүлэн Зөвлөлтийн геологичид орд газрын нарийвчилсан хайгуулыг богино хугацаанд хийж дуусгасан. 1972 онд Эрдэнэтийн-Овоо зэс, молибденын ордыг эзэмших Техник, эдийн засгийн үндэслэл /ТЭЗҮ/ батлагдсан бөгөөд 1973 онд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хооронд түүхэн хоёр хэлэлцээр байгуулагдсаны эхнийх нь Эрдэнэтийн-Овоо ордыг ашиглах тухай байсан бол удаах хэлэлцээрээр нь 50:50 хувийн эзэмшилтэй, уул уурхайн баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийг байгуулж, дүрмийг нь баталсан. 1974-1978 онд их бүтээн байгуулалт өрнөж, нэн түрүүнд шаардлагатай үндсэн үйл ажиллагааны болон дэд бүтцийн 35 барилга байгууламж, обьектыг барьсны дотор Баяжуулах үйлдвэрийн жилдээ 4 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай эхний ээлжийг ашиглалтад оруулж, анхны баяжмалаа 1978 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр экспортод ачуулснаар “Эрдэнэт” үйлдвэрийн үйл ажиллагаа эхэлсэн түүхтэй. XX зууны манлай бүтээн байгуулалт болох “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын өнгөрсөн цаг хугацааны түүхийг маш товчоор дүгнэвэл: Эрдэнэт үйлдвэр нь Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулан, үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа төдийгүй уул уурхай дагасан, иж бүрэн дэд бүтэц бүхий Эрдэнэт хотыг цогцоор нь бүтээн босгосон хариуцлагатай уул уурхайн томоохон төслийн сонгодог жишиг, загвар болсон юм. "Эрдэнэт” үйлдвэр нь хоёр улсын Засгийн газар хоорондын 1991 оны хэлэлцээрийн дагуу 51:49 хувийн эзэмшилтэй хамтарсан үйлдвэр, 2003 оны хэлэлцээрийн дагуу хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани /ХХК/-ийн хэлбэрээр ажиллаж байгаад 2016 оны 06 дугаар сард ОХУ-ын “Ростех” корпорац өөрийн эзэмшлийн 49 хувийг худалдсанаар Монгол Улсын Засгийн газар 51 хувийг, “Монголиан коппер корпорейшн” ХХК 49 хувийг эзэмшиж байв. УИХ-ын 2017 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 23 дугаар тогтоолыг үндэслэн Засгийн газрын 2019 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдрийн 102 дугаар тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийг “Эрдэнэт үйлдвэр” төрийн өмчит үйлдвэрийн газар /ТӨҮГ/ болгон өөрчлөн байгуулж, дүрмийг баталснаар өнөөг хүртэл 100 хувь төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын статустай ажиллаж байна. Засгийн газрын 2022 оны 225 дугаар тогтоол, “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн 2022 оны 25 дугаар тогтоолын дагуу “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн Зэс, металлын группийн бүрэлдэхүүнд ажиллаж байна. == Алсын хараа == ДЭЛХИЙН ЖИШИГ, МОНГОЛЫН БАХАРХАЛ == Эрхэм зорилго == БИД, ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖИЛ, ХАРИУЦЛАГАТАЙ УУЛ УУРХАЙГ ЭРХЭМЛЭН ҮНДЭСНИЙ БАЯЛГИЙГ БҮТЭЭНЭ. == Үнэт зүйлс == * Аюулгүй байдал ба эрүүл мэнд: Бид ажилтан бүрийн аюулгүй байдлыг хангаж, эрүүл мэндийг эрхэмлэнэ. * Ёс зүй, хариуцлага: Бид бие биеэ хүндэтгэн, үнэнч шударга, хариуцлагатай, ёс зүйтэй ажиллана. * Байгаль орчин: Бид байгаль орчны тэнцвэрийг хадгалан, ногоон хөгжлийг дэмжинэ. * Хамтын хүч: Бид хамтын шийдвэр гаргаж, багийн гишүүн бүрийн оролцоотойгоор ажлыг үр бүтээлтэй, цаг хугацаанд нь гүйцэтгэнэ. * Инновац: Бид шинэ санаачилгыг хөгжүүлж, шинэлэг арга барилаар үнэ цэнийг бий болгоно. == Удирдлага == “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Ерөнхий захирлаар Г.Ёндон, Ерөнхий инженерээр Т.Батмөнх нар ажиллаж байна. ==Үйл ажиллагаа== “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь Эрдэнэтийн-Овоо ордын хүдрийг олборлон боловсруулж, зэс, молибденын баяжмал үйлдвэрлэн, дэлхийн зах зээлд борлуулдаг бөгөөд зэс, молибденын хүдрийн олборлолт, баяжуулалтаар Ази тивдээ томоохонд тооцогддог үйлдвэр юм. ”Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь Ил уурхай, Баяжуулах үйлдвэр, Авто тээврийн цех, Засвар, механикийн завод гэсэн үндсэн дөрвөн цех болон Геологи, хайгуулын экспедици, Дулааны цахилгаан станц, Ган бөөрөнцгийн цех, Тээвэр, ложисткийн төв, Цахилгаан цех, Ус хангамжийн цех зэрэг үйлдвэрлэлийн туслах, дэмжих чиглэлийн 10 гаруй цех, нэгжүүдтэй. Мөн нийгмийн цехүүдээр дамжуулан ажилтнуудын нийгмийн хамгааллын асуудал, эрүүл мэнд, боловсрол, соёл, урлаг, [[спорт]], амралт, чөлөөт цаг зэрэг нийгмийн хариуцлагын олон талт үйл ажиллагаа явуулж байна. == Түүхэн товчоон == '''1978 он''' “Эрдэнэт” үйлдвэрийн эхний ээлж жилд 4 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтайгаар ашиглалтад орж, анхны баяжмалаа ачуулав. '''1980-1983 он''' Эдгээр он жилүүдэд 2, 3, 4-р ээлжийг ашиглалтад оруулснаар 1983 онд жилдээ 16 сая тонн хүдэр боловсруулах анхны төслийн хүчин чадлыг бүрэн эзэмшсэн тул Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан уул уурхайн баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийн иж бүрэн цогцолборыг ашиглалтад хүлээн авах, хүлээлгэж өгөх тухай хоёр улсын Засгийн газрын актад гарын үсэг зурах ёслол Эрдэнэт хотод болов. '''1991 он''' БНМАУ, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр хамтарсан үйлдвэрийн дүрмийн сангийн харьцааг 51:49 болгов. '''1993 он''' “Эрдэнэт” үйлдвэрийн зэсийн баяжмал олон улсын чанарын цом, сертификат хүртсэн бөгөөд бүтээгдэхүүнээ Япон, БНСУ, БНХАУ, Европын зарим улсад нийлүүлдэг болов. '''2003 он''' Монгол Улсын Засгийн газар, ОХУ-ын Засгийн газар хооронд байгуулсан хэлэлцээрээр “Эрдэнэт” үйлдвэрийг Монгол-Оросын “Эрдэнэт үйлдвэр” хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани /ХХК/ болгон өөрчлөн байгуулсан. '''2011 он''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК нь Европын Бизнес Ассамблей олон улсын байгууллагаас “Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгж” цом, өргөмжлөлийг Ази тивээс анх удаа хүртэв. '''2013 он''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн 35 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнав. '''2016 он''' ОХУ-ын Ростех улсын корпорац өөрийн эзэмшиж байсан 49 хувийг Монгол Улсын хувийн хэвшлийн компанид худалдсанаар “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК 100 хувь Монгол Улсын үндэсний аж ахуйн нэгж болов. '''2018 он''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн 40 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Д.Сүхбаатарын одонгоор шагнав. '''2019 он''' Засгийн газрын 2019 оны 03 дугаар сарын 06-ны өдрийн 91 дүгээр тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК, “Монголросцветмет” ХХК-д ... 6 сарын хугацаагаар онцгой дэглэм тогтоосон. Онцгой дэглэмийн хугацааг УИХ-ын 2019 оны 09 дүгээр сарын 13-ны өдрийн 74 дүгээр болон Засгийн газрын 2020 оны 04 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 127 дугаар тогтоолоор тус бүр 6 сарын хугацаагаар 2 удаа сунгаж байсан. Монгол Улсын Засгийн газрын 2019 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдрийн 102 дугаар тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийг 100 хувь төрийн өмчийн “Эрдэнэт үйлдвэр” төрийн өмчит үйлдвэрийн газар /ТӨҮГ/ болгон өөрчлөн байгуулав. 2019 оны 06 дугаар сард Монгол Улсын Засгийн газрын 224 дүгээр тогтоол, Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газрын 262 дугаар тогтоолоор Эрдэнэт үйлдвэрийн тогтвортой хөгжил, урт хугацааны бодлого, чиглэлийг тодорхойлсон чухал баримт бичиг болох ““Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ыг 2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн чиглэл”-ийг баталсан. 1990-ээд онд үүссэн, БНКазУ-ын Балхашмыс компаниас авах 20 сая ам.долларын авлага, 2013 оноос үүссэн, Лондонгийн олон улсын Арбитрын шүүхийн шийдвэрээр “Жаст групп” ХХК-д холбогдох 120 сая ам.долларыг “АйСиБиСи Стандарт банк” ПЛС-д төлөх зэрэг хэд хэдэн хэрэг маргааныг 2017 оноос идэвхитэй хөөцөлдөж, 2019 он гэхэд Эрдэнэт үйлдвэрийн эрх ашигт нийцүүлэн эцэслэн шийдвэрлэсэн. '''2021 он''' Коронавируст халдвар (КОВИД-19)-ын цар тахлын улмаас улс орны нийгэм, эдийн засгийн байдал нэн хүндэрсэн 2020, 2021 оны амаргүй цаг үед айл өрх, аж ахуйн нэгж, байгууллагын цахилгаан, дулааны эрчим хүч, дулааны уурын хэрэглээ, цэвэр, бохир усны болон энгийн хог хаягдлын үйлчилгээний төлбөр, хураамжийг төрөөс төлж, дэмжлэг үзүүлэх Засгийн газрын түүхэн шийдвэрийг Эрдэнэт үйлдвэрийн уурхайчид, хамт олон нэр төртэй биелүүлж, 1.1 их наяд төгрөгийн санхүүжилт хийснээр байгалийн баялгийнхаа үр шимийг хүртэх боломжийг ард иргэддээ олгосон. Ардын хувьсгалын 100 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-т  “Монгол Улсын Баатар” цол хүртээв. '''2023 он''' Эрдэнэтийн-Овоо ордыг нээсний 60 жил, “Эрдэнэт үйлдвэрийг барьж байгуулах тухай” Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр байгуулагдсаны 50 жил, Эрдэнэт үйлдвэрийг байгуулж, анхны баяжмалаа үйлдвэрлэсний 45 жилийн ой боллоо. Энэ түүхт ойн жил мэдлэгийн менежментийн тогтолцоог хэрэгжүүлэгч Азийн анхдагч загвар байгууллага болж, “Шилдэг татвар төлөгч”-өөр шалгаран, Үндэсний чанарын “Шилдэг аж ахуйн нэгж”-ээр анх удаа тодорч, төрийн өмчит компаниудаас “ТОП 10” жагсаалтыг манлайлан, гаалийн итгэмжлэгдсэн аж ахуйн нэгжийн гэрчилгээ гардаж, уурхайчдын “Эрдэнэсийн цом”-ын эзэн боллоо. '''2024 он''' 41.0 сая тонн хүдэр олборлож, 38.0 сая тонн хүдэр боловсруулан түүхэн дээд амжилт тогтоолоо. == Томоохон үйл явдлын тойм == '''Монгол Улсын эдийн засагт жинтэй хувь нэмэр оруулж байна''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь 2024 оны үйл ажиллагааны үр дүнгээр Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 5.3 хувийг, нийт экспортын 7.4 хувийг, улсын нэгдсэн төсвийн орлогын 4.8 хувийг, валютын нөөцийн 24 хувийг бүрдүүлсэн нь улс орныхоо эдийн засгийн хөгжилд Эрдэнэт үйлдвэрийн оруулж буй хувь нэмрийг тод томруун илтгэн харуулж байна. '''Хөгжлийн үндсэн чиглэлээ батлуулж, хэрэгжүүлэн ажиллаж байна''' Монгол Улсын Засгийн газар Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн асуудлыг 2019 оны 6 дугаар сард тусгайлан авч үзэж, 224 дүгээр тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ыг 2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийг дэмжсэн бөгөөд Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар 2019 оны 6 дугаар сард уг үндсэн чиглэлийг баталсан. Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн үндсэн чиглэлд эрдэс баялгийн нөөцийг өсгөх цогц арга хэмжээ болон Ил уурхай, Баяжуулах үйлдвэр, Засвар механикийн заводын зэрэг үндсэн үйлдвэрлэлд өргөтгөл хийх, техник, тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, дэвшилтэт технологи нэвтрүүлэх замаар өртөг зардлыг бууруулах, хүчин чадал, үр ашиг, өгөөжийг нэмэгдүүлэх, өрсөлдөх чадвараа дээшлүүлэх урт хугацааны бодлого, зорилт, хэрэгжүүлэх төлөвлөлт тусгагдсаныг амжилттай хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Монгол Улсыг 2021-2025 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл, Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүд, Шинэ сэргэлтийн бодлого зэрэг Монгол улсын хөгжлийн бодлогын баримт бичгүүдэд Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн асуудал, тухайлбал, Эрдэнэт үйлдвэрийг түшиглэн Үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулж, бүрэлдэхүүнд нь зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэр болон бусад нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж байгуулах зэрэг томоохон бүтээн байгуулалт тусгагдсаныг хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн 2024-2028 оны дунд хугацааны стратеги төлөвлөгөөнд тодорхойлсон зорилго, стратегийн чиглэл, удирдамжийг үндэслэн 2024-2028 оны дунд хугацааны стратегийн төлөвлөгөөг 2024 оны 06 дугаар сард шинэчлэн боловсруулж, хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. '''Эрдэс баялгийн нөөцийг шинэчлэн тогтоов''' Уул уурхайн компанийн оршин тогтнохын үндэс бол хүдрийн нөөц юм. Эрдэнэт үйлдвэр нь урт хугацаанд ажиллах баталгааны үндсэн суурь нөхцөл болсон эрдэс баялгийн нөөцийг өсгөх, шинэчлэн тогтоох ажлыг нэн тэргүүний зорилт болгон ажиллаж байна. Эрдэнэтийн-Овоо ордын хүдрийн нөөцийг 5 удаа шинэчлэн тогтоож, баталгаажуулж байснаас хамгийн сүүлд 2024 оны 08 дугаар сарын 01-ний өдрийн байдлаар олон улсын Жорк стандартаар шинэчлэн баталгаажуулсан нөөцөөр Эрдэнэт үйлдвэр нь одоогийн хүчин чадлаар тооцвол цаашид 55 жил ажиллах баталгаатай болсон. Хүдрийн нөөцөө өсгөх шинэ боломжийг хайж, Эрдэнэтийн-Овоо стратегийн ордын бүсэд, тухайлбал, Орхон, Булган аймгийн нутагт байрлах 6 хэсэг талбайд ашигт малтмал эрэх, хайх тусгай зөвшөөрөл авсны дагуу 2023 оноос Оюутын ордод нарийвчилсан хайгуул, бусад хэсгүүдэд эрлийн ажлыг гүйцэтгэж байна. Эдгээр ажлын үр дүнд Эрдэнэт үйлдвэрийг илүү урт хугацаанд ажиллуулах боломж нэмэгдэх болно. '''Хүдэр боловсруулах хүчин чадлыг 40 сая тоннд хүргэв''' Эрдэнэтийн-Овоо ордын хүдрийн уурхай жилээс жилд гүнзгийрэхийн хэрээр хүдрийн нөөц багасч байгаагийн зэрэгцээ байгалийн өгөгдлөө дагаад уул-геологийн нөхцөл хүндэрч, металлын агуулга буурч, чулуулгийн хатуулаг өсч байгаа нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд нөлөөлж, өртөг зардлыг нэмэгдүүлж, орлогыг бууруулж байна. Иймд үйлдвэрлэлийн хүрсэн түвшинг бууруулахгүй байж, орлого, ашиг, улс, орон нутгийн төсвийн бүрдүүлэлт, нийгэм, эдийн засгийн амьдралд оруулж буй өгөөжийг хадгалах, нэмэгдүүлэх зорилгын үүднээс урт, дунд хугацааны бодлого, төлөвлөгөөний үндсэн дээр техник, технологийн шинэчлэлийг үе шаттайгаар хийж, хүчин чадлаа нэмэгдүүлж, хөгжүүлж ирсэн. Тухайлбал, 1978-1983 онд жилдээ 16 сая тонн хүдэр боловсруулах анхны төслийн хүчин чадлыг бүрэн эзэмшсэн бол 1989 онд 20 сая тонн, 2000 онд 25 сая тонн, 2015 онд 32 сая тоннд хүргэсэн. Эрдэнэт үйлдвэрийг 2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийн дагуу Баяжуулах үйлдвэрийн бүхий л дамжлага дээр өргөтгөл, шинэчлэл хийж, бүтээн байгуулалтын төслүүдийг, тухайлбал, Өөрөө нунтаглах хэсгийн 4 дүгээр шинэ шугам, түүний өргөтгөл, Нунтаглан баяжуулах хэсгийн хам баяжуулалтын секцүүдийн шинэчлэл зэргийг амжилттай хэрэгжүүлж байгаагийн үр дүнд 2022 онд 38 сая тонн, 2024 онд 40 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадлыг эзэмшээд байна. Ингэж тухай бүр техник, технологио шинэчилж, хүчин чадлаа нэмэгдүүлж, хөгжүүлж ирсэний үр дүнд өнөөдөр ямар ч хүнд цаг үе тохиолдсон өөрийгөө авч явах чадамжтай, өрсөлдөх өндөр чадвартай үйлдвэр болсон. '''Техник, технологио шинэчилж, үйлдвэрлэлийн найдвартай ажиллагааг хангах, үр ашгийг дээшлүүлэхэд хөрөнгө оруулалтын бодлогоо чиглүүлэн ажиллаж байна''' Төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын статустай ажиллаж буй 2019-2024 онд хийсэн нийт хөрөнгө оруулалтын 70 гаруй хувийг үйлдвэрлэлийн тасралтгүй ажиллагааг хэвийн хангах техник, тоног төхөөрөмж, технологийн шинэчлэлтэд болон хөгжлийн төсөл, хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд зориуллаа. Энэхүү хөрөнгө оруулалтын үр дүнд Эрдэнэт үйлдвэрийн техник, тоног төхөөрөмжийн дундаж элэгдэл 2019 онд 68 хувь байсан бол 2024 онд 52.5 хувь болсон бөгөөд сул зогсолт, төлөвлөгдөөгүй засвар, үйлчилгээний цаг хугацаа тогтмол буурч, үйлдвэрлэлийн найдвартай ажиллагаа дээшилсэн. Энэ хугацаанд Ган бөөрөнцгийн цехийн болон Баяжуулах үйлдвэрийн өргөтгөл, шинэчлэл, Дулааны цахилгаан станцын өргөтгөл, Эмульсийн тэсрэх бодисын шинэ үйлдвэр, Ил уурхайн гадна цахилгаан хангамжийг сайжруулах төсөл, Сэлэнгэ-Эрдэнэтийн ус хангамжийн шинэ 3-р төв шугам, Эрдэнэт-Хялганатын 64 км хатуу хучилттай автозам зэрэг олон төсөл, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн бөгөөд технологийн тээврийн парк шинэчлэлтийн хүрээнд 2024 онд KOMATSU HD1500-8 маркийн, 142 тонны даацтай, уулын ажлын бүтээл өндөртэй, ашиглалтын зардал багатай, өөрөө буулгагч 10 автомашин, мөн LIEBHERR R9350E маркийн 18 м³ шанаганы багтаамжтай, хөдөлгүүрийн 1200 кВт хүчин чадалтай 2 экскаватор тендерээр худалдан авч, тэдгээрийн угсралт, тохируулгын ажлыг гүйцэтгэж, ашиглалтад орууллаа. Үүнээс гадна, Ил уурхайн хөрсний тээвэрт мөчлөгт урсгалт тээврийн технологи нэвтрүүлэх, Баяжуулах үйлдвэрийн хам баяжуулалтын 2, 3 дугаар секцийг болон хүдэр бэлтгэлийн I шугамыг шинэчлэх, хаягдал өтгөрүүлэх технологи нэвтрүүлэх, Хаягдлын шинэ сан барих, Засвар механикийн заводыг үндэсний машин үйлдвэрлэлийн суурь болгон хөгжүүлэх өргөтгөл, шинэчлэл зэрэг томоохон төслүүд амжилттай хэрэгжиж байна. '''Монгол Улсад анхных болох Зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэрийг байгуулахаар ажиллаж байна''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь иж бүрэн дэд бүтэц /автозам, төмөр зам, ус хангамж, ариутгах татуургын систем, цахилгааны хангамж/ бүхий Үйлдвэрлэл, технологийн паркийг байгуулж байна. Монгол Улсад анхных болох Зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэрийг барьж байгуулах ажил эхэлж байна. Зэсийн баяжмал хайлуулах технологийг эцэслэн сонгож, ТЭЗҮ-ийг батлуулсан бөгөөд үйлдвэрийг Эрдэнэтэд барьж байгуулах төр, засгийн шийдвэр гарсан. Хамгийн гол нь зэсийн баяжмалыг хайлуулах явцад гарах хүхэрт хийнээс элементийн хүхэр үйлдвэрлэх технологийн “үйлдвэрлэлийн туршилт”-ыг 2021 оноос БНХАУ-ын China ENFI Engineering компанитай хамтран гүйцэтгэж, хэдийгээр цар тахал зэрэг давагдашгүй хүчин зүйлийн улмаас ажил удааширсан боловч 2024 онд энэхүү туршилтын ажил эерэг үр дүнтэйгээр амжилттай дууслаа. Зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэрийг барьж байгуулах ажлыг холбогдох хуулийн хүрээнд олон улсын түвшинд тендер зарлаж зохион байгуулахаар ажиллаж байна. '''Хиймэл оюунд суурилсан үнэлгээний системийг нэвтрүүлж байна''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь засаглалыг сайжруулах зорилтын хүрээнд үйл ажиллагааны ил тод, нээлттэй байдлыг хангах зарчмыг тууштай баримтлан ажиллаж байна. 2024 оноос хиймэл оюунд суурилсан “TenderEval 1.0” системийг боловсруулж, худалдан авах ажиллагааны тендер шалгаруулалтын үнэлгээнд нэвтрүүлэх ажлыг эхлүүлсэн. Энэ нь Монгол Улсад анхных болж байгаа бөгөөд авлига, ашиг сонирхлын зөрчлөөс ангид байх, худалдан авах ажиллагааны зөрчил, дутагдлыг арилгах, тендер шалгаруулалтын зардлыг бууруулах зэргээр тодорхой үр дүнд хүрэх ирээдүйтэй арга хэмжээ болж байна. Хиймэл оюунд суурилсан “TenderEval 1.0” системийг нэвтрүүлэхдээ байгууллагын нөөц төлөвлөлтийн ERP системийг хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх болон сүлжээний шинэчилсэн дэд бүтцэд суурилсан шинэ “Дата төв”-ийг байгуулах ажлыг хамт хийж гүйцэтгэж байна. Мөн Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт туссан Эрдэнэтийн хүдрийн талбайд хиймэл оюун ашиглан хэтийн төлөвтэй талбайг үнэлж, судлахаар ажиллаж байна. '''Зэсийн баяжмалыг анх удаа биржээр арилжав''' Засаглалыг сайжруулж, үйл ажиллагааны ил тод байдлыг хангах зорилтын хүрээнд хэрэгжүүлж буй нэг чухал арга хэмжээ бол Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хууль, Засгийн газар, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам)-ны шийдвэрийг үндэслэн зэсийн баяжмалыг анх удаа биржээр арилжаалах арга хэмжээг 2024 оны 04 дүгээр сараас Монголын хөрөнгийн биржтэй хамтран эхлүүлж, сар бүр тогтмол зохион байгуулж байгаа явдал юм. Зэсийн баяжмалыг биржээр нээлттэй арилжаалах нь бүтээгдэхүүний борлуулалтын үйл явц авлига, ашиг сонирхлын зөрчлөөс ангид байж, байгалийн баялгийн үр өгөөж, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэх чухал ач холбогдолтой юм. '''Хүний нөөцийн олон улсын ISO 30400 багц стандартыг амжилттай хэрэгжүүлж, баталгаажууллаа''' Хүний нөөцийн менежментийн тогтолцооны олон улсын ISO 30400 багц стандартыг амжилттай нэвтрүүлж, олон улсын аудитын багаас 2022 онд 70 оноо, 2023 онд 77 оноо авч байсан бол 2024 онд 80 онооны үнэлгээ авч, олон улсын ахисан түвшний гэрчилгээг үргэлжлүүлэн хадгалах эрхээ хамгааллаа. Энэхүү стандартыг нэвтрүүлснээр “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь Монгол Улсын уул уурхайн салбарт, тэр дундаа төрийн өмчит үйлдвэрийн газар, төсөвт байгууллагын хувьд анхдагч болж, хүний нөөцийн менежментийн цоо шинэ тогтолцооны стандарттай болсон юм. '''Менежментийн тогтолцооны олон улсын стандартуудыг амжилттай нэвтрүүлж байна''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-т өнөөгийн байдлаар хүний нөөцийн менежментийн тогтолцооны MNS ISO 30400 багц стандартаас гадна чанарын менежментийн тогтолцооны ISO 9001:2015 болон хөдөлмөрийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны ISO 45001:2018 стандартууд хэрэгжиж байна. Байгаль орчны менежментийн тогтолцооны ISO 14000 стандартыг 2007 онд Монгол улсад анх удаа нэвтрүүлж байсан бол энэ удаа байгаль орчны менежментийн тогтолцооны ISO 14001:2015 (MNS ISO 14001:2016) стандартыг үйлдвэрийн газрын хөгжлийн стратеги, бодлоготой уялдуулан хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. Мөн уул уурхайн салбарт анх удаа Эрдэнэт үйлдвэр эрчим хүчний менежментийн тогтолцооны ISO 50001 стандартыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлж байна. '''Нийгмийн хамгааллын олон талт үйлчилгээ үзүүлж байна''' “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь нийгмийн хариуцлагын хүрээнд нийгмийн цехүүдээр дамжуулан ажилтан нарын ажлын байрны ая тухтай нөхцөлийг бүрдүүлэх, эрүүл мэндийг хамгаалах, спорт, урлаг, соёлын хүмүүжил олгох, ахуйн нөхцөл, амьдралын түвшин /орон сууц гэх мэт/-г дээшлүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх, амралт, чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх, ахмадуудаа халамжлах, ажилтан нар, ахмадууд, үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлого, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь тогтоолгосон ажилтнуудад тусламж, дэмжлэг үзүүлэх зэргээр ажилтан нарынхаа нийгмийн баталгааг хангахад чиглэсэн нийгмийн хамгааллын олон талт үйлчилгээ үзүүлж байна. Эрдэнэт үйлдвэр нь энэ төрлийн зардалд жилд дунджаар нийт зардлын 6-7 хувийг зориулж байгаа нь нийгмийн хариуцлагын хувьд бусад үйлдвэрүүдэд жишиг болохуйц өндөр үзүүлэлт юм. '''“Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг дэмжин ажиллаж байна''' Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнд “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ анхлан нэгдэж, 2031 он дуустал хугацаанд нийтдээ 100 сая мод тарьж, ургуулах амлалт авсан бөгөөд “100 сая мод” хөтөлбөрийг батлан, хэрэгжүүлж байна. Тус хөтөлбөрийн хүрээнд ойн салбарын үйлдвэрлэлийг шинжлэх ухаантай хослуулж, үр хадгалах, үрийн нөөц, генофондыг үүсгэх зорилгоор Монгол Улсдаа анхных болж байгаа Ойн генетик нөөцийн төв, Хөрсний инноваци, биотехнологийн төвийг байгуулсан. Мөн жилдээ 12 сая тарьц гаргах хүчин чадалтай, бүрэн автомат систем бүхий хүлэмжтэй Мод үржүүлгийн цогцолборыг байгуулахаар ажиллаж байна. Энэ хүрээнд Хангайн бүсэд мод үржүүлгийн газар байгуулах ТЭЗҮ-ийг боловсруулан, батлуулж, Автомат хүлэмж бүхий мод үржүүлгийн газар байгуулах ажлын гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах олон улсын тендерийг зарлаад байна. '''Техникийн нөхөн сэргээлтийн ажлыг амжилттай хийлээ''' Засгийн газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсан зорилтыг хэрэгжүүлж, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамтай хамтран баталсан “Эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөр”-ийн дагуу Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын найман байршлын 2007.4 га талбайд техникийн нөхөн сэргээлт хийх ажлыг 2023-2024 онд амжилттай зохион байгуулж, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам болон Сэлэнгэ аймагт хүлээлгэн өглөө. [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Орхон аймаг]] [[Ангилал:Зэсийн баяжмал экспортлогч компани]] [[Ангилал:Эрдэнэт]] [[Ангилал:1974 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]] rh6k7h25ofesgecjwmmeqausdr17b00 0 53630 872481 856562 2026-10-03T14:22:43Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 872481 wikitext text/x-wiki '''Liu Dao''' (六岛) нь Шанхайн Моганшан [[:en:50 Moganshan Road|M50]] Урлагийн Гудамжинд байрлах [[island6]] урлагийн галерейд суурилсан олон улсын уран бүтээлчдийн хамтарсан нэгдэл юм.<ref>{{Cite web |url=http://artradarjournal.com/2015/04/03/4-chinese-art-collectives-to-know-now/ |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513191751/http://artradarjournal.com/2015/04/03/4-chinese-art-collectives-to-know-now/ |url-status=dead }}</ref> [[File:LiuDao Signature.png|350px|thumb|Гарын үсэг ]] == Түүх == Liu Dao 2006 онд Франц куратор [[:en:Thomas Charvériat|Thomas Charvériat]] -ийн удирдлаган доор [[Island6]] урлагийн галерейд суурилан байгуулагдсан. [[:en:Liu Dao|Liu Dao]] бол инженер, зураачид, зохиолчид, зурагчид, уран бүтээлчдээс бүрдсэн электроник урлаг чиглээр ажилдаг уран бүтээлчдийн нэгдэл юм. Тэдний уран бүтээл урлагийн олон тал, өнцөг дээр анхаарч, технологи бидний амьдрал, оюун ухаан, харилцаа холбоод хэрхэн нөлөөлдөг тухай <ref>''Eurasia One'' Rolf A. Kluenter, Dr. Christoph Schreier and Andrea Neidhoefer 2007 published by FoldPress & Timezone8 Publications (pages 20–21) ISBN 0-9549960-1-1</ref> гэрэл, гэрэл зураг, орчин үеийн уран баримал, уран зургаар илэрхийлэх тал дээр анхаарлаа хандуулж ажилладаг. <ref>http://artpulsemagazine.com/diversity-and-collaboration-an-interview-with-the-island6-art-collective-of-shanghai</ref> Liu Dao Хонгконгд, Сингапурын Опера Галерей [[:en:Opera Gallery|Opera Gallery]] "Технологи Урлагийн солбилцол" сэдвээр үзэсгэлэнгээ гаргасан<ref>{{Cite web |url=https://www.artsy.net/show/opera-gallery-cutting-edge-technology-meets-art |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010900/https://www.artsy.net/show/opera-gallery-cutting-edge-technology-meets-art |url-status=dead }}</ref> Мөн Парисын [[:en:Grand Palais|Grand Palais]] галерейд үзэсгэлэнгээ гаргаж байсан. 2015 оны 8 сард Liu Dao [[шинжлэх ухаан]], технологи болон урлагийн хоорондийн холбоог харуулсан үзэсгэлэнгээ Хятадын Урлагийн Музейд гаргасан.<ref>http://huadong.artron.net/20150812/n769213.html</ref> Liu Dao -н уран бүтээл Сиднейн [[:en:White Rabbit Gallery|White Rabbit Gallery]] дахь Хятадын соёл урлагийн цуглуулгад тавигдаж "үг бус сэтгэлийн хөдөлгөөний илэрхийлэл давамгайлсан " хэмээн нэрлэгдэж байсан ба 2010 онд [[Макао]]-н [[:en:Louis Vuitton|Louis Vuitton]] урлагийн галерейд хүргэгдэн ирсэн. <ref>{{cite journal |title=Sino-Supernova |first=Ella |last=Muddie |url=http://www.realtimearts.net/article/98/9994 |date=September 2010 |accessdate=December 1, 2010 |journal=RealTime Arts }}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Уран бүтээл бүтэх нь== Liu Dao дижитал технологийг ашиглаж 21-р зууны [[Шанхай]]н нийгмийн дунд ил гарах тод сэтгэл хөдлөл, тэдний оюун бодлыг уран бүтээлээрээ илэрхийлдэг. Liu Dao бүтээл өөр өөр олон уран бүтээлчдийн дундаас бий болдог учир тэдний хамтын хийсэн бүтээлд олон талын өнцөг багтсан <ref>{{cite web |first=Sebastian |last=Campion |title=What you buy is almost what you get |url=http://www.guerrilla-innovation.com/archives/2005/02/000313.php |date=February 15, 2005 |accessdate=May 5, 2009 |archive-date=Тавдугаар сар 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513041057/http://www.guerrilla-innovation.com/archives/2005/02/000313.php |url-status=dead }}</ref> Уран бүтээл бий болоход хамгийн түрүүнд куратор санаа буюу сэдвийн дагуу загвар гаргаж ямар ямар уран бүтээлүүд хийгдэх тал дээр богино хэмжээний тойм товч дүгнэлт гаргадаг. Тэдгээр уран бүтээлүүдийн санаа уран бүтээлчид болон ахлах шатны эрхлэгч нарийн дунд сайтар яригдаж шийдэгдсэний дүнд хийгдэж эхэлдэг. <ref>http://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1336604/shanghai-based-island6-gallery-gaining-renown-arts-collective</ref> Liu Dao ихэнх уран бүтээл [[:en:LED|LED]] оролцсон байдаг. Энгийн хөдөлгөөнүүд видеонд бичигдэж [[:en:LED|LED]] гэрлээр илэрхийлэгддэг. Гараар хийгдсэн технологи буюу програм өнгөтэй хосолж, хөдөлгөөнтэй дараалсан цэглэвэр зургийг бий болгодог. Хятадын хамгийн эртний хувийн, уран зургийн галерей болох [[:en:Red Gate Gallery|Red Gate Gallery]],<ref>{{cite web |title=Art Dealers & Art Galleries Around the World |url=http://www.saatchi-gallery.co.uk/dealers_galleries/Gallery/Red+Gate+Gallery/1586.html |access-date=2015-09-29 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304193003/http://www.saatchi-gallery.co.uk/dealers_galleries/Gallery/Red+Gate+Gallery/1586.html/ |url-status=dead }}</ref> Liu Dao уран бүтээлийг амьд технологи хэмээн " Дижитал ертөнц амьд болж, тэд ярьж, мөрөөдөж, өөрсдийн ертөнцдөө биднийг уруу татаж эхэлдэг харин тэднийг бидэнтэй холбодог нь Liu Dao урлаг юм " хэмээн хэлсэн байдаг. Тэдний уран бүтээл бидний нууц хүсэл, уран сэтгэмжийг бидний өмнө дэлгэдэг.<ref>{{cite web |location= Shanghai |publisher= Red Gate Gallery |title= Red Gate Gallery profile on island6 and Liu Dao |url= http://www.redgategallery.com/artists/island-6-gallery/island-6-essay |access-date= 2015-09-29 |archive-date= 2011-09-30 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110930063200/http://www.redgategallery.com/artists/island-6-gallery/island-6-essay |url-status= dead }}</ref> ==Хамтын Ажиллагаа== [[File:Liu Dao.png|thumb|left|600px|Уран Бүтээлчид-Галерейд зочилсон нь.]] [[:en:The China Post|The China Post]], дурдахдаа Liu Dao уран бүтээлийг олон тооны уран бүтээлчүүд нэгдэж, хамтарч бүтээдэг нь бүтээлийг илүү баялаг, санаа нь өвөрмөц, урлагт шинэ давалгааг гаргаж өгсөн хэмээн тэмдэглэжээ.<ref>{{cite journal |location=Taipei |journal=The China Post |title=The fantastic light at Louis Vuitton |url=http://www.chinapost.com.tw/art/arts/2010/04/07/251505/p1/The-fantastic.htm |date=April 7, 2010 |accessdate=May 17, 2010 |archive-date=Зургадугаар сар 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629082200/http://www.chinapost.com.tw/art/arts/2010/04/07/251505/p1/The-fantastic.htm |url-status=dead }}</ref> Бүтээлүүд урлагийн галерейн эрхлэгч болон кураторын хооронд сайтар хэлэлцэгдэж, зургийн сэдэв ил тод болсний дараа нийт уран бүтээлчдэд нээлттэй болж тэдний санаа бодлыг мөн сонсож, илүү сайжруулсны дараа зурагчид технологичидтой хамтарч ажиллаж эхэлдэг. Тэд төлөвлөгөө бий болгож бүтээлээ хийж эхэлдэг.<ref>{{cite news |title=The future was in their hands |last=Muzyczka |first=Nick |date=October 20, 2010 |journal=The Global Times, Culture Section |page=6}}</ref> Бий болсон уран бүтээл кино хэрхэн бүтдэг шиг зохиогч, найруулагч, модел жүжигчин, техникч, зураач, прогграммист зэрэг хүмүүсээс бүрддэг. Энэ үйл ажиллагаа дараалал нь уран бүтээлчидэд олон төрлийн ажилчид ажиллаж байгаатай адилхан байдаг ==Түүх болон Уламжлал== Liu Dao маш олон бүтээлүүдүүдэд [[Хятад]]ын [[Урлаг]] болон тэдний уламжлал, соёл тусгагдсан байдаг,<ref>{{cite web |author=The Gallery of China |title=Chinese Paintings Crane Meanings |url=http://www.the-gallery-of-china.com/chinese-paintings-crane-info.html |accessdate=May 5, 2010 |archive-date=Нэгдүгээр сар 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118164130/http://www.the-gallery-of-china.com/chinese-paintings-crane-info.html |url-status=dead }}</ref> Бүтээлүүдийн үндсэн санаа нь Шанхай нь хотжилт, технологи, хотын одоогийн төрх байдлыг онцлог болгон илэрхийлэх ба түүнтэй зэрэгцээд Хятадын эртний амьдрал түүхийг "электрон” хэлбэрт оруулах юм. <ref>{{cite news |title=Collectively Gazing into the Abyss |last=Muzyczka |first=Nick |date=May 14, 2010 |journal=The Global Times, Culture Section |page=6}}</ref> Дүрс бичлэг болон LED хөдөлгөөнт дүрсийг Хятадын цаасан хайчилбартай хавсаргаж уламжлалт зураг гаргаж ирэн түүнийгээ 21-р зууний технологитой нийлүүлдэг. <ref>{{Cite web |url=http://artradarjournal.com/2015/05/01/chinese-art-collective-island6-takes-on-bodies-and-broken-bones-in-pictures/ |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305205831/http://artradarjournal.com/2015/05/01/chinese-art-collective-island6-takes-on-bodies-and-broken-bones-in-pictures/ |url-status=dead }}</ref> Сэтгүүлч [[:en:Jasmina Najjar|Jasmina Najjar]] дурдахдаа Liu Dao хамтарсан бүтээл “урлаг гэдэг ямарч улсын хилээр нэвтэрч, ямарч улсын хэлийг нээж өөр өөр заншилтай авьяас чадвартай хүмүүсийг нэгтгэж чадах чадалтай гэдгийг ойлгуулдаг " хэмээн хэлсэн байдаг.<ref>{{Cite web |url=https://stepfeed.com/more-categories/design/shanghai-based-art-collective-liu-dao-hit-beirut/#.VX_ZqLOUfNA |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2015-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712011232/https://stepfeed.com/more-categories/design/shanghai-based-art-collective-liu-dao-hit-beirut/#.VX_ZqLOUfNA |url-status=dead }}</ref> Liu Dao уран бүтээл хэвшсэн уламжлалт урлагийн шинэ өвөрмөц талыг бидний өмнө орчин үеийн технологи, видеотой холбож уран бүтээлч технологич инженерчдийг уламжлалт соёл, түүхтэй холбогдох боломжийг нээж өгдөг. <ref>{{cite web |author=Michelle Ong |title=Absolute 0:00 at island6 Arts Center |url=http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/art-affairs/the-exhibit-everyones-talking-about-absolute-000/ |accessdate=October 25, 2010 |archive-date=Наймдугаар сар 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804020718/http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/art-affairs/the-exhibit-everyones-talking-about-absolute-000/ |url-status=dead }}</ref> ==Амжилт болон Шагнал== 2010 оны 4 сард Jonathan Thomson-ний удирдлаган доор [[:en:Louis Vuitton|Louis Vuitton]]-ний Тайваньд болсон үзэсгэлэнд оролцохоор сонгогдож байсан. <ref>{{cite web |location= Taipei |title=Louis Vuitton's Taiwan Artspace: One of Three Taiwan |url=http://udn.com/NEWS/FASHION/FAS1/5510727.shtml |language=Chinese}}</ref> 2010 оны 9 сард Liu Dao дахин Louis Vuitton-ний [[Макао]]д болсон үзэсгэлэнд оролцохоор сонгогдож олон улсын галын наадам сэдэв доор бүтээлээ олон нийтэд танилцуулсан.[http://www.macauart.net/News/ContentE.asp?region=L&id=163139/ ''Raining Stars'']{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Liu Dao 2010 онд [[:en:Sovereign Art Foundation|Sovereign Art Foundation]] (Бие даасан урлагийн байгууллага)-аас нэр дэвшиж шагнагдсан ба Liu Dao-н гишүүн [[:en:Rose Tang|Rose Tang]] анхны бие даасан үзэсгэлэнгээ гаргасан."[https://web.archive.org/web/20160304055927/http://island6.org/Roseless_info.html Roseless]".<ref>{{cite web|title=A visit to a Gallery Established by Latvian Art Curator|url=http://www.president.lv/pk/content/?cat_id=605&art_id=16226|access-date=2015-09-29|archive-date=2010-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918235424/http://www.president.lv/pk/content/?cat_id=605|url-status=dead}}</ref> ==Нийтлэл== *2011 "island6 Art Collective" by Thomas Charvériat and Peter Bradt; FoldPress Publications&nbsp;– ISBN 978-0-9549960-3-1. 2010 *2010 "Liu Dao" by Thomas Charvériat and Peter Bradt; FoldPress Publications ==Лавлах Холбоос== {{Reflist}} ==Номын Жагсаалт== *Ching Ling Loo, "A Quick, Irreverent Note on Art Prices" KIOSK, May 2012 *Ching Ling Loo, "New Frontiers. New Media Art" KIOSK, March 2012 *Eva Martin, "Interview with island6" SHANGHAI 24/7, January 2012 *"HK Artfair 2011", HARPER'S BAZAAR, July 2011, July 2011, ISSN 1673-0828 *interview by G. A. Rhodes, ELLE MAN MAGAZINE, September 2011, 这个世界不需要又一个伍迪.艾伦 (p.&nbsp;325) *P. Bollmann (Ed.), Kerber, FOCUS ASIA: INSIGHTS INTO THE WEMHÖNER COLLECTION, 2011 (p.&nbsp;150–153) *J. INGLEDEW, Laurence King, THE A-Z OF VISUAL IDEAS, 2011 (pp.&nbsp;49, 113, 118–119, 162–163) *Jo Baker, "Comfort Zones", SILKROAD INFLIGHT MAGAZINE, November 2011, (p.&nbsp;64) *Deepika Shetty, "Tang art goes pop", THE STRAITS TIMES, July 21, 2011 arts section (p.&nbsp;C2) *Matthew Neckelmann, 'An island in the ‘hai', ''[[that's Shanghai]]'', April 29, 2009 [https://web.archive.org/web/20091107235532/http://shanghai.urbanatomy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1400:an-island-in-the-hai&catid=158:art&Itemid=26] [[Ангилал:Шанхайн соёл]] [[Ангилал:Видео уран бүтээлч]] [[Ангилал:Хятадын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Концептуаль урлагийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Нэг үеийн урлаг]] [[Ангилал:Медиа урлаг]] aolc9t62xtw5jkfmhie4k2htdg8schf 0 116634 872504 839761 2026-10-04T09:44:52Z Таёжный лес 83906 872504 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = BURO. Mongolia | logo = BURO Mongolia.png | image = | genre = Дижитал сэтгүүл | founder = [[Өлзийхутагийн Содгэрэл|Ө. Содгэрэл]] | foundation = {{Start date and age|2015|07|03}} | location_city = | location_country = | area_served = Монгол | key_people = Ө. Содгэрэл (Ерөнхий захирал) | industry = | products = | services = | revenue = | homepage = [https://www.buro247.mn/ BURO. Mongolia]| }} '''BURO. Mongolia''' нь олон улсын BURO. дижитал сэтгүүлийн албан ёсны эрхтэй салбар бѳгѳѳд Монголд 2015 оноос хойш үйл ажиллагаагаа явуулж байна.<ref>[https://www.buro247.mn/lifestyle/event/byuro-24-7-mongold-irlee.html?fbclid=IwAR1O2-kYJF57DyjKF-JNs6tpm2Pc3ingLbl5aDEEeKgGJN5YUCeFqst4Nvk/ BURO. Mongolia]</ref> BURO. компанийн төв оффис Их Британи улсад байрладаг бөгөөд Монголоос гадна ОХУ, Сингапур, Мексик, Малайз, Ойрх Дорнод, Серби, Казахстан, Хорват, Украин болон Их Британи гэх нийт 11 оронд салбартай юм.<ref>{{Cite web |url=http://buroglobal.com/luxury-digital-destination// |title=BURO. Global |access-date=2021-09-21 |archive-date=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022043625/http://buroglobal.com/luxury-digital-destination/ |url-status=dead }}</ref> [https://www.buro247.mn/ BURO. вебсайт] нь хувцас загвар, гоо сайхан, энтертэйнмент болон орчин үеийн амьдралын хэв маягийн талаар нийгэмдээ хэрэгтэй, эерэг, мөн хамгийн гол нь баттай мэдээлэл хүргэхийг зорьдог. Түүнчлэн салбар бүрийн мэргэжилтнүүдийн ярилцлага болон зөвлөгөөг, дэлхийд болж буй сүүлийн үеийн шинэлэг мэдээг цаг алдалгүй нийтэлдэг. Долоо хоногийн өдөр бүр шинэ мэдээллээр вебсайтаа шинэчилдэг бөгөөд давхар олон нийтийн сүлжээнүүдээр ч мөн уншигчдад мэдээлэл хүргэдэг баттай эх сурвалж юм. BURO. дэлхийгээр тархан ажиллаж байгаа 150 гаруй бүтээлч, мэргэжлийн хамт олноос бүрддэг билээ. * BURO-гийн Монгол дахь салбарын нээлт 2015 оны 7-р сарын 3-нд болсон. * BURO. Mongolia-гийн Ерөнхий редактор: Ө.Тодгэрэл. * BURO. Mongolia-гийн толгой компани Вэлин ХХК (Velin). [[File:BURO. Mongolia opening ceremony.jpg|thumb|BURO. Mongolia дижитал сэтгүүлийн нээлтийн арга хэмжээ]] [[File:Өлзийхутаг Содгэрэл, Мирослава Дума, Екатерина Дарма.jpg|thumb|[[Өлзийхутагийн Содгэрэл|Өлзийхутагийн Содгэрэл]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Miroslava%20Duma Мирослава Дума], Екатерина Дарма]] [[File:Нээлтийн арга хэмжээний урилга.jpg|thumb|Нээлтийн арга хэмжээний урилга]] == Цахим холбоос == * [https://www.buro247.mn/ Албан ёсны вебсайт] * [https://www.facebook.com/buromongolia/ Facebook хаяг] * [https://www.instagram.com/buromongolia/ Instagram хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн сэтгүүл‎]] [[Ангилал:Амьдралын хэв маяг]] [[Ангилал:Сэтгүүл]] [[Ангилал:Дижитал хэвлэл, мэдээлэл]] fnusb81528kgqa6vc2ov6qrg99rca9i 0 127889 872487 829551 2026-10-03T17:32:57Z Amherst99 5169 /* */ 872487 wikitext text/x-wiki [[Файл:Distribution map of the Albanian language.jpg|thumb|273x273px|Албани хэлний тархац]] '''Албани хэл''' (албани хэлээр: ''gjuha shqipe'' [ˈɟuha ˈʃcipɛ]) [[Албани]] Улсад оршин сууж буй албаничуудын хэл. Мөн [[Грек]] улсын хүн амын зарим хэсэг (Эпир, Аттика, Беотия, Эвбей арал, Пелопоннес болон Гидра, Спеце, Порос арлууд), [[Умард Македон|Умард Македони]], [[Серби]], [[Косово]] бөгөөд Итали улс (Сицили, Калабри, Апулия) зэрэг орнууд дахь зарим иргэдийн хэл юм. Албани хэл бол [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|энэтхэг-европ хэлний язгуурын]] доторх палеобалкан хэлний бүлэгт ордог байна. 2022 оны байдлаар 7 сая орчим хүн албани хэлээр ярьдаг ажээ. 1908 оноос хойш албани хэлэнд латин үсгийн нэг хувилбар ашиглаж ирсэн байна. === Орчин үеийн албани хэлний цагаан толгой === {| class="wikitable" |A a |B b |C c |Ç ç |D d |Dh dh |E e |Ë ë |- |F f |G g |Gj gj |H h |I i |J j |K k |L l |- |Ll ll |M m |N n |Nj nj |O o |P p |Q q |R r |- |Rr rr |S s |Sh sh |T t |Th th |U u |V v |X x |- |Xh xh |Y y |Z z |Zh zh | | | | |} Албан тоонууд {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |''një'' — «нэг» |''dy'' — «хоёр» |- |''tre'' — «гурав» |''katër'' — «дөрөв» |- |''pesë'' — «тав» |''gjashtë'' — «зургаа» |- |''shtatë'' — «долоо» |''tetë'' — «найм» |- |''nëntë'' — «ес» |''dhjetë'' — «арав» |- |''njëmbëdhjetë'' — «арван нэг» |''dymbëdhjetë'' — «арван хоёр» |- |''trembëdhjetë'' — «арван гурав» |''katërmbëdhjetë'' — «арван дөрөв» |- |''pesëmbëdhjetë'' — «арван тав» |''gjashtëmbëdhjetë'' — «арван зургаа» |- |''shtatëmbëdhjetë'' — «арван долоо» |''tetëmbëdhjetë'' — «арван найм» |- |''nëntëmbëdhjetë'' — «арван ес» |''njëzet'' — «хорь» |- |''njëzetenjë'' — «хорин нэг» |''njëzetedy'' — «хорин хоёр» |} | {| class="wikitable" |''tridhjetë'' — «гуч» |''dyzet'' — «дөч» |- |''pesëdhjetë'' — «тавь» |''gjashtëdhjetë'' — «жар» |- |''shtatëdhjetë'' — «дал» |''tetëdhjetë'' — «ная» |- |''nëntëdhjetë'' — «ер» |''njëqind'' — «зуу» |- |''pesëqind'' — «таван зуу» |''njëmijë'' — «мянга» |- |''një milion'' — «сая» |''një miliard'' — «тэрбум» |} |} [[Ангилал:Албани хэл| ]] [[Ангилал:Балканы хэлний холбоо]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Индо герман хэл]] [[Ангилал:Албанийн хэл]] [[Ангилал:Грекийн хэл]] [[Ангилал:Италийн хэл]] [[Ангилал:Косовогийн хэл]] [[Ангилал:Умард Македоны хэл]] [[Ангилал:Румыны хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Италийн хэл]] [[Ангилал:Туркийн хэл]] d48c12selrgjhaceir6euehd9cklaq2 0 134636 872499 852504 2026-10-04T07:29:34Z Egzs 88168 872499 wikitext text/x-wiki 1998 оны 4 сарын 22-нд [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] огцорсны дараа, 4 сарын 23-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын дарга [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийг]] тус улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] сонгогдож, 10 яам бүхий засгийн газрыг байгуулсан. Гэвч тус засгийн газар 3 сарын дараа огцорч, 6 сар үүрэг гүйцэтгэгч байсны эцэст 1998 оны 12 сард [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газарт]] ажлаа хүлээлгэн өгсөн. [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[Эх Орон-Ардчилсан холбоо эвсэл]] 25 суудал авч, [[МАХН]]-тай хамтарч эвслийн засгийн газар байгуулахаар тохирч, Цахиагийн Элбэгдорж хоёр дахь удаа Монгол Улсын Ерөнхий сайд болж, эвслийн засгийн газар байгуулсан. 2006 оны 1 сард тус эвсэл задарч, нэг хэсэг нь МАХН-тай хамтарч [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газрыг]] байгуулсан. == Засгийн газар == === 1998 оны Засгийн газар === {| class="wikitable" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite news |last=Монголын Үнэн |first=сонин |date=1998/05/01 |title=Таван яамны сайдыг томилов |pages=1 |work=Монголын Үнэн сонин |url=https://esan.mn/preview?id=9dd1b24a-eaf9-4b7d-a9f9-4ca44403054a&type=pdf&slug=mongolyn-unen-sonin-199818702-25187&fileId=5b4a7abb3feaa96b3914415e784f0af590b9730aa11404f3c9c34ebbacac6997&version=1&preview=0}}</ref><ref>{{Cite web |title=БШУЯ |url=https://100.edu.mn/history.html |access-date=2024-05-16 |website=100.edu.mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !д.д !Албан тушаал !Сайдын нэр ! colspan="2" |Ажилласан жил ! colspan="2" |Нам эвсэл ![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |1998 оны 4 сарын 23 |1998 оны 12 сарын 9 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Баянхонгор аймаг]]</small> |- !2 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] |1998 оны 4 сарын 23 |1998 оны 12 сарын 9 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !3 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Санжаасүрэнгийн Зориг]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 10 сарын 2<br><small>(нас барсан)</small> | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Дорнод аймаг]]</small> |- !4 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |1998 оны 5 сарын 28 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- !5 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |1998 оны 4 сарын 30 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- !6 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Ренчинсамбуугийн Одонбаатар]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Хөвсгөл аймаг]]</small> |- !7 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- !8 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Шаравжамцын Батбаяр]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Дархан-Уул аймаг]]</small> |- !9 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] |1998 оны 4 сарын 30 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- !10 |Байгаль орчны сайд |[[Сангажавын Баярцогт]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Сэлэнгэ аймаг]]</small> |- !11 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Саригийн Батчулуун]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Налайх дүүрэг]]</small> |} === 2004-2006 оны Засгийн газар === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Яамдын сайд нар !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан жил !Нам |- |Монгол Улсын Ерөнхий сайд |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="18" |2004 оны 8 сар - 2006 оны 1 сар |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |Шадар сайд |[[Чүлтэмийн Улаан]] |МАХН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сангажавын Баярцогт]] |АН |- |Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд |[[Пунцагийн Цагаан]] |АН |- |Батлан хамгаалахын сайд |[[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]] |МАХН |- |Эрүүл мэндийн сайд |[[Төгсжаргалын Ганди]] |[[МАХН]] |- |Гадаад харилцааны сайд |[[Цэндийн Мөнх-Оргил]] |[[МАХН]] |- |Сангийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] |АН |- |Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд |[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] |АН |- |Зам тээвэр, аялал жуулчлалын сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |АН |- |Байгаль орчны сайд |[[Уламбаярын Барсболд]] |МАХН |- |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Нямжавын Батбаяр]] |АН |- |Түлш, эрчим хүчний сайд |[[Түвдэнгийн Очирхүү]] |МАХН |- |Үйлдвэр, худалдааны сайд |[[Сүхбаатарын Батболд]] |МАХН |- |Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд |[[Сундуйн Батболд]] |МАХН |- |Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |МАХН |- |Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |МАХН |- |Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Дамбийн Дорлигжав]] |АН |- |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1998 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2006 онд татан буугдсан]] f1tz088z2u5klhm64rudqejpv8u529j 872500 872499 2026-10-04T07:40:50Z Egzs 88168 872500 wikitext text/x-wiki 1998 оны 4 сарын 22-нд [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар]] огцорсны дараа, 4 сарын 23-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын дарга [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийг]] тус улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] сонгогдож, 10 яам бүхий засгийн газрыг байгуулсан. Гэвч тус засгийн газар 3 сарын дараа огцорч, 6 сар үүрэг гүйцэтгэгч байсны эцэст 1998 оны 12 сард [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газарт]] ажлаа хүлээлгэн өгсөн. [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[Эх Орон-Ардчилсан холбоо эвсэл]] 25 суудал авч, [[МАХН]]-тай хамтарч эвслийн засгийн газар байгуулахаар тохирч, Цахиагийн Элбэгдорж хоёр дахь удаа Монгол Улсын Ерөнхий сайд болж, эвслийн засгийн газар байгуулсан. 2006 оны 1 сард тус эвсэл задарч, нэг хэсэг нь МАХН-тай хамтарч [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газрыг]] байгуулсан. == Засгийн газар == === 1998 оны Засгийн газар === {| class="wikitable" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite news |last=Монголын Үнэн |first=сонин |date=1998/05/01 |title=Таван яамны сайдыг томилов |pages=1 |work=Монголын Үнэн сонин |url=https://esan.mn/preview?id=9dd1b24a-eaf9-4b7d-a9f9-4ca44403054a&type=pdf&slug=mongolyn-unen-sonin-199818702-25187&fileId=5b4a7abb3feaa96b3914415e784f0af590b9730aa11404f3c9c34ebbacac6997&version=1&preview=0}}</ref><ref>{{Cite web |title=БШУЯ |url=https://100.edu.mn/history.html |access-date=2024-05-16 |website=100.edu.mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !д.д !Албан тушаал !Сайдын нэр ! colspan="2" |Ажилласан жил ! colspan="2" |Нам эвсэл ![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |1998 оны 4 сарын 23 |1998 оны 12 сарын 9 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Баянхонгор аймаг]]</small> |- !— |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] |1998 оны 4 сарын 23 |1998 оны 12 сарын 9 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !2 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Санжаасүрэнгийн Зориг]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 10 сарын 2<br><small>(нас барсан)</small> | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Дорнод аймаг]]</small> |- !3 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |1998 оны 5 сарын 28 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- !4 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |1998 оны 4 сарын 30 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- !5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Ренчинсамбуугийн Одонбаатар]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Хөвсгөл аймаг]]</small> |- !6 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- !7 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Шаравжамцын Батбаяр]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Дархан-Уул аймаг]]</small> |- !8 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] |1998 оны 4 сарын 30 |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- !9 |Байгаль орчны сайд |[[Сангажавын Баярцогт]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |<small>[[Сэлэнгэ аймаг]]</small> |- !10 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Саригийн Батчулуун]] |1998 оны 4 сар |1998 оны 12 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Налайх дүүрэг]]</small> |} === 2004-2006 оны Засгийн газар === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Яамдын сайд нар !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан жил !Нам |- |Монгол Улсын Ерөнхий сайд |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="18" |2004 оны 8 сар - 2006 оны 1 сар |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |Шадар сайд |[[Чүлтэмийн Улаан]] |МАХН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сангажавын Баярцогт]] |АН |- |Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд |[[Пунцагийн Цагаан]] |АН |- |Батлан хамгаалахын сайд |[[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]] |МАХН |- |Эрүүл мэндийн сайд |[[Төгсжаргалын Ганди]] |[[МАХН]] |- |Гадаад харилцааны сайд |[[Цэндийн Мөнх-Оргил]] |[[МАХН]] |- |Сангийн сайд |[[Норовын Алтанхуяг]] |АН |- |Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд |[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] |АН |- |Зам тээвэр, аялал жуулчлалын сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |АН |- |Байгаль орчны сайд |[[Уламбаярын Барсболд]] |МАХН |- |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Нямжавын Батбаяр]] |АН |- |Түлш, эрчим хүчний сайд |[[Түвдэнгийн Очирхүү]] |МАХН |- |Үйлдвэр, худалдааны сайд |[[Сүхбаатарын Батболд]] |МАХН |- |Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд |[[Сундуйн Батболд]] |МАХН |- |Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |МАХН |- |Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |МАХН |- |Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд |[[Дамбийн Дорлигжав]] |АН |- |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1998 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2006 онд татан буугдсан]] s07gsnpxpq6cinmez4eg31378x5376n 0 134646 872507 778257 2026-10-04T09:54:28Z Egzs 88168 872507 wikitext text/x-wiki 1999 онд [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] дотоод зөрчил, Засгийн газар-[[Эрдэнэт үйлдвэр]] хоорондын асуудал зэргээс болж [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын Засгийн газрыг]] 8 сарын дараа огцруулж, оронд нь гадаад харилцааны сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргалыг]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдаар]] томилон шинэ засгийн газрыг байгуулсан. [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[МАХН]] ялалт байгуулсны дараа 7 сарын 26-нд [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Намбарын Энхбаярын Засгийн газарт]] албан үүргээ шилжүүлсэн.<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=З. Санжаа |first= |date=2014-04-14 |title=ИНФОГРАФИК: Хэний засгийн газрын хэд нь "давхар дээл" -тэй байв? |url=https://ikon.mn/n/62f |access-date=2026-10-04 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар == {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан жил ! colspan="2" |Нам эвсэл ![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]]<ref name=":1" /> |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |1999 оны 7 сарын 30 |2000 оны 7 сарын 26 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- !'''—''' |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Нямжавын Батбаяр]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !2 |Байгаль орчны сайд |[[Сономцэрэнгийн Мэндсайхан]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !3 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !4 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Содовын Сонин]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !5 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Авирмэдийн Баттөр]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Ням-Осорын Туяа]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Янсанжавын Очирсүх]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !8 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !9 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Дашпунцагийн Ганболд|Дашийн Ганболд]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !10 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Чойнзонгийн Содномцэрэн]] |1999 оны 8 сар |2000 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] 0abugchjlxpkvpmrkfdgqvs242ulvwu 0 134647 872501 778258 2026-10-04T08:07:55Z Egzs 88168 872501 wikitext text/x-wiki 1998 оны 12 сарын 9-нд [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] зарим гишүүд, [[МАХН]]-тай нийлж [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар|Элбэгдоржийн Засгийн газрыг]] огцруулснаас 6 сарын дараа МҮАН-ын гишүүн, Улаанбаатар хотын дарга [[Жанлавын Наранцацралт]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] болж, засгийн газраа УИХ-ын гаднаас бүрдүүлсэн. Үүгээрээ Монгол Улсын цор ганц "[[давхар дээл]]"-гүй засгийн газар гэх тодотголтой. Гэвч 1999 онд [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт үйлдвэрийн]] 49 хувийн талаар [[ОХУ]]-ын засгийн газарт илгээсэн захидлаас болж, түүний засгийн газрыг 1999 оны 7 сарын 22-нд [[Улсын Их Хурал]] огцруулж, тус оны 12 сард [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар]] бүрдсэн. == Засгийн газар == {| class="wikitable" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}</ref> !д.д !Албан тушаал !Сайдын нэр ! colspan="2" |Ажилласан жил ! colspan="2" |Нам эвсэл ![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]]<ref>{{Cite web |last=З. Санжаа |first= |date=2014-04-14 |title=ИНФОГРАФИК: Хэний засгийн газрын хэд нь "давхар дээл" -тэй байв? |url=https://ikon.mn/n/62f |access-date=2026-10-04 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- !1 |Монгол Улсын Ерөнхий сайд |[[Жанлавын Наранцацралт]] |1998 оны 12 сарын 9 |1999 оны 7 сарын 22 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !'''—''' |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !2 |Байгаль орчны сайд |[[Сономцэрэнгийн Мэндсайхан]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !3 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Ням-Осорын Туяа]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !4 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Янсанжавын Очирсүх]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !5 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Логийн Цог]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !6 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !7 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Авирмэдийн Баттөр]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !8 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Содовын Сонин]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !9 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !10 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Чойнзонгийн Содномцэрэн]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == gt2nt6n9jyca1tfveafrmsytykaztek 872505 872501 2026-10-04T09:46:46Z Egzs 88168 872505 wikitext text/x-wiki 1998 оны 12 сарын 9-нд [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] зарим гишүүд, [[МАХН]]-тай нийлж [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар|Элбэгдоржийн Засгийн газрыг]] огцруулснаас 6 сарын дараа МҮАН-ын гишүүн, Улаанбаатар хотын дарга [[Жанлавын Наранцацралт]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] болж, засгийн газраа УИХ-ын гаднаас бүрдүүлсэн. Үүгээрээ Монгол Улсын цор ганц "[[давхар дээл]]"-гүй засгийн газар гэх тодотголтой. Гэвч 1999 онд [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт үйлдвэрийн]] 49 хувийн талаар [[ОХУ]]-ын засгийн газарт илгээсэн захидлаас болж, түүний засгийн газрыг 1999 оны 7 сарын 22-нд [[Улсын Их Хурал]] огцруулж, тус оны 12 сард [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар]] бүрдсэн. == Засгийн газар == {| class="wikitable" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}</ref> !д.д !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан жил ! colspan="2" |Нам эвсэл ![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]]<ref>{{Cite web |last=З. Санжаа |first= |date=2014-04-14 |title=ИНФОГРАФИК: Хэний засгийн газрын хэд нь "давхар дээл" -тэй байв? |url=https://ikon.mn/n/62f |access-date=2026-10-04 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Жанлавын Наранцацралт]] |1998 оны 12 сарын 9 |1999 оны 7 сарын 22 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !'''—''' |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !2 |Байгаль орчны сайд |[[Сономцэрэнгийн Мэндсайхан]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !3 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Ням-Осорын Туяа]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !4 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Янсанжавын Очирсүх]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !5 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Логийн Цог]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !6 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !7 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Авирмэдийн Баттөр]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !8 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Содовын Сонин]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !9 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !10 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Чойнзонгийн Содномцэрэн]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == lpc3daxqy5k32m8npibdld7cd9vbqhx 872506 872505 2026-10-04T09:48:19Z Egzs 88168 872506 wikitext text/x-wiki 1998 оны 12 сарын 9-нд [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] зарим гишүүд, [[МАХН]]-тай нийлж [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар|Элбэгдоржийн Засгийн газрыг]] огцруулснаас 6 сарын дараа МҮАН-ын гишүүн, Улаанбаатар хотын дарга [[Жанлавын Наранцацралт]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] болж, засгийн газраа УИХ-ын гаднаас бүрдүүлсэн. Үүгээрээ Монгол Улсын цор ганц "[[давхар дээл]]"-гүй засгийн газар гэх тодотголтой. Гэвч 1999 онд [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт үйлдвэрийн]] 49 хувийн талаар [[ОХУ]]-ын засгийн газарт илгээсэн захидлаас болж, түүний засгийн газрыг 1999 оны 7 сарын 22-нд [[Улсын Их Хурал]] огцруулж, тус оны 12 сард [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар]] бүрдсэн.<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар == {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан жил ! colspan="2" |Нам эвсэл ![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]]<ref>{{Cite web |last=З. Санжаа |first= |date=2014-04-14 |title=ИНФОГРАФИК: Хэний засгийн газрын хэд нь "давхар дээл" -тэй байв? |url=https://ikon.mn/n/62f |access-date=2026-10-04 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Жанлавын Наранцацралт]] |1998 оны 12 сарын 9 |1999 оны 7 сарын 22 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !'''—''' |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !2 |Байгаль орчны сайд |[[Сономцэрэнгийн Мэндсайхан]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !3 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Ням-Осорын Туяа]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !4 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Янсанжавын Очирсүх]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !5 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Логийн Цог]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !6 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] ([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]) |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !7 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Авирмэдийн Баттөр]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !8 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Содовын Сонин]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !9 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Гаваагийн Батхүү]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !10 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Чойнзонгийн Содномцэрэн]] |1998 оны 12 сар |1999 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1999 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] oickh11pc30eoleex3v28xr7go8mq66 0 134648 872498 778260 2026-10-04T06:07:14Z Egzs 88168 872498 wikitext text/x-wiki [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] олонх болж, МСДН-ын [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханыг]] [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар]] сонгож, 10 сайд бүхий засгийн газрыг байгуулсан. Анхны [[МАХН]]-бус засгийн газар нь 1998 оны 4 сарын 23-нд эвслийн дотоод хагарлаас болж огцорсон. М.Энхсайханы дараа УИХ-ын нийт саналаар МҮАН-ын дарга [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийг]] Ерөнхий сайд болж, [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар|шинэ засгийн газар]] 1998 онд бүрдсэн.<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар == {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |1996 оны 7 сарын 19 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]<br>([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) |- !2 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Тогоочийн Лхагва]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !3 |Байгаль орчны сайд |[[Цохиогийн Адьяасүрэн]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !4 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Дамбийн Дорлигжав]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !5 |Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд |[[Галсандагвын Нямдаваа]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !6 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]] |[[Чүлтэмийн Лхагважав]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- ! rowspan="2" |7 | rowspan="2" |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |Мэндсайханы Энхсайхан |1996 оны 7 сарын 19 |1996 оны 7 сарын 30 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- |[[Шүхэрийн Алтангэрэл]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !8 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Пунцагийн Цагаан]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !9 |Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |[[Лувсанбалдангийн Нямсамбуу]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !10 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Жүгнээгийн Амарсанаа]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |- !11 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Лхагважавын Зориг]] |1996 оны 7 сарын 30 |1998 оны 4 сарын 23 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}"| |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1998 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] kjlnrprfy8qn1wdrclpryks71azb8b0 0 136245 872509 846278 2026-10-04T10:08:51Z Таёжный лес 83906 872509 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kalmyk Temple in Belgrade.JPG|thumb|Белград дахь Халимаг сүм. 1944 он.]] '''Белград дахь Бурханы шашны сүм''' ([[Серби хэл|серб]]. ''Калмички будистички храм у Београду'') — [[Оросын иргэний дайн]], Коммунист дэглэмээс зугтааж [[Югославын хаант улс|Югославын хаант улсын]] нийслэл [[Белград]] хотод цагаачилж очсон [[Халимаг ястан|халимагууд]] ном хуруулах зорилготой барьж 1929 оны 12-р сарын 12-нд үүдээ нээжээ. Энэ сүм 1944 онд хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. == Байрлал == Уг сүм нь өнөөдөр Белград хотын Звездара дүүргийн "Učiteljsko Naselje" ([[Монгол хэл|монгол]]. ''Багш нарын хороолол'') гэдэг хороололд байрладаг байсан юм. Багш нарын дүүрэг нь Белградын хотын "Конарник" хэмээх томоохон хорооллын нэг хэсэг юм. Энэхүү ариун сүм оршиж байсан гудамжийг Будистичка (Буддист) гэж нэрлэсэн бөгөөд өнөөдөр Будванска (Будва гудамж, [[Серби хэл|серб]]. ''Budvanska'') гэдэг нэртэй болжээ. == Түүх == Оросын 1917 оны Социалист хувьсгалаас зугтан 1920 оны 4-р сараас 1923 оны сүүл хүртэл 500 орчим арай илүү боловсролтой, чинээлэг язгууртан гаралтай халимагууд Европ руу цагаачилж, тэдний 400 нь Сербийн Белградад суурьшсанаар Европ дахь хамгийн том халимагуудын нийгэмлэг бий болсон түүхтэй. Тэдгээр халимагууд эхлээд Белградын зүүн захын Карабурма, Булбулдер, Цветкова Пяца, Црвени Крст гэх дүүргүүдэд голчлон суурьшиж байгаад ихэнх нь тухайн үед Белградын захын Мали Мокри Луг тосгонд бөөгнөрөн амьдрах болжээ. Тэдний нийгэмлэгт хэд хэдэн лам байсан тул 1923 онд өнөөгийн "''Vojislava Ilića'' " буюу Воислава Илича гудамжны 47 тоот байшинд цагаач халимагуудын шашны үйл ажиллагаанд зориулж өрөө түрээслэж ном хурдаг байжээ. 1925 онд тэд Метохийска гудамжны 51-р байранд нүүж, ойролцоо Бурханы шашны сүмээ барих ажилдаа оржээ. Халимагуудыг Оросын эзэн хааны армийн хурандаа асан [[Абуша Алексеев]] (1886–1938), Буддын шашны лам Манчуда Буринов (1872–1928) нар удирдаж байжээ. Тэд 1929 оны 4-р сард Белградад өөрсдийн байгууллагыг албан ёсоор байгуулж, Абуша Алексеевийг тэргүүнээрээ сонгосон байна. Тоосгоны үйлдвэртэй Милош Ячимович ([[Серби хэл|серб]].''Miloš Jaćimović'', 1858-1940)-ийн үйлдвэрт олон Халимагууд ажиллаж байсан бөгөөд удалгүй тэрээр тэдний нийгэмлэгийн томоохон хандив өгчээ. 1928 онд тэрээр сүм хийд баригдсан газрыг хандиваар авч өгч, барилгын материал, тоосго, дээврийн хавтангаар хангасан байна. Тэр жилдээ Халимагууд сүм барих зөвшөөрлийг улс төрийн болон Сербийн үнэн алдартны сүмийн эрх баригчдаас авчээ. Югославын I Александр хаан тэдэнд санхүүгийн хувьд мөн тус дэм үзүүлсэн байна. Байнгын ажиллагаатай сүмийг барихаас өмнө 1928 онд Белград дахь Халимагийн шашны тэргүүн багш ламтан Манчуда Буринов нас барж, сүм хийд оршин тогтнох хугацаанд, түүний оронд Санжи Умалдинов (1882-1946) сүмийн хамба ламаар суусан байна. 1929 оны 12-р сарын 12-нд сүмийг аравнайлж үүд хаалгаа нээж ном хурж эхлүүлсэн юм. Үүнд [[Чехословак]], [[Франц]] дахь Халимагуудын төлөөлөл мөн сүмийн нээлтэд ирсэн байна. Мөн Белград дахь Оросын байгууллагуудын төлөөлөгчид, тэр дундаа Доны болон Терекийн казакуудын атаманууд ирсэн учир нь халимагууд Оросын Эзэнт гүрэнд ихэвчлэн морин цэргийн ангиудад алба хаадаг байсантай холбоотой. Уг сүмд 150 хүн орох багтаамтжтай байжээ. Удалгүй сүм нь хүмүүсийн болон жуулчдын сонирхлыг татахуйц газар болж, жуулчдын хөтөчдийн жагсаалтад бичигдсэн бөгөөд түүний барьсан гудамжийг албан ёсоор "Буддын" гудамж гэж нэрлэх болжээ. Хотын захиргаа сүмд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх болсон тул 1935 онд сүмийг сэргээн засварлаж, өргөтгөж, үндсэн ханыг будаж чимэглэсэн юм. Буддын шашинтай орнуудаас маш алслагдсан сүмд шашны үйл ажиллагаанд шаардлагатай эд өлгийн зүйлс олддоггүй ховор байв. Хөрш зэргэлдээ Румын улсын [[Бухарест]] дахь Японы Элчин сайдтай холбоо тогтоож 1934 оны 3-р сарын 25-нд Буддагийн том хүрэл хөшөө Токиогоос авчирч аравнайлсан байна. Буддагийн хөшөөтэй хамт шашны нэмэлт хэрэгсэл (бөмбөр, гон г.м) ирсэн боловч ачааг гаалийн газар барьцаалж халимагуудаас их хэмжээний мөнгө гаргуулахыг хүссэн байна. Тал бүрийн дэмжлэг хөөцөлдөөнөөр Югославын хаант улсын Хууль зүйн яам буддын шашны сүмд үйл ажиллагаа явуулэх эрх олгоод сүмийн үйл ажиллагаанд зориулсан ачааг гаалийн татваргүй оруулах зөвшөөрөл олгож байжээ. Тэдгээр цагаачдын нэг болох халимаг эмч, түүхч, нийгмийн зүтгэлтэн "Хар" хэмээх Даваагийн Рэнцэн ([[Халимаг хэл|халимаг]]. ''Эрэнжэн Хара-Даван,'' [[Орос хэл|орос]]''. Эренджен Даваевич Даваев'') сүмийг босгох ажилд идэвхитэй оролцож байжээ. Энэ сүм нь 1929 онд Европ дахь Буддын шашны анхны сүмүүдийн нэг болж баригдсан бөгөөд 1944 оны намар хүртэл шашны үйл ажиллагаа явуулж байгаад халимагуудыг явсаны дараа 1960-аад оны дундуур нураан буулгасан байна. == Белград дахь халимагууд == Энэхүү Ариун сүмийн дэргэд Халимагууд Буддын шашны оюун санааны зөвлөлийг байгуулсан бөгөөд энэ нь Сербийн бүх нутаг дахь халимагуудын төвлөрөл байсан боловч Европын бусад хэсгээс ирсэн Халимагийн бүлгүүдтэй холбоотой байсан юм. Торгууд гүнж [[Ниржидмаа гүнж|Ниржидмаа]] 1933 оны 9-р сарын 20-нд тус сүмд зочилж /гэрэл зураг байдаг/ байжээ. Сүмд Төвөд буддын шашны сургаал, халимаг хэлний хичээл зэргийг заадаг байжээ. Тэдний гадаад төрх байдлаас шалтгаалан нутгийн иргэд тэднийг "хятад" гэж нэрлэдэг байв. Цагаачдын хүйсийн харьцаа нэг эмэгтэй-таван эрэгтэй ноогддог их зөрүүтэй байсан тул Белградад тэдний тоо 500-аас хэтрээгүй байна. Нутгийн иргэдтэй найрсаг харилцаатай байсаны үр дүнд Халимаг-Сербийн гэрлэлт бий болж, зарим Халимаг эрчүүд Серб эмэгтэйчүүдтэй гэрлэх болжээ. Тэр үеийн гэрчүүдийн мэдээлснээр тэдгээр гэрлэлтийн хүүхдүүд "цагаан царайтай, онигор нүдтэй байсан" гэдэг. Сүм орчим үзэсгэлэнтэй сарнайн цэцэрлэгтэй байсан бөгөөд салхи үлээхэд салхины хонх хөгжим эгшиглэдэг байсан гэдэг. Халимагууд ихэвчлэн хөршүүдээ цайгаар дайлдаг байсан бөгөөд шашны баяраар хөршийн хүүхдүүдэд бэлэг сэлт тарааж өгдөг байжээ. 1934 онд Буддын шашны ёс заншлын дагуу, сүм хийдэд хандив өргөл барьж байсан Югославын I Александр хаан [[Марсель|Марсельд]] алагдсанаас хойш 49 хоногийн дараа мөргөл үйлдэж хойд насандаа сайн төрөл олох ном хурж байжээ. Өөр нэг буянтан бол 1929-1932 онд Белградад суугаа АНУ-ын Элчин сайд [[Жон Динли Принс]] байсан юм. Удалгүй Халимагууд их хөдөлмөрч гэж нутгийн хүмүүсийн дунд алдаршжээ. Тоосгоны үйлдвэрээс гадна тэд тэрэгчин, оёдолчиноор ажиллаж байсан юм. Югослав дахь хамгийн алдартай халимаг хүн бол Югославын хөлбөмбөгчин Учур Кулжинов ([[Монгол хэл|монгол.]] Хулжийн Очир) байсан. Тэд мөн адуу маллаж үржүүлдгээрээ онцгой алдартай байсан. 1938-1940 онд [[Балканы хойг|Балканы хойгийн]] хамгийн өндөр барилга болох ёстой байсан Албани ордонг барихад гурван давхар газар доорх зураг төсөлд тусгагдсан байдаг. Хотын удирдлагуудад энэ ажилд шаардлагатай техник хэрэгсэл байхгүй тул халимагуудыг морь, тэрэгтэй нь урьж, нүхний нуранги, шороог гаргах ажлыг хийлгэж байжээ. == Дэлхийн хоёрдугаар дайны үе == Дайны үед халимагууд сербүүд хоорондын харилцаа муудсан байна. Нэг талаас Халимагууд Германы эзлэн түрэмгийлэгч хүчний талд орж, нөгөө талаас Серби дэх Германы томилсон хүүхэлдэйн дэглэмийн нэг хэсэг байсан хотын захиргаа тэднийг 1942 онд "Серб үндэстэн" биш тул санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэхээ больжээ. 1944 оны 9-р сард Югославын партизанууд болон Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан арми]] давшиж байсан тул хэлмэгдүүлэлтээс эмээж, үлдсэн 300 орчим халимаг Германы цэргүүдтэй хамт ухарч, эхлээд Герман руу, дараа нь Америкийн Нэгдсэн Улсын [[Нью-Жерси|Нью-Жерсид]] 1951-1952 онд нүүж очоод ихэвчлэн Монмоут дүүрэгт ([[Англи хэл|англи]]. ''Monmouth County)'' суурьшсан бөгөөд цөөн хэсэг нь Францад амьдрах болжээ. == Дайны дараа == Халимагууд болон тэдний Бурханы сүм өнөөдөр бараг бүрмөсөн мартагдсан хэдий ч тэд Тома Миленковичийн 1920-44 онд Серби дэх Халимагуудыг судалсан (1998), Мирьяна Дурдевичийн бичсэн "Кажа, Белград ба сайн Америк" роман зэрэг хэд хэдэн бүтээлд урам өгсөн байна. 2009 "Сайн Америк" нь АНУ-ын элчин сайд Жон Д. Принс болон "Белградад Халимагууд байсан" баримтат кино (2012). Гэсэн хэдий ч 2010-аад оноос сонин хэвлэлүүд халимагуудын тухай нийтлэлүүдийг хааяа хэвлэж, тэдний түүхийг орчин үеийн уншигчдад улам бүр хүргэж, сүмийг ихэвчлэн Белградын сүм гэж нэрлэдэг байна. == Холбогдох баримт бичгүүд == * John D. Prince: «A Note on Kalmucks in Belgrade», American Anthropologist (1928), pp. 341—345 * Hemut Klar: «Kalmucks and the Wheel», London, The Middle Way, 29, 3, 1954; * Helmut Klar: «Die Kalmücken und ihr Tempel in Belgrad und München», Bodhi Baum, 5, 1, 1980; * Борманшинов, Араш. Первый буддийский храм в Европе. Журнал Шамбала, Элиста, No 5-6/, 1997. * Josip Suchy: «Na obisku pri budistih», Jutro, br.171, 1932. * Stevan Popović: «Beogradski Kalmici», Beograd, Beogradske opštinske novine, br.12,1939. * Olga Latinčić: «Budistički hram u Beogradu», Arhivski pregled, Beograd, 1-2/1982 * Zmago Šmitek: «Kalmička zajednica u Beogradu», Kulture Istoka, 25/1990 * Toma Milenković: «Kalmici u Srbiji (1920 −1944)»; Beograd, 1998. n0h3a7kn6j7pvxrwgiwjhezwq36g9be 0 144403 872503 843675 2026-10-04T09:42:21Z Таёжный лес 83906 [[Аржиродайт]] руу чиглүүлэгдлээ 872503 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Аржиродайт]] gaj1rnq3kwhjsbc6oz3wv4k1d0b9lbi 0 144980 872482 868431 2026-10-03T14:22:51Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 872482 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам бурханыг улирал бүрд тахина. Дөрвөн улирлын тахилгад дөрвөн өнгө, дөрвөн өөр унаа хөлөгтэй байдаг тул Хар лхам (шар луус хөлөгтэй), Ремоде лхам (Улаан лхам, хөх [[үхэр]] хөлөгтэй), Лхам дүнжмаа (Шар Лхам, согоо хөлөгтэй), Рэгви лхам (Хөх лхам, тэмээ хөлөгтэй) гэх мэт өөр өөр олон нэртэй байдаг аж. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа төрөл дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд өвлийн бараан өнгөт дүрээр ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лха бурханыг нийтээр шүтэх боловч Лхамын дацан хурал цөөн байжээ. Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган гэж алдартай байв. Харин хөдөө орон нутагт Заяын шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал, Лхамын дэнж гэж бас байжээ. Зая гэгээнд Лхам бурхан өргөх болсон тухай Хэвтээ толгой гэдэг домог хууч бий. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгаар Ханхөхүйгээс [[Элжигин|Элжигэн]] ноён Лу гүн ирж бариулаад Зая гэгээний шинэ дүрд тус сүмийг өргөсөн гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн халх хошуунаас тахилч лам заавал ирж байнга суудаг учиртай байжээ. Ханхөхүй дэхь Элжигэн хошууны нийтийн шүтээн нь Лхам бурхан байсан ба ноёд нь Гомбо махбал бурханд сүслэдэг байв. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. fguvme9k1j16ech1gf184lr0ik0ky9q 0 146402 872508 856584 2026-10-04T09:54:34Z Таёжный лес 83906 872508 wikitext text/x-wiki Нигга бой блак гэй ниггэр сака балл {{delete|вандализм}} tbre8afpky7rwb8nk3rhnovrr0s5wy5 0 148615 872485 872389 2026-10-03T17:03:41Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872485 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />             == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> 20laga74u32kdr3f0hy8d2qyeylr8mf 872486 872485 2026-10-03T17:21:14Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872486 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />             == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2" /> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> p57ikvhtuw48162d5vu8ezj0rf62mvd 872492 872486 2026-10-04T00:37:22Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872492 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />             == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал == Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> lhjdrocy9wocwvgerb04jvmxwt0r7gz 872493 872492 2026-10-04T00:58:56Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис */ 872493 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />             == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал == Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>Базарваанийн Галсан тайж</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Намтар ба түүхэн үйл хэрэг == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндиваас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> lxm065ktj0jsmn53rn6rswkjfsx5ov7 872494 872493 2026-10-04T01:25:24Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Архивын анхдагч сурвалж */ 872494 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />             == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал == Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>Базарваанийн Галсан тайж</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Намтар ба түүхэн үйл хэрэг == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>Галсангийн Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндэв хатны ураг төрлийн хэлхээ холбоо</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Ураг барилдсан түүхэн холбоо == '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' болон '''Содномдоржийн Галиндэв хатан''' нарын гэрлэлт, ураг барилдсан түүх нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе болон БНМАУ-ын эхэн үеийн Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны сурвалжит язгууртнуудын ураг төрлийн гүн холбоог илэрхийлдэг. БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын бүртгэлээр Хотгойд угсааны дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж Содномдоржийн охин С. Галиндэвтэй гэрлэн өрх тусгаарлаж, тухайн үеийн Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын нутаг)-нд нэг гэр бүл хэмээн албан ёсоор бүртгэгдсэн байна. Энэхүү гэрлэлтээр Баруун шугам буюу Хотгойд салбарын залгамж ураг Гончигсүрэн тайжийн тал, Зүүн шугам буюу Засагт ханы тайж нарын язгууртан С. Галиндэв хатны талтай албан ёсоор ураг барилдсан түүхтэй. == Хоёр талын хамаатан садан, хутагт хувилгаад, ноёд хатад == === Гончигсүрэн тайжийн талын хамаатан садан (Баруун шугам / Хотгойд угсаа) === * '''Базарваанийн Галсан тайж (Төрсөн эцэг):''' Цогтой засгийн хошуу тамгын газрын бичгийн боловсролтой нөлөө бүхий тайж бөгөөд 1911–1915 онуудад хошууны дотоод хэрэг, татвар хураалт, өртөө харуулын албыг зохицуулах үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (Өвөг эцэг):''' Цогтой засгийн хошууны сурвалжит тайж. Нөмрөгийн хүрээний түүхэн тэмдэглэлд түүний хөвгүүдийг тус бүс нутгийн сүм хийдийг тэтгэгч өглөгийн эзэн, номт мэргэд байсан хэмээн дурдсан байдаг. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж ноён (Элэнц эцэг):''' Цогтой засгийн хошууг захирч байсан Манжийн үеийн ноён. Тэрээр Сайн ноён хан аймгийн ноёдтой хамтран Отгонтэнгэр уулыг Очирваань бурхны тахилгат уул болгон төрийн тахилгатай болгох хүсэлт, өргөх бичгийг Манж хаанд өргөн баталж байсан түүхтэй. * '''Бунидарийн Мижиддорж ноён (Авга төрлийн засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд залгамжлал тул Гончигсүрэн тайжийн ойрын авга төрлийн холбоотой. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжиж, өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манжийн цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг гардан зохион байгуулсан. * '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан (Авга / Үеэл ах):''' Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Б. Мижиддоржийн төрсөн гуравдугаар хүү. Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үе (1911 он) болон түүнээс өмнөх хугацаанд шашин төрийн хэрэгт нөлөө үзүүлж байсан бөгөөд Гончигсүрэн тайжийн авга төрлийн цусан холбоотой хувилгаан юм. === Галиндэв хатны талын хамаатан садан (Зүүн шугам / Засагт ханы тайж нар) === * '''Тэргүүн зэргийн тайж Содномдорж (Төрсөн эцэг):''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян Чадраабалын ууган хүү, Засагт ханы нөлөө бүхий язгууртан тайж. * '''Цэсрэн хатан (Авга эгч):''' Галиндэв хатны төрсөн авга эгч. Хошууны ноёд, тайж нарын худ ургийн холбоог зангидаж, гэр бүлийн ураг төрлийн хэлхээг хамгаалж байсан түүхэн нөлөөтэй хатан. * '''Мэргэн ноён Чагдаржавын Дашдэндэв (Садан төрлийн ноён):''' Лхамсүрэнгийн Мандал зайсангийн охид, бэрүүдийн цусан төрлийн шугамаар Галиндэв хатны гэр бүл болон Гончигсүрэн тайж нарын талтай ураг төрлийн хамаарал үүсгэдэг ноён. === Хоёр талын дундын цусан төрлийн хамаарал бүхий Хутагт хувилгаад === * '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Содномын Чимэдцэрэн (1913–1938):''' Нагац талын цусан холбоогоороо Лхамсүрэнгийн Мандал зайсангийн урагт хамаардаг тул Галиндэв хатны гэр бүлтэй маш ойрхон цусан төрлийн холбоотой байсан. Түүнчлэн алтан ургийн залгамж болох Гончигсүрэн тайжийн талтай ч ураг төрлийн гүн хамааралтай байжээ. Мэргэн ноён Чагдаржавын Дашдэндэв нь энэхүү VI дүрийн Ялгуусан хутагтыг бага насанд нь өөрийн гэр бүлд өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> * == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> 0okke3eomp8i0nr3mljeg8kl3pzpvr2 872495 872494 2026-10-04T01:34:12Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872495 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" /> '''УГСАА ГАРАЛ''' Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал == Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>Базарваанийн Галсан тайж</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Намтар ба түүхэн үйл хэрэг == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>Галсангийн Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндэв хатны ураг төрлийн хэлхээ холбоо</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Ураг барилдсан түүхэн холбоо == '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' болон '''Содномдоржийн Галиндэв хатан''' нарын гэрлэлт, ураг барилдсан түүх нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе болон БНМАУ-ын эхэн үеийн Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны сурвалжит язгууртнуудын ураг төрлийн гүн холбоог илэрхийлдэг. БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын бүртгэлээр Хотгойд угсааны дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж Содномдоржийн охин С. Галиндэвтэй гэрлэн өрх тусгаарлаж, тухайн үеийн Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын нутаг)-нд нэг гэр бүл хэмээн албан ёсоор бүртгэгдсэн байна. Энэхүү гэрлэлтээр Баруун шугам буюу Хотгойд салбарын залгамж ураг Гончигсүрэн тайжийн тал, Зүүн шугам буюу Засагт ханы тайж нарын язгууртан С. Галиндэв хатны талтай албан ёсоор ураг барилдсан түүхтэй. == Хоёр талын хамаатан садан, хутагт хувилгаад, ноёд хатад == === Гончигсүрэн тайжийн талын хамаатан садан (Баруун шугам / Хотгойд угсаа) === * '''Базарваанийн Галсан тайж (Төрсөн эцэг):''' Цогтой засгийн хошуу тамгын газрын бичгийн боловсролтой нөлөө бүхий тайж бөгөөд 1911–1915 онуудад хошууны дотоод хэрэг, татвар хураалт, өртөө харуулын албыг зохицуулах үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (Өвөг эцэг):''' Цогтой засгийн хошууны сурвалжит тайж. Нөмрөгийн хүрээний түүхэн тэмдэглэлд түүний хөвгүүдийг тус бүс нутгийн сүм хийдийг тэтгэгч өглөгийн эзэн, номт мэргэд байсан хэмээн дурдсан байдаг. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж ноён (Элэнц эцэг):''' Цогтой засгийн хошууг захирч байсан Манжийн үеийн ноён. Тэрээр Сайн ноён хан аймгийн ноёдтой хамтран Отгонтэнгэр уулыг Очирваань бурхны тахилгат уул болгон төрийн тахилгатай болгох хүсэлт, өргөх бичгийг Манж хаанд өргөн баталж байсан түүхтэй. * '''Бунидарийн Мижиддорж ноён (Авга төрлийн засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд залгамжлал тул Гончигсүрэн тайжийн ойрын авга төрлийн холбоотой. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжиж, өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манжийн цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг гардан зохион байгуулсан. * '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан (Авга / Үеэл ах):''' Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Б. Мижиддоржийн төрсөн гуравдугаар хүү. Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үе (1911 он) болон түүнээс өмнөх хугацаанд шашин төрийн хэрэгт нөлөө үзүүлж байсан бөгөөд Гончигсүрэн тайжийн авга төрлийн цусан холбоотой хувилгаан юм. === Галиндэв хатны талын хамаатан садан (Зүүн шугам / Засагт ханы тайж нар) === * '''Тэргүүн зэргийн тайж Содномдорж (Төрсөн эцэг):''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян Чадраабалын ууган хүү, Засагт ханы нөлөө бүхий язгууртан тайж. * '''Цэсрэн хатан (Авга эгч):''' Галиндэв хатны төрсөн авга эгч. Хошууны ноёд, тайж нарын худ ургийн холбоог зангидаж, гэр бүлийн ураг төрлийн хэлхээг хамгаалж байсан түүхэн нөлөөтэй хатан. * '''Мэргэн ноён Чагдаржавын Дашдэндэв (Садан төрлийн ноён):''' Лхамсүрэнгийн Мандал зайсангийн охид, бэрүүдийн цусан төрлийн шугамаар Галиндэв хатны гэр бүл болон Гончигсүрэн тайж нарын талтай ураг төрлийн хамаарал үүсгэдэг ноён. === Хоёр талын дундын цусан төрлийн хамаарал бүхий Хутагт хувилгаад === * '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Содномын Чимэдцэрэн (1913–1938):''' Нагац талын цусан холбоогоороо Лхамсүрэнгийн Мандал зайсангийн урагт хамаардаг тул Галиндэв хатны гэр бүлтэй маш ойрхон цусан төрлийн холбоотой байсан. Түүнчлэн алтан ургийн залгамж болох Гончигсүрэн тайжийн талтай ч ураг төрлийн гүн хамааралтай байжээ. Мэргэн ноён Чагдаржавын Дашдэндэв нь энэхүү VI дүрийн Ялгуусан хутагтыг бага насанд нь өөрийн гэр бүлд өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> * == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> lppdf1d5i6ev8d2smr8ifjvr3yywhst 872496 872495 2026-10-04T01:36:55Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Засагтхан аймгийн */ 872496 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна. Үүүний дүнд Засагтхан Содномравданны хатан Цэсрэн (Галиндив хатаны авга эгч) нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' нь 3 настайд нь өргөж авсан. Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт хобогддог. Энэ холбоо нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.<ref name=":5" /> Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал нь түүнийг 3 насантайд нь Гандив хатаны авга эгч Цэсрэн хатанд өргүүлсэн гэдэн ба 3 настайдаа сүүг уснаас ялгаж "Ялгасан гэгээн" хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" /> '''УГСАА ГАРАЛ''' Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> '''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref> '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''<ref name="archive_F4_D12" />                │                                      │        Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │<ref name=":4" />                │                                      │<ref name="archive_F4_D12" />        Тайж Гончигсүрэн                               │<ref name=":1" />                │                                      │<ref name=":1" />     Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) < ═══════════ > Л. Мандал зайсан<ref name=":1" />                                  (Худ ураг барилдав)<ref name=":1" />                                          │                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐<ref name=":1" />                    │                                           │<ref name=":1" />     [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]<ref name=":1" />     (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан<ref name=":1" />      Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж<ref name=":1" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref name=":12">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван болон түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> === 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь === Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү "Хөх Монголын тасархай" гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.<ref>ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - "Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг".</ref> Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.<ref>Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''"Намтар"'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>Базарваанийн Галсан тайж</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Намтар ба түүхэн үйл хэрэг == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === <Wikipedia_Page_Import> <Page_Title>Галсангийн Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндэв хатны ураг төрлийн хэлхээ холбоо</Page_Title> <Wikitext><![CDATA[== Ураг барилдсан түүхэн холбоо == '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' болон '''Содномдоржийн Галиндэв хатан''' нарын гэрлэлт, ураг барилдсан түүх нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе болон БНМАУ-ын эхэн үеийн Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны сурвалжит язгууртнуудын ураг төрлийн гүн холбоог илэрхийлдэг. БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын бүртгэлээр Хотгойд угсааны дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж Содномдоржийн охин С. Галиндэвтэй гэрлэн өрх тусгаарлаж, тухайн үеийн Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын нутаг)-нд нэг гэр бүл хэмээн албан ёсоор бүртгэгдсэн байна. Энэхүү гэрлэлтээр Баруун шугам буюу Хотгойд салбарын залгамж ураг Гончигсүрэн тайжийн тал, Зүүн шугам буюу Засагт ханы тайж нарын язгууртан С. Галиндэв хатны талтай албан ёсоор ураг барилдсан түүхтэй. == Хоёр талын хамаатан садан, хутагт хувилгаад, ноёд хатад == === Гончигсүрэн тайжийн талын хамаатан садан (Баруун шугам / Хотгойд угсаа) === * '''Базарваанийн Галсан тайж (Төрсөн эцэг):''' Цогтой засгийн хошуу тамгын газрын бичгийн боловсролтой нөлөө бүхий тайж бөгөөд 1911–1915 онуудад хошууны дотоод хэрэг, татвар хураалт, өртөө харуулын албыг зохицуулах үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (Өвөг эцэг):''' Цогтой засгийн хошууны сурвалжит тайж. Нөмрөгийн хүрээний түүхэн тэмдэглэлд түүний хөвгүүдийг тус бүс нутгийн сүм хийдийг тэтгэгч өглөгийн эзэн, номт мэргэд байсан хэмээн дурдсан байдаг. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж ноён (Элэнц эцэг):''' Цогтой засгийн хошууг захирч байсан Манжийн үеийн ноён. Тэрээр Сайн ноён хан аймгийн ноёдтой хамтран Отгонтэнгэр уулыг Очирваань бурхны тахилгат уул болгон төрийн тахилгатай болгох хүсэлт, өргөх бичгийг Манж хаанд өргөн баталж байсан түүхтэй. * '''Бунидарийн Мижиддорж ноён (Авга төрлийн засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд залгамжлал тул Гончигсүрэн тайжийн ойрын авга төрлийн холбоотой. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжиж, өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манжийн цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг гардан зохион байгуулсан. * '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан (Авга / Үеэл ах):''' Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Б. Мижиддоржийн төрсөн гуравдугаар хүү. Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үе (1911 он) болон түүнээс өмнөх хугацаанд шашин төрийн хэрэгт нөлөө үзүүлж байсан бөгөөд Гончигсүрэн тайжийн авга төрлийн цусан холбоотой хувилгаан юм. === Галиндэв хатны талын хамаатан садан (Зүүн шугам / Засагт ханы тайж нар) === * '''Тэргүүн зэргийн тайж Содномдорж (Төрсөн эцэг):''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян Чадраабалын ууган хүү, Засагт ханы нөлөө бүхий язгууртан тайж. * '''Цэсрэн хатан (Авга эгч):''' Галиндэв хатны төрсөн авга эгч. Хошууны ноёд, тайж нарын худ ургийн холбоог зангидаж, гэр бүлийн ураг төрлийн хэлхээг хамгаалж байсан түүхэн нөлөөтэй хатан. * '''Мэргэн ноён Чагдаржавын Дашдэндэв (Садан төрлийн ноён):''' Лхамсүрэнгийн Мандал зайсангийн охид, бэрүүдийн цусан төрлийн шугамаар Галиндэв хатны гэр бүл болон Гончигсүрэн тайж нарын талтай ураг төрлийн хамаарал үүсгэдэг ноён. === Хоёр талын дундын цусан төрлийн хамаарал бүхий Хутагт хувилгаад === * '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Содномын Чимэдцэрэн (1913–1938):''' Нагац талын цусан холбоогоороо Лхамсүрэнгийн Мандал зайсангийн урагт хамаардаг тул Галиндэв хатны гэр бүлтэй маш ойрхон цусан төрлийн холбоотой байсан. Түүнчлэн алтан ургийн залгамж болох Гончигсүрэн тайжийн талтай ч ураг төрлийн гүн хамааралтай байжээ. Мэргэн ноён Чагдаржавын Дашдэндэв нь энэхүү VI дүрийн Ялгуусан хутагтыг бага насанд нь өөрийн гэр бүлд өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> * == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> nv5a93m8bglnb2i6j7b88vimcukjmg1 0 148745 872502 872368 2026-10-04T09:33:15Z HorseBro the hemionus 100126 [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)#Хулж хотын гэрээ]] руу чиглүүлэгдлээ 872502 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Казах–Зүүнгарын_дайн_(1739–1741)#Хулж_хотын_гэрээ]] ikj0ui4syfd1oz48z93aryxrujaeelh