Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Дэлхий 0 3589 872567 872409 2026-10-05T02:55:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872567 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-10-05 02:55:50 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] tdd8z1fcwszfedt2m186u7rc5clall1 Нүүрс 0 4349 872591 872423 2026-10-05T11:27:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872591 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] ilnwbqfd1dvsu5w4fb1edzjzhtf4goj Бууз 0 5762 872588 801161 2026-10-05T08:43:55Z Ganaahuu 27277 Үг засав 872588 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolianBuuz.JPG|thumb|200px|right|Бууз]] '''Бууз''' бол Монголчуудын идэх дуртай хоол бөгөөд битүү хоолны төрөлд багтдаг. Гурилыг [[ус|ясны шөлөөр]] зуурч, ижил хэмжээтэй бондгор тасдаж, элдэж хавтгайлж, дугуй хэлбэртэй болгоод [[татсан мах|мах татах амтлан шүүслээд гуриландаа чимхэж]] , ууранд жигнэж болгодог монгол хоол. [[Цагаан сар]]ын үеэр монгол айл болгоны баярын ширээнд залардаг хүндтэй хоол юм. Буузны онцлог хий хуй хөөдөг чанартай хоол хэмээн үздэг == Төрөл ангилал == Буузны [[шанз]] болон гурилан зуурмагаас шалтгаалж ангилж нэрлэдэг. === Шанзаар ангилах нь === ==== Уугуул шанзаар ангилах нь ==== * Үхрийн махан бууз (бүдүүн үхрийн бууз, үхрийн мах, өөхийг алаглуулна) * Хонины махан бууз (хонины гуяны махтай, өөх мах алаглуулна) * Хонь, үхрийн махан бууз (үхрийн хар бараан өөхгүй махан дээр, хонин тарган өөхтэй мах нэмнэ) * Өөхтэй бууз (сүүлний өөхийг жигд татаж нэмсэн байна) * Өөхгүй бууз (хонь болон үхрийн махыг өөхгүйгээр авч хэрэглэнэ) ==== Орчин цагийн шанзаар ангилах нь ==== * [[Гурвалжин будаа]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 70 хувь, жигнэсэн гурвалжин будаа 30 хувь) * [[Хөц будаа]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 80 хувь, жигнэсэн хөц будаа 20 хувь) * [[Байцай]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 50 хувь, жигнэсэн байцаа 50 хувь) * [[Хүнсний ногоо|Ногоо]]<nowiki/>той бууз (төмс, лууван, байцаа, ногоон вандуй гэх мэт) * [[Бууцай]]<nowiki/>тай бууз гэх мэт (татсан мах дээр бууцай амталгаагаар нэмнэ) * [[Цагаан хоолтон алдартнуудын жагсаалт|Веган]] бууз (байцай, шар буурцагны мах гэх мэт) === Гурилан зуурмагаар ангилах нь === * [[Бууцай|Ногоон]] бууз (гурилын зуурмагт бууцай хийнэ) * [[Арвай|Бор]] бууз (бүхэл үрийн гурил болон ширхэгтэй гурилаар зуурмаг хийнэ) === Амтлагчаар ангилах нь === * Гоньдтой бууз * [[Хөмөл]]<nowiki/>тэй бууз * [[Цээнэ]]<nowiki/>тэй бууз === Чимхэлтээр ангилах нь === Буузны шанзыг гурилан зуурмагаа жигдэж тасдаж бээмбийлж, дугуйлан хавтгайлж, нимгэн дугуй болгоод шанзаа хийгээд чимхэж боохыг "бууз чимхэлт", "буузны чимхээс" гэж нэрлэнэ. Буузны чимхээс хэр зэрэг нямбай жигд байгаагаар нь Монголчууд айл гэрийн эзэгтэйн ажил, үйлийг шинждэг. * [[Хонь|Хонин]] бууз * Цэцгэн бууз * [[Сарнай]] бууз * [[Гэр|Гэрэн]] бууз * [[Сар|Саран]] бууз * [[Залхуу]] бууз == Хийх арга == === Орц найрлага === * [[Гурил]] * [[Хонь]] эсвэл [[үхрийн мах]] жижиг хэрчсэн мах * [[Сонгино]] * [[Ус]] * [[Давс]] * [[Чинжүү тариалах (Органик хүнсний ногоо тариалах)|Чинжүү]] === Хэрэглэх зүйл === * [[Жигнүүр]] * [[Илдүүр]] * [[Гамбанз]] буюу Бандан мод === Хийх дараалал === # Гурилаа устай хольж зуурна. # Зуурсан гурилаа жижиг хэсгүүдэд хуваагаад, элдүүрээр элдэж хавтгайлна. # Элдсэн гурилан дээрээ (татсан мах, сонгино зэрэг амтлагч хольж, шөллөсөн) шанзаа тавин чимхэнэ. Буузны чимхэлт, чимхээс нь ихэнхдээ дугуй хэлбэртэй байдаг. # Жигнүүртээ ус хийн буцалмагц, жигнүүр дээр нь буузаа тавьж 15-20 минут жигнэнэ. (хөлдүү буузыг 25-30 минут жигнэнэ) == Гадаад холбоос == [https://www.youtube.com/watch?v=_8tVQBaWiUU Буузны чимхээс] [https://www.youtube.com/watch?v=f3_d-fOkE-A Веган бууз хийх арга] [https://www.youtube.com/watch?v=N4bbI0Qybcc Ногоотой бууз хийх арга] [http://www.touristinfocenter.mn/cate16_more.aspx?ItemID=140 Монгол хоол-бууз]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buuz|Бууз}} [[Ангилал:Монгол хоол]] [[Ангилал:Махан хоол]] [[Ангилал:Бууз| ]] [[Ангилал:Битүү хоол]] [[Ангилал:Жигнэсэн хоол]] cgi9zdjppwjllev2tjiu5cmj7u53scj 872597 872588 2026-10-05T11:48:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 872597 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolianBuuz.JPG|thumb|200px|right|Бууз]] '''Бууз''' бол Монголчуудын идэх дуртай хоол бөгөөд битүү хоолны төрөлд багтдаг. Гурилыг [[ус|ясны шөлөөр]] зуурч, ижил хэмжээтэй бондгор тасдаж, элдэж хавтгайлж, дугуй хэлбэртэй болгоод [[татсан мах|мах татах амтлан шүүслээд гуриландаа чимхэж]] , ууран дээр жигнэж болгодог монгол хоол. [[Цагаан сар]]ын үеэр монгол айл болгоны баярын ширээнд залардаг хүндтэй хоол юм. Буузны онцлог хий хуй хөөдөг чанартай хоол хэмээн үздэг. == Төрөл ангилал == Буузны [[шанз]] болон гурилан зуурмагаас шалтгаалж ангилж нэрлэдэг. === Шанзаар ангилах нь === ==== Уугуул шанзаар ангилах нь ==== * Үхрийн махан бууз (бүдүүн үхрийн бууз, үхрийн мах, өөхийг алаглуулна) * Хонины махан бууз (хонины гуяны махтай, өөх мах алаглуулна) * Хонь, үхрийн махан бууз (үхрийн хар бараан өөхгүй махан дээр, хонин тарган өөхтэй мах нэмнэ) * Өөхтэй бууз (сүүлний өөхийг жигд татаж нэмсэн байна) * Өөхгүй бууз (хонь болон үхрийн махыг өөхгүйгээр авч хэрэглэнэ) ==== Орчин цагийн шанзаар ангилах нь ==== * [[Гурвалжин будаа]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 70 хувь, жигнэсэн гурвалжин будаа 30 хувь) * [[Хөц будаа]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 80 хувь, жигнэсэн хөц будаа 20 хувь) * [[Байцай]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 50 хувь, жигнэсэн байцаа 50 хувь) * [[Хүнсний ногоо|Ногоо]]<nowiki/>той бууз (төмс, лууван, байцаа, ногоон вандуй гэх мэт) * [[Бууцай]]<nowiki/>тай бууз гэх мэт (татсан мах дээр бууцай амталгаагаар нэмнэ) * [[Цагаан хоолтон алдартнуудын жагсаалт|Веган]] бууз (байцай, шар буурцагны мах гэх мэт) === Гурилан зуурмагаар ангилах нь === * [[Бууцай|Ногоон]] бууз (гурилын зуурмагт бууцай хийнэ) * [[Арвай|Бор]] бууз (бүхэл үрийн гурил болон ширхэгтэй гурилаар зуурмаг хийнэ) === Амтлагчаар ангилах нь === * Гоньдтой бууз * [[Хөмөл]]<nowiki/>тэй бууз * [[Цээнэ]]<nowiki/>тэй бууз === Чимхэлтээр ангилах нь === Буузны шанзыг гурилан зуурмагаа жигдэж тасдаж бээмбийлж, дугуйлан хавтгайлж, нимгэн дугуй болгоод шанзаа хийгээд чимхэж боохыг "бууз чимхэлт", "буузны чимхээс" гэж нэрлэнэ. Буузны чимхээс хэр зэрэг нямбай жигд байгаагаар нь Монголчууд айл гэрийн эзэгтэйн ажил, үйлийг шинждэг. * [[Хонь|Хонин]] бууз * Цэцгэн бууз * [[Сарнай]] бууз * [[Гэр|Гэрэн]] бууз * [[Сар|Саран]] бууз * [[Залхуу]] бууз == Хийх арга == === Орц найрлага === * [[Гурил]] * [[Хонь]] эсвэл [[үхрийн мах]] жижиг хэрчсэн мах * [[Сонгино]] * [[Ус]] * [[Давс]] * [[Чинжүү тариалах (Органик хүнсний ногоо тариалах)|Чинжүү]] === Хэрэглэх зүйл === * [[Жигнүүр]] * [[Илдүүр]] * [[Гамбанз]] буюу Бандан мод === Хийх дараалал === # Гурилаа устай хольж зуурна. # Зуурсан гурилаа жижиг хэсгүүдэд хуваагаад, элдүүрээр элдэж хавтгайлна. # Элдсэн гурилан дээрээ (татсан мах, сонгино зэрэг амтлагч хольж, шөллөсөн) шанзаа тавин чимхэнэ. Буузны чимхэлт, чимхээс нь ихэнхдээ дугуй хэлбэртэй байдаг. # Жигнүүртээ ус хийн буцалмагц, жигнүүр дээр нь буузаа тавьж 15-20 минут жигнэнэ. (хөлдүү буузыг 25-30 минут жигнэнэ) == Гадаад холбоос == [https://www.youtube.com/watch?v=_8tVQBaWiUU Буузны чимхээс] [https://www.youtube.com/watch?v=f3_d-fOkE-A Веган бууз хийх арга] [https://www.youtube.com/watch?v=N4bbI0Qybcc Ногоотой бууз хийх арга] [http://www.touristinfocenter.mn/cate16_more.aspx?ItemID=140 Монгол хоол-бууз]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buuz|Бууз}} [[Ангилал:Монгол хоол]] [[Ангилал:Махан хоол]] [[Ангилал:Бууз| ]] [[Ангилал:Битүү хоол]] [[Ангилал:Жигнэсэн хоол]] 66wp0mdlfri4mtlaurrz5chnpc1ncof 872598 872597 2026-10-05T11:51:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 872598 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolianBuuz.JPG|thumb|200px|right|Бууз]] [[Файл:Buuza 01.jpg|thumb|328x328px]] '''Бууз''' бол Монголчуудын идэх дуртай хоол бөгөөд битүү хоолны төрөлд багтдаг. Гурилыг [[ус|ясны шөлөөр]] зуурч, ижил хэмжээтэй бондгор тасдаж, элдэж хавтгайлж, дугуй хэлбэртэй болгоод [[татсан мах|мах татах амтлан шүүслээд гуриландаа чимхэж]] , ууран дээр жигнэж болгодог монгол хоол. [[Цагаан сар]]ын үеэр монгол айл болгоны баярын ширээнд залардаг хүндтэй хоол юм. Буузны онцлог хий хуй хөөдөг чанартай хоол хэмээн үздэг. == Төрөл ангилал == Буузны [[шанз]] болон гурилан зуурмагаас шалтгаалж ангилж нэрлэдэг. === Шанзаар ангилах нь === ==== Уугуул шанзаар ангилах нь ==== * Үхрийн махан бууз (бүдүүн үхрийн бууз, үхрийн мах, өөхийг алаглуулна) * Хонины махан бууз (хонины гуяны махтай, өөх мах алаглуулна) * Хонь, үхрийн махан бууз (үхрийн хар бараан өөхгүй махан дээр, хонин тарган өөхтэй мах нэмнэ) * Өөхтэй бууз (сүүлний өөхийг жигд татаж нэмсэн байна) * Өөхгүй бууз (хонь болон үхрийн махыг өөхгүйгээр авч хэрэглэнэ) ==== Орчин цагийн шанзаар ангилах нь ==== * [[Гурвалжин будаа]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 70 хувь, жигнэсэн гурвалжин будаа 30 хувь) * [[Хөц будаа]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 80 хувь, жигнэсэн хөц будаа 20 хувь) * [[Байцай]]<nowiki/>тай бууз (татсан мах 50 хувь, жигнэсэн байцаа 50 хувь) * [[Хүнсний ногоо|Ногоо]]<nowiki/>той бууз (төмс, лууван, байцаа, ногоон вандуй гэх мэт) * [[Бууцай]]<nowiki/>тай бууз гэх мэт (татсан мах дээр бууцай амталгаагаар нэмнэ) * [[Цагаан хоолтон алдартнуудын жагсаалт|Веган]] бууз (байцай, шар буурцагны мах гэх мэт) === Гурилан зуурмагаар ангилах нь === * [[Бууцай|Ногоон]] бууз (гурилын зуурмагт бууцай хийнэ) * [[Арвай|Бор]] бууз (бүхэл үрийн гурил болон ширхэгтэй гурилаар зуурмаг хийнэ) * Хөөсөн бууз (гурилыг хөөлгөж хийх арга) === Амтлагчаар ангилах нь === * Гоньдтой бууз * [[Хөмөл]]<nowiki/>тэй бууз * [[Цээнэ]]<nowiki/>тэй бууз === Чимхэлтээр ангилах нь === Буузны шанзыг гурилан зуурмагаа жигдэж тасдаж бээмбийлж, дугуйлан хавтгайлж, нимгэн дугуй болгоод шанзаа хийгээд чимхэж боохыг "бууз чимхэлт", "буузны чимхээс" гэж нэрлэнэ. Буузны чимхээс хэр зэрэг нямбай жигд байгаагаар нь Монголчууд айл гэрийн эзэгтэйн ажил, үйлийг шинждэг. * [[Хонь|Хонин]] бууз * Цэцгэн бууз * [[Сарнай]] бууз * [[Гэр|Гэрэн]] бууз * [[Сар|Саран]] бууз * [[Залхуу]] бууз == Хийх арга == === Орц найрлага === * [[Гурил]] * [[Хонь]] эсвэл [[үхрийн мах]] жижиг хэрчсэн мах * [[Сонгино]] * [[Ус]] * [[Давс]] * [[Чинжүү тариалах (Органик хүнсний ногоо тариалах)|Чинжүү]] === Хэрэглэх зүйл === * [[Жигнүүр]] * [[Илдүүр]] * [[Гамбанз]] буюу Бандан мод === Хийх дараалал === # Гурилаа устай хольж зуурна. # Зуурсан гурилаа жижиг хэсгүүдэд хуваагаад, элдүүрээр элдэж хавтгайлна. # Элдсэн гурилан дээрээ (татсан мах, сонгино зэрэг амтлагч хольж, шөллөсөн) шанзаа тавин чимхэнэ. Буузны чимхэлт, чимхээс нь ихэнхдээ дугуй хэлбэртэй байдаг. # Жигнүүртээ ус хийн буцалмагц, жигнүүр дээр нь буузаа тавьж 15-20 минут жигнэнэ. (хөлдүү буузыг 25-30 минут жигнэнэ) == Гадаад холбоос == [https://www.youtube.com/watch?v=_8tVQBaWiUU Буузны чимхээс] [https://www.youtube.com/watch?v=f3_d-fOkE-A Веган бууз хийх арга] [https://www.youtube.com/watch?v=N4bbI0Qybcc Ногоотой бууз хийх арга] [http://www.touristinfocenter.mn/cate16_more.aspx?ItemID=140 Монгол хоол-бууз]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buuz|Бууз}} [[Ангилал:Монгол хоол]] [[Ангилал:Махан хоол]] [[Ангилал:Бууз| ]] [[Ангилал:Битүү хоол]] [[Ангилал:Жигнэсэн хоол]] nu11brpwou7onty77lbis8ag5lwsa9r Оман 0 6386 872592 872424 2026-10-05T11:36:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872592 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b Монголын намын жагсаалт 0 8221 872579 866890 2026-10-05T05:27:21Z ~2026-53423-04 107994 /* Дээд шүүхэд бүртгэлтэй нам */ 872579 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} Энэ хуудсанд '''[[Монгол улс]]ын''' '''[[Улс төрийн нам]]ын''' нэрсийг жагсаав. Монгол Улсын Улс төрийн намын тухай хуулийн 4.1-т зааснаар нам нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Yндсэн хуульд]] заасны дагуу нийгмийн ашиг сонирхол болон хувийн үзэл бодол, улс төрийн үйл ажиллагаа явуулах зорилгын үүднээс сайн дураараа эвлэлдсэн Монгол Улсын иргэдийн нэгдэл мөн гэсэн байдаг. Тэгвэл намыг улсын бүртгэлд бүртгүүлэхдээ хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуулийн 14.1-д заасны дагуу тухайн нам үүсгэн байгуулагдсан өдрөөсөө хойш ажлын 10 хоногт багтаан бүртгэх байгууллагаас баталсан маягтын дагуу бүртгүүлэх өргөдлөө [[Монгол Улсын Дээд Шүүх]] (УДШ)-д гаргах ёстой юм. Одоогоор УДШ-д бүртгэлтэй нийт 30 улс төрийн нам бий. == Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл == {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" class="unsortable" |Нам эвсэл ! class="unsortable" |Товчлол ! class="unsortable" |Намын дарга ! class="unsortable" |Байр суурь ! class="unsortable" |Үзэл баримтлал ![[Улсын Их Хурал|УИХ-ын суудал]] !Аймаг, нийслэлийн ИТХ{{Efn|2024 оны орон нутгийн сонгуулийн үр дүнгээр}} !Сум, дүүргийн ИТХ{{Efn|2024 оны орон нутгийн сонгуулийн үр дүнгээр}} |- | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Logo_of_the_Mongolian_People's_Party.svg|50x50px]] | '''[[Монгол Ардын Нам]]''' | МАН | [[Ням-Осорын Учрал]] | [[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]] | [[Социал демократ]] | {{composition bar|68|126|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} | {{composition bar|450|796|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} | {{composition bar|3925|7235|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} |- | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Democratic_Party_of_Mongolia_emblem_since_2026.svg|50x50px]] | '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]''' | АН | [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Үндсэрхэг үзэл]]<br>[[Либерализм]]<br>[[Эдийн засгийн либерализм]] | {{composition bar|42|126|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|338|796|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|3185|7235|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |- | style="background: {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:HUN_Party_logo.svg|50x50px]] | '''[[ХҮН нам|ХҮН Нам]]''' | ХҮН | [[Тогмидын Доржханд]] | [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Либерализм]]<br>[[Прагматизм]] | {{composition bar|7|126|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|3|796|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|5|7235|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} |- | style="background: {{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Civil_Will_Green_Party_emblem.svg|60x60px]] | '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' | ИЗНН | [[Батын Батбаатар]] | [[Төвийн улс төр|Төв]] | [[Ногоон либерализм]] | {{composition bar|4|126|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} | {{composition bar|0|796|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} | {{composition bar|4|7235|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} |- | style="background: #066B55" | | align="center" |[[File:Logo_of_the_National_Coalition_(Mongolia).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Logo_of_the_National_Coalition_(Mongolia).png|50x50px]] |'''[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]''' |ҮЭ | [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Үндсэрхэг үзэл|Үндэсний үзэл]] | {{composition bar|4|126|#066B55}} | {{composition bar|0|796|#066B55}} | {{composition bar|5|7235|#066B55}} |} {{Notelist}} == Дээд шүүхэд бүртгэлтэй нам == 2026 оны байдлаар дээд шүүхэд бүртгэлтэй нийт 30 улс төрийн нам бий.<ref>{{Cite web |title=Улс төрийн намын бүртгэлийн систем |url=https://pp.supremecourt.mn/ |access-date=2026-08-22 |website=pp.supremecourt.mn}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align="center" |- ! # ! colspan="2" |Нам ! Товчлол ! Байгуулагдсан он ! Гишүүний тоо ! Тайлбар ! Намын дарга |---------- |1 | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Монгол Ардын Нам]]''' || МАН || 1921.03.01 || 161,300 || 1924-2010 онд Монгол Ардын хувьсгалт нам (МАХН) нэртэй байсан || [[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]] |---------- |2 | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]'''|| АН || 2000.12.06 || 150,000 || [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], МШАН, МАСМН, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] зэрэг нам нэгдэж байгуулагдсан || [[Одонгийн Цогтгэрэл |О.Цогтгэрэл]] |---------- |3 | style="background:green" | || '''[[Монголын Ногоон Нам]]''' || МНН || 1990.05.13 || 2,100 || 2012 онд ИЗНН-тай нэгдэхгүй гэсэн хэсэг нь намаа авч үлдсэн || [[Агваанлувсангийн Ундраа|А.Ундраа]] |---------- |4 | style="background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' || ИЗНН || 2000.03.23 || 35,000 ||2002 онд [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]]-тай нэгдэж Иргэний зориг-Бүгд найрамдах нам болсон ч 2006 онд эргэн ИЗН болсон. 2012 онд МНН-ын хэсэгтэй нэгдэж ИЗНН болсон||[[Батын Батбаатар|Б.Батбаатар]] |---------- |5 | style="background:{{Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам/meta/color}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]''' || МУНН || 1993.12.05 || 1,503 || ММТНН, МХӨНН, МТТН зэрэг намууд нэгдсэнээр байгуулагдсан || Б.Батболд |---------- |6 | style="background:#086493" | || '''[[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]]'''|| МЛАН || 1998.03.05 || 863 || || Д.Пүрэвдаваа |---------- |7 | style="background:#fec402" | || [[Эх Орон Нам (Монгол)|'''Эх Орон Нам''']]|| ЭОН|| 1998.12.16 || 160,000 || Монголын ардчилсан шинэ социалист нам (МАШСН) нэртэй үүсч, 2000 онд Эх орон-МАШСН, 2005 онд одоогийн нэрээ авсан || Б.Эрдэнэбат |---------- |8 | style="background:#392d77" | || [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|'''Бүгд Найрамдах Нам''']]|| БНН || 1992.04.07 || 50,000 || 2002 онд ИЗН-тай нэгдэж, 2004 онд тусгаарлаж, 2006 онд шинээр бүртгүүлсэн || [[Базарсадын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] |---------- |9 | style="background:#025ab4" | ||| '''[[Монголын Социал-Демократ нам|Монголын Социал Демократ Нам]]'''|| МСДН|| 2004.12.19 || 3,000 ||1990-1999 онд МСДН байсан. 2000 онд бусад намуудтай нэгдэн АН-ын нэг хэсэг болсон. 2004 онд намаа сэргээн байгуулсан|| [[Адъяагийн Ганбаатар|А.Ганбаатар]] |---------- |10 | style="background:#0437AC" | || '''[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]'''|| МҮАН || 2006.05.19 || 26,000 || Үндэсний шинэ нам (ҮШН) нэрээр байгуулдсан, 2011 онд нэрээ одоогийнхоор сольсон || Б.Цогтгэрэл |---------- |11 | style="background:#feca00" | || '''[[Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч Нам|Эрх Чөлөө Нам]]'''|| ЭЧХН|| 2006.10.09 || 1,600 || Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч нам (ЭЧХН) нэрээр байгуулдсан, 2026 онд нэрээ одоогийнхоор сольсон<ref name=":0" /> || Ш.Төмөрсүх |---------- |12 | style="background:#5c2e93" | || '''[[Иргэний Хөдөлгөөний Нам]]'''|| ИХН || 2007.08.17 || 815 || || Б.Батсайхан |---------- |13 | style="background:#0081BC" | || '''[[Хөгжлийн Хөтөлбөрийн Нам]]'''|| ХХН || 2007.10.28 || 933 || || О.Заяа |---------- |14 | || '''[[Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөний Нам]]'''|| || 2008.02.01 || 850 || || Т.Оюунаа |---------- |15 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | || '''[[ХҮН нам]]'''|| ХҮН || 2011.12.05 || ХҮН || 2011 онд Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (ХҮН) гэдэг нэртэй байгуулагдаж байсан. Уг нэрээ 2022 онд сольж ХҮН нам болгосон|| [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] |---------- |16 | style="background:#373a91" | || '''[[Эх орончдын нэгдсэн нам (Монгол)|Эх Орончдын Нэгдсэн Нам]]'''|| ЭОНН || 2012.03.12 || 2,150 || || Г.Ганбат |---------- |17 | style="background:#030162" | || '''[[Монгол Консерватив Нам]]'''|| МКН || 2012.06.20 || 959 || || Н.Дашдаваа |---------- |18 | style="background:#fad117" | || '''[[Тусгаар Тогтнол, Эв Нэгдлийн Нам]]'''|| ТТЭНН || 2015.04.18 || 3,131 || || Ц.Баянбилэг |---------- |19 | style="background:#32aee0" | || '''[[Ард Түмний Хүч Нам]]'''|| АТХН || 2015.04.20 || 1,388 || || [[Ламжавын Гүндалай|Л.Гүндалай]] |---------- |20 | style="background:#fe0001" | || '''[[Монголын Хүний Төлөө Нам]]'''|| МХТН || 2017.02.17 || 1,135 || || Х.Бат-Ялалт |---------- |21 | style="background:#fec402" | || '''[[Үнэн ба зөв нам|Үнэн ба Зөв Нам]]'''|| ҮБЗН || 2017.03.10 || 2,100 || || А.Отгонбаатар |---------- |22 | style="background:#ffcb02" | || '''[[Эрх Чөлөөний Эвсэл Нам]]'''|| ЭЧЭН || 2017.06.12 || 2,022 || 2017 онд Зон Олны Нам (ЗОН) гэсэн нэртэй байгуулагдсан. 2024 онд нэрээ Эрх Чөлөөний Эвсэл болгон өөрчилсөн || Б.Цацрал |---------- |23 | style="background:#0263b0" | || '''[[Дэлхийн Монголчууд Нам]]'''|| ДМН || 2018.03.05 || 1800 || ||Г.Тэмүүжин |---------- |24 | style="background:#0000b1" | || '''[[Ард Түмний Олонхын Засаглал Нам]]'''|| АТОЗН || 2018.08.26 || 1080|| ||А.Батдорж |---------- |25 | style="background:blue" | || '''[[Их Эв Нам]]'''|| ИЭН || 2018.09.29 || 1056 || ||З.Бат-Отгон |---------- |26 | style="background:#F7642E" | || '''[[Гэр Хороолол Хөгжлийн Нам]]'''|| ГХХН || 2018.11.28 || 1023|| ||Б.Батсүх |---------- |27 | || '''[[Миний Монгол Нам]]'''|| ММН || 2019.4.10 || 979|| ||Ж.Бат-Ирээдүй |---------- |28 | style="background:#0b63b7" | || '''[[Иргэдийн Оролцооны Нэгдэл Нам]]'''|| ИОНН || 2022.06.10 || || ||[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл|Ц.Оюунгэрэл]] |---------- |29 | style="background:#0033a0" | || '''[[Хамтын Сонголт Нам]]'''|| САИНН || 2023.02.18 || || Сайн Ардчилсан Иргэдийн Нэгдсэн Нам нэрээр байгуулагдаж 2026 онд одоогийн нэрээ авсан. ||Б.Жагар |---------- |30 | style="background:#ffcb02" | || '''[[Либертари Нам]]'''|| ЛН || 2026.03.16 || || ||Э.Оргил-Эрдэнэ |} == Хуучин байсан нам == === Өөр намд нэгдсэн намууд === * Ардчилсан Нам болсон: ** Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам (1992-2000) ** [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (1990-2000) ** Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам (-2000) ** Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам (1991-1992) ** [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] (1990-1992; 2000) * Иргэний Зориг-Бүгд Найрамдах Нам болсон (2012 онд нэрээ Иргэний Зориг Ногоон Нам болгож сольсон): ** [[Иргэний Зориг Нам]] ** Бүгд Найрамдах Нам ** Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам (1994-2008; ИЗН-д нэгдсэн) * Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам болсон: ** Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам ** [[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам]] ** Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам * Монгол Ардын Намд нэгдсэн: ** Монгол Ардын Нам (1991-2008) ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010-2021) === УДШ-ийн бүртгэлээс хасагдсан намууд === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align="center" ! colspan="2" |Нам !Товчлол !Байгуулагдсан он !Татан буугдсан !Гишүүний тоо !Тайлбар !Намын дарга |---------- | style="background:#0170c1" | || '''[[Монголын Либерал Нам]]'''|| МЛН || 1999.12.17 | rowspan="8" |2026.6.22<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2026-06-22 |title=Дээд шүүх найман намыг бүртгэлээс хаслаа |url=https://itoim.mn/a/2026/06/22/politic/vyv |access-date=2026-08-22 |website=itoim.mn |publisher=Улсын дээд шүүхийн Тамгын газрын Бүртгэлийн алба}}</ref>|| 1,300 || МИАШЛН нэртэй үүссэн || Э.Оргил |- | |'''[[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Нэгдсэн Нам]]''' |МЭҮНН |2003.12.16 |1,069 | |Г.Тунгалаггэрэл |- | |[[Ард Түмний Нам (Монгол)|'''Ард Түмний Нам''']] |АТН |2005.12.11 |11,859 |Тухайн үеийн УИХ-ын гишүүн [[Ламжавын Гүндалай|Л.Гүндалай]] байгуулж байсан. |Н.Наранцогт |- | style="background:#19247e" | |'''[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]]''' |ХМХН |2011.09.23 |2,000 | |Ц.Шинэбаяр |- | |'''[[Монгол Шинэчлэлт Нам]]''' |МШН |2018.10.19 |1,023 | |Н.Жамсран |- | style="background:#fe6901" | |'''[[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭ Нам]]''' |ШН |2019.6.6 |913 |Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам нэрээр байгуулагдсан |Ц.Гантулга |- | style="background:#2774f8" | |'''[[Зүй Ёс Нам]]''' |ЗЁН |2019.6.8 |1,533 | |Б.Насанбилэг |- | |'''[[Ардчилал Шинэчлэлийн Нам]]''' |АШН |2019.12.18 |893 | |Э.Бямбацэрэн |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{commonscat}} {{лавлах холбоос}}{{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын нам| ]] [[Ангилал:Монголтой холбоотой жагсаалт| ]] tbm2aptqfwzdmz0xuvc1y2zb9uoothi Индонез 0 8249 872571 872411 2026-10-05T03:34:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872571 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n Сингапур 0 8302 872522 866753 2026-10-04T17:30:53Z Enthu2608 107987 /* Тээвэрлэлт */ 872522 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Азийн тэнгисийн хот улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Сингапур Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠰᠢᠩᠭᠠᠫᠤᠷ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Сингапур | native_name = {{native name|ms|Republik Singapura}}<hr/>{{lang|zh|新加坡共和国}} ([[Умард Хятад хэл|Хятад]])<br/>{{tlit|zh|Xīnjiāpō Gònghéguó}} ([[пиньинь]])<hr/>{{native name|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}<br />{{tlit|ta|Ciṅkappūr Kuṭiyaracu}} | image_flag = Flag of Singapore.svg | flag_type = [[Сингапурын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Singapore.svg | symbol_type = [[Сингапурын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native name|ms|Majulah Singapura}}<br />"Сингапур, урагшаа" | national_anthem = {{native name|ms|[[Сингапурын төрийн дуулал|Majulah Singapura]]}}<br />"Сингапур, урагшаа"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Majulah Singapura.ogg]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File: Singapore on the globe (Southeast Asia centered) zoom.svg|frameless]]|Дэлхий|[[File:Location Singapore ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН|default=1}} | map_width = 250px | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region= [[Зүүн Өмнөд Ази]] |region_color= none}} | coordinates = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city(5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | capital = Сингапур<br>([[хот улс]]){{efn|Сингапур нь хот улс учраас албан ёсны нийслэлгүй.}} | largest_settlement = [[Тампинес]]<ref>{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|title=Geographical Distribution Dashboard|publisher=Singstat |accessdate=2026-04-21|archive-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224122208/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|url-status=live}}</ref> | largest_settlement_type = [[Сингапурын төлөвлөлтийн бүс|төлөвлөлтийн бүс]] {{nobold|(хүн амаар)}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Малай хэл]]|[[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]]|[[Тамил хэл]]}} | languages2_type = [[Үндэсний хэл]] | languages2 = [[Малай хэл]] | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 74.3% [[Сингапур дахь хятадууд|Хятадууд]] * 13.5% [[Малай Сингапурчууд|Малай]] * 9.0% [[Энэтхэг сингапурчууд|Энэтхэг]] * 3.2% [[Сингапурын хүн ам#Угсаатны бүлэг|Бусад]] {{Tree list/end}} }} | ethnic_groups_ref = {{efn|Сингапурт хүн амыг Сингапурын засгийн газраас ашигладаг Хятад-Малай-Энэтхэг-Бусад (CMIO) арьс өнгөний тогтолцоонд үндэслэн ангилдаг бөгөөд тухайн хүний угсаатны онцлогийг тусгадаггүй.<ref name="census2020">{{cite web |title=Population Trends 2023 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/population/population2023.ashx |website=Сингапурын Статистикийн Газар |access-date=2026-04-21 |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706140335/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/population/population2023.ashx|url-status=dead}}</ref>}} | ethnic_groups_year = 2023 | religion_year = 2020 | religion_ref = {{efn|Шашны шүтлэгийн хувь хэмжээг зөвхөн Сингапурын иргэд (SC) болон Байнгын оршин суугчид (PR) бүрдүүлдэг оршин суугч хүн амд үндэслэн тооцдог..<ref name="census2020"/>}} | religion = {{ublist |31.1% [[Сингапур дахь буддизм|Буддизм]] |20.0% [[Сингапур дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |18.9% [[Сингапур дахь христийн шашин|Христ]] |15.6% [[Сингапур дахь ислам|Ислам]] | 8.8% [[Сингапур дахь бомбын шашин|Бомбо]] | 5.0% [[Сингапур дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] | 0.3% [[Сингапур дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.3% [[Сингапур дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}} | demonym = [[Сингапурчууд‎]] | politics_link = Сингапурын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Сингапурын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Тарман Шанмугаратнам]] | leader_title2 = [[Сингапурын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Лоуренс Вонг]] | legislature = [[Сингапурын Парламент|Парламент]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи]], [[Малайз]]аас) | established_event1 = {{nowrap|[[Сингапурын өөртөө засах байдал|Өөртөө засах]]}} | established_date1 = 6 сарын 3, 1959 он | established_event2 = {{nowrap|[[Малайзын хэлэлцээр]]}} | established_date2 = 9 сарын 16, 1963 он | established_event3 = [[Сингапурын тунхаглал]] | established_date3 = 8 сарын 9, 1965 он | area_km2 = 744.3 | area_footnote = <ref name="total area of Singapore">{{cite web |title=Environment – Latest Data |publisher=Сингапурын Статистикийн Газар |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |access-date=2026-04-21 |archive-date=2026-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211210300/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |url-status=dead}}</ref> | area_rank = 176 | percent_water = 1.43% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 6,110,200{{efn|Сингапурын иргэний хүн ам 3,660,700 (59.9%), Байнгын оршин суугчийн хүн ам 543,800 (8.9%), Иргэн бус/оршин суугчийн хүн ам 1,906,000 (31.2%) байна.<ref name="Population in Brief 2025">{{cite web |title=Population in Brief 2025 |publisher=Singapore Department of Statistics |url=https://www.population.gov.sg/files/media-centre/publications/Population_in_Brief_2025.pdf|access-date=2026-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929084313/https://www.population.gov.sg/files/media-centre/publications/Population_in_Brief_2025.pdf |archive-date=2025-09-29}}</ref>}} | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 111 | population_density_km2 = 8,290 | population_density_sq_mi = auto | population_density_rank = 3 | GDP_PPP = {{increase}} $1.063 их наяд<ref name="IMFWEO.SG">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-21}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $173,708<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 1 | GDP_nominal = {{increase}} $659.572 тэрбум<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 27 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $107,758<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 4 | Gini = 43.3 <!--number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Key Household Income Trends, 2023 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/households/pp-s30.ashx#:~:text=7%20The%20Gini%20coefficient5%20based,fell%20from%200.433%20to%200.371 |website=singstat.gov.sg |publisher=Сингапурын Статистикийн Газар |access-date=2026-04-21 |archive-date=2024-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713170530/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/households/pp-s30.ashx#:~:text=7%20The%20Gini%20coefficient5%20based,fell%20from%200.433%20to%200.371 |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.946 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2026-04-21 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]]}}</ref> | HDI_rank = 13 | currency = [[Сингапур доллар]] (S$) | currency_code = SGD | time_zone = [[Сингапурын Стандарт Цаг|SGT]] | utc_offset = +8 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = зүүн | calling_code = [[+65]] | iso3166code = SG | cctld = [[.sg]] }} '''Сингапур''' ([[Хятад хэл|Хятад]]:新加坡; [[Малай хэл|Малай]]: Singapura; [[Тамил хэл|Тамил]]:சிங்கப்பூர்) нь [[Малайн хойг]]ийн өмнөд хошуунд орших арлаас тогтох [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд Ази]]йн хот [[улс]] юм. [[Экватор]]ын хойд зүгт 137 км зайд, нийтдээ жижиг 63 арлаас бүтэж, [[Малайз]]ын Жохор мужийн өмнө, [[Индонез]]ийн Риау арлуудын хойно байрладаг. Газар нутаг нь 707.1 км² бөгөөд дэлхийд үлдсэн цөөн тооны [[хот улс]]уудын нэг юм. [[Британийн Дорнод Энэтхэг]] нэгдлийн харъяанд байхдаа 1819 онд Сингапурын цөм аралд худалдааны зээл болж үүсчээ. Энэ үед арлын гол суурин газар нь [[Сингапур гол]]ын аман дээрх Малайзын загасны аж ахуй эрхэлсэн тосгон байжээ. Мөн эрэг, голууд, жижиг арлууд дээр нутгийн уугуул иргэд болох Орган Лаут амьдардаг байв. Британичууд нь Сингапурыг "амтлагчийн зам" дахь стратегийн ач холбогдолтой түшиг газар болгон ашиглаж байжээ. Улмаар [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] хамгийн чухал худалдаа, цэрэг армийн төвүүдийн нэг болсон байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Сингапур [[Япон]]чуудад эзлэгдэхэд [[Уинстон Черчилль]] үүнийг тодорхойлдоо "Британийн хамгийн том ялагдал" хэмээжээ. [[1945]] онд эргээд Британийн эрх мэдэлд шилжсэн. 1963 онд Малай, Сабах, Саравактай нэгдэн Малайз улсыг үүсгэсэн боловч 1965 оны 8 сарын 9-нд хоёрхон жилийн дараа тусгаарлажээ. Сингапур нь мөн оны 9 сарын 21-нд [[НҮБ]]-д элссэн байна. Сингапур нь тусгаар тогтносноор улсын амьдрах стандарт нэмэгджээ. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт болон улсын удирдлагатай аж үйлдвэржилт нь цахилгаан хэрэгслийн үйлдвэрлэлт, нефтийн гаралтай химийн бодис үйлдвэрлэлт, [[аялал жуулчлал]], санхүүгийн үйлчилгээ, мөн уламжлалт худалдааны баазууд дээр тулгуурласан орчин үеийн эдийн засгийг бүтээж чаджээ. Энэ нь Голландын эдийн засагч [[Альберт Винсемиус]]ын төлөвлөгөө доор хийгдсэн байна. Сингапур нь 1 хүнд оногдох [[ҮНБ]]-ээр тооцвол дэлхийн 6 дахь баян орон юм. Мөн гадаад арилжааны нөөцөндөө 171.7353 тэрбум америк доллартай. == Хүн ам == Сингапурын хүн ам нь 4.59 сая орчим. Хүн амын дийлэнх хувийг [[Хятад үндэстэн|Хятадууд]] эзлэдэг. Захиргаанд хэрэглэгдэх албан ёсны хэл нь [[англи хэл]]. == Улс төр == Бүгд Найрамдах Сингапур Улсын Үндсэн Хуулинд улс төрийн системийг нь төлөөллийн ардчилал хэмээн тодорхойлсон боловч [[парламент]]ийн засаглалтай бүгд найрамдах улс хэмээн хүлээн зөвшөөрөгддөг. Улс төрийн амьдралд [[Ли Куан Ю|Ли Куан Югийн]] байгуулсан Ардын Үйл хэргийн Нам ([[Англи хэл|англи]]. ''People's Action Party'') давамгайлдаг бөгөөд [[1959]] оноос хойших бүх сонгуульд ялалт байгуулжээ. == Нэр == Малай хэлний ''Singapura'' (''Сингапура'') гэдэг нь [[Санскрит хэл|Санскрид]] хэлний सिंहपुर (''Симха пура''), орчуулвал "Арслан хот" гэх үгнээс гаралтай юм. Үнэндээ, Сингапурт [[арслан]]г ер нь байгаагүй гэж үздэг, харин тус нэрийг арсланд дур сонирхолтой Шривижаяа улсыг үндэслэгч өгсөн гэж таамагладаг. Өргөн дэлгэрсэн Монгол ардын нэг дуунд "Арслан хотын урчуудаар сийлүүлж хийсийм аа хө..." гэсэн мөр бас байдгаас бол урьдын цагт Арслан хот гэж нэрлэж байжээ. == Сингапур улсын түүхээс == Түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний суурин МЭӨ 2-р зууны үед оршин байжээ. Энэ нь Темасек буюу далайн хот гэсэн нэртэй бөглүү тосгон бөгөөд Суматрагийн Шривижаяа улсын ноёрхол дор байсан юм. 16-гаас 19-р зууны хооронд Жохорын Султанатын харьяанд байсан. 1819 онд Томас Стэмфорд Раффлес Британийн Дорнод Энэтхэгийг төлөөлж Султан Хуссейн Шахтай гэрээ байгуулж, Сингапурын өмнөд хэсгийг Британийн худалдааны замын нэгэн цэг болгон ашиглах болжээ. == Газар зүй == [[Файл:CIA World Factbook map of Singapore (English).png|thumb|alt=Map showing Singapore's island and the territories belonging Singapore and its neighbours|Сингапурын арлууд болон усан зам]] Сингапур улсын газар нутаг нь Сингапур арал гэх гол арал болон бусад жижиг 62 арлаас бүтдэг. Жижиг арлуудаас Журон, Пулон, Пулой Убин, [[Сентоза арал|Сентоза арлууд]] нь арай томоохон нь юм. Эх газар буюу [[Малайз]]тай холбогдсон хоёр хуурай замын гарц байдаг. Эдгээр нь хойд зүгтээ [[Жохор]] хоттой холбогдсон Жохор-Сингапурын далан зам, баруун зүгтээ Малайз-Сингапурын холбоос нэрт гүүр хоёр болно. Сингапур нь бага нутаг дэвсгэртээ, шигүү суурьшилтайн учир эргийн гүехэн усанд шинээр хиймэл хөрст газар үүсгэдэг юм. 1960-иад онд 581.5 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай байсан бол өдгөө хэмжээ нь 704 болсон бөгөөд 2030 он гэхэд ахин 100-гаар нэмэгдэнэ гэж таамагладаг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сингапур (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–1941 ба 1948–одоо) |metric first = y |single line = y <!-- consensus?? |temperature colour = pastel --> |Jan record high C = 35.2 |Feb record high C = 35.2 |Mar record high C = 36.0 |Apr record high C = 35.8 |May record high C = 35.4 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 34.2 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 35.4 |Dec record high C = 35.6 |year record high C = 36.0 |Jan high C = 30.6 |Feb high C = 31.5 |Mar high C = 32.2 |Apr high C = 32.4 |May high C = 32.3 |Jun high C = 31.9 |Jul high C = 31.4 |Aug high C = 31.4 |Sep high C = 31.6 |Oct high C = 31.8 |Nov high C = 31.2 |Dec high C = 30.5 |year high C = 31.6 |Jan mean C = 26.8 |Feb mean C = 27.3 |Mar mean C = 27.8 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 28.5 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.1 |Sep mean C = 28.0 |Oct mean C = 27.9 |Nov mean C = 27.2 |Dec mean C = 26.8 |year mean C = 27.8 |Jan low C = 24.3 |Feb low C = 24.6 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.7 |Jun low C = 25.7 |Jul low C = 25.4 |Aug low C = 25.3 |Sep low C = 25.2 |Oct low C = 25.0 |Nov low C = 24.6 |Dec low C = 24.3 |year low C = 25.0 |Jan record low C = 19.4 |Feb record low C = 19.7 |Mar record low C = 20.2 |Apr record low C = 20.7 |May record low C = 21.2 |Jun record low C = 20.8 |Jul record low C = 19.7 |Aug record low C = 20.2 |Sep record low C = 20.7 |Oct record low C = 20.6 |Nov record low C = 21.1 |Dec record low C = 20.6 |year record low C = 19.4 |rain colour = green |Jan rain mm = 221.6 |Feb rain mm = 105.1 |Mar rain mm = 151.7 |Apr rain mm = 164.3 |May rain mm = 164.3 |Jun rain mm = 135.3 |Jul rain mm = 146.6 |Aug rain mm = 146.9 |Sep rain mm = 124.9 |Oct rain mm = 168.3 |Nov rain mm = 252.3 |Dec rain mm = 331.9 |year rain mm = 2113.2 |unit rain days = 0.2 мм |Jan rain days = 13 |Feb rain days = 9 |Mar rain days = 12 |Apr rain days = 15 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 14 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 19 |Dec rain days = 19 |year rain days = 171 |Jan humidity = 83.5 |Feb humidity = 81.2 |Mar humidity = 81.7 |Apr humidity = 82.6 |May humidity = 82.3 |Jun humidity = 80.9 |Jul humidity = 80.9 |Aug humidity = 80.7 |Sep humidity = 80.7 |Oct humidity = 81.5 |Nov humidity = 84.9 |Dec humidity = 85.5 |year humidity = 82.2 | Jan dew point C = 23.2 | Feb dew point C = 23.2 | Mar dew point C = 23.7 | Apr dew point C = 24.1 | May dew point C = 24.5 | Jun dew point C = 24.2 | Jul dew point C = 23.9 | Aug dew point C = 23.7 | Sep dew point C = 23.7 | Oct dew point C = 23.8 | Nov dew point C = 23.8 | Dec dew point C = 23.6 | year dew point C = |Jan sun = 180.4 |Feb sun = 198.6 |Mar sun = 196.6 |Apr sun = 182.4 |May sun = 184.8 |Jun sun = 175.4 |Jul sun = 188.5 |Aug sun = 184.6 |Sep sun = 161.4 |Oct sun = 155.0 |Nov sun = 133.2 |Dec sun = 133.1 |year sun = 2074.0 |source 1 = Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг<ref>{{cite web | url = http://www.weather.gov.sg/climate-climate-of-singapore/ | title = Records of Climate Station Means (Climatological Reference Period: 1991-2020) | publisher = [[Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг]] (Сингапур) | access-date = 2026-04-21 | archive-url = | archive-date = }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.weather.gov.sg/climate-historical-extremes-temperature/ | title = Historical Extremes | publisher = [[Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг]] (Сингапур) | access-date = 2026-04-21 | archive-url = | archive-date = }}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (зөвхөн нар, 1991–2020)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230801152806/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Singapore/XLS/ChangiAirport_48698.xlsx | archive-date = 2023-08-01 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Singapore/XLS/ChangiAirport_48698.xlsx | title = Singapore/Changi Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2026-04-21 | url-status = live }}</ref>, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sg/singapore |title= Singapore Weather & Climate Guide |access-date= 2026-04-21 |website= Weather.Directory}}</ref> | date = 2010 }} == Шашин == {{bar box |title=Сингапурын шашин шүтлэг<ref name=2010censuspercentage>{{cite press release |url=http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf |title=Census of population 2010: Statistical Release 1 on Demographic Characteristics, Education, Language and Religion |publisher=Singapore Statistics |date=12 January 2011 |accessdate=16 January 2011 |archivedate=24 Нэгдүгээр сар 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124160522/http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Шашин шүтлэг |right1=Хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|Будда]]|orange|33}} {{bar percent|[[Христийн шашин|Христ]]|blue|18}} {{bar percent|[[Шашин шүтэхгүй байдал|Шүтдэггүй]]|grey|17}} {{bar percent|[[Ислам]] (Лал)|green|15}} {{bar percent|[[Бомбын шашин|Бомбо]] (Дао)|red|11}} {{bar percent|[[Хиндү шашин|Хиндү]]|yellow|5.1}} {{bar percent|Бусад|pink|0.9}} }} Сингапурт хамгийн өргөн тархсан шашин бол Буддын шашин юм. Саяхны тооллогоор байнгын оршин суугчдын 33% нь өөрсдийгөө Буддын шашныг баримтлагч хэмээн хэлсэн байна. Тоо үзүүлэлтээрээ Буддын шашны дараа орсон томоохон шашнууд бол Христ, Ислам, Таоизм, мөн Хинду шашнууд юм. Христ, Таоизм болон шүтлэггүй хүмүүсийн тоо 2000 оноос 2010 оны хооронд тус бүр 3%-аар нэмэгдсэн ба түүнийхээ хэрээр буддын шашинтнууд цөөрсөн байна. Бусад шашин шүтэгчдийн тоо харьцангуй тогтвортой байна. Сингапурт Буддын шашны гурван гол урсгал болох Теравада, Махаяана, Важраяанагийн сүм хийдүүд аль аль нь байдаг. Сингапурын Буддын шашинтнуудын ихэнх нь хятад хүмүүс бөгөөд тэд Махаяана урсгалыг шүтнэ. Хэдэн арван жилийн турш Тайвань, Хятадын номлогчид сургаалаа дэлгэрүүлсээр ирсэн тул Хятадын Махаяана зонхилдог. Гэхдээ Тайландын Теравада урсгал сүүлийн жилүүдэд дэлгэрч байна. Японы Буддын шашны Соока Гаккай байгууллага Сингапурт олон хүн сургадаг бөгөөд тэд нь ихэнхдээ Хятад угсаатнууд байдаг. Түүнчлэн Төвөдийн Буддизм алгуурхнаар Сингапурт нэвтрэн орж ирж байна. == Сингапурын орон нутгийн хэл == {{bar box |title=Сингапурчуудын төрөлх хэл<ref name="singstat1">{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |title=Census of Population 2010 |year=2010 |accessdate=19 February 2011 |archive-date=11 Тавдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |url-status=dead }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Хэл |right1=эзлэх хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Хятад хэл|Хятад]]|yellow|49.9}} {{bar percent|[[Англи хэл|Англи]]|blue|32.3}} {{bar percent|[[Малай хэл|Малай]]|gray|12.2}} {{bar percent|[[Тамил хэл|Тамил]]|green|3.3}}}} Сингапур нь хятад, англи, малай, тамил гэсэн албан ёсны 4 хэлтэй. Англи хэл бол тус улсын тэргүүлэгч хэл ба энэ хэл нь бизнес, засгийн газар, дунд сургуулийн сургалтад хэрэглэгддэг. Сингапурын үндсэн хууль болон бүх хууль нь англи хэлээр бичигдсэн байдаг. Сингапурчуудын 80% нь англи хэлийг эзэмшсэн байдаг. Англи хэлний дараа Хятадын Мандарин хэл, тэгээд Малай, Тамил хэлнүүд ордог. Сингапурын англи хэлийн үндэс нь Британийн Англи хэл юм. Сингапурчуудын бараг тал нь гэртээ хятад хэл хэрэглэдэг. Сингапурын Мандарин хэл нь 1.2 сая хүний эх хэл нь болно. Хагас сая орчим нь хятад хэлний өөр аялгууд болох Хоккиэн, Теочев, Кантон аялгаар ярьдаг боловч мандарин, англи хэлнүүдтэй харьцуулахад хэрэглэгчдийн тоо буурч байна. Малай хэл бол "үндэсний хэл" бөгөөд түүхтэй холбогдолтойгоор илүү ёслолын шинж чанартай үйлд хэрэглэгддэг. Төрийн дуулал болох “Мажула Сингапура”, мөн цэргийн тушаалууд малай хэлээр байдаг. Өнөөдөр малай хэлээр голдуу малайчууд ярьдаг ба сингапурчуудын зөвхөн 16.8% нь малай хэлийг мэддэг, 12% нь эх хэлээ болгон хэрэглэдэг байна. Сингапурчуудын 100 мянга нь буюу 3% нь Тамил хэлийг эх хэлээ болгон хэрэглэж байна. Хэдийгээр зөвхөн тамил хэл нь албан ёсных гэж тооцогддог ч Энэтхэгийн бусад хэлнүүд бас хэрэглэгдэх нь бий. == Тээвэрлэлт == [[Файл:(SGP-Singapore) East-West Line Alstom Movia R151 1925-1926 @ Eunos 2026-08-07.jpg|thumb|MRT]] [[Файл:(SGP-Singapore) SBS Transit SG3142S 116 2025-05-01.jpg|thumb|автобус]] Сингапурын нийтийн тээврийн сүлжээ нь галт тэрэг (MRT болон LRT системээс бүрдэх), автобус, таксигаар бүрддэг. Одоогоор зургаан MRT шугам (Хойд-Өмнөд MRT шугам, Зүүн-Баруун MRT шугам, Зүүн хойд MRT шугам, тойрог MRT шугам, Хотын төвийн MRT шугам болон Томсон-Зүүн эргийн MRT шугам), гурван LRT шугам Букит Панжанг болон хороололд үйлчилдэг. Чоа Чү Кан ((Bukit Panjang LRT шугам), Sengkang (Sengkang LRT шугам) болон Punggol (Punggol LRT шугам) нь нийтдээ 241 км (150 миль) замыг туулж, 300 гаруй автобусны чиглэлийг ажиллуулж байна. Такси бол бусад хөгжингүй орнуудтай харьцуулахад үнэ нь харьцангуй хямд байдаг бол Сингапурын автомашинууд дэлхий даяар хамгийн үнэтэй нь байдаг тул такси бол түгээмэл тээврийн хэрэгсэл юм. Жохор-Сингапурын гарц (Сингапурыг Малайзын Жохор Бахрутай холбодог) нь дэлхийн хамгийн ачаалалтай олон улсын хуурай замын хилийн боомт бөгөөд үүгээр өдөр бүр ойролцоогоор 350,000 жуулчин Woodlands Checkpoint болон Sultan Iskandar Building хоёрын хилийн шалган нэвтрүүлэх боомтоор (жилд нийт 128 сая) нэвтэрдэг. аялагчид). Газрын тээврийн газар (LTA) нь Сингапур дахь газрын тээвэртэй холбоотой бүх дэд бүтэц, үйл ажиллагааг хариуцдаг. == Цахим холбоос == * {{commonscat|Singapore|Сингапур}} == Тэмдэглэл == {{reflist|group=Note}} {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Ази}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Сингапур| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Сингапурын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] kviq8w8yox6lgldcwrkwyr7lseu8eri Брюссель 0 8574 872573 859015 2026-10-05T03:43:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 872573 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бельгийн нийслэлийн бүс нутаг}} {{About|Брюсселийн Нийслэлийн нутгийн|дотор нь оршдог де-юре үндэсний нийслэл хотын захиргааг|Брюссель Хот|газрыг|Брюссель (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Брюссель | official_name = {{unbulleted list|Брюсселийн Нийслэлийн нутаг| {{native name|fr|Région de Bruxelles-Capitale}} | {{native name|nl|Brussels Hoofdstedelijk Gewest}}}} | native_name = {{unbulleted list| {{native name|fr|Bruxelles}} | {{native name|nl|Brussel}} }} | settlement_type = [[Бельгийн нийгэмлэг, нутаг, хэлний бүсүүд#Нутаг|Нутаг]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/1/3/1 |caption_align = center |image1 = Brussels Skyline (cropped).jpg |caption1 = [[Умард хороолол, Брюссель|Умард хороолол]], [[Төв бизнес дүүрэг|бизнес дүүрэг]] |image2 = Grand_Place_Bruselas_2.jpg |caption2 = [[Цэцгэн хивс (Брюссель)|Цэцгэн хивс]] |image3 = Brussels view from Mont des Arts, Brussels, Belgium (cropped).jpg |caption3 = [[Брюсселийн хотын танхим|Хотын танхим]] |image4 = Arcade du Cinquantenaire (DSCF7405).jpg |caption4 = [[Cincentenary Park (Брюссель)|Cinquantenaire Park/Jubelpark]] |image5 = Bruxelles Manneken Pis cropped.jpg |caption5 = [[Шээж буй хүү|Маннекен-пис]] |image6 = (Belgium) St. Michael & St. Gudula Cathedral Tower, Brussels.jpg |caption6 = [[Брюсселийн сүм]] |image7 = Congress Column, Brussels (DSCF3585).jpg |caption7 = [[Конгрессын багана]] |image8 = Bruxels April 2012-4.jpg |caption8 = [[Брюсселийн хааны ордон]] }} | image_flag = Flag of the Brussels-Capital Region.svg | flag_size = 125px | flag_link = Flag of the Brussels-Capital Region | image_blank_emblem = Be Brussels logo (full).svg | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | nicknames = Capital of Europe, Comic City<ref name=Comic/> | mapsize = 230px | pushpin_map = Бельги#Европ | pushpin_map_caption = Бельги дэх байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|50|50|48|N|04|21|09|E|region:BE-BR_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Бельги}} | subdivision_type2 = [[Бельгийн нийгэмлэг, нутаг, хэлний бүсүүд#Нийгэмлэг|Нийгэмлэг]] | subdivision_name2 = [[Бельгийн Франц нийгэмлэг|Франц нийгэмлэг]]<br/>[[Фламандын нийгэмлэг|Фламанд нийгэмлэг]] | established_title = Суурьшсан | established_date = 580 он орчим | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = 979 | established_title2 = [[Брюсселийн Хошуу]] | established_date2 = {{circa|870}} | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Брюссель Хот]] | parts_type = [[Брюссель-Нийслэлийн нутгийн хотуудын жагсаалт|Хотын захиргаа]] | parts_style = coll | p1 = [[Андерлехт]] | leader_title = Гүйцэтгэх | leader_name = [[Брюсселийн Нийслэлийн нутгийн засгийн газар]] | leader_title1 = Эрх баригч нам <small>(2019–одоо үе)</small> | leader_name1 = [[Социалист нам (Бельги)|СН]], [[Бие даасан холбооны ардчилсан нам|БДХАН]], [[Эколо]]; [[Фламандын нээлттэй либералууд ба ардчилагчид|Open Vld]], [[Социалист нам (Фламанд)|СН]], [[Ногоонууд (улс төрийн нам)|Groen]] | total_type = Нутаг/Хот | area_magnitude = | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=be.STAT |url=https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/crosstable.xhtml?view=90c1e218-dc4f-4827-824d-9b25abfefe59 |access-date=13 August 2020 |publisher=bestat.statbel.fgov.be |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123175016/https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/crosstable.xhtml?view=90c1e218-dc4f-4827-824d-9b25abfefe59 |url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 162.4 | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 13 | elevation_ft = | population_total = 1,235,192 | population_as_of = 1 сарын 1, 2023 | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ibsa.brussels/mini-bru-en |title=Mini-Bru &#124; IBSA |publisher=ibsa.brussels |access-date=17 March 2021 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309201511/https://ibsa.brussels/mini-bru-en |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/population-bevolking-20230101.pdf|title=Population-Bevolking-20230101 |language=nl |publisher=Statbel |date=2012-12-04 |accessdate=2022-08-24 |archive-date=23 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823165540/https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/loop-van-de-bevolking#panel-11 |url-status=live }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = 2,500,000 | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = Брюссельчүүд | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics1_info1 = [[Франц хэл|Франц]]{{*}}[[Нидерланд хэл]] | demographics1_title2 = Угсаатны бүлэг | demographics1_info2 = 25.7% [[Бельгичүүд]]<br/> 74.3% [[Бельгийн хүн ам|бусад]]<br/>• 41.8% Европ биш<ref name="micheletribalat.fr">Michèle Tribalat, [http://www.micheletribalat.fr/448383449 Population d'origine étrangère en Belgique en 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502165612/http://www.micheletribalat.fr/448383449 |date=2 May 2021 }}, 8 February 2021</ref> | postal_code_type = [[ISO 3166-2:BE|ISO 3166]] | postal2_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal2_code = 42 шуудангийн код | area_code = 02 | website = {{URL|1=https://be.brussels/brussels?set_language=en|2=be.brussels}} | footnotes = | p2 = [[Одергем]] | p3 = [[Беркем-Сент-Агат]] | p4 = [[Брюссель Хот]] | p5 = [[Эттербек]] | p6 = [[Эвере]] | p7 = [[Форе]] | p8 = [[Гансхорен]] | p9 = [[Иксель]] | p10 = [[Жет]] | p11 = [[Кукельберг]] | p12 = [[Моленбек-Сен-Жан]] | p13 = [[Сен-Жиль]] | p14 = [[Сен-Жосс-тен-Ноде]] | p15 = [[Схарбек]] | p16 = [[Уккел]] | p17 = [[Ватермаль-Буафор]] | p18 = [[Волюве-Сен-Ламбер]] | p19 = [[Волюве-Сен-Пьер]] | leader_title2 = [[Брюссель-Нийслэлийн нутгийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Руди Верворт]] (СН) | leader_title3 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name3 = [[Брюссель-Нийслэлийн нутгийн парламент]] | leader_title4 = Дарга | leader_name4 = [[Рачид Мадране]] (СН) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name = [[Бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> | blank_info = 2021 | blank1_name = &nbsp;- Нийт | blank1_info = €90.459 тэрбум | blank2_name = &nbsp;- Нэг хүнд ноогдох | blank2_info = €73,200 | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.brussels]] | blank1_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2019) | blank1_info_sec2 = 0.948<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |access-date=2019-08-18 |publisher=hdi.globaldatalab.org |language=en |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · 1-р байр | population_est = 1,212,352 | pop_est_as_of = 1 сарын 1, 2020 | nickname = BXL | founder = [[Чарльз, Доод Лотарингийн герцог]] | established_title4 = [[Бельгийн нийгэмлэг, нутаг, хэлний бүсүүд#Нутаг|Нутаг]] | established_date4 = 6 сарын 18, 1989 | established_title3 = Брюсселийн Хотын Дүрэм | established_date3 = 6 сарын 10, 1229 | iso_code = BE-BRU | languages = {{Unbulleted list|style=white-space:nowrap; | [[Франц хэл]] | [[Нидерланд хэл]] }} }} '''Брюссель''' ({{lang-fr|Bruxelles}}, {{lang-nl|Brussel}}) нь [[Бельги]]йн хамгийн том хот бөгөөд [[Европын холбоо]]ны засаг захиргааны төв нь юм. Брюссель-Нийслэлийн бүс дахь Брюссель хот нь улсын [[нийслэл]] нь болно. Өнөөгийн Брюссель хот нь [[Их Карл]]ын ач хүүгийн байгуулсан цайзаас нэг сая гаруй оршин суугчтай өргөн хот болтлоо хөгжжээ. Брюссель нь мөн Брюссель-Нийслэлийн бүс, Фландерс бүс, Бельгийн Франц тойргуудын төв нь юм. Харин Валлоны бүсийн нийслэл нь Брюссель биш, Намур. Брюссель хот нь түүхийнхээ хувьд хотын төв байсан боловч хүн ам нь одоо үүнээсээ хол давсан. Өнөө үед Брюсселийн суурин газар нь Бельгийн гурван бүсийн нэг болох Брюссель-Нийслэлийн бүстэй голдуу ижил утгаар хэрэглэгддэг. Брюссель нь [[Европын холбоо]]ны де факто нийслэл гэгддэг бөгөөд Европын Комисс, Европын Парламент, Европын Зөвлөл гэсэн гол байгууллагууд тус хотод байрлана. Европын холбооны олон байгууллага, нэгжүүд тус хотод байрлах тул Брюсселийг Европын нийслэл хэмээх нь бий. Европын Холбооны болон бусад олон улсын байгууллагуудын төв, [[НАТО]]-гийн Удирдах газар энд байрладаг. == Хүн ам == Брюсселийн хотын бүс нь 179,277 хүн амтай (2018) бөгөөд хүн амын нягтрал нь км² тутамд 5,497 хүн байна. Брюсселийн нийслэлийн бүсийн бусад 18 коммунтай хамт энэхүү бөөгнөрөл нь 1,830,000 хүн амтай Бенилюкс бүсийн хамгийн том (мөн хамгийн нягтаршилтай) хотуудын нэг юм. Брюссель хотод Европын Холбоо, НАТО болон бусад олон улсын байгууллагууд байрладаг тул хотын хүн амын дөрөвний нэгээс илүү хувь (27.1%) нь гадаадад төрсөн хүмүүс юм. Бельгийн бусад бүс нутаг болон гадаадаас ирсэн янз бүрийн бүлгүүд хотод их хэмжээгээр цагаачилдаг тул Брюссель хотын хүн амын гол хэсэг нь үндэстэн биш, харин хэл ялгаа байдаг юм. Хүн амыг уламжлал ёсоор Франкофон, Голландфон, Англофон гэж хуваадаг бөгөөд ихэнх нь Франц хэлээр ярьдаг орчинд уусах хандлагатай байдаг. == Эдийн засаг == Брюссель бол тус улсын хамгийн том эдийн засгийн төв юм. Бельгийн нийслэлийн эдийн засгийн өсөлт нь төвлөрсөн газарзүйн байршил, Европын Холбоо, НАТО зэрэг олон улсын байгууллагуудын төв байршилтай холбоотой юм. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээр (59,400 евро) Брюссель нь Европын хотуудын дунд Люксембург болон Лондонгийн дараа гуравдугаарт ордог. Тус хотын хамгийн том орлого нь хоол хүнс (2007 оны 4-р сард тус хотод 2000 гаруй ресторан байсан), үйлчилгээ болон гуравдагч салбараас орж ирдэг. Цаашилбал, аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэдэг механик инженерийн салбар сайн хөгжсөн. Энэ хотод олон тооны хөрөнгө санхүүгийн зээлийн болон санхүүгийн байгууллагууд байрладаг байна. == Үзмэрүүд == Хотын төв нь 110 метр урт, 68 метр өргөн [[Гран-Плас талбай|'''Гранд Плас''']]/ Гроте Маркт талбай юм. Энэ нь 17-р зуунд баригдсан байшингуудаар хүрээлэгдсэн байдаг. Байшин бүр өөрийн гэсэн нэртэй бөгөөд нэгэн цагт тодорхой гильд харьяалагддаг байжээ. Жишээлбэл, "Эмэгтэй чоно" байшинд харваачдын гильд амьдардаг байсан бол "Тэрэг" байшинг 1697 онд тос, өөх тос үйлдвэрлэгчдийн гильд барьсан. "Царс", "Жижиг үнэг" зэрэг зарим байшингууд нь нэлээд энгийн архитектураараа ялгардаг. [[Файл:Bruxelles Manneken Pis.jpg|thumb]] Талбайд мөн готик архитектурын шилдэг бүтээл болох Хотын захиргаа байрладаг. Брюссель хотын захиргааны барилгыг гурван үе шаттайгаар барьж дуусгасан. Зүүн урт жигүүрийг 1402 онд Якоб ван Тиенен барьсан. Баруун жигүүрийг 1445 онд үл мэдэгдэх архитектор барьж дуусгасан. 1450 онд уг барилгыг Брюссель хотын ивээн тэтгэгч гэгээнтэн Архангел Михаилын хөшөө бүхий 90 метрийн харуулын цамхагтай болгосон. Гранд Плас талбайгаас холгүй 61 см өндөртэй хүрэл хөшөө болох алдарт Маннекен Пис буюу "[[Шээж буй хүү]]" усан оргилуур байдаг. Үүний гарал үүслийн талаар олон домог байдаг. Нэгэн домогт өгүүлснээр, 4 зууны өмнө нэгэн хүү хотыг ингэж гал түймрээс аварсан гэдэг байна. == Гадаад холбоос == * [http://www.bruxelles.irisnet.be/ Брюссель-Нийслэлийн Бүс], албан ёсны сайт * [http://www.ilotsacre.be/site/en/default_en.htm Интерактив газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20080510133005/http://brussels.360cities.net/ Интерактив 360 виртуаль тур] * {{commons|Bruxelles - Brussel}} {{stub}} [[Ангилал:Бельгийн хот]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] cmc59f4vh4044ebdznme645umqgq417 Дөрвөд 0 9820 872590 870118 2026-10-05T10:17:18Z ~2026-53461-06 107998 /* Алдартнууд */ 872590 wikitext text/x-wiki {{about|Монголын ястаны}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}} [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн аварга, MVP Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), Азийн наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Ц.Болорцэцэг (Өмнөговь, Өлгий), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), Жүдо бөхийн дэлхийн аваргын хошой хүрэл медальт, МУ-ын гавьяат тамирчин Ё.Басхүү (Бөхмөрөн), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] mnh6kjk27vwyhqo849v74pivfrochto Их Стефан 0 10341 872572 858842 2026-10-05T03:39:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872572 wikitext text/x-wiki [[Файл:Humorstefan.jpg|thumb|Right|''Молдавийн III Стефан|200px ]] '''Молдавийн III Стефан''' буюу '''Их Стефан''' ({{lang-en|Stephen III of Moldavia}}; [[Румын хэл]]:''Ştefan cel Mare şi Sfânt'') нь 1433-1504 оны хооронд амьдарч байсан бөгөөд 1457-1504 оны хооронд Молдавийн ван байсан ажээ. Тэрээр Молдавийн хааны Мушат угсааны хамгийн алдартай ван юм. Түүнийг “'''Ариун бөгөөд Их Стефан'''” гэх нэрээр нь [[хүн төрөлхтөн]] мэддэг. [[Молдави муж|Молдави]] нь өнөөгийн Румын улсын нэг муж юм. Түүний засаглалын үед Молдави нь [[Унгар]], [[Польш]], [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эзлэн түрэмгийлэх гэсэн өнгөлзлөгүүдийг тас цохиж, хүчирхэг, хараат бус Молдави улс бий болсон байна. Стефан Османы эзэнт улсын эсрэг урт удаан хугацаанд тууштай, амжилттай тэмцэж байснаараа [[Европ]] дахинаа ихэд алдаршсан гэдэг. Тэрээр Османы туркуудтэй том бага нийлсэн 36 дайн тулаан хийхдээ 34-т нь ялж байжээ. [[Турк]]уудын эсрэг хийсэн Васлуйн тулалдаанд шийдвэрлэх ялалт байгуулны дараа [[Ромын пап]] [[IV Сикстус]] “'''Христын шашны жинхэнэ тэмцэгч'''” хэмээх цол хайрласан гэдэг. Стефан нь өнөөдөр Молдавийн Христийн шашинтнуудын гэгээн шүтээнүүдийн нэг болжээ. == Амьдралын эхэн үе ба хүчийг олсон нь == Стефан нь вангийн угсаа залгах Мушатины гэр бүлийн гишүүн байжээ. Түүний эцэг [[Богдан II]]<ref>Păun, Radu G. (2016). "Mount Athos and the Byzantine-Slavic Tradition in Wallachia and Moldavia after the fall of Constantinople". In Stanković, Vlada. The Balkans and the Byzantine World before and after the Captures of Constantinople, 1204 and 1453. Lexington Books. pp. 117–164. ISBN 978-1-49851-325-8. pp 131</ref> нь 1449-1451 оны хооронд Молдавийг захирч байсан бөгөөд өөрийн эцэг нэгт дүү [[Петру Арон]]д нууцаар хорлогдон нас эцэслэжээ. Богдан II хааныг өөрийн харъяат носдуудынха нэгний хуриманд зочлон очих үеэр Петру Арон тэргүүтэй хуйвалдагчид үймээн дэгдээжээ. Стефан энэ мэдээг сонсон арайхийн зугтаж гарсан боловч түүний эцэг Богдан II баригдан цаазлуулжээ. 1451-1457 оны хооронд Молдавид Петру Арон болон [[Александрел]] нарын хооронд засаглалын төлөөх тэмцэл өрнөж иргэний дайн эхэлсэн байна. Үймээн самуунд энэ цагт Стефан [[Трансильвани]]д очин, цэргийн эрхтэн [[Иоан Хуняди]]гийн өмгөөлөлд хоргодожээ. Хэсэн хугацааны турш чимээгүй байсны эцэст 1457 онд Унгарын хаан [[Влад III Дракула]]гаас 6000 морин цэргийн цэргийн тусламж авч, Румыний ойролцоох нутагт Петру Аронд хүчтэй цохилт өгч, Орбичийн орчимд бут ниргэснээр Арон Польш руу амь зулбан гарчээ. Ийнхүү 1457 онд Стефан Молдавийн хааны титмийг тэргүүнээ залав. 2 жилийн дараа Стефан Ароныг олж устгахаар цэрэглэн, Польшид цөмрөн оржээ. Энэ нь Польшийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна. Молдави болон [[Польш]]ийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдаж, Стефан Польшийн хаан [[Казимиерз Ягелло]г өөрийн хараат улсын хан хэмээн зөвшөөрүүлж, Ароныг барин Молдавид буцан иржээ. == Засаглал == Стефан дотооддоо бэхжин, хүчийг олсны дараа хөрш орнуудынхаа удаа дараалсан сүрдүүлгүүдийг амжилттай няцааж өөрийн нэр хүндийг өсгөжээ. 1467 онд тэрээр Унгарын хаан [[Маттиас Корвинус]] халдан довтлоход Байагийн тулаанд ялж, улмаар 1471 онд Тартар, Валлашийг булаан авчээ. Ингээд Османы талыг дэмжигч [[Гоо Раду]]г түлхэн унагаж, [[Христийн шашин]]т захирагчийг томилжээ. Стефан Молдавидаа буцан ирээд Османы эзэнт улсаас учруулж болох бодит аюулд бэлтгэж эхэлсэн байна. Тун удалгүй Стефаны өдөөн хатгалгад хариу барьж, Радуг өмгөөлөх нэрийдлээр Оттоман султан [[Мехмед II]] Молдавид халдан довтолжээ. 1475 онд Стефан сулаан эзлэгчдийг Васлуйн тулаанд бут ниргэж, Туркийн довтолгооныг түр зогсоосон байна. Гэвч дараа жил нь Валеа Альбагийн тулаанд Стефан ялагдал хүлээж, ухран Оттоманчуудад чухал цайзуудынхаа нэгийг алджээ. Стефан Европоос тусламж эрэн, “Буруу номнтуудын баруун гарыг тас цавчих”-ад гүн туслалцаа үзүүлэхийг уриалжээ. 1484 онд Туркуудын цахилгаан гэж нэрлэгдсэн довтолгоонуудад цохигдон дахин хоёр ч цайзаа алдсан байна. Гэвч тэрээр 1485 онд туркуудыг хоёр ч удаа ялсан байна. 1486 онд Султан [[Баязид II]]-тай энхийн гэрээ байгуулж, Туркт жил бүр алба гувчуур төлж байх болжээ. Үүний хариуд Молдави нь өөрийн хаанаар удирдуулсан Туркийн хамжлага улс хэлбэртэйгээр орших болжээ. Үүнээс хойш 300 шахам жил Молдави нь Туркийн хамжлага улс хэлбэртэйгээр орших болжээ. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Польшуудын довтолгооныг амжилттай няцааж байжээ. Тэрээр 1504 онд нас нөгчсөн бөгөөд [[Путна хийд]]эд шарилыг нь хадгалж байдаг ажээ. == Өв уламжлал == * Их Стефаны урт удаан хугацааны засаглалын үед Молдавид олон тооны Христийн шашны гайхамшигт олон сүм хийд баригдсны зарим нь [[ЮНЕСКО]]-ийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн байдаг. * Стефаныг нас барсны дараа Христийн шашны шүтлэгтнүүд гэгээнтэн гэж үздэг болжээ. * Румыны үндэсний телевиз болох TVR1-ээс 2006 онд явуулсан санал асуулгаар Стефан III нь бараг 40000 үзэгчийн саналаар “'''Бүх цаг үеийн хамгийн аугаа Румын хүмүүн'''” хэмээн нэрлэгдсэн байна. == Цахим холбоос == * [http://genealogy.euweb.cz/balkan/balkan18.html Muşatin family] * [http://www.magazinistoric.itcnet.ro/?module=displaystory&story_id=633&edition_id=1&format=html Article in Romanian: ''Vlad Ţepeş şi Ştefan cel Mare - Prieteni sau duşmani?''] * [https://web.archive.org/web/20070514200342/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/maps/moldavia-1501.htm Map of Moldavia under Ştefan cel Mare, 1501] * [https://web.archive.org/web/20050524060804/http://www.patzinakia.ro/wallachiamediaevalis/bacau-index.htm The Princely Court of Ştefan's son, Alexandru, in Bacău] - images, layouts (at the [https://web.archive.org/web/20060111120813/http://www.patzinakia.ro/ Romanian Group for an Alternative History Website]) * [http://www.ici.ro/romania/en/istorie/hi32.html Map of Romania during Ştefan cel Mare] ==Эх сурвалж== {{reflist}} === Польшийн эх сурвалжууд === * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra?action=ChangeLanguageAction&language=en|Digital Library of Wielkopolska the online access to the oldest Polish writing relicts] [[Ангилал:15-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Молдавын ван]] [[Ангилал:Молдавын түүх]] [[Ангилал:Румынчууд]] [[Ангилал:15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1504 онд өнгөрсөн]] 0nz49kelxhmvw59l9qsmpvgf5jszrl2 Мьянмар 0 10999 872541 871928 2026-10-04T22:10:48Z Enkhsaihan2005 64429 872541 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Азийн улс}} {{Redirect|Бирм}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мьянмарын Холбооны Бүгд Найрамдах Улс | common_name = Мьянмар | native_name = {{ubl|{{native name|my|ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်‌<wbr />}}|''Пьядоусу Саммат Мьянма Ниньято''}} | image_flag = Flag of Myanmar.svg | flag_type = [[Мьянмарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg | coa_size = 95 | symbol_type = [[Мьянмарын төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | national_anthem = {{lang|my|ကမ္ဘာမကျေ}}<br />''Каба Ма Кьей''<br />"[[Мьянмарын төрийн дуулал|Дэлхийн төгсгөл хүртэл]]" | image_map = {{Switcher|[[File:Myanmar (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=[[АСЕАН]] |region_color=хар саарал |legend=Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg}} | image_map2 = | capital = [[Нейпьидо]]{{Efn|Албан ёсны бичлэг "Ней Пьи До".}} | coordinates = {{Coord|19|45|N|96|6|E|type:city}} | largest_city = [[Янгон]]{{Efn|Хуучнаар "Рангун".}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Бирм хэл]] | languages2_type = {{nobold|Зөвшөөрөгдсөн бүс нутгийн хэл}}<ref>{{cite web | url=https://www.ethnologue.com/country/MM/ | title=Myanmar &#124; Ethnologue Free }}</ref> | languages2 = {{hlist| [[Чин хэл|Чин]] | [[Качих хэл|Качин]] | [[Карен хэл|Карен]] | [[Кая хэл|Кая]] | [[Мон хэл|Мон]] | [[Аракан хэл|Ракхин]] | [[Шан хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 68% [[Бирм үндэстэн|Бамар]] | 9% [[Шан ястан|Шан]] | 7% [[Карен ястан|Карен]] | 4% [[Аракан ястан]] | 3% [[Мьянмар дахь хятадууд|Хятадууд]] | 2% [[Бирмийн энэтхэгүүд|Энэтхэг]] | 2% [[Мон ястан|Мон]] | 5% бусад }} | ethnic_groups_year = 2018<ref>{{cite web |title=Largest Ethnic Groups In Myanmar |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-ethnic-groups-in-myanmar-burma.html |website=Worldatlas|date=18 July 2019 }}</ref><ref name="World Factbook" /> | religion = {{unbulleted list | 87.9% [[Мьянмар дахь буддын шашин|Буддизм]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])<ref>{{cite web|title=Myanmar's Constitution of 2008|url=https://constituteproject.org/constitution/Myanmar_2008.pdf?lang=en|website=constituteproject.org|access-date=29 October 2017}}</ref> | 6.2% [[Мьянмар дахь христийн шашин|Христ]] | 4.3% [[Мьянмар дахь ислам|Ислам]] | 1.6% [[Мьянмар дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census- The Union Report: Religion |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |website=myanmar.unfpa.org |publisher=Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population MYANMAR |access-date=3 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180329011235/http://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |archive-date=29 March 2018 |url-status=dead }}</ref> }} | demonym = [[Бирмчүүд]] / Мьянмарчууд‎<ref>{{cite web|url=https://www.health.act.gov.au/sites/default/files/ACT%20Health%20Community%20Profile%20-%20Burma%20%282014%29.pdf|title=ACT Health Community Profile, pg. 1|publisher=Multicultural Health Policy Unit|access-date=5 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411161154/http://www.health.act.gov.au/sites/default/files/ACT%20Health%20Community%20Profile%20-%20Burma%20%282014%29.pdf|archive-date=11 April 2015|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[тусгаар-ассамблей]]н [[бүгд найрамдах улс]] ([[цэргийн хунт]]) | leader_title1 = [[Мьянмарын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Мьин Шве]] ([[Үүрэг гүйцэтгэх (хууль)|үүрэг гүйцэтгэгч]]) | leader_title2 = [[Төрийн Захиргааны Зөвлөлийн дарга|ТЗЗ-ийн дарга]] ба [[Мьянмарын ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Мин Аун Хлайн]] | leader_title3 = [[Төрийн Захиргааны Зөвлөлийн дэд дарга|ТЗЗ-ийн дэд дарга]] ба [[Мьянмарын шадар сайд|шадар сайд]] | leader_name3 = [[Со Вин (генерал)|Со Вин]]{{efn|Со Вин нь ТЗЗ-ийн цорын ганц дэд дарга, боловч таван шадар сайдын нэг юм. Бусад нь [[Мья Тун У]], [[Тин Аунг Сан]], [[Соэ Хтут]], болон [[Вин Шейн]] нар юм.<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Reshuffles Governing Body |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-reshuffles-governing-body.html?fbclid=IwAR0yE6UgJ9kbt_bbhIaBJ7M6SwtYiOQNZuD8SHRww9O4uA7MZ87MN0kYXrE |access-date=6 February 2023 |work=[[The Irrawaddy]] |date=2 February 2023}}</ref>}} | legislature = [[Төрийн Захиргааны Зөвлөл]] | sovereignty_type = [[Мьянмарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Паганы хаант улс]] | established_date1 = 12 сарын 23, 849 | established_event3 = [[Таунго улс]] | established_date3 = 10 сарын 16, 1510 | established_event4 = [[Конбаун улс]] | established_date4 = 2 сарын 29, 1752 | established_event5 = [[Англи-Бирмийн гуравдугаар дайн|Британи эзлэн авав]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1886 | established_event6 = [[Тусгаар тогтнолын дараах Бирм улс (1948–1962)|Тусгаар тогтнол]]<br />([[Их Британиас]]) | established_date6 = 1 сарын 4, 1948 | established_event7 = [[1962 оны Бирмийн төрийн эргэлт|1962 оны төрийн эргэлт]] | established_date7 = 3 сарын 2, 1962 | established_event8 = "Мьянмар" нэртэй болсон | established_date8 = 6 сарын 18, 1989 | established_event9 = [[2011–2015 оны Мьянмарын улс төрийн шинэчлэл|Цэргийн засгийн газар тарав]] | established_date9 = 3 сарын 30, 2011 | established_event10 = [[2021 оны Мьянмарын төрийн эргэлт|2021 оны төрийн эргэлт]] | established_date10 = 2 сарын 1, 2021 | area_rank = 39 <!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 261,227 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 3.06 | population_estimate = 57,526,449<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Burma|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 26 | population_density_km2 = <!--auto calculate--><!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_sq_mi = 196.8 | population_density_rank = 125 | GDP_PPP = {{increase}} $278.156&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOMM">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=518,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=April 22, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 64 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $5,132<ref name="IMFWEOMM" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 146 | GDP_nominal = {{increase}} $63.988&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOMM" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 90 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,180<ref name="IMFWEOMM" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 167 | Gini = 30.7 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MM |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=13 July 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.585<!--number only--> | HDI_year = 2021<!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 149 | currency = [[Мьянмар кьят|Кьят]] (K) | currency_code = MMK | time_zone = [[Мьянмарын стандарт цаг|МСЦ]] | utc_offset = [[UTC+06:30|+06:30]] | drives_on = баруун | calling_code = [[Мьянмар дахь утасны дугаар|+95]] | iso3166code = MM | cctld = [[.mm]] | today = | name = | time_zone_DST = | established_event13 = }} '''Мьянмар''' ([[Мьянмар хэл|Мьянмар]]: [[Файл:Myanma.svg|မြန်မာ|25px]] ''Мьянма''), албан ёсоор '''Мьянмарын Холбоо''' нь [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]ийн хамгийн том нутагтай [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд Азийн]] [[улс|орон]] юм. Зүүн хойд талаараа [[Хятад]] (2185 км), зүүн талаараа [[Лаос]] (235 км), зүүн урд талаараа [[Тайланд]] (1800 км), баруун талаараа [[Бангладеш]] (193 км), баруун хойд талаараа [[Энэтхэг]] (1463 км) улсуудтай хиллэх ба мөн баруун урд талаараа [[Бенгалын булан]], [[Мартабаны булан]], [[Андаманы тэнгис]]<nowiki/>ээр 1930 км хүрээлүүлэн оршдог. Мьянмар нь дэлхийн 40 дахь том болох 676,578 ам дөрвөлжин километр газар нутагтай, 24 дэх хүн ам шигүү суурьшсан, нийт 58.8 сая хүн амтай юм. Тус улсын соёл нь хөрш орнуудынхаа нөлөөг хүчтэй тусгасан байдаг бөгөөд [[Буддын шашны]] [[Бага хөлгөн]]ий урсгалд тулгуурлана. Генерал [[Не Вин]]ий удирдсан офицерууд 1962 онд [[У Ну]]гийн иргэний засаглалыг түлхэн унагаснаас хойш [[Цэргийн дэглэм|цэргийн дэглэмийн]] засаглал ноёрхож байсан. 2015 онд явагдсан бүх нийтийн сонгуулиар [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайвны шагналтан]] [[Аун Сан Су Чи]]гийн тэргүүлсэн [[Ардчиллын төлөөх Үндэсний Лиг]] ялалт байгуулан засгийн эрхийг авсан ч, Армийн улс төр дэх нөлөө үндсэн хуулиар хамгаалагдсан байгаа бөгөөд нэг дэд ерөнхийлөгч нь армийн генерал хүн юм. [[Бирм маягийн социализм]] нь тус улсыг ядуурал руу гүнзгий түлхэн оруулсан юм. 1989 он хүртэл [[Бирм]] гэдэг албан ёсны нэртэй байв. 2021 оны 2-р сарын 2-нд тус улсад цэргийн эргэлт гарч, олныг хамарсан эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнөж, дарагдсаны дараа иргэний дайн болж хувирсан юм. == Газар зүй == Мьянмар улс 676,578 км<sup>2</sup> газар эзэлсэн, [[Афганистан|Афганистанаас]] том, Монгол Улсаас 2,5 дахин бага бөгөөд дэлхийн [[улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|40-р их]] нутагтай орон юм. [[Зураг:Burma_topo_en.jpg|thumb|left|180px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:MonStateMudon.jpg|thumb|180px|left|Мон нутаг]] [[Зураг:Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg|thumb|180px|left|Бар - бэлгэ амьтан]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 9° — 29°, зүүн уртрагийн 92° — 102° дотор [[Ази]] тивийн [[Дорно өмнө Ази|дорно өмнөд]] хэсэгт [[Энэтхэгийн далай]]н эрэгт оршино. Өрнө умард талаараа [[Бангладеш]] (271 км), [[Энэтхэг]] (1468 км), дорно умнөд талаараа [[Хятад]] (2129 км), дорно өмнөд талаараа [[Тайланд]] (2416 км), [[Лаос]] (238 км) улстай хиллэж, өмнөд талаараа [[Бенгалын булан]], [[Андаманы тэнгис]]т тулна. Хилийн урт — 6522 км, эргийн урт — 1930 км. === Газрын тогтоц === Хил дагуу нутгаар уулархаг ба дундад нутгаар голын хөндийн, өмнөд эргээр тэнгисийн эргийн нам доор газартай. Умард зах, Хималайн өврийн [[Хкакабо]] уул (5881 м) хамгийн өндөр цэг бол эрэг хамгийн нам доор газар болно. [[Аракан]], [[Пегу]], [[Шан]], [[Тенассарим]] зэрэг уул нуруу, тэгш өндөрлөг газруудтай. Уулсаар зааглагдах [[Иравади]], [[Салуин]], [[Ситаун]] гэсэн гурван мөрний сав газар байна. Иравади мөрөн 2170 км урсах ба хүн ардын ихэнх нь энэ мөрнийг бараадаж, Аракан-Шаны хооронд нутагладаг. === Уур амьсгал === Нутгийн ихэнх хэсэг тропикийн, экваторын уур амьсгалтай. Өмнөд эргээр муссон салхитай жилд 5000 мм хур тунадастай байдаг бол мөрний адгаар 2500 мм, төв хэсгийн хуурай газраар 1000 мм-ээс бага хур тунадастай. Умард хэсэгт харьцангуй сэрүүн бөгөөд жилийн дундаж температур 21°C байх ба өмнөд хэсэгт халуун буюу дунджаар 32°C температур хүрч хална. === Ургамал амьтан === Ургамал амьтнаар баян. Нутгийн 16.6% нь газар тариаланд тохирох газар байх ба ширэнгэн ойтой. Бар, ирвэс зэрэг ховор амьтад ширэнгэнээ байх ба зэрлэг үхэр, зэрлэг гахай, буга, заан зэрэг хөхтөн амьтан байна. Ойн аж ахуй эрхэлнэ. Тоть гэх мэт 800 гаруй зүйлийн шувуу байна. == Хүн ам зүй == [[Зураг:Myanmar_population_pyramid_2014.png|thumb|left|180px|Нас хүйсийн суварга]] [[Зураг:Ethnolinguistic_map_of_Burma_1972_en.svg|thumb|right|180px|Хэл угсааны газрын зураг]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:60px;"| Шашин<ref>{{Cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |title=Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Burma. Pew Research Center. 2010. |access-date=2016-02-14 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114310/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |url-status=dead }}</ref> !! Хувь |- | [[Буддын шашин|Будда]] || 80% |- | [[Христийн шашин|Христ]] || 7% |- | Нутгийн шүтлэг || 6% |- | [[Лалын шашин|Лал]]|| 4% |- | [[Хиндү]]|| 2% |} Мьянмар улс 2014 онд 51,419,420 хүнтэй ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 24-р олон]]) байв. 29 хувь нь 0–14 насны багачууд, 65% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 6 хувь нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 30 хувь хотод, 70% хөдөө оршин суудаг. Жилд 1.1%-аар өсөж байна. Хүн амын нягт — 76 хүн/км<sup>2</sup>, дундаж наслалт — 65.2 жил, хүйсийн харьцаа — 0.93 эр/эм (15-64 насанд 0.98), бичиг үсэг тайлагдалт — 90%. === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Яс үндэс !! Хувь |- | [[Бирм үндэстэн]] || 68% |- | [[Шан ястан]] || 9% |- | [[Карен ястан]] || 7% |- | [[Аракан ястан]] || 4% |- | Монгол үндэстэн || 3% |- | [[Мон ястан]] || 2% |- | [[Качин ястан]] || 1% |- | бусад ард түмэн || 7% |} Мьянмар олон үндэстний орон юм. 135 нэрээр ялган бүртгэдэг. Хүн амын олонх нь төвөд-бирм угсааны «бама» хэмээх [[бирм үндэстэн]] (68%) юм. Мөн тай-кадай угсааны [[шан]] (10%), төвөд-бирм угсааны [[карен]] (6%), [[аракан]] (4%), [[хятад]] (3%), мон, качин зэрэг ард түмэн байна. === Хэл, шашин === Мьянмарын ард түмэн хэлний төрлөөр [[төвөд-бирм]], [[тай-кадай]], [[хмон-мьен]], [[мон-кхмер]], хятад гэж хэд ангилагдана. Улсын албан ёсны хэл нь бирм үндэстний эх хэл болсон төвөд-бирм язгуурын [[бирм хэл]] байна. Хүмүүс бирм, шан, мон гэсэн үет үсгээр бичдэг. Бирм үсэг харьцангуй дугуй хэлбэртэй байдаг. Мьянмарын ард түмний 90% [[буддын шашин]], бага хөлгөний уламжлалт шүтлэгтэй. Хүн амын цөөнхөд христ, лал, хиндү шашин шүтлэг бий. === Хот суурин === [[Зураг:Downtown_Yangon_(2006).jpg|thumb|left|180px|[[Янгон]]]] [[Зураг:Mandalay,_Myanmar.jpg|thumb|right|180px|[[Мандалай]]]] {|class="wikitable" |+ 2014 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | 1. [[Янгон]] (5,209,541 хүнтэй) <br> 2. [[Мандалай]] (1,225,133) <br> 3. [[Нейпьидо]] (1,160,242)<br> 4. [[Моламьяйн]] (491,130) <br> 5. [[Баго]] (288,120) <br> || 6. [[Патейн]] (286,684) <br> 7. [[Пья]] (251,145) <br> 8. [[Моунъюа]] (371,963) <br> 9. [[Мейтхила]] (309,465) <br> 10. [[Ситуэ]] (149,348) |} == Эдийн засаг == Байгалийн баялаг: газрын тос, алт, мод, цагаан тугалга, цайр, зэс, вольфрам, хар тугалга, нүүрс, гантиг, үнэт чулуу, хий, усан цахилгаан станц. Мьянмар улс дэлхийн хамгийн бага ажилгүйдлийн нэг буюу 1%-иас бага байна. Хөдөө аж ахуй (ажилчдын 70%, ДНБ-ий 40%) - будаа, шош, газрын самар, чихрийн нишингэ. == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Тэмдэглэл == {{notelist}}{{reflist|group=nb}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Myanmar|Мьянмар}} * [https://web.archive.org/web/20070612210649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html Burma] * [http://www.myanmar.cm/ The ultimate guide to Myanmar] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Ази}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Мьянмар| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 6hjry5j9fn021i90keenyyqu191ddu1 Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага 0 15171 872542 865994 2026-10-04T22:11:13Z Enkhsaihan2005 64429 872542 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын эдийн засгийн байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага | native_name = Organisation de coopération et de développement économiques | abbreviation = {{hlist|OECD|{{lang|fr|OCDE|italics=no}}}} | native_name_lang = fr | logo = OECD logo.svg | logo_size = | image = Château de la Muette, Paris 20 March 2019 004.jpg | caption = [[Парис]]т байрлах төв байр болох [[Ла Мюэт ордон]] | map = [[File:OECD members applicants map.svg|300px]] | map_size = | map_caption = {{legend|#1a4066|Гишүүн орнууд|border=1px #000 solid;}} {{legend|#9fd8ed|Өргөдөл гаргасан|border=1px #000 solid;}} | type = [[Олон улсын байгууллага|Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | headquarters = [[Ла Мюэт ордон]]<br />[[Парис]], Франц | leader_title = [[#Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader_name = [[Матиас Корманн]] | membership = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 38 улс<ref name=membership/><ref name=CRI38/> |{{flaglist|Австрали}} |{{flaglist|Австри}} |{{flaglist|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |{{flaglist|Бельги}} |{{flaglist|Герман}} |{{flaglist|Грек}} |{{flaglist|Дани}} |{{flaglist|Израил}} |{{flaglist|Ирланд}} |{{flaglist|Исланд}} |{{flaglist|Испани}} |{{flaglist|Итали}} |{{flaglist|Канад}} |{{flaglist|Колумби}} |{{flaglist|Коста-Рика}} |{{flaglist|Латви}} |{{flaglist|Литва}} |{{flaglist|Люксембург}} |{{flaglist|Мексик}} |{{flaglist|Нидерланд}} |{{flaglist|Норвеги}} |{{flaglist|Нэгдсэн Хаант Улс}} |{{flaglist|Өмнөд Солонгос}} |{{flaglist|Польш}} |{{flaglist|Португал}} |{{flaglist|Словак}} |{{flaglist|Словени}} |{{flaglist|Турк}} |{{flaglist|Унгар}} |{{flaglist|Финланд}} |{{flaglist|Франц}} |{{flaglist|Чили}} |{{flaglist|Чех}} |{{flaglist|Швед}} |{{flaglist|Швейцар}} |{{flaglist|Шинэ Зеланд}} |{{flaglist|Эстони}} |{{flaglist|Япон}} }} | budget = €{{FXConvert|EUR|903.024|m|lk=on}} (2023)<ref name="fstate"/> | languages = {{hlist|Англи|Франц}} | leader_title2 = Орлогч | leader_name2 = {{ubl|Масаки Ясүши|Франтишек Ружичка|Фабриция Лапекорелла|[[Мэри Бет Гудман]]}} | established = {{Ublist|• {{start date and age|1948|4|16|df=yes|p=1}} [[#Европын Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|OEEC]]|• {{start date and age|df=yes|p=1|1961|9|30}} OECD}} | website = {{URL|www.oecd.org/|OECD.org}} | footnotes = }} '''Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага''' ({{lang-en|Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD}}, {{lang-fr|Organisation de coopération et de développement économiques, OCDE}}) нь [[ардчилал|төлөөллийн ардчилал]], [[чөлөөт зах зээл]]ийн эдийн засгийн зарчмуудыг хүлээн зөвшөөрдөг 36 гишүүн орноос бүрдэх олон улсын байгууллага юм. Тус байгууллагын ихэнх гишүүд нь [[өндөр орлоготой эдийн засаг]]тай, [[хүний хөгжлийн индекс]] өндөртэй, хөгжилтэй орнууд болно. 1948 онд Францын Роберт Маржолингаар удирдуулж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[Европ]]ыг сэргээн байгуулах [[Маршаллын төлөвлөгөө]]г хэрэгжүүлэх зорилгоор '''Европын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага''' ({{lang-en|Organisation for European Economic Co-operation, OEEC}}) нэртэйгээр байгуулагджээ. Хожим нь Европоос гадуур орнуудад гишүүнчлэл олгох болсон. [[1961]] онд Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн конвенцын дагуу Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага нэртэйгээр өөрчлөн байгуулагджээ. Төв нь [[Парис]] дахь ''Château de la Muette''-д байрладаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|OECD|ЭЗХАХБ}} * [http://www.oecd.org/ Organisation for Economic Co-operation and Development] * [http://www.oecdforum.org/ OECD форум] * [https://web.archive.org/web/20100114191915/http://www.oecdobserver.org/ The OECD Observer] === Видео бичлэгүүд === * [http://www.youtube.com/user/oecden OECD-н YouTube суваг] * [http://www.youtube.com/user/DevCentre YouTube дээрх OECD-н хөгжлийн төв] == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:ЭЗХАХБ| ]] [[Ангилал:Европын улс хоорондын хамтын ажиллагаа]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] ju8yyb7f4np9uudtz7s8l7y5kie57f0 Загвар:Инфобокс албан тушаалтан 10 18089 872519 866437 2026-10-04T13:17:21Z Egzs 88168 872519 wikitext text/x-wiki {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}{{{main_width|}}}|width: {{if empty|{{{main_width|}}}{{{mainwidth}}}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix}}}}}</div>}}<!-- --><div class="fn" style="font-size:125%;">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image name|}}}|{{{smallimage|}}}|{{{image|}}}}}|size={{if empty|{{{width|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em; | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = color: #202122; {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer|}}}|{{{appointed|}}}}} | assembly = {{{assembly|}}} | assuming = {{{assuming|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM|}}}|{{{constituency_MP|}}}}} | constituency = {{{constituency|}}} | convocation = {{{convocation|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister|}}}|{{{first_minister|}}}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader|}}}|{{{majority_leader|}}}}} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader|}}}|{{{minority_leader|}}}}} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup|}}}|{{{parliamentary_group|}}}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister|}}}|{{{prime_minister|}}}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{if empty|{{{runningmate|}}}|{{{running_mate|}}}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | status = {{{status|}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label|}}}|{{{termlabel|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend|}}}|{{{term_end|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart|}}}|{{{term_start|}}}}} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor|}}}|{{{vice_governor|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident|}}}|{{{vice_president|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier|}}}|{{{vice_premier|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister|}}}|{{{vice_prime_minister|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer1|}}}|{{{appointed1|}}}}} | assembly = {{{assembly1|}}} | assuming = {{{assuming1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM1|}}}|{{{constituency_MP1|}}}}} | constituency = {{{constituency1|}}} | convocation = {{{convocation1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister1|}}}|{{{first_minister1|}}}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader1|}}}|{{{majority_leader1|}}}}} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader1|}}}|{{{minority_leader1|}}}}} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup1|}}}|{{{parliamentary_group1|}}}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister1|}}}|{{{prime_minister1|}}}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | status = {{{status1|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}} | suboffice = {{{suboffice1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label1|}}}|{{{termlabel1|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend1|}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart1|}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor1|}}}|{{{vice_governor1|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident1|}}}|{{{vice_president1|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier1|}}}|{{{vice_premier1|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister1|}}}|{{{vice_prime_minister1|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | status = {{{status2|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}} | suboffice = {{{suboffice2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer3|}}}|{{{appointed3|}}}}} | assembly = {{{assembly3|}}} | assuming = {{{assuming3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM3|}}}|{{{constituency_MP3|}}}}} | constituency = {{{constituency3|}}} | convocation = {{{convocation3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister3|}}}|{{{first_minister3|}}}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader3|}}}|{{{majority_leader3|}}}}} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader3|}}}|{{{minority_leader3|}}}}} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup3|}}}|{{{parliamentary_group3|}}}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister3|}}}|{{{prime_minister3|}}}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | status = {{{status3|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}} | suboffice = {{{suboffice3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label3|}}}|{{{termlabel3|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend3|}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart3|}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor3|}}}|{{{vice_governor3|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident3|}}}|{{{vice_president3|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier3|}}}|{{{vice_premier3|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister3|}}}|{{{vice_prime_minister3|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer4|}}}|{{{appointed4|}}}}} | assembly = {{{assembly4|}}} | assuming = {{{assuming4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM4|}}}|{{{constituency_MP4|}}}}} | constituency = {{{constituency4|}}} | convocation = {{{convocation4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister4|}}}|{{{first_minister4|}}}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader4|}}}|{{{majority_leader4|}}}}} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader4|}}}|{{{minority_leader4|}}}}} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup4|}}}|{{{parliamentary_group4|}}}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister4|}}}|{{{prime_minister4|}}}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | status = {{{status4|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}} | suboffice = {{{suboffice4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label4|}}}|{{{termlabel4|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend4|}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart4|}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor4|}}}|{{{vice_governor4|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident4|}}}|{{{vice_president4|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier4|}}}|{{{vice_premier4|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister4|}}}|{{{vice_prime_minister4|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer5|}}}|{{{appointed5|}}}}} | assembly = {{{assembly5|}}} | assuming = {{{assuming5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM5|}}}|{{{constituency_MP5|}}}}} | constituency = {{{constituency5|}}} | convocation = {{{convocation5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister5|}}}|{{{first_minister5|}}}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader5|}}}|{{{majority_leader5|}}}}} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader5|}}}|{{{minority_leader5|}}}}} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup5|}}}|{{{parliamentary_group5|}}}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister5|}}}|{{{prime_minister5|}}}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | status = {{{status5|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}} | suboffice = {{{suboffice5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label5|}}}|{{{termlabel5|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend5|}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart5|}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor5|}}}|{{{vice_governor5|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident5|}}}|{{{vice_president5|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier5|}}}|{{{vice_premier5|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister5|}}}|{{{vice_prime_minister5|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer6|}}}|{{{appointed6|}}}}} | assembly = {{{assembly6|}}} | assuming = {{{assuming6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM6|}}}|{{{constituency_MP6|}}}}} | constituency = {{{constituency6|}}} | convocation = {{{convocation6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister6|}}}|{{{first_minister6|}}}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader6|}}}|{{{majority_leader6|}}}}} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader6|}}}|{{{minority_leader6|}}}}} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup6|}}}|{{{parliamentary_group6|}}}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister6|}}}|{{{prime_minister6|}}}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | status = {{{status6|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}} | suboffice = {{{suboffice6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label6|}}}|{{{termlabel6|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend6|}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart6|}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor6|}}}|{{{vice_governor6|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident6|}}}|{{{vice_president6|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier6|}}}|{{{vice_premier6|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister6|}}}|{{{vice_prime_minister6|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer7|}}}|{{{appointed7|}}}}} | assembly = {{{assembly7|}}} | assuming = {{{assuming7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM7|}}}|{{{constituency_MP7|}}}}} | constituency = {{{constituency7|}}} | convocation = {{{convocation7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister7|}}}|{{{first_minister7|}}}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader7|}}}|{{{majority_leader7|}}}}} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader7|}}}|{{{minority_leader7|}}}}} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup7|}}}|{{{parliamentary_group7|}}}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister7|}}}|{{{prime_minister7|}}}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | status = {{{status7|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}} | suboffice = {{{suboffice7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label7|}}}|{{{termlabel7|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend7|}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart7|}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor7|}}}|{{{vice_governor7|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident7|}}}|{{{vice_president7|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier7|}}}|{{{vice_premier7|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister7|}}}|{{{vice_prime_minister7|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer8|}}}|{{{appointed8|}}}}} | assembly = {{{assembly8|}}} | assuming = {{{assuming8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM8|}}}|{{{constituency_MP8|}}}}} | constituency = {{{constituency8|}}} | convocation = {{{convocation8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister8|}}}|{{{first_minister8|}}}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader8|}}}|{{{majority_leader8|}}}}} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader8|}}}|{{{minority_leader8|}}}}} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup8|}}}|{{{parliamentary_group8|}}}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister8|}}}|{{{prime_minister8|}}}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | status = {{{status8|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}} | suboffice = {{{suboffice8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label8|}}}|{{{termlabel8|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend8|}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart8|}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor8|}}}|{{{vice_governor8|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident8|}}}|{{{vice_president8|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier8|}}}|{{{vice_premier8|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister8|}}}|{{{vice_prime_minister8|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer9|}}}|{{{appointed9|}}}}} | assembly = {{{assembly9|}}} | assuming = {{{assuming9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM9|}}}|{{{constituency_MP9|}}}}} | constituency = {{{constituency9|}}} | convocation = {{{convocation9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister9|}}}|{{{first_minister9|}}}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader9|}}}|{{{majority_leader9|}}}}} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader9|}}}|{{{minority_leader9|}}}}} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup9|}}}|{{{parliamentary_group9|}}}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister9|}}}|{{{prime_minister9|}}}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | status = {{{status9|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}} | suboffice = {{{suboffice9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label9|}}}|{{{termlabel9|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend9|}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart9|}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor9|}}}|{{{vice_governor9|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident9|}}}|{{{vice_president9|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier9|}}}|{{{vice_premier9|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister9|}}}|{{{vice_prime_minister9|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer10|}}}|{{{appointed10|}}}}} | assembly = {{{assembly10|}}} | assuming = {{{assuming10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM10|}}}|{{{constituency_MP10|}}}}} | constituency = {{{constituency10|}}} | convocation = {{{convocation10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister10|}}}|{{{first_minister10|}}}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader10|}}}|{{{majority_leader10|}}}}} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader10|}}}|{{{minority_leader10|}}}}} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup10|}}}|{{{parliamentary_group10|}}}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister10|}}}|{{{prime_minister10|}}}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | status = {{{status10|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}} | suboffice = {{{suboffice10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label10|}}}|{{{termlabel10|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend10|}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart10|}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor10|}}}|{{{vice_governor10|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident10|}}}|{{{vice_president10|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier10|}}}|{{{vice_premier10|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister10|}}}|{{{vice_prime_minister10|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer11|}}}|{{{appointed11|}}}}} | assembly = {{{assembly11|}}} | assuming = {{{assuming11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM11|}}}|{{{constituency_MP11|}}}}} | constituency = {{{constituency11|}}} | convocation = {{{convocation11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister11|}}}|{{{first_minister11|}}}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader11|}}}|{{{majority_leader11|}}}}} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader11|}}}|{{{minority_leader11|}}}}} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup11|}}}|{{{parliamentary_group11|}}}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister11|}}}|{{{prime_minister11|}}}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | status = {{{status11|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}} | suboffice = {{{suboffice11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label11|}}}|{{{termlabel11|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend11|}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart11|}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor11|}}}|{{{vice_governor11|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident11|}}}|{{{vice_president11|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier11|}}}|{{{vice_premier11|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister11|}}}|{{{vice_prime_minister11|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer12|}}}|{{{appointed12|}}}}} | assembly = {{{assembly12|}}} | assuming = {{{assuming12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM12|}}}|{{{constituency_MP12|}}}}} | constituency = {{{constituency12|}}} | convocation = {{{convocation12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister12|}}}|{{{first_minister12|}}}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader12|}}}|{{{majority_leader12|}}}}} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader12|}}}|{{{minority_leader12|}}}}} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup12|}}}|{{{parliamentary_group12|}}}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister12|}}}|{{{prime_minister12|}}}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | status = {{{status12|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}} | suboffice = {{{suboffice12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label12|}}}|{{{termlabel12|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend12|}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart12|}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor12|}}}|{{{vice_governor12|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident12|}}}|{{{vice_president12|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier12|}}}|{{{vice_premier12|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister12|}}}|{{{vice_prime_minister12|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer13|}}}|{{{appointed13|}}}}} | assembly = {{{assembly13|}}} | assuming = {{{assuming13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM13|}}}|{{{constituency_MP13|}}}}} | constituency = {{{constituency13|}}} | convocation = {{{convocation13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister13|}}}|{{{first_minister13|}}}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader13|}}}|{{{majority_leader13|}}}}} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader13|}}}|{{{minority_leader13|}}}}} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup13|}}}|{{{parliamentary_group13|}}}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister13|}}}|{{{prime_minister13|}}}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | status = {{{status13|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}} | suboffice = {{{suboffice13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label13|}}}|{{{termlabel13|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend13|}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart13|}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor13|}}}|{{{vice_governor13|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident13|}}}|{{{vice_president13|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier13|}}}|{{{vice_premier13|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister13|}}}|{{{vice_prime_minister13|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer14|}}}|{{{appointed14|}}}}} | assembly = {{{assembly14|}}} | assuming = {{{assuming14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM14|}}}|{{{constituency_MP14|}}}}} | constituency = {{{constituency14|}}} | convocation = {{{convocation14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister14|}}}|{{{first_minister14|}}}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader14|}}}|{{{majority_leader14|}}}}} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader14|}}}|{{{minority_leader14|}}}}} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup14|}}}|{{{parliamentary_group14|}}}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister14|}}}|{{{prime_minister14|}}}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | status = {{{status14|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}} | suboffice = {{{suboffice14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label14|}}}|{{{termlabel14|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend14|}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart14|}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor14|}}}|{{{vice_governor14|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident14|}}}|{{{vice_president14|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier14|}}}|{{{vice_premier14|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister14|}}}|{{{vice_prime_minister14|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer15|}}}|{{{appointed15|}}}}} | assembly = {{{assembly15|}}} | assuming = {{{assuming15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM15|}}}|{{{constituency_MP15|}}}}} | constituency = {{{constituency15|}}} | convocation = {{{convocation15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister15|}}}|{{{first_minister15|}}}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader15|}}}|{{{majority_leader15|}}}}} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader15|}}}|{{{minority_leader15|}}}}} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup15|}}}|{{{parliamentary_group15|}}}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister15|}}}|{{{prime_minister15|}}}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | status = {{{status15|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}} | suboffice = {{{suboffice15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label15|}}}|{{{termlabel15|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend15|}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart15|}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor15|}}}|{{{vice_governor15|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident15|}}}|{{{vice_president15|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier15|}}}|{{{vice_premier15|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister15|}}}|{{{vice_prime_minister15|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer16|}}}|{{{appointed16|}}}}} | assembly = {{{assembly16|}}} | assuming = {{{assuming16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM16|}}}|{{{constituency_MP16|}}}}} | constituency = {{{constituency16|}}} | convocation = {{{convocation16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister16|}}}|{{{first_minister16|}}}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader16|}}}|{{{majority_leader16|}}}}} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader16|}}}|{{{minority_leader16|}}}}} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup16|}}}|{{{parliamentary_group16|}}}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister16|}}}|{{{prime_minister16|}}}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | status = {{{status16|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}} | suboffice = {{{suboffice16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label16|}}}|{{{termlabel16|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend16|}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart16|}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor16|}}}|{{{vice_governor16|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident16|}}}|{{{vice_president16|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier16|}}}|{{{vice_premier16|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister16|}}}|{{{vice_prime_minister16|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data2 = {{{module0|}}} <!----------Personal data----------> | header3 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{other_party|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|Хувийн мэдээлэл}} | label4 = Pronunciation | data4 = {{{pronunciation|}}} | label5 = Төрсөн | data5 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label6 = Нас барсан | data6 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label7 = Үхлийн&nbsp;{{#ifexpr: {{strfind short| {{{death_cause|}}}|Assassination}} | Manner |{{#if:{{{death_manner|}}}|төлөв|шалтгаан}} }} | data7 = {{if empty|{{{death_manner|}}}|{{{death_cause|}}}}} | label8 = Оршуулсан газар | class8 = label | data8 = {{#invoke:Separated entries|br|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label9 = Иргэншил | data9 = {{{citizenship|}}} | label10 = Үндэстэн | data10 = {{#switch:{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}} | {{#ifeq:{{Country2nationality|{{Find country|{{#invoke:delink|delink|{{{birth_place|}}}}}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}}} = <!-- not displayed --> | {{#ifeq:{{Find country|{{{birth_place|}}}}}|England|British}} = <!-- not displayed --> | #default = {{{nationality|}}} }} | label11 = Нам эвсэл | data11 = {{#switch:{{{party|}}} | = | [[United States Democratic Party|Democrat]] | [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[United States Republican Party]] | [[United States Republican Party|Republican]] | [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] | [[Labour Party (UK)|Labour Party]] | [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) = [[Kuomintang]] | DPP | [[Democratic Progressive Party|DPP]] | [[Democratic Progressive Party]] = [[Democratic Progressive Party]] | #default = {{{party|}}} }} | label12 = Бусад улс төрийн<br />харьяалал | data12 = {{if empty|{{{otherparty|}}}|{{{other_party|}}}}} | label13 = Өндөр | data13 = {{#if:{{{height|}}}|{{{height|}}}}} | label14 = Хань ижил | data14 = {{{spouse|{{{spouses|{{{spouse(s)|}}}}}}}}} | label15 = Хамтран амьдрагч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=ид}} | data15 = {{{partner|}}} | label16 = Relations | data16 = {{{relations|}}} | label17 = Хүүхэд | data17 = {{{children|}}} | label18 = Эцэг, эх | data18 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#invoke:list|unbulleted|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (аав)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (ээж)}}}}}} | label19 = Хамаатан | data19 = {{{relatives|}}} | label20 = Байр | class20 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data20 = {{{residence|}}} | label21 = Боловсрол | data21 = {{{education|}}} | label22 = Төгссөн сургууль | data22 = {{{alma_mater|}}} | label23 = Ажил үйл | data23 = {{{occupation|}}} | label24 = Мэргэжил | data24 = {{{profession|}}} | label25 = Known for | data25 = {{{known_for|}}} | label26 = Цалин | data26 = {{{salary|}}} | label27 = Засгийн газар | data27 = {{{cabinet|}}} | label28 = Committees | data28 = {{{committees|}}} | label29 = Portfolio | data29 = {{{portfolio|}}} | label30 = {{#if:{{{mawards|}}}|Иргэний шагнал|Шагнал}} | data30 = {{{awards|}}} | label31 = {{{blank1}}} | data31 = {{{data1|}}} | label32 = {{{blank2}}} | data32 = {{{data2|}}} | label33 = {{{blank3}}} | data33 = {{{data3|}}} | label34 = {{{blank4}}} | data34 = {{{data4|}}} | label35 = {{{blank5}}} | data35 = {{{data5|}}} | label36 = Гарын үсэг | data36 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{#if:{{{signature_size|}}}|{{{signature_size}}}|128x80px}}|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}} | label37 = Цахим хуудас | data37 = {{{website|}}} | label38 = Хоч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=нууд}} | data38 = {{{nickname|}}} | header39 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|Цэргийн алба}} | label40 = Харьяалал | data40 = {{{allegiance|}}} | label41 = {{#if:{{{branch_label|}}}|{{{branch_label|}}}|Салбар}} | data41 = {{{branch|}}} | label42 = {{#if:{{{serviceyears_label|}}}|{{{serviceyears_label|}}}|Алба хаасан жил}} | data42 = {{{serviceyears|}}} | label43 = {{#if:{{{rank_label|}}}|{{{rank_label|}}}|Цол}} | data43 = {{{rank|}}} | label44 = {{#if:{{{unit_label|}}}|{{{unit_label|}}}|Нэгж}} | data44 = {{{unit|}}} | label45 = Тушаалууд | data45 = {{{commands|}}} | label46 = {{#if:{{{battles_label|}}}|{{{battles_label|}}}|Тулаан/дайн}} | data46 = {{{battles|}}} | label47 = {{#if:{{{awards|}}}|Цэргийн шагнал|Шагнал}} | data47 = {{{mawards|}}} | label48 = {{{military_blank1}}} | data48 = {{{military_data1|}}} | label49 = {{{military_blank2}}} | data49 = {{{military_data2|}}} | label50 = {{{military_blank3}}} | data50 = {{{military_data3|}}} | label51 = {{{military_blank4}}} | data51 = {{{military_data4|}}} | label52 = {{{military_blank5}}} | data52 = {{{military_data5|}}} | data53 = {{{module|}}} | data54 = {{{module2|}}} | data55 = {{{module3|}}} | data56 = {{{module4|}}} | data57 = {{{module5|}}} | data58 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; | below = <div>{{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}}}</div>{{#if:{{{source|}}}|Source: [{{{source}}}]}} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}} }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{assuming0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}} }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker]]}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_manner | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = first[_]?minister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | other_party | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentary[_]?group[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = prime[_]?minister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | running_mate | salary | serviceyears | service_years | serviceyears_label | service_years_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | spouses | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vice[_]?governor[%d]* | regexp86 = vice[_]?premier[%d]* | regexp87 = vice[_]?president[%d]* | regexp88 = vice[_]?prime[_]?minister[%d]* | regexp89 = assuming[%d]* | website | width | year }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox officeholder]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox officeholder with conflicting parameters}} | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix | width; imagesize; image_size; | term_label; termlabel | term_label1; termlabel1 | termend1; term_end1 | termstart1; term_start1 | term_label2; termlabel2 | termend2; term_end2 | termstart2; term_start2 | term_label3; termlabel3 | termend3; term_end3 | termstart3; term_start3 | term_label4; termlabel4 | termend4; term_end4 | termstart4; term_start4 | term_label5; termlabel5 | termend5; term_end5 | termstart5; term_start5 | term_label6; termlabel6 | termend6; term_end6 | termstart6; term_start6 | term_label7; termlabel7 | termend7; term_end7 | termstart7; term_start7 | term_label8; termlabel8 | termend8; term_end8 | termstart8; term_start8 | term_label9; termlabel9 | termend9; term_end9 | termstart9; term_start9 | term_label10; termlabel10 | termend10; term_end10 | termstart10; term_start10 | term_label11; termlabel11 | termend11; term_end11 | termstart11; term_start11 | term_label12; termlabel12 | termend12; term_end12 | termstart12; term_start12 | term_label13; termlabel13 | termend13; term_end13 | termstart13; term_start13 | term_label14; termlabel14 | termend14; term_end14 | termstart14; term_start14 | term_label15; termlabel15 | termend15; term_end15 | termstart15; term_start15 | term_label16; termlabel16 | termend16; term_end16 | termstart16; term_start16 | birth_name; birthname | death_manner; death_cause | resting_place; restingplace | resting_place_coordinates; restingplacecoordinates | spouse; spouses; spouse(s) | other_party; otherparty }}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check | _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox officeholder with deprecated parameters|_VALUE_]]}} | _remove = nationality; jr/sr and state; religion | mainwidth = main_width | honorific prefix = honorific_prefix | honorific-prefix = honorific_prefix | honorific suffix = honorific_suffix | honorific-suffix = honorific_suffix | image name = image | smallimage = image | width = image_size | imagesize = image_size | appointed = appointer | firstminister = first_minister | majorityleader = majority_leader | minorityleader = minority_leader | parliamentarygroup = parliamentary_group | primeminister = prime_minister | runningmate = running_mate | termlabel = term_label | termend = term_end | termstart = term_start | vicegovernor = vice_governor | vicepresident = vice_president | vicepremier = vice_premier | viceprimeminister = vice_prime_minister | appointed1 = appointer1 | firstminister1 = first_minister1 | majorityleader1 = majority_leader1 | minorityleader1 = minority_leader1 | parliamentarygroup1 = parliamentary_group1 | primeminister1 = prime_minister1 | termlabel1 = term_label1 | termend1 = term_end1 | termstart1 = term_start1 | vicegovernor1 = vice_governor1 | vicepresident1 = vice_president1 | vicepremier1 = vice_premier1 | viceprimeminister1 = vice_prime_minister1 | appointed2 = appointer2 | firstminister2 = first_minister2 | majorityleader2 = majority_leader2 | minorityleader2 = minority_leader2 | parliamentarygroup2 = parliamentary_group2 | primeminister2 = prime_minister2 | termlabel2 = term_label2 | termend2 = term_end2 | termstart2 = term_start2 | vicegovernor2 = vice_governor2 | vicepresident2 = vice_president2 | vicepremier2 = vice_premier2 | viceprimeminister2 = vice_prime_minister2 | appointed3 = appointer3 | firstminister3 = first_minister3 | majorityleader3 = majority_leader3 | minorityleader3 = minority_leader3 | parliamentarygroup3 = parliamentary_group3 | primeminister3 = prime_minister3 | termlabel3 = term_label3 | termend3 = term_end3 | termstart3 = term_start3 | vicegovernor3 = vice_governor3 | vicepresident3 = vice_president3 | vicepremier3 = vice_premier3 | viceprimeminister3 = vice_prime_minister3 | appointed4 = appointer4 | firstminister4 = first_minister4 | majorityleader4 = majority_leader4 | minorityleader4 = minority_leader4 | parliamentarygroup4 = parliamentary_group4 | primeminister4 = prime_minister4 | termlabel4 = term_label4 | termend4 = term_end4 | termstart4 = term_start4 | vicegovernor4 = vice_governor4 | vicepresident4 = vice_president4 | vicepremier4 = vice_premier4 | viceprimeminister4 = vice_prime_minister4 | appointed5 = appointer5 | firstminister5 = first_minister5 | majorityleader5 = majority_leader5 | minorityleader5 = minority_leader5 | parliamentarygroup5 = parliamentary_group5 | primeminister5 = prime_minister5 | termlabel5 = term_label5 | termend5 = term_end5 | termstart5 = term_start5 | vicegovernor5 = vice_governor5 | vicepresident5 = vice_president5 | vicepremier5 = vice_premier5 | viceprimeminister5 = vice_prime_minister5 | appointed6 = appointer6 | firstminister6 = first_minister6 | majorityleader6 = majority_leader6 | minorityleader6 = minority_leader6 | parliamentarygroup6 = parliamentary_group6 | primeminister6 = prime_minister6 | termlabel6 = term_label6 | termend6 = term_end6 | termstart6 = term_start6 | vicegovernor6 = vice_governor6 | vicepresident6 = vice_president6 | vicepremier6 = vice_premier6 | viceprimeminister6 = vice_prime_minister6 | appointed7 = appointer7 | firstminister7 = first_minister7 | majorityleader7 = majority_leader7 | minorityleader7 = minority_leader7 | parliamentarygroup7 = parliamentary_group7 | primeminister7 = prime_minister7 | termlabel7 = term_label7 | termend7 = term_end7 | termstart7 = term_start7 | vicegovernor7 = vice_governor7 | vicepresident7 = vice_president7 | vicepremier7 = vice_premier7 | viceprimeminister7 = vice_prime_minister7 | appointed8 = appointer8 | firstminister8 = first_minister8 | majorityleader8 = majority_leader8 | minorityleader8 = minority_leader8 | parliamentarygroup8 = parliamentary_group8 | primeminister8 = prime_minister8 | termlabel8 = term_label8 | termend8 = term_end8 | termstart8 = term_start8 | vicegovernor8 = vice_governor8 | vicepresident8 = vice_president8 | vicepremier8 = vice_premier8 | viceprimeminister8 = vice_prime_minister8 | appointed9 = appointer9 | firstminister9 = first_minister9 | majorityleader9 = majority_leader9 | minorityleader9 = minority_leader9 | parliamentarygroup9 = parliamentary_group9 | primeminister9 = prime_minister9 | termlabel9 = term_label9 | termend9 = term_end9 | termstart9 = term_start9 | vicegovernor9 = vice_governor9 | vicepresident9 = vice_president9 | vicepremier9 = vice_premier9 | viceprimeminister9 = vice_prime_minister9 | appointed10 = appointer10 | firstminister10 = first_minister10 | majorityleader10 = majority_leader10 | minorityleader10 = minority_leader10 | parliamentarygroup10 = parliamentary_group10 | primeminister10 = prime_minister10 | termlabel10 = term_label10 | termend10 = term_end10 | termstart10 = term_start10 | vicegovernor10 = vice_governor10 | vicepresident10 = vice_president10 | vicepremier10 = vice_premier10 | viceprimeminister10 = vice_prime_minister10 | appointed11 = appointer11 | firstminister11 = first_minister11 | majorityleader11 = majority_leader11 | minorityleader11 = minority_leader11 | parliamentarygroup11 = parliamentary_group11 | primeminister11 = prime_minister11 | termlabel11 = term_label11 | termend11 = term_end11 | termstart11 = term_start11 | vicegovernor11 = vice_governor11 | vicepresident11 = vice_president11 | vicepremier11 = vice_premier11 | viceprimeminister11 = vice_prime_minister11 | appointed12 = appointer12 | firstminister12 = first_minister12 | majorityleader12 = majority_leader12 | minorityleader12 = minority_leader12 | parliamentarygroup12 = parliamentary_group12 | primeminister12 = prime_minister12 | termlabel12 = term_label12 | termend12 = term_end12 | termstart12 = term_start12 | vicegovernor12 = vice_governor12 | vicepresident12 = vice_president12 | vicepremier12 = vice_premier12 | viceprimeminister12 = vice_prime_minister12 | appointed13 = appointer13 | firstminister13 = first_minister13 | majorityleader13 = majority_leader13 | minorityleader13 = minority_leader13 | parliamentarygroup13 = parliamentary_group13 | primeminister13 = prime_minister13 | termlabel13 = term_label13 | termend13 = term_end13 | termstart13 = term_start13 | vicegovernor13 = vice_governor13 | vicepresident13 = vice_president13 | vicepremier13 = vice_premier13 | viceprimeminister13 = vice_prime_minister13 | appointed14 = appointer14 | firstminister14 = first_minister14 | majorityleader14 = majority_leader14 | minorityleader14 = minority_leader14 | parliamentarygroup14 = parliamentary_group14 | primeminister14 = prime_minister14 | termlabel14 = term_label14 | termend14 = term_end14 | termstart14 = term_start14 | vicegovernor14 = vice_governor14 | vicepresident14 = vice_president14 | vicepremier14 = vice_premier14 | viceprimeminister14 = vice_prime_minister14 | appointed15 = appointer15 | firstminister15 = first_minister15 | majorityleader15 = majority_leader15 | minorityleader15 = minority_leader15 | parliamentarygroup15 = parliamentary_group15 | primeminister15 = prime_minister15 | termlabel15 = term_label15 | termend15 = term_end15 | termstart15 = term_start15 | vicegovernor15 = vice_governor15 | vicepresident15 = vice_president15 | vicepremier15 = vice_premier15 | viceprimeminister15 = vice_prime_minister15 | appointed16 = appointer16 | firstminister16 = first_minister16 | majorityleader16 = majority_leader16 | minorityleader16 = minority_leader16 | parliamentarygroup16 = parliamentary_group16 | primeminister16 = prime_minister16 | termlabel16 = term_label16 | termend16 = term_end16 | termstart16 = term_start16 | vicegovernor16 = vice_governor16 | vicepresident16 = vice_president16 | vicepremier16 = vice_premier16 | viceprimeminister16 = vice_prime_minister16 | birthname = birth_name | death_manner = death_cause | restingplace = resting_place | restingplacecoordinates = resting_place_coordinates | otherparty = other_party | spouses = spouse | spouse(s) = spouse | serviceyears_label = service_years_label | serviceyears = service_years }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> l7sjrxjvyj4g84vrerhnukc1a8z89rn Легницийн тулалдаан 0 20992 872559 850594 2026-10-05T02:27:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 872559 wikitext text/x-wiki {{Хянах|date=2022-10-31}} {{Инфобокс дайн |conflict=Легницийн тулалдаан |partof=[[Монголын Польш дахь аян дайн]] |image=[[Зураг:Battle of Legnica1241-From Legend of Saint Hedwig.jpg|300px]] |caption=Легницийн тулалдаан. XV зууны үеийн чимэглэл зураг |date=1241 оны 4 сарын 9 |place=[[Легницкие Поле]] <br>(Польшийн [[Легница]]гийн орчим) |result=Монголын ялалт |combatant1=[[Их Монгол Улс]]<br>[[Алтан Орд|Алтан Ордны Улс]] |combatant2=''Эвсэл''<br>[[Польшийн улсууд]]<br>[[Темплар]]<br>[[Хоспиталлер]]<br>[[Германы рыцарь]]<br>[[Шлезиен улсууд]]<br>[[Иоханнитерийн рыцариуд]]<br>[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] |commander1=[[Байдар]]<br>[[Хадан]]<br>[[Орд]] |commander2=[[Хенрик II.|Шлезиенийн гүн II. Хенрик]] † |strength1=8,000 хүнд -12,000 орчим хөнгөн морин цэрэг (ихдээ 2 [[түмэн]]) <ref name="Empires">''AllEmpire.com''. "[http://www.allempires.com/article/index.php?q=battle_liegnitz The Battle of Liegnitz (Legnica), 1241]". Accessed 5 October 2006.</ref> |strength2=2,000<ref name="Empires"/>-25,000<ref name="Chambers">James Chambers. ''The Devil's Horsemen: The Mongol Invasion of Europe''. Atheneum. New York. 1979. ISBN 0-689-10942-3</ref>, нотлогдож байгаа нь 60,000 |casualties1=Тодорхойгүй |casualties2=30,000-40,000, түүнээс ч их гэж тооцдог}} [[Зураг:HedwigAltarVII.jpg|thumb|Монголчууд бүсэлсэн хотын гадна Хенрик II. толгойг өлгөн сүрдүүлж буй байдал. (Варшавын үндэсний музейд эх хувь нь бий)]] '''Легницийн тулалдаан''' ({{lang-pl|Bitwa pod Legnicą}}, {{lang-de|Schlacht von Liegnitz}}) буюу '''Вальштадтын тулалдаан''' ({{lang-de|Schlacht bei Wahlstatt}}) бол Монголын [[Байдар]], [[Хадан]], Орд хэмээх гурван жанжны 20 мянга орчим цэрэг Польшийн [[II Хенрих]] вангийн голлон удирдсан Польш, Германы эвслийн 60 мянган орчим цэргийг 1241 оны [[4 сарын 9|4-р сарын 9]]-нд бут цохисон тулалдаан юм. Тулалдааны гол зорилго нь [[Бат хан|Бат хаан]], [[Сүбээдэй]] нарын Унгарын [[IV Бела]] вангийн цэрэг болон Австрийн Темплерийн одоны хүчинтэй тулалдах явцад буюу ([[Мохийн тулалдаан]]) баруун жигүүрээс хавсран цохигдох аюулыг зайлуулан сэргийлэх зорилгоор Польшийн нутагт цөмрөн орсонд байжээ. Энэхүү тулалдаан нь Европчуудад цэрэг-дайн, түүний номлолыг үндсээр өөрчилсөн том сургамж өгсөн гэж барууны цэргийн болон иргэний түүх судлаачид үздэг байна. == Өмнөх түүх == 1240 онд [[Киев]]ийг эзэлсэн [[Алтан Орд]]ны хаан [[Бат хаан|Бат]] оройн улсаас ирэх аюулыг урьдчилан дарах зорилготойгоор баруун зүг хүлгийн жолоо залан [[Польш]] руу довтолжээ. II Хенрих ван цэргээ 5 зам болгон хуваасан байдаг. Хот сууринг эзлэн авахдаа гарамгай гэж сонссон монголчуудыг тал хээр газар угтан байлдаж хүн хүчний давуу байдлаа ашиглах төлөвлөгөөтэй байсан юм. Ялангуяа хүнд морин цэрэг болох рыцарь нь монголын хөнгөн морин цэргийг хялбархан дийлнэ гэж бодож байжээ. Байдар 1241 оны 3-р сарын 10-нд [[Висла мөрөн|Висла]] мөрнийг [[Сандомир]]ын ойролцоо гаталжээ. Хаданы түмтийг [[Ленчица]], [[Краков]] хотын зүг илгээгээд, Байдар өөрөө Кельц хүртэл довтолсон байна. Бага Польшийн нийслэл [[Краков]] орох замыг хаасан Влодимерж Воеводын захирсан Краковын цэрэг, Пакослав Воеводын захирсан Сандомирын цэргийг Хадан 3-р сарын 18-нд Хмельниковийн дэргэд бут цохиод, Краковыг бүслэн хаажээ. Влодимерж Воевод энэ тулалдаанд алагдаж, Краков ба Сандомирын ван «Ичимтгий» хочтой IV Болеслав өөрийн эх Орос вангийн ахайтан Гремиславна Ингдаровна, гэр бүлийн хамт нийслэлээ санд мэнд орхин, Мажар jee дүрвэн гарсан байна. Ингээд Сандомир, Краков зэрэг хотуудыг эзлэн авсныхаа дараа Бат хаан 1240/41 оны өвөл цэргээ хуваав. 1241 оны 4-р сарын 2-нд Байдар, Хадан нарын нэгдсэн цэрэг [[Силези муж|Силезийн]] нийслэл [[Вроцлав]] (Бреслау)-ыг эзлэн авч, нутаг дэвсгэрийг нь түймэрдэн шатаажээ. Асар богино хугацаанд Бага Польш бут цохигдсон нь гэгээн цагаан өдөр аянга ниргэхтэй адил болов. Бага Польшийг түрэмгийлж бусниулсан нь тус улсын бусад газар нутагт ч түгшүүр дэгдээжээ. Генрих ван эх нутгаа хамгаалахыг Шлезийн (Силезийн) оршин суугчдаас уриалсны дараа Вроцлав руу зүг зүгээс Польшийн рыцариуд цуварч эхлэв. Бага Польш болон Их Польшийн өмнөд хэсгийн дайчид Краковын Воеводын ах Сулиславын удридлага дор цугларч байлаа. Дээд Шленскийн (Силезийн) цэргийг Опполегийн Мечислав толгойлов. Хенрих өөрөө Доод Сизелийн цэргийг захирав». Чехийн ван «Өрөөсөн нүдэт» хэмээх [[I Вацлав]] гар хумхин суусангүй дайнд эрчимтэй бэлтгэж байлаа. Хүч хавсрахыг санал болгосон Хенрихийн хүсэлтийг тэрээр тун уриалгахан хүлээн авч, удалгүй 40,000 явган цэрэг, 6,000 морин цэргийн хамт нийслэл [[Праг]] хотоо орхин, түүнтэй нэгдэхээр Силези руу хөдөлсөн боловч тулаан дууссаны дараа иржээ. Нөхцөл байдал ингэж эргэсэнд Байдар, Хадан нар түмт, мянгатын дарга нарыг хуралдуулж, дайсны хүчийг нэгтгэлгүй өрсөж цохихоор шийдэж, Вроцлавын бүслэлтээ зогсоож, Хенрихийн арми руу хөдөлсөн байна. Цаг хугацаатай уралдах хэрэгтэй байлаа. Чехүүд хэдхэн өдрийн зайд ирээд байгааг туршуулууд мэдээлж байв. Гэхдээ хамгийн гол нь Хенрихийг Вацлав руу нэгтгэхгүй байлгаж тулалдаанд оруулах нь чухал байлаа. Гэвч Хенрих өөрийн хүчинд эрдэж, I Вацлавыг хүлээлгүй монголчуудтай тулалдхаар зориг шулууджээ. Магадгүй, тэрээр өөрөөс нь цөөн цэрэгтэй дайснаа дарна гэдэгт итгэж, монголчуудыг ялсан баатрын алдрыг I Вацлавтай хуваалцахыг хүсээгүй ч байж болно. Цэрэглэн мордохын өмнө Мариа дарь эхийн сүмийн дээврээс унасан чулуу Хенрих ванг золтой л цохиж алсангүй. Хенрих энэ хачин тохиолдлыг муу ёрын шинж хэмээн сэжиглэсэн ч замд гарчээ. == Цэргийн зохион байгуулалт == === Монголчууд === Монголчуудын тактик нь үндсэндээ олон удаагийн дүр үзүүлсэн ухралт, тархай бутархай хэсгүүдээс салж холдох дүр үзүүлэх, энэ нь дайсны байгуулалтыг эвдэн тараах, арай том бөөгнөрлийг үндсэн хэсгээс холдуулан тусгаарлаж урхин отолтонд оруулан хажуугаас нь дайрах явдал байв. Эдгээр нь монголчуудын тогтсон тактикууд байсан ба тогтмол сургуулилалт, туг ашигладаг арга бүхий тулалдааны талбар дахь онцгой харилцаа холбооны үр дүнд бий болсон байв. Монгол цэргийн жанжин нь тулалдааны талбайд хамгийн өндөр цэгийг олоод түүнийг эзлэн авч түүнээсээ ноёд, доод тушаалынхандаа хөдөлгөөнийг нь зааж дохио (өнгө өнгийн утаа тавих, чанга дуу чимээ өгөх) өгдөг байв, Монгол тогтолцоо нь рыцариудын дэмжигч хүчинтэйгээ бараг ямар ч хариилцаа холбоогүй Европын болхи холбооны тогтолцооноос эрс ялгаатай байв. Нийт оролцсон цэрийн тоог тогтооход түвэгтэй юм. Европчуудын мэдээгээр монголчуудын тоо янз бүр байдаг. Зарим нь зөвхөн Легницад 100 000 гаруй байсан гэдэг, гэвч энэ тоо нь Европ даяарх монголчуудын нийт тооноос хол давсан байх ба Умард Еврази дэх монголчуудад байсан арын дэмжлэг 13-р зуунд сул байсныг харгалзан үзсэн ч энэ нь ихээхэн хэтрүүлэг юм. Одоогийн тоцоогоор бол монголчуудын тоо хамгийн ихдээ 20 мянган харваач хөнгөн морьт цэрэг байсан гэдэг. Франицискан лам Де Бридиагийн "Historia Tatarorum" –д бичсэнээр монголчуудын цэргийн тоо 10 000 байсан ба энэ нь байлдааны өмнөх амь үрэгдсэний дараа 8 000 болж цөөрсөн байхаар байна. Монгол эх сурвалжууд бол Польшийг эзлэн түрэмигийлсэн цэргийн хүчийг хоёр түмэн (20 000 эрэгтэй) байсан бөгөөд энэ нь Европын армиудыг нэгдэхээс сэргийлж бүгдийг нэг мөсөн дарах [[Сүбэдэй баатар|Субээдэй баатрын]] төлөвлөгөөний хэсэг байсан гэдэг. === Польш ба түүний холбоотнууд === Жеймс Чемберсийн бичсэнээр Хенрикийн цэргийн тоо хамгийн ихдээ 25 000 байжээ. Арай бага сургагдсан бүрэлдэхүүнд [[II Миешко]] "Бүдүүн"-ээр удирдуулсан Ополе-гаас ирсэн арми, Моравийн ван Děpolt III-ын хүү Болеславаар удирдуулсан моравчууд, Их Польшийн цэрэгт татагдагсад, Голдбергийн Баварийн сайн дурын уурхайчид, (Злоторыя) нар байв. Хенрикийн өөрийн нь илүү сайн сургагдсан цэрэг нь силезийн Пиастын гүнтнүүдээс цуглуулж авсан цэрэг, хөлсний цэргүүд, мөн Францын Тамплиер, Оспитальер тайжуудын багахан бие бүрэлдэхүүн байв. Польшийн түүхч Марек Цетвиньски холбоотнуудын цэргийн тоог ойролцоогоор 2 000 байсан гэдэг бол Герард Лабуда Христосын арми 7 000-8 000 цэрэтгэй байсан гэдэг. Тодорхойгүй тооны Тевтоны тайжууд холбоотнуудын армид нэгдсэн гэж уламжлал ёсоор үздэг. Гэвч 15 дугаар зууны Длугошийн цаг тооны бичигийг Лабуда саявтар шинжлэн үзсэнээр Длугошийг уг зохиолооо бичиж дуусгаснаас хойш Германчуудыг хожим нэмж бичсэн байхаар байна. Тевтоны тайжуудын Пруссийн Ланмайстер Поппо фон Остерна нь энэхүү тулалдаанд амь үрэгдсэн гэдэг нь худал домог юм учир нь тэрээр хэдэн жилийн дараа өөрийн эхнэрийн nunnery –д очоод нас нөгчсөн. == Тулааны явц == Одоогийн Герман-Польшийн хилээс холгүй орших [[Легница]] (Лигниц)-ийн дэргэд Хенрих ван 1241 оны 4-р сарын 9-нд [[Байдар|Байдарын]] цэргийг тосон тулалдсан аж. Европчууд нийтдээ 60 орчим мянган цэрэгтэй байсан нь Байдар, Хадан нарын түмтүүдээс хүн, хүчний хувьд хоёр дахин илүү байв. Хенрих цэргээ таван чиглэл болгон хуваажээ. 1-р чиглэлийн цэргийг Моравын маркграф Дипольдын хүү Бореславаар (Польшийн вантай андуурч болохгүй) удирдуулсан [[Герман]]ы уурхайчид бүрдүүлж байв. 2-р чиглэл болох Их Польш, Краковын цэргийг Сулислав, 3-р чиглэл болох Дээд Силези, Опполегийн цэргийг Мечислав, 4-р замын цэргийг их магистр Понсе д'Обон, 5-р замын болон Доод Силези, Польшийн цэргийг Хенрих ван өөрөө толгойлсон байна. Монголчууд хот, суурин газрыг эзлэн авахдаа гарамгай гэж сонссон Генрих ван тал газар тулалдаад үзэхээр шийдсэн байж болох тухай судлаачид өгүүлсэн байдаг. Юутай ч тэрээр хүн, хүчний хувьд хавьгүй илүү байсан бөгөөд [[франц]], герман, польш рыцариудаас бүрдсэн хуягалсан хүнд морин цэрэг нь монголчуудын хөнгөн морин цэргийг хонь мэт тууна гэж найдаж байв. Шууд гардан тулалдаанд орох нь маш аюултай болохыг ойлгосон Байдар жанжин бяцхан заль зохиож дайсан нүүхийг хүлээлгүй өөрөө эхэлж хөдөлжээ. Монголчууд хулс шатааж утаан хөшиг тавьж, байрлалаа эзэлсэн байна. Хенрих ван болон түүний жанжнууд монгол цэргийн байрлалыг утаан дундаас бүрэн мэдэж, тандаж чадаагүй байна. Гэсэн ч Хенрих ван давших тушаал өгчээ. Дайсныг ойртож ирэхэд монголын эрхий мэргэн харваачид тэднийг суман бороогоор угтав. Монголчуудын тавьсан бараг сум болгон байндаа тусч байлаа. Холбоотнууд хариу барьсан боловч тэдний харвасан сум ихэнхдээ байгаа онохгүй газардаж байв. Монгол харваачид сумаа нэг тавьчихаад утаан дунд орж хэсэг замхраад, дахин эргэн гарч ирээд харваж байлаа. Салхинд туугдан утаан хөшиг нээгдэхэд европчуудын өмнө гайхалтай дүр зураг харагджээ. Тэдний өмнө бүхэл бүтэн арми биш, цөөн хэдэн цэрэг жагсаж байв. Гэвч энэ бол хуурмаг үзэгдэл байлаа. Монголчууд тунчиг жигд эгнээгээр жагссан учир зөвхөн эхний эгнээний цэрэг харагдсан нь энэ байжээ. Европчууд урьд өмнө нь хэзээ ч ийм жигд, нарийн цэргийн жагсаалыг харж байсангүй. Монголын хөнгөн морин цэргүүд давшихдаа польшоор: «Амь амиа бодоорой! Зугтаарай!» гэж хашгирч байсан нь холбоотнуудыг балмагдуулсан аж. Учир нь гардан тулаан эхлээгүй байхад Монголын эрхий мэргэн харваачдын суманд өртөж, олон цэрэг шархадсан, алагдсан байлаа. Тиймээс байлдааны санаачлагыг гартаа авах зорилгоор Генрих ван польш, герман рыцаруудад довтлох тушаал өгсөн байна. Рыцариудыг харахад үнэхээр сүрдмээр. Аанай л зарааны арьс нөмөрсөн асар том яст мэлхий мэт зэр зэвсгээ наранд гялалзуулсаар аажим аажмаар урагшлав. Төмөр дуулгаар битүү хучигдсан, Герман төдийгүй, Европ даяар алдаршсан Германы Тевтоны бүлэглэлийн рыцариуд анхандаа тактикийн амжилтад хүрч, монголчуудыг шахаж эхэлжээ. Гэвч манёвр сайтай Монголын хөнгөн морин цэрэг зориуд зугтахад европчууд араас нь нэхэж, эгнээгээ задгай тавьсан аж. Чухам энэ үед тулалдаанд ороогүй байсан Хаданы түмт бөөрнөөс нь цохиж, рыцариудыг хиаруулжээ. Монголчуудын довтолгооны хамгийн эхэнд ван алагдсан нь холбоотнуудыг удирдлагагүй болгож уймруулсан байна. Рыцариудын араас Генрихийн цэрэг ч мөн адил цохигдов. Генрих вангийн толгойг монголчууд жадны үзүүрт хатган, Бат хааны цэргийн эсрэг боссон хэнбугайг ч ийм тавилан хүлээж буйг сануулан Легницэд давхилдан иржээ. Тулалдааны дараа вангийн бэлэвсэн гэргий Анна эр нөхрөө загалмайтны ёсоор оршуулахаар цогцсыг нь хайгаад олоогүй байна. Учир нь монголчууд Генрихийн толгойг тастаад, бүх хувцсыг нь тайчсан тул олон арван мянган цогцосноос ялгаж таних арга байгаагүй гэдэг. Тиймээс Анна зүүн хөлөндөө зургаан хуруутай хүний цогцсыг хайхыг тушааж, гагцхүү ингэж л золгүй вангийн биеийг эцэст нь олсон гэдэг. Энэ явдлаас хойш 600 жилийн дараа буюу 1832 онд археологичид Хенрих вангийн гэгддэг булшийг нээхэд үнэхээр толгойгүй, зүүн хөлөндөө зургаан хуруутай араг яс олдсон байна. Хенрихийн цогцос олдсон газар хожим сүм барьсан бөгөөд өдгөө жуулчдын сонирхон очих газрын нэг болжээ. Хенрих ван алагдсан тухай өөр нэг хувилбар бий. Энэхүү хувилбараар бол: «Монголчууд Силезийн Хенрихийг олзолж, тулалдааны үед амь үрэгдсэн монгол цэргийн жанжны өмнө сөгдүүлжээ. Үүний дараа ванг хороож, харин толгойг нь Бат хаанд илгээсэн байна». Юутай ч эр нөхрөө загалмайтны ёсоор оршуулах гэж Анна ахайтан чамгүй зовжээ. Загалмайны үйл хэргийн төлөө амь насаа алдсан Хенрихийг зовлон эдлэгч хэмээн зарлаж, «Үнэн сүсэгт» хэмээн өргөмжлөх болсон юм. Тулалдааны орой монголчууд дайсны алагдсан цэргүүдийн баруун чихийг огтолж, есөн шуудай дүүргэж тал нутаг руугаа их хаандаа илгээсэн гэдэг. Зарим эх сурвалжид дурдсанаар бол Легниц дахь тулалдаанд европчууд нийт 40,000 цэргээ алдсан гэсэн нь бий. Зөвхөн Тамплиерийн бүлэг л 500 рыцарь алдсан нь маш их тоо байлаа. (Харьцуулж хэлэхэд 1242 оны Чудын нуурын мөсөн дээр болсон тулалдаанд Новгородын ван Александр Ливоны бүлгийн цэргийг бут цохиход 50 рыцарь алагдсан байна). Легниц дахь тулалдааны үеэр монголчууд байлдааны түүхэнд анх удаа хорт хийн нэг төрлийг ашигласан гэж судлаачид үздэг. Тулалдааны эхэнд талбар дээр гашуун утаа амтагдаж байсан талаар европчууд ярьсан тухай судар бичгүүдэд тэмдэглэсэн нь бий. Европчууд салхины өөдөөс харж байрлалаа эзэлсэн байдаг. Лууны толгойгоор чимсэн тусгай хоолойнуудын тусламжтайгаар монголчуудын цацсан утаа салхинд туугдан Генрих вангийн цэрэгт хүрч байв. Тэрхүү хоолойнуудыг европчууд анхандаа дохио өгдөг молцог байна гэж эндүүрсэн аж. Польшийн он тооллын бичээч Ян Длугошийн тэмдэглэснээр тэдгээр молцгуудаас «гэнэт үүл мэт маш их хэмжээний өмхий үнэртэй утаа гарч, байлдааны талбайг битүү хучсан. Холбоотны цэргүүдийн толгой эргэж, байлдах чадвараа алдаж байлаа. Монголчуудын хэрэглэсэн утааг судар бичгүүдэд хэрхэн дүрсэлнийг эрдэмтэд судлаад, сэтгэл мэдрэлд нөлөөлж, тамирдуулах үйлчилгээтэй хийний нэг төрөл байжээ гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн байдаг. Легниц дахь тулалдаанд Европтоо шилдэгт тооцогддог герман рыцарууд хиар цохиулсан нь Буурал Европыг монголчууд байлдан дагуулах бүрэн чадвартай, тэдэнд эсэргүүцэл үзүүлж, довтолгооныг нь зогсоож чадах хүч үгүй болохыг бэлхнээ харуулсан юм. Хожим герман рыцариуд монголчуудыг хуурамчаар зугтсаныг цэрэг ёсонд нийцэхгүй үйлдэл хийхээс цээрлэдэг гэсэн яриа гаргасан юм. Гэтэл Легниц дахь тулалдаанаас 1600 гаруй жилийн өмнө Эртний Грекийн дайчин улс Спартын хаан II Агесилай: «Дайснаа хуурч мэхлэх нь шударга төдийгүй таатай» гэж хэлсэн байдаг нь нэгийг өгүүлнэ. == Тулалдааны дараа == Хенрих ванг алагдах үед Чехийн ван Вацлавын цэрэг Легницээс ердөө нэг хоногийн зайд ирээд байв. Байдар дайсны шинэхэн хүчинтэй дахин тулалдахаас болгоомжилж, Бат хаантай нэгдэхээр Мажарын зүг хөдөлжээ. Явуут дундаа Броцлавыг авахыг оролдсон ч бүтэлгүйтсэн байна. Үүний дараа монголчууд Одмухов руу хөдөлж, Доод Силезид хэд хоноод, Рацибужд туслан очжээ. Томоохон хотуудыг авах зориулалттай оньсон зэвсэг байгаагүй учир Байдар амжилтгүй довтолгооны дараа 4-р сарын 16-нд Бат хаантай нэгдэхээр Морави руу хөдөлжээ. Хүн ам цөөтэй, уулархаг Морави талын монголчуудад стратегийн ач холбогдолгүй байлаа. Монголын цэргийн зарим анги нэгтгэл Германы нутаг дэвсгэрт цөмрөн орж, Мейсен хот хүртэл давшиж, хил орчмын газар нутгийг түйвээв. Гарамгай ялалт байгуулсныхаа дараа монголчууд Герман руу биш, харин өмнө зүг рүү хөдөлсөн байна. Үүнийг тэд Вацлав вангийн цэргээс айсных гэж тайлбарлах нь бий. Тэгвэл энэ талаар Я.Халбай ийм тайлбар өгсөн байдаг. «/.../ Монголчууд Хятадад ч, Дундад Азид ч дайсны давуутай хүчнээс айж бэрхшээж айгаагүй. Түүнээс гадна шаардлагатай үед монголчууд Бат хаан болон бусад анги нэгтгэлээс тусламж авах бололцоотой байсан/.../ Монголчууд яагаад Герман руу давшилгүй өмнө зүг рүү хөдөлсөн бэ? Хариулт ойлгомжтой. Европын өмнөд нутгуудаас Герман илэрхий ядуу байв. Хэрэв тийм биш байсан бол Бат хаан цэргийнхээ гол хүчийг удирдаад, Мажарын дараа Германд заавал халдах байсан. Монголын тагнуул анги тухайн үед Герман хөгжлийн хувьд сул дорой байсныг мэдээлж байжээ. Тиймээс гол цохилт өгөх чиглэлийг тодорхойлж, Мажарын дараа Адриатын тэнгис рүү, цаашлаад Ром руу юуны өмнө түрэмгийлэхээр тогтсон байна. 1242 онд Сүбэдэй Их хаан [[Өгэдэй хаан|Өгөдэй хааныг]] урьд онд нас нөгчсөнийг сонссоны дараа могнголын арми дахин дорно зүгт ухарчээ. Уламжлал ёсоор Субэдэй, түүний арми шинэ их хааныг сонгохоор нийслэл рүүгээ буцан очсон байна. Батхаан монголоос эргэж ирсний дараа түүний үеэлүүдтэй гээ харилцаа муу байсан учир [[Мөнх хаан|Мөнх хааныг]] Хаанаар сонгогдох хүртэл дахин Европ руу мордохыг төлөвлөөгүй боловч уг төдлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө 1255 онд тэрээр нас нөгчжээ. Түүний дүү Бэрхийн хаанчлалын үед Алтан Орд нь Илханат дахь түүний үеэлүүдийн хоорондын зөрчилдөөнтэй байсан. Монголчууд дахин хэзээ ч өрнөд рүү эзлэн түрэмгийлэхээр болдоогүй зөвхөн олз дээрэмдэх зорилгоор дайрч байсань тэр ч байтугай бусад монголчуудаасаа хамгаалахаас аргагүй басны улмаас олон тооны цэргийн хүчээ зориулж чадахгүй байв. Бүрэндэйгийн удирдлагын дор дахин 1259 онд Польшийг амжилттай довтолжээ. Tulabuga, Nogai Khanы удирдлагын дор 1286 онд амжилттай, 1287 онд амжилтгүй тус тус дайрсан. Эдгээр дайралтууд нь эзлэн авах зорилгогүй байсан тул Польш, Унгар улсууд 1241 оноос хойш төдийлөн ноцтой аюулд өртөөгүй, гэтэл тэдгээрийээс дорно зүгт орших Оросын нутгууд алтан ордын дор дараагийн хоёр зууны турш байв. Гэвч Өгөдэй хааны нас нөгчих үед Субэдэй, Батхаан нар Төв Европыг өвлийн цагт довтлох, умаар “Их далай” (Атлантын далай)-д хүргэх төлөвлөгөөгөө эцэслэж байв. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080603183522/http://www.zabytki.pl/sources/muzea/l/legnickie-pole.html Muzeum Bitwy Legnickiej – www.zabytki.pl] * [https://web.archive.org/web/20160914073558/http://muzeum-miedzi.art.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=66:muzeum-bitwy-legnickiej-w-legnickim-polu&catid=36:wystawy-stale&Itemid=27 Muzeum Bitwy Legnickiej – www.muzeum-miedzi.art.pl] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]] [[Ангилал:Легница|тулалдаан]] [[Ангилал:1241 он]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дундад зууны Бохемийн түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Польшийн түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Силезийн түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны тулалдаан]] [[Ангилал:Темпларын рыцарийн тулалдаан]] [[Ангилал:Германы рыцарийн тулалдаан]] [[Ангилал:Мальтын рыцарийн тулалдаан]] [[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:Монгол-Германы харилцаа]] i26kfsjmvyw6fhcm14j4tipqf259ht3 Новак Жокович 0 21155 872513 743437 2026-10-04T13:05:31Z Enkhsaihan2005 64429 872513 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн теннисчин (1987 онд төрсөн)}} {{Инфобокс теннисчин |name = Новак Жокович |image = Novak Djokovic Paris 2024 Olympic Games (cropped).jpg |caption = Жокович [[Теннис 2024 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2024 оны Олимпод]] | image_upright = .8 | native_name = {{lang|sr-Cyrl|Новак Ђоковић|i=unset}}<br />{{lang|sr-Latn|Novak Đoković|i=unset}} /<br>{{lang|sr-Latn|Novak Djoković|i=unset}}<ref>{{cite web|title=Novak Djoković: The Wolf in Winter |url=https://press.amazonmgmstudios.com/us/en/sports/novak-djokovic-the-wolf-in-winter|website=Amazon MGM Studios Press|publisher=Amazon MGM Studios|access-date=2026-10-04}}</ref> | country = {{SCG}} (2003–2006)<br>{{SRB}} (2006–одоо) | residence = [[Афин]], Грек | birth_date = {{birth date and age|1987|5|22}} | birth_place = [[Белград]], [[Бүгд Найрамдсах Социалист Серби Улс|Серби]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|Югослав]] |height = {{convert|1.88|m|abbr=on}}<ref name="ATP Tour">{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview |title=Novak Djokovic {{!}} Overview |access-date=2026-10-04 |work=[[ATP Tour]] |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129194220/https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview |url-status=live }}</ref><ref name=dare>{{#invoke:cite|web|url=http://novakdjokovic.com/en/novak-djokovic |title=Novak − Novak Djokovic |publisher=novakdjokovic.com |access-date=2026-10-04 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226094631/http://novakdjokovic.com/en/novak-djokovic/ |url-status=live }}</ref> |turnedpro = 2003 |coach = [[Борис Бошнякович]]<br>[[Виктор Троицки]] | plays = Баруун гар (хоёр гараар арын цохилт) |careerprizemoney= US $194,831,590<ref name="career-prize-money-leaders">{{#invoke:cite|web|title=ATP Prize Money Leaders |url=http://www.protennislive.com/posting/ramr/career_prize.pdf |access-date=2026-10-04 |archive-date=2025-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230094617/https://www.protennislive.com/posting/ramr/career_prize.pdf |url-status=live}}</ref> |website = [https://novakdjokovic.com/en/ novakdjokovic.com] |singlesrecord = {{tennis win loss percentage|dec=1|W=1178|L=240}} |singlestitles = [[Новак Жоковичийн карьерын статистик|101]] |highestsinglesranking = [[МТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан ганцаарчилсан төрлийн теннисчдийн жагсаалт|'''1-т''']] (2011 оны 7 сарын 4) |currentsinglesranking = 11-т (2026 оны 9 сарын 28)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/rankings/singles|title=Rankings Singles|website=atptour.com|access-date=2026-10-04|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222140103/https://www.atptour.com/en/rankings/singles|url-status=live}}</ref> |AustralianOpenresult = '''А''' ([[2008 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2008]], [[2011 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2011]], [[2012 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2013 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2013]], [[2015 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2016 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2016]], [[2019 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2019]], [[2020 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2020]], [[2021 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2021]], [[2023 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2023]]) |FrenchOpenresult = '''А''' ([[2016 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2016]], [[2021 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2021]], [[2023 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2023]]) |Wimbledonresult = '''А''' ([[2011 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2011]], [[2014 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2014]], [[2015 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2018 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2018]], [[2019 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2019]], [[2021 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2021]], [[2022 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2022]]) |USOpenresult = '''А''' ([[2011 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2011]], [[2015 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2018 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2018]], [[2023 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2023]]) |Othertournaments = yes |Olympicsresult = '''А''' ([[Теннис 2024 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2024]]) |MastersCupresult = |doublesrecord = {{tennis win loss percentage|dec=1|W=67|L=83}} |doublestitles = 1 |highestdoublesranking = 114-т (2009 оны 11 сарын 30)<ref>{{#invoke:cite|web|url=https://www.atptour.com/en/rankings/doubles |title=Rankings Doubles |website=atptour.com |access-date=2026-10-04 |archive-date=2019-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506073200/https://www.atptour.com/en/rankings/doubles |url-status=live}}</ref> |currentdoublesranking = 572-т (2026 оны 9 сарын 28) |AustralianOpenDoublesresult = 1R ([[2006 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2006]], [[2007 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2007]]) |FrenchOpenDoublesresult = 1R ([[2006 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2006]]) |WimbledonDoublesresult = 2R ([[2006 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн хос|2006]]) |USOpenDoublesresult = 1R ([[2006 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2006]]) |OthertournamentsDoubles = yes |OlympicsDoublesresult = 2R ([[Теннис 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хос|2016]]) | USOpenMixedresult = 1R ([[2025 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2025]], [[2026 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2026]]) |OthertournamentsMixedDoubles = yes |OlympicMixedDoublesresult = SF – 4-т ([[Теннис 2020 оны Зуны Олимпод – Холимог хос|2021]]) |Team = yes |DavisCupresult = '''А''' ([[2010 оны Дэвисийн цом|2010]]) |HopmanCupresult = F ([[2008 оны Хопманы Цом|2008]], [[2013 оны Хопманы Цом|2013]]) |updated = 2026 оны 9 сарын 30 |module = {{Инфобокс албан тушаалтан | embed = yes | office = [[Мэргэжлийн Теннисчдийн Холбоо|МТХ-ны]] Тоглогчдын зөвлөлийн ерөнхийлөгч | vice_president = [[Кевин Андерсон]] | term_start = 2016 оны 8 сарын 30 | term_end = 2020 оны 8 сарын 30 | predecessor = [[Эрик Буторак]] | successor = [[Кевин Андерсон]] | signature = Novak Djokovic signature.svg }} | medaltemplates-expand = yes | medaltemplates = {{Медаль|Улс|{{SRB}}}} {{Медаль|Спорт|[[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2024 оны Зуны Олимп|2024 Парис]]|[[Теннис 2024 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]]}} }} '''Новак Жокович''' ({{lang-sr|Новак Ђоковић, Novak Đoković}}; 1987 оны 5 сарын 22-нд төрсөн) нь [[Серби]]йн мэргэжлийн [[теннис]]чин юм. Тэрээр ганцаарчилсан төрлөөр [[Их дуулга (теннис)|Их дуулгад]] 2 удаа, [[2008 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн|2008]] and [[2011 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн|2011]] онуудад [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]д түрүүлсэн бөгөөд Их дуулгын ганцаарчилсан төрөлд Сербийн нэрийн өмнөөс оролцож түрүүлсэн анхны тоглогч, нээлттэй үеийн түүхэнд Их дуулгын хагас шигшээд шалгарсан хамгийн залуу тоглогч билээ<ref>{{cite web | title = Roger Federer vs. Novak Djoković Australian Open Preview| url = http://www.tennis-x.com/story/2008-01-24/h.php | accessdate = 2008-01-24}}</ref>. Жокович нь [[Рожер Федерер]]ийг Их дуулгын тэмцээнүүдэд гурав болон түүнээс дээш удаа ялсан цөөхөн хэдэн тоглогчийн нэг бөгөөд үүнээс 2 удаа дараалж ялсан нь зөвхөн [[Рафаэл Надал]] болон Жокович нар юм. 2010 онд Сербийн багаа [[2010 оны Дэвисийн цом|Дэвисийн цомд]] хүргэсэн. Жокович сүүлийн 4 жил дараалан [[МТХ-ны цуврал]]ыг дэлхийн №3 чансаатайгаар үдэж байна (Надал, Федерер нарын ард). Хамгийн өндөр чансаа болох №2-тоо 2010 оны 2 сард бичигдэж байжээ. Жокович Сербийн оны шилдэг тамирчнаар 2 удаа шалгарч байсан бөгөөд Сербийн түүхэн дэх хамгийн шилдэг теннисчин гэгдэх нь олонтаа. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Novak Đoković|Новак Жокович}} * [https://web.archive.org/web/20120414073432/http://www.novakdjokovic.rs/index.php?jezik=2 Албан ёсны вэбсайт] {{en icon}} * [https://web.archive.org/web/20100217142138/http://www.novakdjokovic.rs/index.php?jezik=1 Албан ёсны вэбсайт] {{sr icon}} * {{ATP|id=D643}} * {{ITF male profile|number=100004087}} * {{DavisCupplayerlink|id=100004087}} * [http://www.flickr.com/photos/djokovic/ Фликр дэх Жоковичийн зургууд] {{DEFAULTSORT:Жокович, Новак}} {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} [[Ангилал:Сербийн теннисчин]] [[Ангилал:Сербийн олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Сербийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч]] [[Ангилал:Теннисний дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Белградын тамирчин]] [[Ангилал:Сербичүүд]] [[Ангилал:Югославын хүн]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] fsf1fnz9ytdtklckn2j8m5194i5orof Ким Клейстерс 0 21161 872515 868558 2026-10-04T13:09:44Z Enkhsaihan2005 64429 872515 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс теннисчин | Name = | Bild = US Open Tennis 2010 1st Round 192.jpg | Bildbeschriftung = Ким Клийстерс, 2010 | Spitzname = | Nationalität = {{BEL}} | Geburtstag = 1983 оны 6 сарын 8 | Größe = 174 | Gewicht = | ErsteProfisaison = 1997 | Rücktritt = 2012 | Spielhand = баруун | Trainer = | Preisgeld = 24.442.340 | EinzelBilanz = 523:127 | AnzahlEinzelTitel = 41 [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Xолбоо|ЭТX]], 3 [[Oлон Улсын Теннисний Холбоо|ОУТХ]] | HoechsteEinzelPlatzierung = 1 (2003 оны 8 сарын 11) | AktuelleEinzelPlatzierung = | WochenNr1 = 20 | AnzahlGrandSlamTitelEinzel = 4 | AustralianOpenErgebnisEinzel = '''Аварга''' (2011) | FrenchOpenErgebnisEinzel = Шигшээ (2001, 2003) | WimbledonErgebnisEinzel = Шөвгийн 4 (2003, 2006) | USOpenErgebnisEinzel = '''Аварга''' (2005, 2009, 2010) | DoppelBilanz = 131:55 | AnzahlDoppelTitel = 11 ЭТX, 3 ОУТХ | HoechsteDoppelPlatzierung = 1 (2003 оны 8 сарын 4) | AktuelleDoppelPlatzierung = | WochenNr1Doppel = [[Дэлхийн эмэгтэй теннисний зэрэглэлийн жагсаалт|4]] | AnzahlGrandSlamTitelDoppel = 2 | AustralianOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 4 (2003) | FrenchOpenErgebnisDoppel = '''Аварга''' (2003) | WimbledonErgebnisDoppel = '''Аварга''' (2003) | USOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 4 (2002) | AnzahlGrandSlamTitelMixed = | AustralianOpenErgebnisMixed = | FrenchOpenErgebnisMixed = Шөвгийн 8 (2000) | WimbledonErgebnisMixed = Шигшээ (2000) | USOpenErgebnisMixed = Шөвгийн 8 (2012) | OlympischeMedaille1 = | OlympischeMedaille1Modus = | OlympischeMedaille1Jahr = | Updated = }} '''Ким Антони Лоде Клейстерс''' ({{lang-nl|Kim Antonie Lode Clijsters}}; 1983 оны 6 сарын 8-нд төрсөн) нь [[Бельги]]йн мэргэжлийн [[теннис]]чин. Тэрээр ганцаарчилсан болон хос төрлөөр аль алинд нь чансаагаараа дэлхийд тэргүүлж байсан удаатай. 2011 оны 1 сарын 31-ний байдлаар 2-рт бичигдэж байна. Тэрээр ээж болсныхоо дараа хамгийн олон удаа [[Их дуулга (теннис)|Их дуулгын]] ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн амжилтыг [[Маргарет Курт]]ын хамтаар эзэмшдэг. Клейстерс [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Холбоо|ЭТХ]]-ны цувралын 41 тэмцээнд ганцаарчилсан төрлөөр, 11 тэмцээнд хос төрлөөр тэргүүлж байв. [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] 3 (2005, 2009, 2010), [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]д 1 (2011) удаа, нийтдээ Их дуулгад 4 удаа түрүүлжээ. Тэрээр мөн Их дуулгад 4 удаа аман хүзүүдэж байснаас гадна [[ЭТХ-ны цувралын аварга шалгаруулах тэмцээн]]д ганцаарчилсан төрлөөр 2002, 2003, 2010 онуудад тэргүүлсэн. Хос төрлөөр 2003 онд [[Францын нээлттэй тэмцээн]], [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдонд]] тэргүүлж байв. Клейстерс 2007 оны 5 сарын 6-нд зодог тайлах болсноо гэнэт зарласан<ref name="Diary">{{Webarchiv|url=http://www.sport.be/kimclijsters/eng/nieuws/kimsdagboek/ |wayback=20061107014315 |text=Sport.be |archiv-bot=2023-09-26 12:16:32 InternetArchiveBot }}, Kim's Diary-Thanks you, 6 May 2007</ref>, гэхдээ 2 жил орчмын дараа буюу 2009 оны 3 сарын 26-нд ЭТХ-ны цувралд дахин оролцох болсон тухайгаа мэдэгджээ<ref name="Return">[http://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSTRE52P2KA20090326 Reuters.com], Clijsters announces return to tour, 26 March 2009</ref>. Буцаж ирснээсээ хойш дөнгөж гурав дахь тэмцээндээ буюу [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] түрүүлж, цагаан хуудсаар тус тэмцээнд оролцоод түрүүлсэн анхны теннисчин болсноос гадна 1980 оны [[Эвонн Гүүлагонг]]оос хойш томоохон тэмцээнд түрүүлсэн анхны ээж-теннисчин болсон байна<ref name="first-unseeded">{{Cite web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |title=SportsIllustrated.cnn.com |access-date=2011-01-31 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923041050/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |url-status=dead }}</ref>. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Clijsters|Ким Клейстерс}} * {{official|http://www.kimclijsters.be/}} * {{Twitter|Clijsterskim}} * {{YouTube|user=ClijstersTube}} * {{wta|id=1583|name=Kim Clijsters}} * {{ITF female profile|number=20011723}} * {{ITF junior profile|number=20011723}} * {{FedCupplayerlink|id=20011723}} * {{imdb name|id=1716531|name=Kim Clijsters}} * [https://web.archive.org/web/20110130145552/http://www.tennistournaments4u.com/player-profiles/kim-clijsters-up-to-speed.html Ким Клейстерсийн профиль] {{DEFAULTSORT:Клейстерс, Ким}} [[Ангилал:Бельгийн теннисчин]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бельгийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Бельгичүүд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] bvaee6p8sry3rhpte3dvpao2nd5dm2a 872516 872515 2026-10-04T13:09:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ким Клийстерс]] to [[Ким Клейстерс]] 872515 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс теннисчин | Name = | Bild = US Open Tennis 2010 1st Round 192.jpg | Bildbeschriftung = Ким Клийстерс, 2010 | Spitzname = | Nationalität = {{BEL}} | Geburtstag = 1983 оны 6 сарын 8 | Größe = 174 | Gewicht = | ErsteProfisaison = 1997 | Rücktritt = 2012 | Spielhand = баруун | Trainer = | Preisgeld = 24.442.340 | EinzelBilanz = 523:127 | AnzahlEinzelTitel = 41 [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Xолбоо|ЭТX]], 3 [[Oлон Улсын Теннисний Холбоо|ОУТХ]] | HoechsteEinzelPlatzierung = 1 (2003 оны 8 сарын 11) | AktuelleEinzelPlatzierung = | WochenNr1 = 20 | AnzahlGrandSlamTitelEinzel = 4 | AustralianOpenErgebnisEinzel = '''Аварга''' (2011) | FrenchOpenErgebnisEinzel = Шигшээ (2001, 2003) | WimbledonErgebnisEinzel = Шөвгийн 4 (2003, 2006) | USOpenErgebnisEinzel = '''Аварга''' (2005, 2009, 2010) | DoppelBilanz = 131:55 | AnzahlDoppelTitel = 11 ЭТX, 3 ОУТХ | HoechsteDoppelPlatzierung = 1 (2003 оны 8 сарын 4) | AktuelleDoppelPlatzierung = | WochenNr1Doppel = [[Дэлхийн эмэгтэй теннисний зэрэглэлийн жагсаалт|4]] | AnzahlGrandSlamTitelDoppel = 2 | AustralianOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 4 (2003) | FrenchOpenErgebnisDoppel = '''Аварга''' (2003) | WimbledonErgebnisDoppel = '''Аварга''' (2003) | USOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 4 (2002) | AnzahlGrandSlamTitelMixed = | AustralianOpenErgebnisMixed = | FrenchOpenErgebnisMixed = Шөвгийн 8 (2000) | WimbledonErgebnisMixed = Шигшээ (2000) | USOpenErgebnisMixed = Шөвгийн 8 (2012) | OlympischeMedaille1 = | OlympischeMedaille1Modus = | OlympischeMedaille1Jahr = | Updated = }} '''Ким Антони Лоде Клейстерс''' ({{lang-nl|Kim Antonie Lode Clijsters}}; 1983 оны 6 сарын 8-нд төрсөн) нь [[Бельги]]йн мэргэжлийн [[теннис]]чин. Тэрээр ганцаарчилсан болон хос төрлөөр аль алинд нь чансаагаараа дэлхийд тэргүүлж байсан удаатай. 2011 оны 1 сарын 31-ний байдлаар 2-рт бичигдэж байна. Тэрээр ээж болсныхоо дараа хамгийн олон удаа [[Их дуулга (теннис)|Их дуулгын]] ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн амжилтыг [[Маргарет Курт]]ын хамтаар эзэмшдэг. Клейстерс [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Холбоо|ЭТХ]]-ны цувралын 41 тэмцээнд ганцаарчилсан төрлөөр, 11 тэмцээнд хос төрлөөр тэргүүлж байв. [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] 3 (2005, 2009, 2010), [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]д 1 (2011) удаа, нийтдээ Их дуулгад 4 удаа түрүүлжээ. Тэрээр мөн Их дуулгад 4 удаа аман хүзүүдэж байснаас гадна [[ЭТХ-ны цувралын аварга шалгаруулах тэмцээн]]д ганцаарчилсан төрлөөр 2002, 2003, 2010 онуудад тэргүүлсэн. Хос төрлөөр 2003 онд [[Францын нээлттэй тэмцээн]], [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдонд]] тэргүүлж байв. Клейстерс 2007 оны 5 сарын 6-нд зодог тайлах болсноо гэнэт зарласан<ref name="Diary">{{Webarchiv|url=http://www.sport.be/kimclijsters/eng/nieuws/kimsdagboek/ |wayback=20061107014315 |text=Sport.be |archiv-bot=2023-09-26 12:16:32 InternetArchiveBot }}, Kim's Diary-Thanks you, 6 May 2007</ref>, гэхдээ 2 жил орчмын дараа буюу 2009 оны 3 сарын 26-нд ЭТХ-ны цувралд дахин оролцох болсон тухайгаа мэдэгджээ<ref name="Return">[http://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSTRE52P2KA20090326 Reuters.com], Clijsters announces return to tour, 26 March 2009</ref>. Буцаж ирснээсээ хойш дөнгөж гурав дахь тэмцээндээ буюу [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] түрүүлж, цагаан хуудсаар тус тэмцээнд оролцоод түрүүлсэн анхны теннисчин болсноос гадна 1980 оны [[Эвонн Гүүлагонг]]оос хойш томоохон тэмцээнд түрүүлсэн анхны ээж-теннисчин болсон байна<ref name="first-unseeded">{{Cite web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |title=SportsIllustrated.cnn.com |access-date=2011-01-31 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923041050/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |url-status=dead }}</ref>. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Clijsters|Ким Клейстерс}} * {{official|http://www.kimclijsters.be/}} * {{Twitter|Clijsterskim}} * {{YouTube|user=ClijstersTube}} * {{wta|id=1583|name=Kim Clijsters}} * {{ITF female profile|number=20011723}} * {{ITF junior profile|number=20011723}} * {{FedCupplayerlink|id=20011723}} * {{imdb name|id=1716531|name=Kim Clijsters}} * [https://web.archive.org/web/20110130145552/http://www.tennistournaments4u.com/player-profiles/kim-clijsters-up-to-speed.html Ким Клейстерсийн профиль] {{DEFAULTSORT:Клейстерс, Ким}} [[Ангилал:Бельгийн теннисчин]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бельгийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Бельгичүүд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] bvaee6p8sry3rhpte3dvpao2nd5dm2a 872529 872516 2026-10-04T20:31:46Z Enkhsaihan2005 64429 872529 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бельгийн теннисчин (1983 онд төрсөн)}} {{Инфобокс теннисчин |name = Ким Клейстерс |image = Kim Clijsters.jpg |caption = Клейстерс 2011 онд |country = {{flag|Бельги}} |residence = [[Бре, Бельги|Бре]], Бельги<br />[[Нью-Жерси]], АНУ |birth_date = {{birth date and age|1983|6|8}}<ref name="wta-profile"/> |birth_place = [[Билзен]], Бельги |height = 1.74 м (5 фут 8½ инч) |turnedpro = 1997 оны 8 сарын 17 |retired = 2007–2009; 2012–2020; 2022 оны 4 сарын 12 |plays = Баруун гар (хоёр гараар арын цохилт) |coach = [[Фред Хеммес, бага]] (2020–2022) |careerprizemoney = {{US$|24,545,194|link=yes}}<ref>{{cite web |title=Career Prize Money Leaders |url=http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf |website=WTA Tennis |access-date=2026-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106082954/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf |archive-date=2019-11-06 |url-status=live }}</ref> |tennishofyear = 2017 |tennishofid = kim-clijsters |website = [https://www.kimclijsters.com/ kimclijsters.com] |singlesrecord = {{tennis win loss percentage|W=523|L=132|dec=2}} |singlestitles = 41 |highestsinglesranking = [[ЭТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан эмэгтэй теннисчдийн жагсаалт|'''1-т''']] (2003 оны 8 сарын 11) |AustralianOpenresult = '''А''' ([[2011 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2011]]) |FrenchOpenresult = F ([[2001 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2001]], [[2003 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]]) |Wimbledonresult = SF ([[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2006 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2006]]) |USOpenresult = '''А''' ([[2005 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]], [[2009 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2010 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]]) |Othertournaments = yes |Olympicsresult= QF ([[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]]) |doublesrecord = {{теннисийн амжилт|won=131|lost=55}} |doublestitles = 11 |highestdoublesranking = [[ЭТХ-ны хос төрлийн чансааг тэргүүлж байсан теннисчдийн жагсаалт|'''1-т''']] (2003 оны 8 сарын 4) |AustralianOpenDoublesresult = QF ([[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2003]]) |FrenchOpenDoublesresult ='''А''' ([[2003 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2003]]) |WimbledonDoublesresult ='''А''' ([[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2003]]) |USOpenDoublesresult = QF ([[2002 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн#Эмэгтэйчүүдийн хос|2002]]) | OthertournamentsDoubles = yes | Mixed = yes | mixedtitles = | mixedrecord = | AustralianOpenMixedresult = | FrenchOpenMixedresult = 3R ([[2000 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2000]]) | WimbledonMixedresult = F ([[2000 оны Вимблдоны АШТ#Холимог хос|2000]]) | USOpenMixedresult = 2R ([[2012 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2012]]) | Team = yes | FedCupresult = '''А''' ([[2001 оны Холбооны Цом|2001]]) | HopmanCupresult = RR ([[2001 оны Хопманы Цом|2001]], [[2002 оны Хопманы Цом|2002]], [[2003 оны Хопманы Цом|2003]], [[2004 оны Хопманы Цом|2004]]) }} '''Ким Антони Лоде Клейстерс''' ({{lang-nl|Kim Antonie Lode Clijsters}}; 1983 оны 6 сарын 8-нд төрсөн) нь [[Бельги]]йн мэргэжлийн [[теннис]]чин. Тэрээр ганцаарчилсан болон хос төрлөөр аль алинд нь чансаагаараа дэлхийд тэргүүлж байсан удаатай. 2011 оны 1 сарын 31-ний байдлаар 2-рт бичигдэж байна. Тэрээр ээж болсныхоо дараа хамгийн олон удаа [[Их дуулга (теннис)|Их дуулгын]] ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн амжилтыг [[Маргарет Курт]]ын хамтаар эзэмшдэг. Клейстерс [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Холбоо|ЭТХ]]-ны цувралын 41 тэмцээнд ганцаарчилсан төрлөөр, 11 тэмцээнд хос төрлөөр тэргүүлж байв. [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] 3 (2005, 2009, 2010), [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]д 1 (2011) удаа, нийтдээ Их дуулгад 4 удаа түрүүлжээ. Тэрээр мөн Их дуулгад 4 удаа аман хүзүүдэж байснаас гадна [[ЭТХ-ны цувралын аварга шалгаруулах тэмцээн]]д ганцаарчилсан төрлөөр 2002, 2003, 2010 онуудад тэргүүлсэн. Хос төрлөөр 2003 онд [[Францын нээлттэй тэмцээн]], [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдонд]] тэргүүлж байв. Клейстерс 2007 оны 5 сарын 6-нд зодог тайлах болсноо гэнэт зарласан<ref name="Diary">{{Webarchiv|url=http://www.sport.be/kimclijsters/eng/nieuws/kimsdagboek/ |wayback=20061107014315 |text=Sport.be |archiv-bot=2023-09-26 12:16:32 InternetArchiveBot }}, Kim's Diary-Thanks you, 6 May 2007</ref>, гэхдээ 2 жил орчмын дараа буюу 2009 оны 3 сарын 26-нд ЭТХ-ны цувралд дахин оролцох болсон тухайгаа мэдэгджээ<ref name="Return">[http://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSTRE52P2KA20090326 Reuters.com], Clijsters announces return to tour, 26 March 2009</ref>. Буцаж ирснээсээ хойш дөнгөж гурав дахь тэмцээндээ буюу [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээнд]] түрүүлж, цагаан хуудсаар тус тэмцээнд оролцоод түрүүлсэн анхны теннисчин болсноос гадна 1980 оны [[Эвонн Гүүлагонг]]оос хойш томоохон тэмцээнд түрүүлсэн анхны ээж-теннисчин болсон байна<ref name="first-unseeded">{{Cite web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |title=SportsIllustrated.cnn.com |access-date=2011-01-31 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923041050/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/09/13/clijsters.wins.ap/index.html |url-status=dead }}</ref>. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Clijsters|Ким Клейстерс}} * {{official|http://www.kimclijsters.be/}} * {{Twitter|Clijsterskim}} * {{YouTube|user=ClijstersTube}} * {{wta|id=1583|name=Kim Clijsters}} * {{ITF female profile|number=20011723}} * {{ITF junior profile|number=20011723}} * {{FedCupplayerlink|id=20011723}} * {{imdb name|id=1716531|name=Kim Clijsters}} * [https://web.archive.org/web/20110130145552/http://www.tennistournaments4u.com/player-profiles/kim-clijsters-up-to-speed.html Ким Клейстерсийн профиль] {{DEFAULTSORT:Клейстерс, Ким}} [[Ангилал:Бельгийн теннисчин]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бельгийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Бельгичүүд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 9tre7saw6pxkdzk5t4tc6bclbyk9tlb Мэй Саттон 0 21385 872530 611554 2026-10-04T20:34:27Z Enkhsaihan2005 64429 872530 wikitext text/x-wiki {{Short description|Америкийн теннисчин (1886–1975)}} {{Инфобокс теннисчин |image = May Sutton1.jpg |caption = Мэй Саттон 1912 онд |fullname = Мэй Годфри Саттон Банди |country = {{USA}} |residence = |birth_date = {{birth date|1886|09|25}} |birth_place = Плимут, Англи |death_date = {{death date and age|1975|10|04|1887|09|25}} |death_place = [[Санта-Моника]], Калифорни, АНУ |height = {{height|ft=5|in=4.5}} |college = |turnedpro = |retired = |plays = Баруун гар |careerprizemoney = |tennishofyear = 1956 |tennishofid = may-sutton-bundy |website = |singlesrecord = |singlestitles = |highestsinglesranking = |currentsinglesranking = |AustralianOpenresult = |FrenchOpenresult = 2R (1929) |Wimbledonresult = '''А''' ([[1905 оны Вимблдоны АШТ|1905]], [[1907 оны Вимблдоны АШТ|1907]]) |USOpenresult = '''А''' ([[1904 оны АНУ-ын үндэсний АШТ (теннис)|1904]]) |Othertournaments = <!-- adds a "Other tournaments" title --> |MastersCupresult = |WTAChampionshipsresult = |Olympicsresult = |doublesrecord = |doublestitles = |highestdoublesranking = |currentdoublesranking = |grandslamsdoublesresults = |AustralianOpenDoublesresult = |AustralianOpenDoublesjuniorresult = |AustralianOpenDoublesseniorresult = |FrenchOpenDoublesresult = |FrenchOpenDoublesjuniorresult = |FrenchOpenDoublesseniorresult = |WimbledonDoublesresult = |WimbledonDoublesjuniorresult = |WimbledonDoublesseniorresult = |USOpenDoublesresult = '''А''' (1904) |USOpenDoublesjuniorresult = |USOpenDoublesseniorresult = |OthertournamentsDoubles = <!-- adds a "Other doubles tournaments" title --> |MastersCupDoublesresult = |WTAChampionshipsDoublesresult = |OlympicsDoublesresult = |Mixed = <!-- adds mixed information--> |mixedrecord = |mixedtitles = |AustralianOpenMixedresult = |FrenchOpenMixedresult = |WimbledonMixedresult = |USOpenMixedresult = F (1904) |updated = }} '''Мэй Годфри Саттон''' ({{lang-en|May Godfrey Sutton}}, 1886 оны 9 сарын 25 – 1975 оны 10 сарын 4) нь Америкийн теннисчин бөгөөд [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдоны]] ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн анхны гадаад тамирчин юм. == Намтар == Мэй Саттон Английн [[Плимут]] хотод мэндэлж, 6 настайдаа гэр бүлийн хамт [[Калифорни]]йн [[Пасадена]] руу нүүж очжээ. Тэнд аав нь теннисний талбай байгуулж, Мэй болон эгч дүү нар нь теннис тоглодог байв. Мэй болон түүний эгч дүү нар болох [[Виолет Саттон|Виолет]], [[Флоренс Саттон|Флоренс]], [[Этел Саттон|Этел]] нар Калифорнидоо эмэгтэй ганцаарчилсан төрөлд ноёрхож байсан. 1904 онд 18 настайдаа Мэй [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн аварга]] болжээ. Тэрээр мөн эмэгтэй хосын төрөлд [[Мириам Холл]]той хослон тоглож түрүүлсэн төдийгүй холимог хосын төрөлд шувтаргын тоглолтод шалгарч үлджээ. 1905 онд Вимблдонд оролцож, 2 дараалан түрүүлээд байсан Британийн од [[Доротеа Дугласс Чэмберс]]ийг хожиж түрүүлэн, тус тэмцээнд түрүүлсэн анхны гадаад тоглогч болсон юм. Түүний тохойноос хойш хүртэл шуусан цамц, шагайгаа ил гаргасан юбка нь тухайн үедээ Британийн үзэгчдийг гайхашруулж байсан гэдэг. Дараагийн 2 жил нь мөнөөх Чэмберстэй шувтаргын тоглолтод өрсөлдөж, 1906 онд Чэмберс, 1907 онд Саттон ялж түрүүлж байжээ. 1912 онд тэр Америкийн АШТ-д эрэгтэй хосын төрлөөр 3 удаа аваргалж байсан [[Том Банди]]тай гэрлэж, гэр бүлдээ цаг заваа зориулахын тулд бараг зодог тайлжээ. Харин 1921 онд 35 настайдаа теннисний талбайд эргэн ирж, чансаагаараа АНУ-даа 4-рт бичигдэх хүртлээ дэвшжээ. 1925 онд бараг 40 насандаа Америкийн АШТ-ий эмэгтэй хосын төрөлд шувтаргын тоглолтод шалгаран үлдэж, энэ амжилтаараа АНУ-ыг төлөөлөн [[Вайтмэн цом]]д оролцох багт багтаж өрсөлдсөн түүхтэй. Мөн 1907 онд түрүүлснээсээ хойш оролцоогүй байсан Вимблдонд 1929 онд буюу 42 насандаа оролцож шөвгийн наймд шалгарчээ. 1928, 1929 онд өөрийн охин [[Дороти Чени]]тэй хослон тоглож байсан нь Америкийн АШТ-ий түүхэнд ээж-охин хослон тоглосон цорын ганц тохиолдол юм. Түүний зээ дүү [[Жон Х. Доэг|Жон Доэг]] 1930 онд Америкийн, охин Дороти 1938 онд [[Австралийн нээлттэй тэмцээн|Австралийн]] АШТ-д түрүүлж байжээ. 1956 онд Саттон [[Олон улсын теннисний алдрын танхим]]д багтсан. Тэр теннисээ хэзээ ч орхиогүй бөгөөд 80 хол давсан насандаа ч тоглосоор байсан гэдэг. Саттон 1975 онд нас барж, түүнийг Калифорни муж улсын [[Санта-Моника]] дахь Вүүдлауны дурсгалын оршуулгын газарт оршуулжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|May Sutton}} {{DEFAULTSORT:Саттон, Мэй}} [[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]] arvdqiyoem1nkbzy9yckf6nkrn9f8wo Доминик Монами 0 21453 872514 561185 2026-10-04T13:09:21Z Enkhsaihan2005 64429 872514 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс теннисчин | Name = | Bild = Dominique Van Roost.JPG | Bildbreite = 200px | Bildbeschriftung = Доминик Монами, 2000 он | Spitzname = | Nationalität = {{BEL}} | Geburtstag = {{birth date and age|df=yes|1973|5|31}} | Geburtsort = [[Льеж (муж)|Льеж]], [[Вэрвьерс]] | Größe = 170 | Gewicht = | ErsteProfisaison = 1991 | Rücktritt = 2000 | Spielhand = баруун | Trainer = | Preisgeld = 2.013.032 | EinzelBilanz = 295:182 | AnzahlEinzelTitel = 4 [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Xолбоо|ЭТX]], 7 [[Oлон Улсын Теннисний Холбоо|ОУТХ]] | HoechsteEinzelPlatzierung = 9 (1998 оны 10 сарын 12) | AktuelleEinzelPlatzierung = | WochenNr1 = | AnzahlGrandSlamTitelEinzel = | AustralianOpenErgebnisEinzel = Шөвгийн 4 (1997, 1999) | FrenchOpenErgebnisEinzel = 3-р тойрог (1997, 1998) | WimbledonErgebnisEinzel = Шөвгийн 8 (1998, 1999) | USOpenErgebnisEinzel = 3-р тойрог (1991, 1998, 1999) | DoppelBilanz = 126:123 | AnzahlDoppelTitel = 4 ЭТX, 1 ОУТХ | HoechsteDoppelPlatzierung = 21 (2000 оны 10 сарын 9) | AktuelleDoppelPlatzierung = | WochenNr1Doppel = | AnzahlGrandSlamTitelDoppel = | AustralianOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 4 (1999, 2000) | FrenchOpenErgebnisDoppel = Шөвгийн 8 (1999) | WimbledonErgebnisDoppel = Шөвгийн 8 (1998–2000) | USOpenErgebnisDoppel = Шигшээ (2000) | AnzahlGrandSlamTitelMixed = | AustralianOpenErgebnisMixed = | FrenchOpenErgebnisMixed = 2-р тойрог (1999) | WimbledonErgebnisMixed = Шөвгийн 8 (1994, 2000) | USOpenErgebnisMixed = | OlympischeMedaille1 = Хүрэл | OlympischeMedaille1Modus = Хос | OlympischeMedaille1Jahr = 2000 | Updated = }} '''Доминик Монами''' ({{lang-fr|Dominique Monami}}, 1973 оны 5 сарын 31-нд [[Вэрвьерс]]т төрсөн) нь [[Бельги]]йн мэргэжлийн [[теннис]]чин юм. Тэрээр [[1995]] онд өөрийн дасгалжуулагч Барт Ван Рүүсттэй гэрлэж, охинтой болсон бөгөөд [[2003]] онд салах хүртлээ ''Ван Рүүст'' буюу ''Ван Рүүст-Монами'' гэдэг нэрээр тэмцээн уралдаанд ордог байв. Монами [[Сидней]] хотод зохиогдсон [[Сиднейн олимп|2000 оны зуны олимп]]од [[Элс Калленс]]тэй хослон тоглож, хүрэл медаль хүртсэн нь түүний хамгийн том амжилт юм. Мэргэжлийн тамирчны замналдаа Монами 4 тэмцээнд түрүүлж, 1998 оны 10-р сард чансаагаараа дэлхийд 9-д бичигдэж, оргил амжилтаа үзүүлж байв. ==WTA (8)== {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" !Legend (Singles) |- bgcolor="#FFFF99" | Grand Slam Title (0) |- bgcolor="#FF6666" | WTA Championship (0) |- bgcolor="#FFCCCC" | Tier I (0) |- bgcolor="#CCCCFF" | Tier II (0) |- bgcolor="#CCFFCC" | Tier III (0) |- bgcolor="#66CCFF" | Tier IV (4) |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dominique Van Roost}} *{{wta|id=5216}} *{{FedCupplayerlink|id=20000798}} *[http://www.dominiquemonami.com/ Албан ёсны вэбсайт] {{fr}} {{nl}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө=[[Гелла Вандекавейе]]| албан_тушаал=[[Бельгийн оны шилдэг тамирчин|Бельгийн оны шилдэг эмэгтэй тамирчин]] | дараа=[[Ким Клейстерс]]| он=1998}} {{Залгамжлал | өмнө=''Олгогдоогүй''| албан_тушаал=[[Бельгийн оны шилдэг тамирчин]] | дараа=[[Люк Ван Льерде]]| он=1998}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Монами, Доминик}} [[Ангилал:Бельгийн теннисчин]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Бельгичүүд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] lbxeku9rsqrmtd5865zqko1y15llag7 872531 872514 2026-10-04T20:38:06Z Enkhsaihan2005 64429 872531 wikitext text/x-wiki {{short description|Бельгийн теннисчин}} {{Инфобокс теннисчин | name = Доминик Монами | image = Dominique Van Roost.JPG | caption = Доминик 2003 онд | country = {{BEL}} | residence = [[Мехелен]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1973|5|31}} | birth_place = [[Вервье]], Льеж | height = 1.70 m | turnedpro = 1991 оны 6 сар | retired = 2000 оны 10 сар | plays = Баруун гар (хоёр гараар арын цохилт) | careerprizemoney = US$ 2,013,032 | singlesrecord = {{теннисийн амжилт|won=295|lost=182}} | singlestitles = 4 | highestsinglesranking = 9-д (1998 оны 10 сарын 12) | AustralianOpenresult = QF ([[1997 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн|1997]], [[1999 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн|1999]]) | FrenchOpenresult = 3R ([[1997 оны Францын нээлттэй тэмцээн|1997]], [[1998 оны Францын нээлттэй тэмцээн|1998]]) | Wimbledonresult = 4R ([[1998 оны Вимблдоны АШТ|1998]], [[1999 оны Вимблдоны АШТ|1999]]) | USOpenresult = 3R ([[1998 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1998]], [[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1999]]) | Othertournaments = yes | Olympicsresult = QF ([[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2000]]) | doublesrecord = {{теннисийн амжилт|won=126|lost=123}} | doublestitles = 4 | highestdoublesranking = 21-т | AustralianOpenDoublesresult = QF ([[1999 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2000 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]]) | FrenchOpenDoublesresult = 3R ([[1999 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]]) | WimbledonDoublesresult = 3R ([[1998 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|1998]], [[1999 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2000 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]]) | USOpenDoublesresult = SF ([[2000 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]]) | medaltemplates-expand = yes | medaltemplates = {{MedalCompetition | [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }} {{MedalBronze | [[2000 оны Зуны Олимп|2000 Сидней]] | [[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]] }} }} '''Доминик Монами''' ({{lang-fr|Dominique Monami}}, 1973 оны 5 сарын 31-нд [[Вэрвьерс]]т төрсөн) нь [[Бельги]]йн мэргэжлийн [[теннис]]чин юм. Тэрээр [[1995]] онд өөрийн дасгалжуулагч Барт Ван Рүүсттэй гэрлэж, охинтой болсон бөгөөд [[2003]] онд салах хүртлээ ''Ван Рүүст'' буюу ''Ван Рүүст-Монами'' гэдэг нэрээр тэмцээн уралдаанд ордог байв. Монами [[Сидней]] хотод зохиогдсон [[Сиднейн олимп|2000 оны зуны олимп]]од [[Элс Калленс]]тэй хослон тоглож, хүрэл медаль хүртсэн нь түүний хамгийн том амжилт юм. Мэргэжлийн тамирчны замналдаа Монами 4 тэмцээнд түрүүлж, 1998 оны 10-р сард чансаагаараа дэлхийд 9-д бичигдэж, оргил амжилтаа үзүүлж байв. ==WTA (8)== {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" !Legend (Singles) |- bgcolor="#FFFF99" | Grand Slam Title (0) |- bgcolor="#FF6666" | WTA Championship (0) |- bgcolor="#FFCCCC" | Tier I (0) |- bgcolor="#CCCCFF" | Tier II (0) |- bgcolor="#CCFFCC" | Tier III (0) |- bgcolor="#66CCFF" | Tier IV (4) |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dominique Van Roost}} *{{wta|id=5216}} *{{FedCupplayerlink|id=20000798}} *[http://www.dominiquemonami.com/ Албан ёсны вэбсайт] {{fr}} {{nl}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө=[[Гелла Вандекавейе]]| албан_тушаал=[[Бельгийн оны шилдэг тамирчин|Бельгийн оны шилдэг эмэгтэй тамирчин]] | дараа=[[Ким Клейстерс]]| он=1998}} {{Залгамжлал | өмнө=''Олгогдоогүй''| албан_тушаал=[[Бельгийн оны шилдэг тамирчин]] | дараа=[[Люк Ван Льерде]]| он=1998}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Монами, Доминик}} [[Ангилал:Бельгийн теннисчин]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Бельгийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Бельгичүүд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] hz298dotdq1v50tv9coxgfafxitvx89 Гэрэл зураг 0 22326 872562 872406 2026-10-05T02:36:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872562 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 Оспан 0 23622 872518 864555 2026-10-04T13:16:11Z Egzs 88168 872518 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name=Оспан Исламулы |image=Osman Batur.jpg |caption=Османы зураг. |birth_date=1899 |death_date=1951 оны 4-р сарын 29<br>(51-52 насалсан) |birth_place=[[Манж Чин гүрэн]], [[Шинжаан]], [[Алтай тойрог]], [[Хөхтохой]] |death_place=[[БНХАУ]], [[Өрөмч]] |nationality=[[казахууд|Казах]] |allegiance=[[File:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|25px]] [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс|Дорнод Туркестан]] (1943—1946, 1949—1951)<br>{{Flagicon|Бүгд Найрамдах Хятад Улс}} [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] (1946—1949) |battles=[[Илийн бослого]]<br />[[Хятадын иргэний дайн]]<br />[[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] {{bulletedlist|[[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]]|[[Мэргэн уулын байлдаан]]}} |blank1=Алдаршсан нэрс |data1=Оспан дээрэмчин<br>Осман дээрэмчин }} '''Оспан Исламулы''' ({{Lang-mn|Осман, Осван}}; {{lang-kk|Оспан батыр}}, ''Ospan batır'', وسپان باتىر; {{Lang-zh|烏斯滿·巴圖爾}}; зарим тохиолдолд Осман баатар гэж дууддаг,<ref>[https://books.google.com/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA95 Modern China's ethnic frontiers: a journey to the west] Hsiao-ting Lin, 2011-12-27, Isbn:0-415-58264-4</ref> [[1899]] онд төрсөн —[[1951]] оны 4-р сарын 29-нд цаазлуулж нас барсан) нь Умард [[Шинжаан|Шинжаа]]<nowiki/>н буюу [[Зүүнгар нутаг|Дорнод Туркестан]] дахь түрэг [[Казахууд|Казах]] үндэстний чөлөөлөх хөдөлгөөний нэг толгойлогч, [[БНМАУ]]-ын баруун хилийн орчимд зэвсэгт үйл ажиллагааг зохион байгуулагч, хилийн бүсэд [[Гоминдан]]ы тагнуулын үйл ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцож байв. 1940-1950 оны хооронд [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]] түүгээр ч барахгүй [[Америк]] улсуудын хооронд Шинжааны газар нутгийн төлөөх тэмцэл өрнөх болов. [[Шинжаан]] дахь Хятадын засгийн газраас ард иргэдийн буу зэвсэг, эд хөрөнгийг хурааж эхэлснээс [[Алтай]]н [[казахууд]] [[бослого]] тэмцэл өрнүүлэх болжээ. тэр үед Чойбалсан [[Зүүнгар нутаг|Шинжаан дахь Монгол угсаатнууд]]ыг Монголд нэгтгэхээр төлөвлөж байсан ба Орос, Америк, Шинжаанд нөлөөгөө тогтоохыг эрмэлзэж байв. ==Намтар== И.Оспан нь Чин улсын Алтай тойргийн Коктайгай дүүрэгт Ислам хэмээх казах малчин ардын гэрт 1899 онд айлын ууган хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр 40 нас хүртлээ мал маллах, жин тээх, худалдаа наймаа хийх зэргээр амьдарч байжээ. Түүний улс төрийн тэмцэл нь 40 насандаа, 1940 оноос эхэлсэн байна. И.Оспан хятадуудыг Шинжааны нутгаас хөөн гаргаж, казах үндэстний улсыг байгуулахыг зорьж байв. 1941 онд Шинжааны Засгийн Газраас босогчдод хандан “Байлдахгүйгээр бууж өг. Та нарын шаардаж байгаа зүйлд бүрэн арга хэмжээ авна. Бууж өгсөн хүмүүсийг суллана” хэмээн ухуулга хийхэд Калт нарын хэсэг хүмүүс бууж өгчээ. Гэвч Шинжааны Засгийн Газар хэлсэн үгэндээ хүрэлгүй бууж өгсөн хүмүүсийг баривчилжээ. Ийнхүү элдэв зүйлээс болж Шинжааныг чөлөөлөх санааг гүйцэлдүүлэхэд хасгуудын хүч дутаж байв. Монголын Засгийн Газраас түүнд буу, зэвсгийн туслалцаа үзүүлж, И.Оспанаар хятадуудыг хөөлгөх, Шинжаан дахь монголчуудтай холбоо тогтоон Хятадын эсрэг хамтран ажиллах бодлого явуулж байв. Энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэхийн тулд Монголын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсанд]] [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] зөвшөөрөл, дэмжлэг хэрэгтэй байв. Х.Чойбалсан Баруун хилийн талаар [[ЗХУ]]-ын [[Гадаад хэргийн ардын комиссар]] [[Вячеслав Молотов|Вячеслав Молотовт]] уламжилсан байна. Харин В.Молотов Х.Чойбалсанг Оросын [[элчин сайд]] [[Иван Иванов|Иван Ивановын]] хамт [[Москва]]д яаралтай ир хэмээжээ. Х.Чойбалсан 1944 оны 1-р сарын 15-нд И.Сталинтай уулзаж ярилцахдаа баруун хилийн тухай хэлсэнд, Сталин “Оспанд туслах хэрэгтэй юм байна. Харин та нар яагаад туслахгүй байгаа юм бэ? Буу сум байдаггүй юм уу?” гэж ихэд гайхсан шинжтэй асуусан байна. Тухайн үед Оросын Элчин сайд Иван Иванов И.Оспаны талаарх Монголын бодлогыг мэдсэн байв. Түүгээр ч барахгүй Сталинд баруун хилийн талаар Х.Чойбалсангаас удаа дараа явуулсан мэдээллүүдийг хав дарсан нь илэрчээ. Сталин Х.Чойбалсантай уулзаад [[армийн генерал]] А.[[Антонов]], [[ОХУ-ын Ар Байгалийн цэргийн тойрог|Байгалийн цэргийн тойргийн]] командлагч М.[[Ковалов]] нарыг дуудаж, И.Оспанаар удирдуулсан босогчдод Монголоор дамжуулан 400 [[винтов]], 200 ширхэг “ППШ” [[автомат]], [[пулемёт]] 6, гар пулемёт 30, [[гранат]] 2000, винтовын [[сум]] 400000, дуран 5 ширхгийг шилжүүлэн өгөхийг даалгасан байна. Үүнээс өмнө Монголын Засгийн газар [[баруун хил]]ийн талаар тодорхой арга хэмжээг аваад эхэлсэн байна. Энэхүү арга хэмжээ нь нэг талаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ад ярих зүйлтэй байх, нөгөөтэйгүүр өөрийн зорилгодоо нэг алхам дөхсөн хэрэг байв. 1943 оны 6-р сарын 30-нд маршал Х.Чойбалсан ба ДЯЯ-ны сайд Шагдаржав нар И.Оспантай холбоо тогтоохоор Б.[[Дүйнхоржав]], Пахомов нарыг баруун хилд томилжээ. Уул тушаалын дагуу 1943 оны 8-р сараас 9-р сарын 1-ний өдөр хүртэл И.Оспаны байрлалыг тогтоох, холбоо бариулахаар хэд хэдэн хэсэг явуулсан байна. 1943 оны 9-р сарын 15-ны өдөр тусгай хэсгийнхэн И.Оспаны төлөөлөгчидтэй уулзжээ. ==Х.Чойбалсан ба И.Оспаны уулзалт== [[Файл:Choibalsan and Ospan1.jpg|thumb|300px|right|Х.Чойбалсан, И.Оплан хоёр уулзах үеэр.]] И.Оспантай уулзах саналыг Монголын талаас хэд хэдэн удаа тавьснаар 1944 оны 10-р сарын 5-ны өдөр Монголын баруун хилийн нэгэн [[застав]]т уулзжээ. Энэхүү газар нь [[Ховд]] аймгийн [[Булган сум]]ын нутагт байдаг. И.Оспан уулзалтаас татгалзаж байсны шалтгаан нь 1940 онд И.Оспаны босогчид Хятадтай байлдан ухарч Монголын хил [[Булган гол|Булган голд]] очиход Монголын хилчид босогчдын эсрэг буудаж Хятадын цэргийн гарт өгсөн явдал ба Монгол улсын хилийг зэвсэглэн халдаж дээрэм тонуул хийж байсантай холбоотой байв. И.Оспантай хийсэн хэлэлцээрээр тохиролцсон асуудлууд: # Монголын хил хамгаалагч нар ба хасгийн босогчдын хоорондын эв найрамдалтай байх # Хэрэв хэрэгтэй цаг тохиолдвоос хасгийн босогчдын гэр бүлийг ба өөрсдийг нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр багтаан суулгахыг зөвшөөрсөн # Бослогын байгууллагад Монголын талаас буу зэвсэг, бараа таваараар хангаж туслах тухай байв. Уг хэлэлцээр дээр бослогын байгууллагад бэлэг болгон винтов буу 27, мөн сум 2600, И.Оспанд өөрт нь Англи автомат буу 1-ийг 1000 сумтай хамт, 10 маузер бууг тус тус өгчээ. Уул хэлэлцээрийн дараа И.Оспаны босогчид Алтайгаас Хятадыг бүрмөсөн хөөнө хэмээж байв. И.Оспан нь Монголд сайнаар хандаж байсан нь тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрнө хэмээх халхавчийн цаадах хавхыг олж хараагүй явдал байв. Гэвч Монгол, Оросын бодлогыг эцэстээ мэдсэн нь дамжиггүй. Монгол, Оросын зүгээс Оспаны бослогыг Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээж цэрэг хөдөлгөх болжээ. 1944 оны 6-р сарын 16-ны өдөр Х.Чойбалсангаас хошууч генерал Дорж, хошууч генерал Попов нарт өгсөн үүрэгт: Монголын ба Хятадын талаас эзэлж авсан нутаг дээр Хятадтай тэмцэх зорилгын доор 6-аас 7 мянга, чадваас түүнээс дээш цэргийг шинээр байгуулсугай хэмээсэн байна. Мөн [[Монгол Улс]]аас Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээх арга хэмжээг өргөжүүлэх үүднээс [[Булган гол]]д радио станц байгуулжээ. Оросын талаас 1946 оны 6-р сарын 30-ны өдөр [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын Засгийн толгойлогч [[маршал]] [[Илхан]]ы зөвшөөрлөөр 20 машин бүхий 160 хүнийг Оспаны нутаг болох Хөхтохойд буй алт, мөнгө ба ган чулуу элдэв зүйлүүдийг малтаж ашиглуулахаар оруулсан байна. Оспаны зүгээс “Алт, баялгийг ашиглуулахгүй, одоо буцах хэрэгтэй, үгүй бол та нарт буу зэвсгийн хүчээр байлдаж гаргана.” хэмээн өдөр бүр бие хүнийг явуулж байв. Улмаар өөрийн дэргэд 100 тооны цэргийг байлгаж, 15 зэвсэг бүхий цэргүүдээр инженерүүдийг мануулжээ. И.Оспан Оросын энэхүү бодлогыг няцаах үүднээс Хятадын талаас тусламж гуйлгахаар Хөхтохойн хошууны дотоодыг хамгаалахын дарга Конудбай, Жинтай нарыг 1946 оны 8-р сарын 2-ны өдөр Хятадын [[Өрөмч]] хотноо төлөөлөгчөөр томилж, Шинжаан мужийн их ерөнхийлөгч ноён У Жу Ши лугаа уулзуулсан байна. Мөн Хятадаас бараа таваар татаж авах, түүнийг аюулгүй тээвэрлүүлэхийн тулд Цэнгэл хошуунаас 300 цэрэг гаргахыг шаарджээ. Энэ үед Шинжаанд Америкийн дэд консул байсан Маккираны тагнуулын ажил И.Оспаны бослоготой холбоотой хэмээх мэдээг [[Синьхуа агентлаг|Синьхуа агентлагаас]] цацжээ. ==Монголын хилийн байдал хурцадсан нь== Улмаар энэхүү И.Оспаны олон талт бодлого нь Монгол Улсын хилийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулж, [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монголын хилийг зөрчин дээрэм тонуул, аллага хийх үйлдэл нь олон давтагдах болжээ. Оспаны удирдсан [[Казахын дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монгол улсын хил зөрчин орж алс бөглүү баруун хязгаар нутгаар явж их хядлага, дээрэм тонуул хийж байв. [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгуудын өмнөд хэсгээр явж мал хөрөнгийг нь дээрэмдэж, айл өрхийг хөгшин залуу, эр эм гэлтгүй хүйс тэмтэрч, нярай хүүхдийг хүртэл хөлнөөс нь барьж газар савж алдаг, охид эмэгтэйчүүдийг нь авч явах тохиолдол ихээр гардаг болжээ (Энэ талаар тэр үед амьдарч байсан хөгшчүүл халаглан ярьдаг). Иймээс Монгол улсын зүгээс И.Оспан болон [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]]ийг устгах, баруун хилд тайван байдлыг тогтоох арга хэмжээ авахад хүргэсэн юм. Түүнийг устгуулахаар 1949 онд [[Лодонгийн Дандар]] баатрыг шоронгоос түр гаргаж тусгай групп байгуулан хэд хэдэн удаа явуулсан байна. Л.Дандар баатар И.Оспаны нутаглан буй газрыг олж, түүний гэр рүү хөнгөн пулемётоор шүршээд хүн гарч зугтахгүй болохоор нь үхсэн хэмээн үзэж 1949 оны 04-02-нд Монголдоо ирсэн байна. Гэвч энэ үед Оспан Хятадын эсрэг тэмцлээ өрнүүлэн гэртээ орох завгүй явжээ. Л.Дандар баатар гурван удаа групп толгойлон И.Оспаныг устгахаар яваад цаг үеийн байдлаас шалтгаалан үүргээ биелүүлээгүй буцсан байна. Оспан өөрөө улс байгуулж удирдагч нь болох хүсэлтэй байсан нь [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын уйгарууд давамгайлсан ЗГ-тай зөрчилдөхөд хүргэж улмаар 1946 оноос [[Гоминдан|гоминданы]] [[Хятад]]ын талд оржээ. Тэрээр гоминдаанаас авсан даалгаврын дагуу [[БНМАУ]]-ын хилийн байнга зөрчин [[зэвсэгт халдлага]] хийж байв. 1946-1950 онуудад Оспаны цэргүүд дангаараа болон гоминданыхантай хавсран хил зөрчин зэвсэгт халдлага үйлдсэнээс олон хилийн мөргөлдөөн үүсэж байсан ба үүнээс томоохон нь [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]], [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]] юм. [[Файл:Osman_batur11.jpg|thumb|300px|left|И.Оспаныг цаазалж байгаа нь]] 1949 оноос түүний нөхцөл ихэд муудаж, түүнийг устгах үйлдэл Орос, Монгол, Хятадын зүгээс байнга явагдаж байв. 1949 оны 9 сард Шинжааны засгийн газар Хятадын Коммунист Нам, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|ХАЧА]]-д бууж өгөхөө албан ёсоор зарлав. Энэ үеэс эхлэн Шинжаан, [[Ганьсу]] мужид гоминдаан, америкийн даалгавраар ажиллаж байсан бүлэглэлүүд Шинжааны төв, Урүмчид сууж байсан америкийн дэд консул Дуглас Маккараны заавраар Оспаныг тойрон нэгдсэн байна. Дараахан нь Маккаран ч өөрөө Оспан дээр хасгийн нөлөө бүхий том эздийн хамт ирж нийлжээ. Д.Маккаран тэнд 1 сар гаруй хугацаанд байж байгаад [[Төвөд|Төвөдөөр]] дамжин Энэтхэг явсан байна. Оспаныхан 1950 оны 4 сараас эхлэн ХАЧА, Дорнод Туркистаны цэргийн ангиудын цохилтод хэд хэдэн удаа өртөж сарнин бутрав. Оспан 1951 оны 2 сарын сүүлчээр Энэтхэг рүү оргон гарах гэж яваад [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг|Хөх нуурын]] орчим Хайцай гэдэг газар [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Чөлөөлөх Армийн]] ангид баригдаж, [[Өрөмч]] хотын талбай дээр олны өмнө цаазлуулжээ. ==Урлагийн бүтээлүүдэд== *[[Босго тотго]] олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл. 2013 он *[[Хил дээр]] Монголын уран сайхны кино. *Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж *Фантастик продкшны хамтын бүтээл болох [[Маш нууц 2: Байтаг богд]] ==Мөн үзэх== *[[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] *[[Мэргэн уулын байлдаан]] *[[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] ==Эшлэл== <references/> [[Ангилал:Монголын хилийн цэрэг]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын ислам]] [[Ангилал:Цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1899 онд төрсөн]] [[Ангилал:1951 онд өнгөрсөн]] ozeg25vikhhag6b6xlw8wc6juy1k9fa Сангажавын Баярцогт 0 23800 872578 869666 2026-10-05T05:25:25Z ~2026-53670-25 107993 872578 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name=Сангажавын Баярцогт |office={{Flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |image=Bayartsogt Sangajav 2026.jpg |image_size= |caption=С.Баярцогт. 2026 он. |predecessor=Чимэдийн Сайханбилэг |prime_minister=[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |successor=[[Жамъянгийн Мөнхбат]] |term_start=2014 |term_end=2016 |office2={{Flagicon|Монгол}} [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |predecessor2=[[Чүлтэмийн Улаан]] |prime_minister2=[[Санжийн Баяр]]<br>[[Сүхбаатарын Батболд]] |predecessor1=[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] |prime_minister1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |successor1=[[Сундуйн Батболд]] |term_start1=2004 |term_end1=2006 |term_start2=2008 |term_end2=2012 |successor2=Чүлтэмийн Улаан |office3={{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start3=2004 |term_end3=2016 |term_start4=1996 |term_end4=2000 |birth_date={{birth date and age2|1967|03|28|df=y}} |birth_place=[[Сүхбаатар хот|Сүхбаатар]], [[Сэлэнгэ аймаг]], Монгол |education=[[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Колумбын Их Сургууль]] |party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(2000 оноос хойш) |other_party=[[Монголын Социал Демократ Нам|МСДН]] (1991–2000)<br>[[МАХН]] (–1991) |children=1 охин, 1 хүү }} '''Сангажавын Баярцогт''' (1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн) нь [[Монгол|Монгол Улсын]] нэр нөлөө бүхий улс төрчдийн нэг юм. Тэрээр 2026 оноос хойш [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байна. Анхны ардчилсан парламент болох [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хуралд]] 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *2003 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]] Хуульч, эрх зүйч *2002 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Колумбын Их Сургууль|Колумбын Их сургуульд]] Эдийн засгийн бодлогын магистр *1996 онд [[Герман|ХБНГУ]]-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага *1989 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль ==Ажилласан байдал== *2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох ажил == [[Файл:S Bayartsogt.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|С.Баярцогт]] * '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монгол Улс татварын томоохон шинэчлэлийг гардан хийсэн.''' 2004–2007 онд Монгол Улсын татварын тогтолцоог шинэчлэх, татварын “4:10”-ын бодлогыг боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд манлайлан оролцож, татварын шатлалыг бууруулах, татварын орчныг хялбаршуулах, бизнесийн орчныг сайжруулах чиглэлээр идэвхитэй ажилласан. 2006 онд татварын багц хуулиуд шинэчлэгдэж, 2007 оноос хувь хүний орлогын албан татвар 10 хувь, НӨАТ 10 хувь зэрэг шинэ зохицуулалт хэрэгжсэн. Мөн 2008 онд анхны Татварын өршөөлийн хуулийг санаачлан хийсэн. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох "Оюу толгой"-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдэл болох 180 сая ам.долларын өрийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажав}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] tcjqa7yx7d9uu8sptorvw5tvnvw4tb9 Атеизм 0 24173 872556 872398 2026-10-05T01:24:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872556 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh Португал хэл 0 25519 872599 872425 2026-10-05T11:57:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872599 wikitext text/x-wiki {{short description|Роман хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Португал хэл | nativename = {{lang|pt|português}} | pronunciation = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}} | states = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая | date = 2024 | ref = e25 | speakers2 = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)<br>Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая<ref>https://www.ethnologue.com/language/por/</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | fam4 = [[Латин хэл|Латин]] | fam5 = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]] | fam6 = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]] | fam7 = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]] | fam8 = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]] | fam9 = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]] | fam10 = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]] | fam11 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | ancestor2 = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]] | ancestor3 = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]] | ancestor4 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]]) *[[Португал брайл үсэг]]}} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]] | {{Flagcountry|Ангол}} | {{Flagcountry|Бразил}} | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}} | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}} | {{Flagcountry|Кабо-Верде}} | {{Flagcountry|Мозамбик}} | {{Flagcountry|Португал}} | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}<ref>{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}</ref> | | }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]] | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]) }} | minority = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]] | {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]]) |{{Flagcountry|Өмнөд Африк}} |{{Flagcountry|Уругвай}}<ref>{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }}</ref> |[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}} | agency = {{plainlist| *'''Португал''':<br />[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] <small>([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])</small> *'''Бразил''':<br />[[Бразилийн уран зохиолын академи]] *'''Мозамбик:'''<br />[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] <small>(ирээдүйд)</small>}}{{citation needed|date=April 2023}} | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | linglist = por.html | lingua = 51-AAA-a | map = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | mapcaption = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}} {{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}} {{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}} | notice = IPA | glotto = port1283 | glottorefname = Portuguese }} '''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.<ref name="CPLP">{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}</ref> Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]] Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. [[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. Испани, франц, итали зэрэг "Роман" хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг. == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Португал хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]] [[Ангилал:Роман хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Анголын хэл]] [[Ангилал:Бразилын хэл]] [[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]] [[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]] [[Ангилал:Макаогийн хэл]] [[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]] [[Ангилал:Парагвайн хэл]] [[Ангилал:Уругвайн хэл]] 4hbidxsd5miu4djifulr2elskcnq7w7 Хелен Виллс 0 26088 872533 611558 2026-10-04T20:44:38Z Enkhsaihan2005 64429 872533 wikitext text/x-wiki {{Short description|Америкийн теннисчин (1905–1998)}} {{Инфобокс теннисчин |name = Хелен Виллс |image = Helen Wills Moody 1932.jpg |caption = Виллс 1932 онд |image_upright = .8 |fullname = Хелен Ньюингтон Виллс |country = {{USA}} |birth_date = {{birth date|mf=yes|1905|10|6}} |birth_place = [[Фримонт, Калифорни|Сентервилл, Калифорни]], АНУ |death_date = {{death date and age|mf=yes|1998|1|1|1905|10|6}} |death_place = [[Кармел, Калифорни]], АНУ |height = {{height|ft=5|in=7.5}}{{sfnp|Cherry|2018|p=49|ps=}} |college = |turnedpro = |retired = 1938 |plays = |careerprizemoney = |tennishofyear = 1959 |tennishofid = helen-wills-moody-roark |singlesrecord = {{теннисийн амжилт|won=398|lost=35}}<ref name=collins1994/> |singlestitles = |highestsinglesranking = [[Дэлхийн чансааг тэргүүлж байсан эмэгтэй теннисчид|'''1-т''']] (1927) |AustralianOpenresult = |FrenchOpenresult = '''А''' ([[1928 оны Францын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1928]], [[1929 оны Францын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1929]], [[1930 оны Францын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1930]], [[1932 оны Францын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1932]]) |Wimbledonresult = '''А''' ([[1927 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1927]], [[1928 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1928]], [[1929 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1929]], [[1930 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1930]], [[1932 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1932]], [[1933 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1933]], [[1935 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1935]], [[1938 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1938]]) |USOpenresult = '''А''' ([[1923 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1923]], [[1924 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1924]], [[1925 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1925]], [[1927 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1927]], [[1928 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1928]], [[1929 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1929]], [[1931 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1931]]) |Othertournaments = |MastersCupresult = |WTAChampionshipsresult = |Olympicsresult = |doublesrecord = |doublestitles = |highestdoublesranking = '''1-т''' (1924) |grandslamsdoublesresults = |AustralianOpenDoublesresult = |FrenchOpenDoublesresult = '''А''' (1930, 1932) |WimbledonDoublesresult = '''А''' ([[1924 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|1924]], [[1927 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|1927]], [[1930 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|1930]]) |USOpenDoublesresult = '''А''' (1922, 1924, 1925, 1928) |OthertournamentsDoubles = |MastersCupDoublesresult = |WTAChampionshipsDoublesresult = |OlympicsDoublesresult = |Mixed = <!-- adds mixed information--> |mixedrecord = |mixedtitles = |AustralianOpenMixedresult = |FrenchOpenMixedresult = F (1928, 1929, 1932) |WimbledonMixedresult = '''А''' ([[1929 оны Вимблдоны АШТ – Холимог хос|1929]]) |USOpenMixedresult = '''А''' (1924, 1928) |Team = yes |DavisCupresult = |FedCupresult = |WightmanCupresult = ([[1923 оны Уайтманы Цом|1923]], [[1927 оны Уайтманы Цом|1927]], [[1929 оны Уайтманы Цом|1929]], [[1931 оны Уайтманы Цом|1931]], [[1932 оны Уайтманы Цом|1932]], [[1938 оны Уайтманы Цом|1938]]) |medaltemplates-expand = yes |medaltemplates = {{МедальУлс | {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн]] }} {{МедальТэмцээн|Олимпын наадам – [[Теннис Зуны Олимпод|Теннис]]}} {{МедальАлт|[[1924 оны Зуны Олимп|1924 Парис]]|[[Теннис 1924 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]]}} {{МедальАлт|1924 Парис|[[Теннис 1924 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}} }} '''Хелен Ньюингтон Виллс Рөарк''' ({{lang-en|Helen Newington Wills Roark}}, 1905 оны 10 сарын 6 – 1998 оны 1 сарын 1) буюу '''Хелен Виллс Мүүди''' ({{lang-en|Helen Wills Moody}}) нь Америкийн [[теннис]]чин байв. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Helen Wills Moody}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Мүүди, Хелен Виллс}} [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Теннисний олимпын аварга]] [[Ангилал:1924 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 6a939narysr6x17hfywonbps4bckeve Загвар:Инфобокс Олимпын наадам 10 26999 872538 841984 2026-10-04T21:05:16Z Enkhsaihan2005 64429 872538 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | bodystyle = width: 22em | titleclass = summary | title = <includeonly>{{#ifeq:{{{1|}}}|1906|1906 оны Завсрын Олимп|{{#ifeq:{{{3|}}}|Олимп|{{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{roman|{{#expr: ({{{1}}}-1892)/4 }} }} Олимпын наадам|{{roman|{{#ifexpr:{{{1|}}}<=1936|{{#expr: ({{{1}}}-1920)/4 }}|{{#ifexpr:{{{1|}}}<1936 and {{{1|}}}>=1992|{{#expr: ({{{1}}}-1920)/4 }}|{{#expr: ({{{1}}}-1926)/4}}}}}}}} Өвлийн Олимпын наадам}}|{{#ifeq:{{{3|}}}|Өсвөрийн олимпын наадам|{{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{roman|{{#expr: ({{{1}}}-2006)/4 }} }} Өсвөрийн Олимпын наадам|{{roman|{{#expr: ({{{1}}}-2008)/4 }} }} Өсвөрийн Өвлийн олимпын наадам}}|{{#ifeq:{{{3|}}}|Паралимп|{{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{roman|{{#expr: ({{{1}}}-1956)/4 }} }} Паралимпын наадам|{{roman|{{#ifexpr:{{{1|}}}<=1992|{{#expr: ({{{1}}}-1972)/4 }}|{{#expr: ({{{1}}}-1970)/4}}}}}} Өвлийн Паралимпын наадам}}| }} }} }} }}</includeonly> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size|}}}|{{#ifexpr:{{{1|}}}>1997|{{Инфобокс Олимпын наадам/image size|{{{1|}}} {{{2|}}} {{{3|}}}}}|{{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size|}}}|frameless}}}}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Байршил | class1 = location | data1 = {{{location|{{{host_city|}}}}}} | label2 = Уриа | data2 = {{{motto|}}} | label3 = Оролцогч орны тоо | data3 = {{{nations|}}} | label4 = Оролцогч тамирчдын тоо | data4 = {{{athletes|}}} | label5 = Үйл явдал | data5 = {{{events|}}} | label6 = Нээлтийн ажиллагаа | data6 = {{{opening|}}} | label7 = Хаалтын ажиллагаа | data7 = {{{closing|}}} | label8 = {{#if:{{{opened_by|}}}|{{#ifeq:{{{3|}}}|Паралимп|Нээгч|[[Олимпын наадмыг нээсэн хүмүүсийн жагсаалт|Албан ёсны нээгч]]}}}} | class8 = vcard attendee | data8 = {{#if:{{{opened_by|}}}|<div style="display:inline;" class="fn">{{{opened_by|}}}</div>}} | label9 = Хаагч | class9 = vcard attendee | data9 = {{#if:{{{closed_by|}}}|<div style="display:inline;" class="fn">{{{closed_by|}}}</div>}} | label10 = {{#if:{{{cauldron|}}}|{{#ifeq:{{{3|}}}|Паралимп|Олимпын бамбар|[[Олимпын тогоог асаасан хүмүүсийн жагсаалт|Олимпын бамбар]]}}}} | class10 = vcard attendee | data10 = {{#if:{{{cauldron|}}}|<div style="display:inline;" class="fn">{{{cauldron|}}}</div>}} | label11 = {{#if:{{{stadium|}}}|{{#ifeq:{{{3|}}}|Паралимп|Цэнгэлдэх хүрээлэн|[[Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн|Цэнгэлдэх хүрээлэн]]}}}} | data11 = {{{stadium|}}} | below = {{succession links| | above = {{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{#if:{{{summer_prev|}}}{{{summer_next|}}}|'''Зуны'''}}|}} {{#ifeq:{{{2|}}}|Өвлийн|{{#if:{{{winter_prev|}}}{{{winter_next|}}}|'''Өвлийн'''}}|}} | left = {{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{#if:{{{summer_prev|}}}{{{summer_next|}}}| {{#if:{{{summer_prev|}}}|{{Nowrap|{{{summer_prev}}}}}}} }}|}} {{#ifeq:{{{2|}}}|Өвлийн|{{#if:{{{winter_prev|}}}{{{winter_next|}}}| {{#if:{{{winter_prev|}}}|{{Nowrap|{{{winter_prev}}}}}}} }}|}} {{#if:{{{prev|}}}{{{next|}}}| {{#if:{{{prev|}}}|{{Nowrap|{{{prev}}}}}}} }} | right = {{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{#if:{{{summer_prev|}}}{{{summer_next|}}}| {{#if:{{{summer_next|}}}|{{Nowrap|{{{summer_next}}}}}}} }}|}} {{#ifeq:{{{2|}}}|Өвлийн|{{#if:{{{winter_prev|}}}{{{winter_next|}}}| {{#if:{{{winter_next|}}}|{{Nowrap|{{{winter_next}}}}}}} }}|}} {{#if:{{{prev|}}}{{{next|}}}| {{#if:{{{next|}}}|{{Nowrap|{{{next}}}}}}} }} }} {{clear}} {{succession links| | above = {{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{#if:{{{winter_prev|}}}{{{winter_next|}}}|'''Өвлийн'''}}|}} {{#ifeq:{{{2|}}}|Өвлийн|{{#if:{{{summer_prev|}}}{{{summer_next|}}}|'''Зуны'''}}|}} {{#if:{{{prev|}}}{{{next|}}}|<!-- Chronology -->}} | left = {{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{#if:{{{winter_prev|}}}{{{winter_next|}}}| {{#if:{{{winter_prev|}}}|{{Nowrap|{{{winter_prev}}}}}}} }}|}} {{#ifeq:{{{2|}}}|Өвлийн|{{#if:{{{summer_prev|}}}{{{summer_next|}}}| {{#if:{{{summer_prev|}}}|{{Nowrap|{{{summer_prev}}}}}}} }}|}} | right = {{#ifeq:{{{2|}}}|Зуны|{{#if:{{{winter_prev|}}}{{{winter_next|}}}| {{#if:{{{winter_next|}}}|{{Nowrap|{{{winter_next}}}}}}} }}|}} {{#ifeq:{{{2|}}}|Өвлийн|{{#if:{{{summer_prev|}}}{{{summer_next|}}}| {{#if:{{{summer_next|}}}|{{Nowrap|{{{summer_next}}}}}}} }}|}} }} {{clear}}{{pb}} {{#switch: {{{2|}}} {{{3|}}} | Зуны Олимп = {{#ifexpr: {{{1|}}} >= 1960 |[[{{{1}}} оны {{{2}}} Паралимп]]}} | Зуны Паралимп = {{#ifexpr: {{{1|}}} >= 1960 |[[{{{1}}} оны {{{2}}} Олимп]]}} | Winter Olympics = {{#ifexpr: {{{1|}}} >= 1992 |[[{{{1}}} {{{2}}} Paralympics]]}} | Winter Paralympics = {{#ifexpr: {{{1|}}} >= 1992 |[[{{{1}}} {{{2}}} Olympics]]}} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox Olympic games]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | image | image_size | image_size | frameless | alt | caption | location | host_city | motto | nations | athletes | events | opening | closing | opened_by | closed_by | cauldron | stadium | summer_prev | summer_next | winter_prev | winter_next | prev | next }}<noinclude> <!--Please add any categories on the /doc page; interwiki links go to Wikidata, thank you! --> {{Documentation}} </noinclude> bkkvfy30srt7kq47ne2togd3fpmphfp Хелен Хеллвиг 0 29785 872535 611553 2026-10-04T20:48:38Z Enkhsaihan2005 64429 872535 wikitext text/x-wiki {{short description|Америкийн теннисчин}} {{Инфобокс теннисчин |name = Хелен Хеллвиг Поуч |image = Helena_R_Pouch.png |caption = Хелен Хеллвиг Поуч 1942 онд |country = {{USA}} |residence = |birth_name = Хелен Ребекка Хеллвиг |birth_date = 3 сарын 4, 1874 |birth_place = [[Бруклин]], [[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]], АНУ |death_date = {{dda|1960|11|26|1874|3|4}} |death_place = [[Манхэттен]], Нью-Йорк |height = |college = |turnedpro = |plays = |careerprizemoney = |tennishofyear = |tennishofid = |website = <!-- official web site address like this: [http://www.site.com www.site.com] --> |singlesrecord = |singlestitles = |highestsinglesranking = |currentsinglesranking = |AustralianOpenresult = |FrenchOpenresult = |Wimbledonresult = |USOpenresult = '''А''' ([[1894 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1894]]) |Othertournaments = |Olympicsresult = |doublesrecord = |doublestitles = |highestdoublesranking = |currentdoublesranking = |grandslamsdoublesresults = |AustralianOpenDoublesresult = |FrenchOpenDoublesresult = |WimbledonDoublesresult = |USOpenDoublesresult = '''А''' (1894, 1895) |OthertournamentsDoubles = <!-- adds a "Other doubles tournaments" title --> |OlympicsDoublesresult = |Mixed = <!-- adds mixed information--> |mixedrecord = |mixedtitles = |AustralianOpenMixedresult = |FrenchOpenMixedresult = |WimbledonMixedresult = |USOpenMixedresult = |OthertournamentsMixedDoubles = |OlympicMixedDoublesresult = | module = {{инфобокс албан тушаалтан | embed=yes |office = 18-р Америкийн Хувьсгалын Охидын Үндэсний Нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч |term_start = 1941 |term_end = 1944 |predecessor = [[Сара Корбин Роберт]] |successor = [[Мэй Эрвин Талмадж]] | education = | spouse = Уильям Поуч | children = 1 }} }} '''Хелен Ребекка Хеллвиг Поуч''' ({{lang-en|Helen Rebecca Hellwig Pouch}}, 1874 оны 3 сар – 1960 оны 11 сарын 26) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын теннисчин эмэгтэй байв. [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээний]] ганцаарчилсан төрөлд 1, хос төрөлд 2 удаа тэргүүлсэн. {{DEFAULTSORT:Хеллвиг, Хелен}} [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1874 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] gwn3w8cisw29n5um8bulrciukqwdhxv 872536 872535 2026-10-04T20:49:10Z Enkhsaihan2005 64429 872536 wikitext text/x-wiki {{short description|Америкийн теннисчин}} {{Инфобокс теннисчин |name = Хелен Хеллвиг Поуч |image = Helena_R_Pouch.png |caption = Хелен Хеллвиг Поуч 1942 онд |country = {{USA}} |residence = |birth_date = 3 сарын 4, 1874 |birth_place = [[Бруклин]], [[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]], АНУ |death_date = {{dda|1960|11|26|1874|3|4}} |death_place = [[Манхэттен]], Нью-Йорк |height = |college = |turnedpro = |plays = |careerprizemoney = |tennishofyear = |tennishofid = |website = <!-- official web site address like this: [http://www.site.com www.site.com] --> |singlesrecord = |singlestitles = |highestsinglesranking = |currentsinglesranking = |AustralianOpenresult = |FrenchOpenresult = |Wimbledonresult = |USOpenresult = '''А''' ([[1894 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1894]]) |Othertournaments = |Olympicsresult = |doublesrecord = |doublestitles = |highestdoublesranking = |currentdoublesranking = |grandslamsdoublesresults = |AustralianOpenDoublesresult = |FrenchOpenDoublesresult = |WimbledonDoublesresult = |USOpenDoublesresult = '''А''' (1894, 1895) |OthertournamentsDoubles = <!-- adds a "Other doubles tournaments" title --> |OlympicsDoublesresult = |Mixed = <!-- adds mixed information--> |mixedrecord = |mixedtitles = |AustralianOpenMixedresult = |FrenchOpenMixedresult = |WimbledonMixedresult = |USOpenMixedresult = |OthertournamentsMixedDoubles = |OlympicMixedDoublesresult = | module = {{инфобокс албан тушаалтан | embed=yes |office = 18-р Америкийн Хувьсгалын Охидын Үндэсний Нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч |term_start = 1941 |term_end = 1944 |predecessor = [[Сара Корбин Роберт]] |successor = [[Мэй Эрвин Талмадж]] | education = | spouse = Уильям Поуч | children = 1 }} }} '''Хелен Ребекка Хеллвиг Поуч''' ({{lang-en|Helen Rebecca Hellwig Pouch}}, 1874 оны 3 сар – 1960 оны 11 сарын 26) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын теннисчин эмэгтэй байв. [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээний]] ганцаарчилсан төрөлд 1, хос төрөлд 2 удаа тэргүүлсэн. {{DEFAULTSORT:Хеллвиг, Хелен}} [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1874 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] 81kwi43e77ci6rpfnuk2735j2s5ci67 Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 872558 872404 2026-10-05T02:10:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872558 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-10-05 02:10:08 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 6gyp6zzrs4x1q11xtrvyal1vviekkll Орос-Хятадын харилцаа 0 41242 872594 871988 2026-10-05T11:43:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872594 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Орос-Хятадын харилцаа | party1 = Оросын Холбооны Улс | party2 = Хятад | map = Russia China Locator.png | filetype = svg | size = | mission1 = | mission2 = | envoytitle1 = | envoy1 = | envoytitle2 = | envoy2 = }} [[Файл:Xi Jinping and Vladimir Putin.jpg|thumb]] '''[[Орос]]-[[Хятад]]ын харилцаа''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Китайско-российские отношения,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中俄关系'') хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүхэлд нь хэлдэг. Хоёр улсын анхны харилцаа холбоо нь [[13-р зуун|13-р зууны]] сүүлч [[14-р зуун|14-р зууны]] эхэн үеэс буюу хоёр улс хоёулаа [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын Эзэнт гүрний]] нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг байх үеэс эхлэлтэй гэж үздэг юм. 1237 оны үед Орос, Хятад улс хоёулаа [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] бүрэлдэхүүнд бараг нэгэн зэрэг орсон байна. Бутархай байсан Оросыг монголчууд хэсэгчлэн эзэлсний дараа олзлогдсон хэсэг орос эрчүүдийг нутаг руугаа илгээж байжээ. Энэ үеэс орос хүн хятад хүнтэй анх учирсан тухай сурвалж бичигт дурдсан байдаг. Сүүлд [[17-р зуун|17-р зуунаас]] Монголын Эзэнт гүрэн таран бутарсан үеэс эхлэн хоёр тал худалдааны харилцааг хөгжүүлэх болон тандах зорилгоор гол төлөв оросууд Хятад руу элч нар илгээж байжээ. Өнөө [[21-р зуун|21-р зуунд]] Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа улс төр, эдийн засгийн өргөн цар хүрээг хамарч байгаа бөгөөд дээд, өндөр түвшинд эрчимтэй харилцаа холбоотой, худалдаа, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн харилцаа, олон улсын тавцан дахь хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлсээр байна. Хоёр улс [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүд бөгөөд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[БРИКС]] зэрэг олон улсын болон бүс нутгийн байгууллагуудад нягт хамтран ажилладаг. БНХАУ нь ОХУ-д нийт 7 консулын газартай: [[Москва]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Эрхүү]], [[Екатеринбург]], [[Казань]], [[Санкт-Петербург]], [[Владивосток]], [[Хабаровск]]; ОХУ нь БНХАУ-д нийт 6 консулын газартай: [[Бээжин]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Шанхай]], [[Шэньян]], [[Хонконг]], [[Гуанжоу]], [[Харбин]]. ==Орос-Хятадын харилцааны түүх== * 1608 онд Оросын хаан [[Василий Шуйский]] (1606-1610) Хятадын [[Алтан хан|Алтан хаан]]<nowiki/>д бараалхах тогтоол гаргаж элч төлөөлөгчид илгээсэн боловч [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убши хунтайж]] "хар халимагууд" хоорондын дайнаас шалтгаалж зорьсон газраа хүрэлгүй буцсан. * 1616 онд атаман [[Василий Тюменец]] тэргүүтэй шинэ элч төлөөлөгч илгээжээ. Төлөөлөгчдийг Шолой Убши-хунтайжи хүлээн авч уулзсан боловч элч төлөөлөгчид Хятад оролгүй Москва руу буцсан байна. 16-р зуунд Оросын анхны төлөөлөгчид 1567 онд "Догшин" хэмээх [[IV Иван]] хаан атаман [[Иван Петров]], [[Бурнаш Эличев]] нараар удирдуулсан төлөөлөгчид Хятад руу илгээсэн гэж хуучин Оросын гар бичмэлд байдаг. Гэвч хожим тэрхүү гар бичмэл нь хуурамч баримт болохыг нотолсон байна. * 1618-1619 онд Оросын [[Тобольск]] хотын цэргийн удирдагч И.С.Куракины даалгавараар Хятадын [[Мин улс|Мин улстай]] холбоо тогтоох зорилготой казак [[Иван Петлин]], [[Андрей Мундов]] нарын 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг илгээсэн түүх байдаг. * 1641-1642 онд казак [[Е.Вершинин]] Хятад руу явсан байна. * 1654 онд [[Фёдор Байков]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид Хятадад очиж дэлгэрэнгүй тэмдэглэл баримт үлдээсэн байна. * 1676 оны 5-р сард [[Николай Гаврилович Спафарий]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид жингийн цуваагаар Бээжин хотод очсон. * 1689 онд ''"[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]"'' байгуулсан. Энэ гэрээгээр Орос Улс, Чин улс хоорондын харилцаа болон хилийн зурвасыг анх албан ёсоор тодорхойлсон юм. * 1716 онд [[Бээжин дэх Оросын шашны төлөөлөгчийн газар|Бээжин дэх Оросын Үнэн алдартны шашин-төрийн төлөөлөгчийн газар]] үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. * 1727 оны 8-р сард "[[Буурын гэрээ]]" буюу оросоор "Буринский трактат" байгуулсан. Энэ гэрээ нь өмнөх "Нерчийн Гэрээ"-гээр байгуулсан хилийн зурвасыг тодотгосон эрх зүйн баримт бичиг болсон юм. * 1727 оны 10-р сард [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]], [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондын худалдааны ''"[[Хиагтын гэрээ]]"'' байгуулсан. Уг Гэрээний дагуу Орос улс 3 жилд нэг удаа 200-аас илүүгүй хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй жингийн цуваа илгээж Бээжинд худалдаа хийх боломжтой болсон. Хиагт, Цурхайт зэрэг хил орчмын бүсэд хил гаалийн татвар төлөхгүй худалдаа хийх болсоноор хоёр улсын хоорондох худалдааны эргэлт нэмэгдэхэд нөлөөлжээ. Энэхүү гэрээ нь Бээжинд Оросын Үнэн алдартны шашны хийдийн төлөөлөгчийн газар албан ёсоор үйл ажиллагаагаа явуулахыг баталгаажуулсан байна. * 1858 оны 5-р сард хоёр улс [[Амар мөрөн|Амар мөрнөөр]] хилийн шугам тогтоосон "Айгуны Гэрээ" байгуулжээ. * 1860 оны 11-р сарын 2-нд "[[Бээжингийн гэрээ (1860)|Бээжингийн гэрээ]]" байгуулсан. Оросын Засгийн газар залуу хошууч генерал [[Николай Игнатьев]] тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос [[Номхон далай]] хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын [[Улаанбаатар|Өргөө]]д Оросын консул суулгахаар тохиролцсон байна. * 1892 оны 8-р сарын 13-нд Хаант Орос улс, Манж Чин улсын Засгийн газар төмөр утасны (цахилгаан холбооны) гэрээ байгуулж Монголын нутгаар цахилгаан мэдээний шугам тавьж эхлүүлжээ. * 1896 оны 5-р сарын 22-нд [[Москва]] хотод Японы эсрэг ''"Орос-Хятадын холбоотны тухай"'' нууц Гэрээ байгуулж [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) барих тухай 80 жилийн хугацаатай гэрээ контракт байгуулжээ. * 1898 онд 3-р сарын 15-нд Бээжин хотноо ''"Орос-Хятадын конвенц"'' байгуулсан. Энэхүү конвенцын дагуу оросын тал [[Порт-Артур]] (Луюйшунь) буюу Далянь зэрэг боомтыг төмөр замаар холбох зорилгоор түрээслэн эзэмших эрх авсан юм. * 1903 онд [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) бүрэн ашиглалтад орсон. * 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Орос улс ялагдаж Чин улс 1896 оны "Орос-Хятадын холбоотны тухай гэрээ" болон түүнд ногдуулсан 1898 оны "Орос-Хятадын конвенц" зэргийг 1905 оны Япон-Оросын ''"[[Портсмутийн энх тайвны гэрээ|Портсмутын энхийн гэрээ"]]''-гээр цуцалжээ. * 1913 онд Оросын эзэн хаант улс шинээр бий болсон [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] буюу Дундад улсыг хүлээн зөвшөөрсөн. ==ЗХУ-БНХУ-ын харилцаа== * 1919 оны 7-р сарын 25-нд «Хятадын ард түмэн, Өмнөд болон Умард Хятадын Засгийн газарт Зөвлөлт Оросын Засгийн газрын мэдэгдэлийг» нийтэлсэн байна. * 1927 оны 12-р сарын 14-нд Бүгд найрамдах Хятад Улс ЗХУ-тай дипломат харилцаагаа тасалсан. * 1932 оны 12-р сарын 12-нд ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хооронд дипломат харилцаагаа Женев дахь олон улсын хурлын үеэр албан бичиг солилцож сэргээсэн. * 1933 оны 2-р сарын 20-нд [[Дмитрий Богомолов]] ЗХУ-аас Хятад Улсад суух Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон. * 1937 оны 7-р сарын 7-нд Хятад-Японы дайн эхэлсэн. * 1937 оны 8-р сарын 21-нд 5 жилийн хугацаатай "ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хоорондын харилцан үл довтлох тухай" гэрээ байгуулсан. Энэ гэрээний дагуу Хятад улс ЗХУ-аас зэвсэг худалдан авах 50 сая ам.долларын зээл олгосон байна. * 1939 оны 6-р сарын 16-нд ЗХУ, БНХУ-ын хооронд худалдааны гэрээ байгуулсан. ==ЗХУ-БНХАУ-ын харилцаа== *1949 оны 10-р сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] байгуулагдсан. *1949 оны 10-р сарын 2-нд ЗСБНХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа Бээжин хотноо тогтоожээ. [[Ван Жяшян]] ЗХУ-д суух БНХАУ-ын анхны Элчин сайдаар, [[Николай Рощин]] ЗХУ-ын БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар тус тус томилогдсон байна. *1949 оны 12-р сарын 16-наас 1950 оны 2-р сарын хооронд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] ЗХУ-д (Москва) айлчилсан. *1950 оны 1-р сарын 21-нд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] Москвад айлчилж буй Мао Зэдуны араас очоод 1950 оны 3-р сарын 4-нд Мао Зэдуны хамт буцсан байна. *1950 оны 2-р сарын 14-нд ЗХУ, БНХАУ 30 жилийн хугацаатай "Найрамдал, харилцан туслах тухай Гэрээ" байгуулжээ. Тус гэрээг аль нэг тал цулах санал гаргахгүй бол автоматаар гэрээний хугацаа сунгагдана гэж заасан байдаг. *1950 оны 4-р сарын 19-нд хоёр талын Худалдааны Хэлэлцээр байгуулсан. *1952 оны 8-р сарын 9-нд БНХАУ-ын иргэдийг ЗСБНХУ-ын Их Дээд сургуульд сургах тухай Хэлэлцээр байгуулсан. *1953 оны 3 сарын 5-нд ЗХУ-ын удирдагч [[Иосиф Сталин]] нас барсан. 3 сарын 9-нд болсон [[Сталины оршуулга|Сталины оршуулгын]] ёслолд Хятадаас [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна. *1954 оны 10-р сарын 12-нд Порт-Артураас Зөвлөлтийн цэргүүдийг гаргах мэдэгдэл (Коммюнике) гаргажээ. 1955 оны 5-р сараас Порт-Артур боомт БНХАУ-ын мэдэлд шилжсэн байна. *1955 оны 4-р сарын 27-нд БНХАУ-ын Ардын аж ахуйн хөгжилд цөмийн эрчим хүчийг ашиглах, цөмийн физикийн судалгааны ажилд ЗХУ туслах Хэлэлээр байгуулсан байна. *1956 оны 4-р сарын 7-нд Хятадын аж үйлдвэрийн зарим салбарыг хөгжүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулагджээ. *1958 оны 7-р сарын 31-ээс 8-р сарын 3-ны өдрүүдэд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Никита Хрущёв]] БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ айлчлалын үеэр Мао Зэдун, Никита Хрущёв нар цэргийн салбарын асуудлаар хэлэлцээ хийжээ. *1958 оны 8-р сарын 8-нд [[Москва]] хотод ЗХУ, БНХАУ-д техникийн тусламж үзүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулжээ. *1959 оны 9-р сарын 29-нд Хятадын хувьсгалын 10 жилийн ойн баярт оролцохоор ЗХУ-ын удирдагч Н.Хрущев Бээжинд айлчилжээ. *1961 оны 6-р сарын 19. Шинжлэх ухаан техникийн салбарт хамтран ажиллах гэрээ байгуулагджээ. *1963 оны 7-р сарын 5-20. ЗХУ-ын Коммунист нам, Хятадын Коммунист намын удирдлагуудын хооронд уулзалт болж үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай байгаа асуудлаар ярилцжээ. *1964 онд Мао Зэдун ЗХУ-тай харилцаагаа бүрэн тасалж буйгаа нийтэд мэдэгдсэн байна. *1969 оны 3-р сарын 2-17 хооронд Уссури гол дээрх [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн|Даманы арлын орчим Зөвлөлт, Хятадын хилчдийн хооронд зэвсэгт мөргөлдөөн]] болжээ. *1969 оны 9-р сарын 11. Зөвлөлтийн Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Алексей Косыгин]] Вьетнамын удирдагч [[Хо Ши Мин]]ий оршуулгын ёслолын ажиллагаанд оролцоод буцах замдаа БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотын нисэх онгоцны буудалд бууж, Хятадын Төрийн зөвлөлийн дарга [[Жоу Эньлай]] түүнийг хүлээн авч уулзсан байна. Хил дээр үүсээд байгаа маргаантай асуудлыг шийдвэрлэх талаар тэд ярилцсан түүх байдаг. *1976 оны 9-р сарын 9-нд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] нас барсан. *1979 оны 4-р сарын 3-нд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам Бээжин дэх ЗХУ-ын Элчин сайдын яаманд ноот бичиг илгээжээ. Уг ноот бичигт Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн хурлын шийдвэрийг дурджээ. Үүнд: 1950 оны 2 сарын 14-нд байгуулагдсан Орос–Хятадын найрамдал, хамтын ажиллагааны тухай гэрээний хугацаа дууссаныг сануулаад, энэ гэрээг дахин сунгахгүй гэж мэдэгдсэн байна. *1979 оны 8-р сарын 29-нд БНХАУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Хятад-Зөвлөлтийн харилцааны тухай тусгай хуралдааны үеэр [[Дэн Сяопин]] харилцаанд саад болж буй зүйлийг тодотгов. Үүнд: 1. [[Монгол|Монголоос]] цэргээ гаргах, 2. [[Камбож|Камбожид]] дайтаж буй [[Вьетнам|Вьетнамд]] цэргийн тусламж үзүүлэхгүй байх зэргийг дурдсан байна. *1979 оны 10-р сарын 17-ноос 11-р сарын 30-ны өдрүүдэд Москва хотод Хятад, Зөвлөлтийн улс хоорондын харилцааны тухай Гадаад яамны орлогч сайд нарын хэмжээний хэлэлцээний нэгдүгээр үе болсон ч амжилтад хүрээгүй. *1982 оны 3-р сарын 24-нд ЗХУ-ын тэргүүн [[Леонид Брежнев]] [[Ташкент|Ташкентад]] ажиллах үеэрээ хоёр улсын харилцааг гурав дахь оронд хохиролгүй бөгөөд ямар нэгэн урьдчилсан нөхцөлгүйгээр хэвийн болгох эрмэлзэлтэй буйгаа мэдэгдсэн боловч мөн оны 11-р сарын 10-нд тэрээр нас барсан юм. Мөн 1982 оны 10-р сард хоёр тал Гадаад харилцааны яамдын зөвлөлдөх уулзалт эхлүүлсэн байна. *1984 онд хоёр улс оюутан солилцоог сэргээж тал бүрээс 70 оюутан харилцан суралцаж эхэлсэн нь талуудын харилцаа дулаарахад эхний алхам болсон. *1985 оны 7-р сарын 10-нд ЗХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын 1985-1990 хооронд хийгдэх бараа эргэлтийн тухай, барилга, Хятадын аж үйлдвэрийн салбарын шинэчлэлд туслах, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай гэрээ байгуулжээ. *1986 оны 3-р сарын 18-нд Хятадын Төрийн Зөвлөлийн дарга [[Жао Зыян]] ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн даргын нэгдүгээр орлогч И.Архиповыг хүлээн авч уулзсан байна. Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай Тунхаглалд гарын үсэг зуржээ. *1986 оны 12-р сард Зөвлөлтийн [[Ленинград]] хотод БНХАУ-ын Ерөнхий Консулын газар, Хятадын [[Шанхай]] хотод ЗХУ-ын Ерөнхий Консулын газрууд тус тус харилцан нээсэн байна. *1989 оны 2-р сарын 4-д ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд "Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр"-т гарын үсэг зурсан байна. *1989 оны 5-р сарын 15-18-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн дарга, ЗХУ-ын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] БНХАУ-д албан ёсоор айлчлилж [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопинтай]] уулзаж албан ёсны хэлэлцээ хийсэн. Энэ айлчлал дэлхийн гадаад бодлогод маш том өөрчлөлт авчирсан гэж судлаачид дүгнэдэг. Жишээ нь: уг айлчлалын дүнгээр '''1989 оны 5 дугаар сарын 15-ны өдрөөс Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гарах шийдвэр Зөвлөлтийн тал гаргаж байжээ'''. ==ОХУ, БНХАУ-ын харилцаа== *1991 оны 12-р сарын 24-нд ОХУ бол ЗХУ-ыг хууль ёсны залгамжлагч улс мөн гэдгийг БНХАУ албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн байна. *1991 оны 5-р сарын 15-19-нд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Жян Зэминь]] ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж ''хоёр улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай'' хэлэлцээр байгуулжээ. *1992 оны 12-р сарын 17-19-ний өдрүүдэд ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д анх айлчилсан. ОХУ, БНХАУ-ын хамтын ажиллагаа, харилцааны үндсийг тодорхойлсон тунхаглалыг талууд баталжээ. Хил орчмын бүсэд харилцан итгэлцэл бий болгох, зэвсэгт хүчний хэмжээгээ харилцан хорогдуулах, сансрын уудмыг энхийн зорилгоор ашиглаж, судлах тохиролцоонд хүрчээ. *1994 оны 9-р сарын 2-6-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' баталж, ''ОХУ-ын Ерөнхийлөгч, БНХАУ-ын дарга нар хамтарсан мэдэгдэл'' гаргажээ. Уг мэдэгдэлд цөмийн зэвсэгийг хэрэглэхгүй байх, цөмийн пуужинг бие бие рүүгээ онилохгүй байх, Орос-Хятадын баруун хилийн тухай хэлэлцээр байгуулсан байна. *1995 оны 5-р сарын 7-9-нд Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайны Ялалтын 50 жилийн ойн баярт оролцох урилгаар БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]] Москвад айлчилжээ. *1996 оны 4-р сарын 24-26. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. Энэ үеэр Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа, олон улсын асуудлаар баримтлах бодлого, байр сууриа талууд «Хятад-Оросын хамтарсан коммюнике»-д илэрхийлсэн байна. *1996 оны 4-р сарын 26-нд [[Шанхай]] хотод [[Орос]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Хятад|БНХАУ]]-ын төрийн тэргүүн нар хил орчимд итгэлцэл бий болгох, цэргийн салбарт хамтран ажиллах баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. *1997 оны 4-р сарын 22-26 өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь ОХУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. ''ОХУ, БНХАУ олон талт дэлхий ертөнцийн тухай тунхаглалд'' гарын үсэг зурсан байна. *1997 оны 4-р сарын 24. ОХУ, БНХАУ, Казахстан, Тажикистан, Киргизийн төрийн тэргүүн нар хил орчимд байгаа цэргүүдийн тоог хорогдуулах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. *1997 оны 11-р сарын 9-11-ний өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ үер Орос Хятадын хилийн зурвасыг шалгасан тухай баримтыг баталгаажуулж, хоёр орны найрсаг харилцааг цаашид үргэлжлүүлэх тухай гэрээ байгуулжээ. *1998 оны 2-р сарын 17-нд Москвад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн]] дарга [[Ли Пэн]] албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгч Борис Ельцинд бараалхав. *1998 оны 11-р сарын 23-25-нд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д ажлын айлчлал хийжээ. Энэ үеэр хоёр орны түүхэнд анх удаа Орос, Хятадын төрийн тэргүүн нар албан бусаар уулзсан. “ОХУ, БНХАУ 21-р зууны босгон дээр” нэртэй баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. Орос-Хятадын баруун хилийг шалгасан ажил дууссан тухай Хамтарсан мэдэгдэл хийжээ. *1999 оны 2-р сарын 24-24. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дарга Жу Жун Зи ОХУ-д албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгчид бараалхаж, ОХУ-ын ерөнхий сайд [[Евгений Примаков]]той хэлэлцээр хийжээ. *1999 оны 6-р сарын 5-8 өдрүүдэд Бээжин хотын концертын танхимд ОХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жил, Оросын яруу найрагч [[Александр Пушкин|Александр Пушкиний]] мэндэлсэний 200 жилийн ойд зориулсан концерт болжээ. *1999 оны 9-р сарын 12-13-нд Шинэ Зеландын [[Окленд]] хотод болсон “Ази–Номхон далайн орнуудын Эдийн Засгийн 7-р чуулга уулзалт"-ын үеэр 9-р сарын 12-нд БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]], ОХУ-ын Ерөнхий сайд [[Владимир Путин]] нар уулзсан байна. *1999 оны 12-р сарын 9-10-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д айлчлал хийх үеэр ''Орос-Хятадын зүүн болон баруун талын хилийн тухай протоколд'' гарын үсэг зуржээ. Хилийн бүс орчмын арлуудыг хөдөө аж ахуйн зорилгоор хамтран ашиглах тухай тохиролцоонд хүрсэн байна. *2000 оны 7-р сарын 17-19-нд [[Владимир Путин]] ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод БНХАУ-д анх удаа төрийн айлчлал хийжээ. Пуужингаас хамгаалах асуудлаар Орос, Хятадын төрийн удирдлага хамтарсан мэдэгдэл гаргаж, "Бээжингийн тунхаглал"-ыг баталжээ. *2001 оны 6-р сарын 14-15-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] Хятад улсад айлчилж [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын]] (ШХАБ) гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын уулзалтад оролцов. *2001 оны 7-р сарын 16-нд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д төрийн айлчлал хийжээ. '''БНХАУ, ОХУ-ын найрсаг хөршийн харилцаа, хамтын ажиллагааны гэрээнд''' гарын үсэг зурж хоёр тал "дайсагналцахаас эгнэгт татгалзаж буйгаа" мэдэгдсэн. *2001 оны 10-р сарын 18-22-нд ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин Ази Номхон Далайн орнуудын Эдийн Засгийн Чуулга Уулзалтад оролцохоор [[Шанхай]] хотод ажилласан. *2002 оны 6 сарын 5-10-нд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь Оросын [[Санкт-Петербург]] хотод болсон Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын (ШХАБ) дээд хэмжээний чуулга уулзалтад оролцож ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путинтай уулзсан. *2002 оны 12-р сарын 1-3-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн. Бээжин хотод хоёр орны харилцаа, олон улсын асуудлаар баримтлаж байгаа байр сууриа тодотгож тунхаглалд гарын үсэг зурсан. *2003 оны 5-р сарын 27-31-ний хооронд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] анхны гадаад айлчлалаа ОХУ-д хийжээ. Хоёр орны төрийн тэргүүн нар эдийн засаг, газрын тосны салбарт хамтран ажиллах боломжын талаар ярилцсан байна. *2004 оны 10-р сарын 14-16-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин, Хятад улсад албан ёсны айлчлал хийж Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийсэн байна. 2005-2008 онд хамтран ажиллах төлөвлөгөөг баталжээ. *2005 оны 6-р сарын 30-наас 7-р сарын 3-ны хооронд БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' гаргажээ. Уг тунхаг бичигт олон улсын тавцанд хамтран ажиллах, бүс нутгийн асуудалд нэгдмэл байр суурьтай байх талаар тохиролцсон байна. 2006 онд БНХАУ-д “Оросын жил”, 2007 онд ОХУ-д “Хятадын жил” болгож тэмдэглэх тухай хоёр орны төрийн тэргүүн нар мэдэгджээ. *2005 оны 8-р сард ОХУ-ын Зэвсэгт хүчин, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми]] анх удаа хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль хийжээ. “Энхийн эрэлд-2005” нэртэй өргөн цар хүрээний цэргийн хээрийн сургууль ОХУ-ын [[Владивосток]], БНХАУ-ын [[Шаньдун муж|Шаньдун мужийн]] нутаг дэвсгэрийг хамарчээ. *2006 оны 3-р сарын 21-22-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Путин БНХАУ-д айлчилж Хятад улсад эхэлж байгаа “Оросын жил”-ийн нээлтэд оролцсон байна. В.Путин, Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийж, ирэх 10 жилд Орос, Хятад улс "Стратегийн түнш" болох тухай баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. *2006 оны 5-р сард [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их хурал]], [[Төрийн Дум|Оросын Төрийн Думын]] хамтарсан анхны хуралдаан болжээ. *2007 оны эхээр ОХУ-д “Хятадын жил” эхэлснийг албан ёсоор зарласан. *2007 оны 3-р сард БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д айлчлал хийжээ. *2009 оныг Хятадад "Орос хэлний жил" болгон зарласан. *2009 оны дугаар 10 сарын 13-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр» байгуулж хоёр талын Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ. *2010 оныг ОХУ-д "Хятад хэлний жил" болгон зарласан. *2011 оныг БНХАУ-д Оросын аялал жуулчлалын жил гэж зарласан. *2012 оны 6-р сард В.Путин БНХАУ-д айлчилж хоёр улс харилцааны '''"иж бүрэн түншлэл болон стратегийн харилцан ажиллагаа"'''-ны шинэ үед шилжиж буйгаа мэдэгдсэн. *2018 оны 6-р сарын 8-10-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийж БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]]тэй хэлэлцээ хийсэн. Мөн В.Путинд хятадын [[Чиндао]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалтад оролцсон бөгөөд түүнд Хятадын "Найрамдал" одон гардуулсан байна. Мөн энэ үеэр В.Путин БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Кэчянтай]] уулзсан. *2018 оны 9-р сарын 11-12-нд [[Ши Жиньпин]] ОХУ-ын Владивосток хотод болсон [[Алс дорнодын эдийн засгийн чуулга уулзалт|Алс дорнодын эдийн засгийн чуулга уулзалтад]] оролцов. *2018 оны 11-р сарын 30-нд Аргентинд болсон "Их-20" уулзалтын үеэр хоёр улсын тэргүүн В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзаж хэлэлцээ хийжээ. Мөн энэ үеэр Орос, Хятад, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон. *2018 онд ОХУ-д 1 сая 700 мянга орчим орос иргэн БНХАУ-д зочилсон бол Оросын 2 сая гаруй иргэн БНХАУ-д зорчсон гэсэн үзүүлэлт гарсан байна. *2019 оны 4-р сарын 25-27-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д ажлын айлчлал хийж "Нэг бүс нэг зам" дээд хэмжээний уулзалтад оролцож Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийжээ. *2019 оны 5-р сарын 13-нд Владимир Путин БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]г [[Сочи]] хотод хүлээн авч уулзсан. Өмнө нь Хятадын Гадаад хэргийн сайд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сйд [[Сергей Лавров]]той хэлэлцээ хийжээ. *2019 оны 6-р сарын 5-7-нд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин ОХУ-д айлчилж, В.Путинтай хэлэлцээ хийж хамт Санкт-Петербург хотод зочилж Эдийн засгийн чуулга уулзалтад оролцсон. *2019 оны 6-р сарын 14-нд [[Киргиз]] Улсын нийслэл [[Бишкек]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын дээд хэмжээний уулзалтад хоёр улсын тэргүүн нар оролцсон бөгөөд тус чуулганы үеэр ОХУ, Монгол, БНХАУ-ын дээд хэмжээний гурван талын уулзалт болсон. *2019 оны 6-р сарын 28-нд Японы [[Осака]] хотод "Их-20" уулзалтын хүрээнд ОХУ, БНХАУ, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон. *2019 оны эхний хагас жилд хоёр улсын худалдааны эргэлт 59 тэрбум 978 сая ам.долларт хүрсэн. *2019 оны 11-р сарын 13-нд Бразил улсад болсон БРИКС-ийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзсан байна. *2019 оны 9-р сарын 16-18-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] ОХУ-д айлчилсан бөгөөд энэ үеэр Орос, Хятадын Засгийн газрын тэргүүн нарын 24 дэх байнгын уулзалт Санкт-Петербург хотод болсон. Мөн Ли Көцян В.Путинтай уулзсан байна. *2019 оны 9-р сарын 25-26-нд БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын хурлын Байнгын Хорооны дарга Ли Чаньшу ОХУ-д айлчилсан. Тэрээр В.Путинд бараалхаж, Оросын парламентын дээд болон доод танхимын дарга [[Валентина Матвиенко]] болон [[Вячеслав Володин]] нартай уулзсан. *2019 оны 12-р сарын 2-нд В.Путин, [[Ши Жиньпин]] нар "Сила Сибири" хийн хоолой ашиглалтад оруулах ёслолын ажиллагаанд видео хэлбэрээр оролцсон. *2019 онд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]], [[Сергей Лавров]] нар нийтдээ 6 удаа уулзсан байна. *2019 онд Хятадын 1,8 сая иргэн ОХУ-д зорчсон бол Оросын 2,3 сая иргэн БНХАУ-д зорчсон байна. *2020, 2021 оныг БНХАУ, ОХУ-ын тэргүүн нар хоёр улсын хоорондын шинжлэх ухаан-техникийн инновацын хамтын ажиллагааны жил гэж зарласан. *2020 оны 12-р сарын 15-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр"-ийг 10 жилээр сунгах тухай Протоколд Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ. *2020 оны 3-р сарын 19-нд, 4-р сарын 16-нд, 5-р сарын 8-нд, 7-р сарын 8-нд, 12-р сарын 28-нд Оросын болон Хятадын удирдагч нар утсаар холбогдож ярьсан ажээ. *2021 оны 6-р сарын 28-нд БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]], ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] нар видео уулзалт (КОВИД цар тахлын үеэр) хийж, 20 жил болж буй Орос-Хятадын "Сайн хөрш, найрамдал, хамтын ажиллагааны гэрээ"-ний хугацааг сунгахаар тохиролцов. *2022 оны 2-р сарын 4-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятадад айлчлан хэлэлцээ хийж Бээжингийн өвлийн XXIV Олимпын нээлтийн ёслолын ажиллагаанд оролцсон. Мөн хоёр удирдагч "Хамтарсан мэдэгдэл" гаргасан байна. *2022 оны 9-р сарын 15-нд [[Узбекистан|Узбекистаны]] [[Самарканд]] хотод ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хоёр улсын дарга нар уулзсан байна. *2023 оны 3-р сарын 20-21-нд Ши Жиньпин Москвад айлчилсан. *2023 оны 10-р сарын 16-17-нд Владимир Путин БНХАУ-д айлчилж Ши Жиньпин нар хэлэлцээ хийж, Олон улсын III «Нэг бүс–нэг зам» хуралд оролцов. Энэ үеэр Ши Жиньпин Оросоос '''Монголын нутгаар дамжуулан авах хийн хоолойн''' асуудлыг хурдлуулна гэж найдаж буйгаа илэрхийлжээ. *2024 оны 2-р сарын 8-нд В.Путин, Ши Жиньпин нар утсаар холбогдож олон улсын байдал болон хоёр улсын худалдааны эргэлт 2023 онд 200 тэрбум ам.долларыг давж 227,7 тэрбум ам.доллар хүрсэн тухай Оросын удирдагч мэдээлжээ. *2024 оны 5-р сарын 15-17-нд В.Путин БНХАУ-д төрийн айлчлал хийж Ши Жиньпин нар яриа хэлэлцээ хийсэн. *2025 оны 9-р сарын 1-2-нд В.Путин [[Бээжин|Бээжинд]] айлчилж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] ялалтын баяр болон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын Дээд хэмжээний уулзалтад оролцов. *2025 онд Хятад, Оросын худалдааны эргэлт 1,63 их наяд [[Юань улсын цаасан мөнгө|юань]] '''(240''' '''тэрбум ам.доллар''') болсон бөгөөд 2024 оны үзүүлэлтээс 6,5% буурсан байна. *2026 оны 5-р сарын 19-20-нд В.Путин Бээжинд төрийн айлчлал хийж Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийж хамтарсан мэдэгдэл гаргасан байна. Энэ айлчлал нь Оросын Ерөнхийлөгч В.Путины Хятадад хийж буй 25 дахь айлчлал болжээ. == Хоёр талын хүн ам харилцан зорчих хөдөлгөөн == ЗХУ-ын 1923 оны хүн амын тооллогоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Алс Дорнодын Приморье мужид 50188 хятад ажилчин байгаа гэж тогтоож байжээ. Дайны дараах нүүдлийн эхний давлагаа нь 1945 оны 11-р сарын 17-нд ЗСБНХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлөөс гарсан тогтоолоор Манжуураас алт, вольфрам-молибден, цагаан тугалганы үйлдвэрүүдэд 50 мянга хүртэл ажилчдыг татан оролцуулахаар шийдвэрлэсэнтэй холбоотой юм. Үнэндээ хамаагүй бага хүн элсүүлэх боломжтой байсан ч Дундад улсын иргэд Зөвлөлтийн Алс Дорнод дахь ажиллах хүчний нэлээд хэсгийг бүрдүүлдэг байсан юм. Жишээ нь: 1946 онд "Приморзолото" трестэд 4 мянган хятад хүн ажиллаж байсан бөгөөд үүнээс 800 нь цэргийн хоригдол байжээ. Хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөний дараагийн давлагаа нь 1954 онд ЗХУ ба БНХАУ-ын хооронд 80 мянган хятад хөдөлмөрийн цагаачдыг Зөвлөлтөд ажиллахаар татах тухай хэлэлцээр байгуулсантай холбоотой юм. Гэсэн хэдий ч дараа нь Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудаж тасарсны улмаас хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөн олон жилийн турш боломжгүй болсон. Сүүлд БНХАУ-аас ЗСБНХУ руу хөдөлмөрийн хүчний урсгал 1986 онд дахин эхэлсэн. 1989 онд Оросын Алс Дорнод дахь барилгын салбарт 2363 хятад ажилчин ажиллаж байв. 1995 онд гэхэд 26.5 мянган хятад ажилчин ОХУ-д хууль ёсоор хөдөлмөр эрхэлж байжээ. Гэхдээ энэ тоог дарж байгаа бөгөөд жилээс жилд өсөж байна. Өнөө үед Оросын талын сэтгэл зовоож буй гол асуудал бол хятад иргэдийн ОХУ-ын ялангуяа Оросын Алс Дорнодод хууль бусаар цагаачлах асуудал болоод байгаа юм. Хэрэв энэ чиг хандлага үргэлжилбэл Алс Дорнод дахь оросууд үндэсний цөөнх болно. Зүүн хойд Хятадын гурван мужид нэг зуун сая гаруй хүн амьдардаг бол хилийн нөгөө талд буюу Оросын Алс Дорнодын Холбооны хязгаар 6.2 сая хавтгай дөрвөлжин км газар дээр одоо 6 сая орчим орос хүн амьдарч байна. == Тагнуулын үйл ажиллагаа == 2019 оны 12-р сард "Ростех"-ийн албан тушаалтнууд цэргийн технологийн оюуны өмчийг хулгайлсан хэрэгт Хятадыг буруутгасан. 2020 оны 6-р сард Орос улс Арктикийн эрдэмтдийнхээ нэгийг Хятадад нууц мэдээлэл дамжуулсан хэрэгт буруутгасан. 2022 оны 6-р сарын 30-нд Оросын лазерын эрдэмтэн Дмитрий Колкерыг Хятадад мэдээлэл дамжуулсан хэрэгт сэжиглэн баривчилжээ. 2022 оны 8-р сард Оросын хэт авианы эрдэмтэн Александр Шиплюкийг төрийн урвалтын хэрэгт баривчилжээ. [[Ройтерс агентлаг|Ройтерс агентлагийн]] мэдээлснээр, Орос улс Шиплюкийг 2017 онд Хятадад болсон эрдэм шинжилгээний бага хурлын үеэр нууц материалыг дамжуулсан гэж буруутгаж, баривчлах шалтгаан болсон байна. 2025 оны 6-р сард Нью-Йорк Таймс сонин алдагдсан [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны '''Аюулгүй''' Байдлын '''Албаны''']] дотоод санамж бичиг нь Оросын нууц технологийн үйлдвэрлэлийн тагнуултай холбоотой Хятадын талаар санаа зовнилыг төрүүлж байна гэж мэдээлсэн. [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны '''Аюулгүй''' Байдлын '''Албаны''']] санамж бичигт мөн Хятадын эрдэмтэд Оросын эсрэг нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл гаргах суурийг тавьж байгаа гэж мэдэгджээ. Оросын зэвсгийн талаарх мэдээлэл Хятадаас гарч буй дэвшилтэт, байнгын аюул заналхийллийн бай болж байна. 2026 оны 5-р сард Касперскийн аюулгүй байдлын судлаачид Хятад хэлээр ярьдаг хакерууд Орос, Беларусь, Тайландад байрладаг байгууллагуудыг чиглүүлсэн "нийлүүлэлтийн сүлжээний халдлага"-ын хүрээнд Daemon Tools-д суулгасан "хортой арын хаалга"-г илрүүлжээ. === Оросын тухай Хятадын олон нийтийн үзэл бодол === 2017 оны [[BBC World News|BBC World Service]]-ийн санал асуулгаар Хятадын иргэдийн 74% нь Оросын нөлөөг эерэгээр үнэлж байгаа бол 18% нь сөрөг гэж үзэж байна. 2019 онд хийсэн YouGov-ийн судалгаагаар Хятадын иргэдийн 71% нь Орос улс дэлхийн үйл хэрэгт эерэг нөлөө үзүүлдэг гэж үзэж байгаа бол 15% нь сөрөг гэж үзэж байв. 2022 онд Оросын Украинд халдан довтлох үеэр Хятадын олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн хэрэглэгчид Оросын өгүүлэмжийг өрөвдөж байгаагаа илэрхийлсэн нь АНУ-ын гадаад бодлогод итгэхгүй байгаагаас үүдэлтэй юм. 2022 оны 4-р сард хийсэн Carter Center-ийн "China Focus" судалгаагаар Хятадын оролцогчдын ойролцоогоор 75% нь Украины дайнд Оросыг дэмжих нь Хятадын ашиг сонирхолд нийцнэ гэдэгтэй санал нийлжээ. 2022 оны 11-р сард гаргасан Genron NPO-ийн Оросын түрэмгийллийн талаарх Хятадын ард түмний үзэл бодлыг асуусан санал асуулгаар судалгаанд оролцогчдын 39.5% нь Оросын үйлдэл "буруу биш" гэж хариулсан бол 21.5% нь "Оросын үйлдэл нь НҮБ-ын дүрэм болон олон улсын хууль тогтоомжийг зөрчиж байгаа бөгөөд эсэргүүцэх ёстой" гэж хариулсан бол 29% нь "Оросын үйлдэл буруу боловч нөхцөл байдлыг харгалзан үзэх хэрэгтэй" гэж хариулжээ. === Хятадын тухай Оросын олон нийтийн үзэл бодол === 1995 оноос хойш Оросууд Хятадын талаар байнга эерэг бодолтой байсаар иржээ. BBC World Service-ийн 2017 оны санал асуулгаар оросуудын 44% нь Хятадын нөлөөг эерэг, 23% нь сөрөг гэж үзэж байв. Pew Research Center-ийн 2019 оны судалгаагаар оросуудын 71% нь Хятадын талаар эерэг бодолтой байгаа бол 18% нь таагүй бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. 2022 оны 9-р сарын байдлаар оросын судалгааны "[[Левада төв]]"-ийн судалгаанд хамрагдсан оросуудын 88% нь Хятадыг эерэгээр харж байгаа бол ердөө 5% нь сөрөг бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. Левада төвийн 2025 оны 5-р сард хийсэн санал асуулгаар оросуудын 64% нь Хятадыг Оросын хамгийн дотны найз нөхөд, холбоотнуудын нэг гэж үзэж байна. Левада төвийн 2026 оны 1-р сард хийсэн санал асуулгаар оросуудын 83% нь Хятадын талаар эерэг бодолтой байгаа бол ердөө 5% нь таагүй бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. == ОХУ-аас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар == # Николай Николайевич Соловьёв 1990-1992 онд. # [[Игорь Рогачёв|Игорь Алексеевич Рогачёв]] 1992-2005 онд. # [[Сергей Сергеевич Разов]] 2005-2013 онд. # [[Андрей Денисов|Андрей Иванович Денисов]] 2013-2023 онд. # [[Игорь Владимирович Моргулов]] 2023 оноос == Мөн үзэх == * [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]] * [[Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр]] * [[Даман]] * [[Хятадын газар нутгийн санаархал]] ==Цаашид унших== *[http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=532 Challenges and Opportunities: Russia and the Rise of China and India] by Dmitri Trenin in ''Strategic Asia 2011–12: Asia Responds to Its Rising Powers – China and India'' (September 2011) *[https://web.archive.org/web/20130821021414/http://www.fiia.fi/en/publication/208/russia-china_relations/ Russia-China relations: Current state, alternative futures, and implications for the West] by Arkady Moshes and Matti Nojonen (eds.) FIIA Report 30, [[The Finnish Institute of International Affairs]] (September 2011) *{{Cite book|last1=Cardenal|first1=Juan Pablo|authorlink1=Juan Pablo Cardenal|last2=Araújo|first2=Heriberto|authorlink2=Heriberto Araújo |title=La silenciosa conquista china |location=Barcelona|publisher=Crítica|year=2011|url=http://books.google.com.uy/books/about/La_silenciosa_conquista_china.html?id=jQ2fvBVpQpYC&redir_esc=y |pages=41–46; 215–225|language=es}} * Efremenko D. New Russian Government’s Foreign Policy towards East Asia and the Pacific // The Journal of East Asian Affairs, v. 26, No. 2, Fall / Winter 2012. – Seoul: Institute for National Security Strategy. Mode of access: https://web.archive.org/web/20140202133800/http://www.inss.re.kr/app/board/view.act?metaCode=en_m_pub&boardId=a57b3ef8b2bff73bb9e00084&pkey=1 == Судалгааны бүтээл == * [[Густерин Павел Вячеславович|П. В. Густерин]]. Архимандрит Аввакум (к истории Тяньцзиньского трактата 1858 года) // Новая и новейшая история. 2008, № 6. * Наземцева Е. Н. Русская эмиграция в Синьцзяне (1920—1930 гг.). Барнаул, 2010. * [[Невельской, Геннадий Иванович|Невельской Г. И.]]. Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855, ОГИЗ, Москва, 1947. * Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он. * Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он. * Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство "Казахстан". Алма-Ата, 1975г. == Эх сурвалжууд == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] * {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}} * ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152]. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004) * [https://web.archive.org/web/20160304111753/http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников] * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова https://web.archive.org/web/20140407081802/http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] * [http://milresource.ru/Russia-and-China-Title.html И. М. Попов. РОССИЯ И КИТАЙ:300 лет на грани войны (Очерки истории военно-политических отношений) Москва: Издательство «АСТ-Астрель», 2004. 511 с.] * [http://milresource.ru/Russia-China-Documents.html Россия-Китай: документальное приложение] * [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/china.htm Договоры России с Китаем 1858-1902 гг.] * [https://web.archive.org/web/20070209102001/http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/index.html В. А. Моисеев «Россия и Китай в Центральной Азии (вторая половина XIX в. — 1917 гг.)»] * [[Внешнеэкономические связи (журнал)]] — [https://web.archive.org/web/20161031005955/http://www.mipur.ru/ru/8163.html Россия и Китай — выход межгосударственного сотрудничества на новый уровень] ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Цахим холбоос== {{Commonscat|Relations of China and Russia|Орос-Хятадын харилцаа}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas] *[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website] *[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969] *[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969] [[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа| ]] [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Хятад)]] [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (ОХУ)|Хятад]] m8fd88ypehpzvrrya1yxq31oa44tpdi Гранит Шака 0 43503 872560 848553 2026-10-05T02:32:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872560 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Гранит Жака | image = [[File:Xhakabmg.jpg|230px]] | caption = Жака [[Боруссиа Мёнхенгладбах]]ад ([[2012]]) | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1992|09|27|df=y}} | birth_place = [[Швейцари]], [[Базель]] | height = 1.83 [[Метр|м]] | currentclub = [[Боруссиа Мёнхенгладбах]] | clubnumber = 34 | position = [[Хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = 2000–2002 | youthclubs1 = Конкордиа | youthyears2 = 2002–2010 | youthclubs2 = [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базель]] | years1 = 2010–2012 | clubs1 = [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базель]] | caps1 = 44 | goals1 = 2 | years2 = 2012– | clubs2 = [[Боруссиа Мёнхенгладбах]] | caps2 = 50 | goals2 = 1 | nationalyears1 = 2008–2009 | nationalteam1 = Швейцари (17-) | nationalcaps1 = 14 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2009–2010 | nationalteam2 = Швейцари (18-) | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2010–2011 | nationalteam3 = Швейцари (19-) | nationalcaps3 = 10 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2010–2011 | nationalteam4 = Швейцари (21-) | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2011– | nationalteam5 = [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцари]] | nationalcaps5 = 28 | nationalgoals5 = 5 | pcupdate = 2014 оны 4 сарын 4 | ntupdate = 2014 оны 6 сарын 20 }} '''Гранит Жака''' ({{lang-sq|Granit Xhaka}}, ''[[1992]] оны [[9 сарын 27|есдүгээр сарын 27-нд]] [[Базель]] [[Тетово]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Швейцари]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Байер Леверкузен]] болон [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базель]] түүнийг [[унгар]]ын [[Дебрецен (хөлбөмбөгийн баг)|Дебрецентэй]] [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн сонгонд таарахад анх сойсон байдаг. Улмаар Базельд танигдсан Жакаг [[2012]] оны [[5 сарын 18|тавдугаар сарын 18-нд]] [[герман]]ы [[Боруссиа Мёнхенгладбах]] таван жилийн 8.5 сая [[евро]]гоор элсүүлсэн.<ref name="fcb4">{{cite web | url = http://www.fcb.ch/news/show/byItemID/de-de/10044/27987/26/7/7 | title = Granit Xhaka wechselt im Sommer vom FCB zu Borussia Mönchengladbach | publisher = FC Basel 1893 | accessdate = 18 May 2012 | language = German | date = 18 May 2012 | archive-date = 1 Нэгдүгээр сар 2013 | archive-url = https://archive.today/20130101110223/http://www.fcb.ch/news/show/byItemID/de-de/10044/27987/26/7/7 | url-status = dead }}</ref> ==Шигшээ== Жака [[Албаны хөлбөмбөгийн шигшээ|Албаниас]] [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн шигшээг]] илүүд үзсэн.<ref name=Albaniasoccer1>{{cite news|last=Begu|first=Yll|title=Në fokus / Granit Xhaka: Dua të luaj për Shqipërinë, por mungon interesimi i FSHF-së!|url=http://www.albaniasoccer.com/lajme/shqiperi/kombetarja/4627-ne-fokus--granit-xhaka-dua-te-luaj-per-shqiperine-por-mungon-interesimi-i-fshf-se.html|date=13 April 2011|quote="Mesfushori i Bazelit, Granit Xhaka, së bashku me vëllanë e tij, Taulantin, kanë dëshirë për t’u bërë pjesë e kombëtares shqiptare, mirëpo deri më tash nuk kanë parë kurrfarë interesimi nga Federata Shqiptare e Futbollit që t’i afrojë ata në kombëtaren kuqezi.", further in the article Xhaka says: "“Në javët e fundit është bërë një presion i madh drejt nesh nga mediet lokale për të zgjedhur kombëtaren e Zvicrës dhe e kam të vështirë ta kuptoj përse askush nga FSHF-ja nuk ka reaguar për të shprehur interesim që ne të vishemi kuqezi”, ka theksuar Granit Xhaka.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307161159/http://www.albaniasoccer.com/lajme/shqiperi/kombetarja/4627-ne-fokus--granit-xhaka-dua-te-luaj-per-shqiperine-por-mungon-interesimi-i-fshf-se.html|archive-date=7 Гуравдугаар сар 2023|access-date=22 Зургадугаар сар 2014|url-status=dead}}</ref> Анх гараалахдаа [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]] оны [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] сонгоны тоглолтонд ([[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]]) [[2011]] оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4-нд]] хийжээ.<ref name="Fulldebut">{{cite web | url = http://football.uk.reuters.com/leagues/uk/news/2011/06/04/LDE7530D0.php | title = Below-par England salvage draw with Switzerland | publisher = Reuters | date = 4 June 2011 | accessdate = 5 June 2011 | last = Collett | first = Mike | archive-date = 11 Гуравдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120311104620/http://football.uk.reuters.com/leagues/uk/news/2011/06/04/LDE7530D0.php | url-status = dead }}</ref> Анхны гоолоо [[11 сарын 15|Арваннэгдүгээр сарын 15-нд]] [[Люксембургийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Люксембургийн]] хаалганд оруулсан.<ref name="sfv 3">{{cite web | year = 2011 | url = http://www.football.ch/nm/de/A_Team-telegramm.aspx?tg=1921952 | title = Matchtelegram Luxembourg-Schweiz | publisher = football.ch | accessdate = 15 November 2011 | language = German | archive-date = 15 Нэгдүгээр сар 2013 | archive-url = https://archive.ph/20130115214415/http://www.football.ch/nm/de/A_Team-telegramm.aspx?tg=1921952 | url-status = dead }}</ref> [[2014]] оны [[6 сарын 2|зургаадугаар сарын 2-нд]] [[Отмар Хицфельд]]ээр [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2014]] тэмцээнд оролцохоо зарлуулсан<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/switzerland/10810381/Switzerland-World-Cup-2014-squad.html|title=Switzerland World Cup 2014 squad|date=2 June 2014|accessdate=16 June 2014|work=The Telegraph}}</ref> Жака [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францад]] ялагдахад гоолдсон.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25285207|title=Switzerland 2-5 France|date=20 June 2014|accessdate=21 June 2014|work=BBC}}</ref> == Амжилт == ;Базель * Швейцарийн аварга (16 хүртэл нас): 2007–08<ref name="fcb 2008-06-15">{{cite web | last = FC Basel 1893 | first = | authorlink = | coauthors = | year = 2008 | url = http://www.fcb.ch/news/show/byItemID/de-de/-/20378/27/7/7 | title = Zwei weitere Nachwuchstitel für den FCB | format = | work = | publisher = FC Basel 1893 | accessdate = 2008-06-15 | archive-date = 2014-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140106040536/http://www.fcb.ch/news/show/byItemID/de-de/-/20378/27/7/7 | url-status = dead }} {{de icon}}</ref> * Швейцарийн цомын аварга (16 хүртэл нас): 2007–08<ref name="fcb 2008-06-15"/> * [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн лиг|Швейцарийн аварга]]: 2011, 2012 * [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн цом|Швейцарийн цомын аварга]]: 2012 * Цомын аварга (Uhrencup): 2011 ;Шигшээ * 2009 оны дэлхийн аварга (17 хүртэл нас): 2009 * 2009 оны Европын дэд аварга (17 хүртэл нас): 2011 ;Хувийн *Швейцарийн шилдэг залуу тоглогч: 2012<ref name="www.football.ch">{{cite web | date = 29 May 2012 | url = http://www.tagesanzeiger.ch/sport/fussball/FCB-praegt-Nacht-des-Schweizer-Fussballs-/story/15320551 | title = FCB prägt Nacht des Schweizer Fussballs | publisher = tagesanzeiger.ch | accessdate = 38 July 2012 | language = German}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== * {{nfteams|46299}} {{Боруссиа Мёнхенгладбах багийн бүрэлдэхүүн}} {{2014 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Жака, Гранит}} [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Боруссиа Мёнхенгладбах багийн тоглогч]] [[Ангилал:Базель багийн тоглогч]] [[Ангилал:Швейцарын лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] 83h8mmb14826b95sw8ubzdz415e40jb Орос-Хятадын хилийн маргаанууд 0 51879 872595 871989 2026-10-05T11:43:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872595 wikitext text/x-wiki ЗХУ ба хятадын хооронд 1917 онд ЗХУ үүсгэн байгуулагдсанаас хойш түүнийг бутран татн буулгасан 1991 оны хооронд хилийн болон газар нутгийн төдийгүй улс төр, эдийн засгийн шалтгаанаар хэд хэдэн удаа томоохон хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн болсон түүхтэй. == Түүх == XVII зууны үед анхны хилийн маргаан гарч байсан бөгөөд 1689 онд Хаант Орос - Хятадын хилийн анхны гэрээ “Нерчийн гэрээ”-гээр хоёр орны дорнод хилийн тухай асуудлыг авч хэлэлцсэн байдаг. 1727 онд хоёр улс завсрын хилийн гэрээ болох “Буриний гэрээ“ байгуулагдсан ба уг гэрээгээр Хятадын баруун талын хилийг Балхаш нуурын эргээр тогтоосон байна. 19 зууны үед Хятадын Чин гүрэн “Хар тамхины дайн”-д оролцож хилийн асуудалд анхаарлаа хандуулахаа хойш тавиад байсан үе юм. Энэ нь Хаант Орос улсад ашигтай байсан бөгөөд Айгунь (1858 он), Бээжингийн (1860 он), гэрээнүүд, Чугучамын протокол (1864 он), Илиймын (1881 он) тус тус гэрээгээр Чин гүрэнд шахалт үзүүлэн 1 сая км2 нутаг Чин гүрнээс Хаант Орос улсад ирсэн байдаг. 19 зууны төгсгөлөөр [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос улс]] Дорнод Хятадын төмөр замыг өөрийн ашиг сонирхлын үүднээс өөртөө авсан байна. Энэ нь Хятадын дотоод луу нэвтрэн орох боломжтой болгосон юм. 1897 оны 7 сард Дорнод Хятадын төмөр зам барих ажил эхэлсэн бөгөөд Чита – Хайлар – Харбин – Никольск - Уссуринск гэсэн маршрутаар баригдсан байна. Албан ёсны замын нээлт 1901 оны 11 сард болсон бөгөөд анхны зорчигчоо Санкт-Петербург-Владивастокийн хооронд тээвэрлэсэн байна. Транс [[Сибирийн төмөр зам]] 1903 оны 7 сард нээлтээ хийсэн. ''Зөвлөлт-Хятадын харилцааны түүх.'' ЗХУ, Японы Квантуны армийг бут цохьсноор Хятадын талд ихээхэн тус үзүүлж 1949 оны 10 дугаар сарын 1 нд БНХАУ байгуулагдсан. 1949 оны 10 дугаар сарын 2 ны өдөр ЗХУ, БНХАУ хоёр хоорондоо дипломат харилцаа тогтоосон. 1949-1956 онд Зөвлөлт Хятадын харилцаа шинэ шатанд хүрч, ЗХУ Хятадын талд арми байгуулах, мэргэжилтэн бэлтгэх ажилд идэвхтэй тусалж, Далянь хот, Дорнод Хятадын төмөр зам /КВЖД/-ыг Хятадын талд буцааж өгсөн. 1950 онд БНХАУ, ЗХУ хооронд найрамдлын хамтын гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Тухайн үед Мао-гийн гадаад бодлого түүнийхээр “нэг талруугаа хэвийсэн” /lean to one side/ буюу социалист лагерьд хамтдаа орших бодлого байсан юм. 1950 оны эхээр ЗХУ-ын тал БНХАУ-д зүүн хилийн зурвасыг тэмдэглэсэн газрын зураг өгсөн байна. Тухайн үед БНХАУ нь хилийн зурвасын талаар ямар нэгэн гомдол санал гаргаагүй юм. Харин 1950-аад оны 2-р хагасаас эхлээд зүүн хилийн зурвасын талаар маргаатай, шийдэгдээгүй асуудал байна гэж Хятадууд Оросуудад гомдол гаргах болжээ. Учир нь хоёр орны харилцаа муудсан учир хилийн асуудлыг авч үзэх шаардлага гарч ирсэн юм. 1956 онд ЗХУ-д Н.С.Хрущев засгийн эрхэнд гарч ЗХУКН-ын ХХ их хурал дээр анх удаа “ганц хүнийг тахин шүтэх” явдлыг эрс шүүмжилсэн нь БНХАУ-ын удирдагчдыг эмзэглүүлж, энэхүү намын Их хурлын дараа хоёр орны харилцаа хүйтэрч эхэлсэн түүхтэй. 1963 оноос хоёр улсын удирдлагууд хоорондоо захидлаар харилцаж үзэл суртлын асуудлаар мэтгэлзэх болсон бөгөөд 1964 оноос эхлэн ЗХУ-Хятадын харилцаа зогсонги байдалд орcон юм. Анх Зөвлөлт Хятадын хилийн маргаан нь 1950-д оны сүүл 1960-аад оны эхээр 4,380 км урт Хятад Зөвлөлтийн хилийн дагуу болсон. Тухайлбал хамгийн ноцтой будлиан нь 1962 оны 5 сард, Хятадын үндэстний цөөнх болсон 60,000 орчим Шинжаны Уйгарчуудыг ЗХУ тодорхой нөхцөл болзолтойгоор нутагтаа оруулсан байна. Энэ нь Бээжингийн дургүйг хүргэж буруутанг хайж, Зөвлөлтийн хийсэн ажил гэж тодорхойлоод хариуг нь хатуу барихаа амласан байна. ЗХУ, Хятадын хилийн байдал энэ үеэс эхлэн улам бүр түгшүүртэй болж ирсэн юм. Хятадын талын тайлбараар бол 19 зуунд хийсэн хилийн гэрээг Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд шударга бусаар хийсэн гэж мэдэгдсэн. БНХАУ ЗХУ-д хандан “алдагдсан газар нутгийн” жагсаалтыг 1963 оны гуравдугаар сарын 8 нд нийтэлж, Зөвлөлт, Хятадын хилийн шугам нь эрх тэгш бус гэрээнүүдийн дүн болохыг хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан шаардлага тавьж байжээ. Москва энэ тайлбарыг хүлээн авахаас татгалзсан. Юутай ч 1964 онд хоёр тал алс дорнодын хилийг урьдчилсан байдлаар хэлэлцэж зөвшөөрсөн ба, үүний дотор Чжэньбао арлын (Даманы арал), хувь заяа бүрхэг хэвээр үлдсэн байдаг. 1964 оны 2 сарын 25-нд хилийн асуудлаар ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд хэлэлцээр эхэлсэн байна. Гэхдээ хоёр орны гадаад хэргийн сайд нарын орлогчийн түвшинд хэлэлцээр хийж 8 сарын 2 хүртэл хэлэлцээр үргэлжилсэн байна. Гэвч тэд тодорхой үр дүнд хүрэлгүй маргалдсаар тарсан. 1964 оны 7 сард Мао Зэдүн социалист төлөөлөгчдийн их хурал дээр Хаант Орос нь Хятадын өргөн уудам газар нутаг болох Монгол, Сибирь, Алс дорнод, Камчаткыг хүчээр эзэлсэн гэж мэдэгдсэний хариуд Зөвлөлтийн удирдагч Н.С.Хрушев хэнд ч хэрэггүй хилийн гэрээ гаргаж ирлээ гэж хариу мэдэгдсэн байна. ЗХУ, Японы хооронд эмзэг асуудал болох маргаантай дөрвөн арлуудын талаар хоёр орны харилцаанд яс хаясан өнгө аястай мэдэгдэл ч хүртэл хийх болсон. Энэ нь: 1964 оны 7 сарын 10-нд Жоу Эньлай “Кунашири, Эторофү арлууд бол гарцаагүй Японых гэдгийг Хятад улс дэмждэг бөгөөд гэхдээ үүнийг өдөөн хатгасан хэмээн ойлгож болохгүй, зүгээр л маргаантай чухал асуудлаа зөв шийдээсэй гэж хүссэн юм” хэмээн мэдэгдэж байснаас харахад болно. Уг нь 1900 оны орчим “Бээжингийн гэрээ”-ний дараа, Оросын олж авсан Манжуураас гадна Дорно зүгийн хилийг тогтоохдоо гурван голоор тогтоосон байдаг. Эргүнэ гол гурван талын уулзвар Монгол, хойд Хятад баруун өмнөдөөс Зүүн хойд, Амураас Хабаровск Уссури гол хүртэл. Эдгээр голын эргэн тойронд олон тооны хүн суудаггүй, хэний ч харьяа бус жижиг арлууд байдаг байжээ. 1960-аад оны төгсгөлөөр эдгээр арлын эрэг хавиар ЗХУ-ын хилийн манааны эргүүлүүд үзэгдэх болсон байна. Чухам яагаад Зөвлөлтийн цэргүүд эргүүл хийж эхэлсэн нь ойлгомжгүй асуудал юм. Тэртээ 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Японы квантуны армийг буулгаж авах тэр үед хилийн дагуу түр эргүүл хийж байсан ба тэр үед Даманы арал хэний эзэмшилд байсан нь бас л тодорхойгүй байсан юм. Хятадын удаа дараагийн шаардлагаар голын эзэмшлийн хилийн талаар олон улсын дүрмийн дагуу усан онгоцны хилийн шугам тогтоох санаачилга гаргасан боловч ЗХУ (тусгай хяналтад) арлыг, голын хамт бүхэлд нь эзэмших болзол тавьж байжээ. Гэвч Бээжин энэ саналыг хүлээн аваагүй юм. Энэ хооронд хоёр тал Хятад-Орос 1964 он гэхэд зүүн баруун хилийн дагуу цэргийн ихээхэн хүчээ татан бөөгнөрүүлээд байлаа. Түүний оргил үе нь 1969 он бөгөөд Алс Дорнодын '''Даманы арал''', Казакстаны '''Жаланашколь нуур'''ын орчим болсон зэвсэгт мөргөлдөөнүүд юм. Зөвлөлт- Хятадын маргаан 1969 онд дээд цэгтээ хүрч дэлхийн улс төрийн системийн хоёр туйлд системийн эхлэл болсон юм. 1969 оны 3 сард хилийн мөргөлдөөн нь Хятадаар Чжэньбао /Zhenbao/, Оросоор Даманы арлын ойр хавьд Уссури гол, (Даманы хойг гэх нь ч бий) орчим анх хэлсэн. 1969 оны 3 дугаар сарын 2-нд Хятадын цэргүүд анх Даманы арал дээр ээлжит эргүүлээ хийж явсан Зөвлөлтийн хилийн манааг отолтод оруулж, тулалдсан бөгөөд Зөвлөлтийн талаас танкаар дэмжүүлсэн цэргийн нэмэгдэл хүч ирсэн ба Хятадын тал хариу их буу минёмотоор галлан багахан хэмжээний цэргийн мөргөлдөөн гарч Зөвлөлтийн талаас 31 хүн нас барж 14 хүн шархдан 1 танкаа алдсан байна. Удалгүй 3 дугаар сарын 15-нд Хятадын цэрэг Даманы арал болон Уссури голын эргийг бөмбөгдөж, Зөвлөлтийн тал хариу артилерын (их буу болон катюша буюу тийрэлтэт пуужингийн цохилт) маш хүчтэй цохилт өгч Хятадын талаас 800 гаруй хүн шархдах буюу алагдан хохирсон гэсэн тоо баримт байдаг. Тухайн үед зөвлөлтийн тал лазерийн зэвсэг хэрэглэсэн хэмээж байсан ч энэ нь худал цуурхал байсан юм. Зөвлөлтийн талаас 48 хүн нас барж 94 хүн шархадсан байна. Хятадын талын хохирол Зөвлөлтийг бодвол харьцангуй их байжээ. Зөвлөлтийн талаас 1 байлдааны машин, 1 хуягт тээвэрлэгч, 1 танкаа алдсан байна. 1969 оны 3 сарын 29-нд Зөвлөлтийн Засгийн газар БНХАУ-д хандан 1964 онд эхлүүлсэн хэлэлцээрээ үргэлжлүүлж Хилийн маргааныг тайван замаар шийдэхийг ЗХУ уриалсан байна. Гэвч 1969 оны зуныг хүртэл хил дээр буун дуу гарсаар байлаа. Дараа нь хилийн мөргөлдөөн 1969 оны 8 сард Зөвлөлт-Хятадын баруун хилийн дагуу Шинжанд Казакстаны Жаланашколь нуурын орчим гарсан байна. Хятадын тал дахиад л их хохирол амсса байна. Маргаан улам даамжрахад Зөвлөлт, Хятад хоёр дайны бэлэн байдалд шилжээд хэн нэг нь цөмийн зэвсэг хэрэглэхэд бэлэн болсон хүнд үе байлаа. Энэ үед Москва хямралаас гарах олон янзын суваг гарц хайж Хятадад цөмийн цохилт өгөх боломжит хувилбарт хүрсэн байлаа. Бүр стратегийн цөмийн бөмбөгдөгч нисэх онгоцнууд агаарт жижүүрлэн нисэж байсан эгзэгтэй үе юм. ЗХУ Хятадад цөмийн цохилт өгч болзошгүй гэдгийг АНУ мэдэж байсан бөгөөд ЗХУ-ын АНУ-аар төвийг сахиулах гэсэн оролдлого нь бүтэлгүй болсон гэхэд болно. Хятад улс дайны хэнээрхэлд өртсөн байв. Москва, Бээжин хоёрын харилцаа асар гүнзгий хямралд орсон байв. 1969 оны 9 дүгээр сарын 11-нд Зөвлөлтийн Ерөнхий сайд Алексей Косыгин Вьетнамын удирдагч Хо Ши Мины оршуулгад оролцоод буцах замдаа Бээжинд түр саатаж нисэх онгоцны буудал дээр хятадын Төрийн Зөвлөлийн удирдагч Жоу Энлайтай уулзсан байна. Ингээд энэ уулзалтын үеэр 1969 оны 10 сарын 19-нөөс эхлэн хилийн маргааныг шийдэх хэлэлцээрийг үргэлжлүүлэхээр тохиролцсон байна. Бас хил хамгаалагчдад хандан асуудлыг хурцатгахгүй өдөөн хатгалгад өртөхгүй байх үүрэг аль аль талаасаа өгчээ. Үүний үр дүнд хил дээр байдал тогтвортой болсон ч хилийн зурвасын асуудал нээлттэй хэвээр үлджээ. Амур мөрний дөрвөн арлын орчимд Орос, Хятадын хилийн бүс хаагуур гарах нь тодорхойгүй үлдэв. Хүйтэн хөндий харьцаатай хоёр коммунист тал Элчин сайдуудаа харилцан солилцох (үүний өмнө хямрал эхлэхэд Элчин сайдуудаа эргүүлэн татсан байв) хилийн гэрээгээ дахин эргэн харахаар болжээ. Энэ үйл явдал нь барууны болон Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн дунд ихээхэн маргаан дэгдээдэг. Барууны түүхчид Чжэньбао, Даманы арлын талаар авч үзэхдээ, удаа дараагийн Шинжааны болон Даманы хилийн мөргөлдөөн нь Мао-гийн бодлоор бол гадаад бодлогын хувьд АНУ-тай ойртон нөхөрлөх гэсэн алсын бодол байсан, Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн тодорхойлсноор АНУ-ын дэлхийд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх гэсэн оролдлого бөгөөд түүндээ БНХАУ-ыг ашигласан явдал гэж үздэг юм. Иймэрхүү орон нутгийн чанартай маргаан нь ЗСБНХУ, АНУ хооронд ан цав суулгаж болох юм гэдгийг Бээжин тооцоолсон нь лавтай юм. Зөвлөлт Холбоот Улс хилийн цэргээ 1960-аад оны төгсгөлөөр сайжруулсан нь Хятадыг бүс нутгийн дагуу цэргийн хүчээ нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн гэхэд болно. Энэ маргаант байдал нь АНУ-ыг Хятадын Засгийн газартай тогтоосон харилцаагаа бэхжүүлэхэд хүргэсэн. Үүний илэрхийлэл болж Генри Кисенжер Хятадад нууцаар айлчилж Ерөнхий сайд Жоу Энлайтай 1971 онд уулзсан байна. 1972 онд Ричард Никсон Мао Цздун нар хамтын уулзалт хийж хоёр талын үл итгэлцлийг арилгасан байна. Хятад ЗХУ нь хилийн маргаантай асуудлаа 1969 оноос хойш шийдэлгүй бараг арваад жил болсон. Улс орны дотоодод дайны аюул занал, хилийн мөргөлдөөний учир шалтгаан хятадад Соёлын хувьсгалын шинэ үе шат гарч Хятад нь цэрэгжсэн улс болон хувирсан юм. Хятадын коммунист намын 9-р их хурал болж Чжэньбао Даманы арлын хэрэг явдлын бурууг Батлан хамгаалахын сайд Лин Бао-д тохсон байдаг. Тэрээр Мао-гийн залгамжлагч гэгдэж байсан юм. Гэвч тэрээр БНМАУ-ын Хэнтий аймгийн газар нутагт 1971 оны 9 дүгээр сарын 13-нд онгоцтойгоо гэр бүл ойр дотны хүмүүсийн хамт сүйрэн амь үрэгдсэн юм. 1991 онд дэлхийн улс төрийн системд өөрчлөлт гарч Зөвлөлт холбоот улс байхгүй болсноор хилийн заагийг тогтоох ажилд санаанд оромгүй өөрчлөлт гарч ЗХУ-ыг залгамжлагч ОХУ, БНХАУ хоёрын харилцааны шинэ үе шат эхэлсэн. 1991 оны 5 дугаар сарын 16-нд ЗСБНХОУ, БНХАУ хоёр Зөвлөлт-Хятадын улсын Хилийн зүүн хэсгийн тухай хэлэлцээр баталсан байна. Маргалдагч хоёр тал Даманы/Чжэньбао арлыг Хятадын харьяа гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Хоёр тал арлын эргэн тойрон өөрсдийн харуулыг гаргахыг зөвшөөрсөн ба 1995 оны 10 дугаар сарын 17 ны гэрээгээр хилийг 54 км сунгаж Амур ба Аргун голын гурван арлын асуудлыг бас шийдсэн байна. 2004 оны 10 дугаар сарын 14 нд хоёр орны тэргүүнүүд “ОХУ болон БНХАУ хоёрын хоорондын улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай нэмэлт хэлэлцээр”-т гарын үсэг зурсан ба хилийн маргаан эргэж буцалтгүй шийдэгдсэн. Гэрээнд заагдсаны дагуу Чита мужийн Аргунь голын Большой арал, Хятад Амур голын Тарабаров арлыг өөртөө авч, Даманы/Чжэньбао арлын ойролцоогоор 50% мөн Большой Уссурийский арлын хагасыг өгсөн байна. Энэ цагаас эхлэн Тарабаровийн арлуудыг Инь-лундао буюу Мөнгөн Луугийн, Их Уссурийн арлуудыг Хэй-сяцзыдао буюу Хар баавгайн арлууд гэж нэрлэх болов. Энэ бүхнийг Хабаровскийн оршин суугчид болон Оросын эх орончид эсэргүүцсэн боловч эрх баригчдынхаа өмнө хүчин мөхөсджээ. Хятадын Ардын Их Хурал гэрээг 2005 оны 04 дүгээр сарын 27 нд, ОХУ-ын Төрийн Дум дараа нь 2005 оны 5 дугаар сарын 20-нд хэлэлцэн баталгаажуулсан байна. 2005 оны 06 дугаар сарын 02 нд Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ли Зхаоинг Оросын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров нар баримт бичигт гарын үсэг зурж солилцсон байна. 2008 оны 07 сарын 21 нд Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ян Чези /Yang Jiechi/ Оросын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров нар Хятадын нийслэл Бээжинд Хятад-Оросын дорнод хилийн шугамыг тогтоосонд тооцож протоколд гарын үсэг зурсан. Уг протоколын дагуу хоёр тал дорно зүгийн хилийг маргаангүй тогтоосонд тооцсон байна. Мөн уг гэрээнээс гадна Yinlong/ Тараборов арлын хагасыг "Heixiazi/ Большой уссурийский" бүхлээр нь оруулсан байна. 2008 онд Амур мөрөн дахь хилийн зурвасыг дүрсэлсэн протокол үйлджээ. Амур мөрөн, Аргунь голын дунд байдаг Тарабаров арлыг Орос Хятадын тал энэ тэнцүү хуваан авчээ. Хилийн маргааныг шийдэх протоколын дагуу ОХУ ын Чита мужийн Аргунь голын дунд байдаг арал, Алс Дорнодын Хабаровск хотоос хогүй байдаг Уссури голын Амур мөрөнд цутгадаг хэсгийн арлыг ийнхүү хуваан авлаа. Маргаантай байсан хоёр газарт 375 квадрат метр талбайтай юм. Ингэснээр Орос Хятадын хооронд олон жил болсон хилийн маргаан бүрэн шийдэгдсэн байна. Даманы арлын талаар Оросын зарим улс төрчид Хятадад хэтэрхий найр тавьж уян зөөлөн хандсан гэж шүүмжилдэг боловч тухайн үедээ Орос нь Хятадтай найрсаг харьцаатай байж эдийн засгийн тусламж авах шаардлагын үүднээс буулт хийсэн болов уу Орос нь дорно зүг дахь өөрийн стратегийн түншээ найдвартай хадгалж буулт хийх нь зөв гэж үзсэн байх. Зэвсэгт мөргөлдөөндөө хүрлээ гэхэд Орос нь цэргийн хүчин чадлын хувьд Хятадаас хол хоцорсон гэж үзэж болохоор байна. Орос улс тvvхэндээ өөрийн гэж vзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зvйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна. Хоёр улсын залгаа хил өндөр уул, өргөн гол болон олон хvн, түүний дотор цэрэг армийн хvч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тийм тогтцыг эрт дээр цагаас дайран єнгєрдєг байжээ. Хvчирхэг улсууд бол хєршийнхєє боломжит байдлыг аль болохоор хязгаарлахыг, тvvгээр ч барахгvй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлvvлэхгvй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч vзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XVII зууны vед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгvй байж чадахуйц хvчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн усны дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн ус орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн усны дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггvй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа. 40 жилийн өмнө эхэлсэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн усны хамгийн гүнзгий хэсгээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хvч чадлаа харуулсан хэрэг. Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын vсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэсгээр нь биш гүехэн хэсгээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мөн адил. <br /> == Мөн үзэх == * [[Орос-хятадын харилцаа 1949-2007 он]] * [[Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Жаланашколь нуурын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] * [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]] * [[Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр]] * [[Хятадын газар нутгийн санаархал]] == Судалгааны бүтээл == * Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он. * Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он. * Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство "Казахстан". Алма-Ата, 1975г. == Эх сурвалжууд == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] * {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}} * ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152]. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004) * [https://web.archive.org/web/20160304111753/http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников] * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова https://web.archive.org/web/20140407081802/http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] ==Зүүлтүүд== ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Гадаад холбоос== *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas] *[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website] *[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969] *[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969] {{DEFAULTSORT:Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд}} [[Ангилал:ЗХУ-ын түүх]] [[Ангилал:Оросын түүх]] [[Ангилал:Хятадын түүх]] [[Ангилал:Хүйтэн дайн]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]] ncgrt4rcg9t6dza1vs3i1eo2r48pblv Module:Documentation 828 64076 872511 791197 2026-10-04T12:26:55Z Enkhsaihan2005 64429 872511 Scribunto text/plain -- This module implements {{documentation}}. -- Get required modules. local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs -- Get the config table. local cfg = mw.loadData('Module:Documentation/config') local p = {} -- Often-used functions. local ugsub = mw.ustring.gsub local format = mw.ustring.format ---------------------------------------------------------------------------- -- Helper functions -- -- These are defined as local functions, but are made available in the p -- table for testing purposes. ---------------------------------------------------------------------------- local function message(cfgKey, valArray, expectType) --[[ -- Gets a message from the cfg table and formats it if appropriate. -- The function raises an error if the value from the cfg table is not -- of the type expectType. The default type for expectType is 'string'. -- If the table valArray is present, strings such as $1, $2 etc. in the -- message are substituted with values from the table keys [1], [2] etc. -- For example, if the message "foo-message" had the value 'Foo $2 bar $1.', -- message('foo-message', {'baz', 'qux'}) would return "Foo qux bar baz." --]] local msg = cfg[cfgKey] expectType = expectType or 'string' if type(msg) ~= expectType then error('message: type error in message cfg.' .. cfgKey .. ' (' .. expectType .. ' expected, got ' .. type(msg) .. ')', 2) end if not valArray then return msg end local function getMessageVal(match) match = tonumber(match) return valArray[match] or error('message: no value found for key $' .. match .. ' in message cfg.' .. cfgKey, 4) end return ugsub(msg, '$([1-9][0-9]*)', getMessageVal) end p.message = message local function makeWikilink(page, display) if display then return format('[[%s|%s]]', page, display) else return format('[[%s]]', page) end end p.makeWikilink = makeWikilink local function makeCategoryLink(cat, sort) local catns = mw.site.namespaces[14].name return makeWikilink(catns .. ':' .. cat, sort) end p.makeCategoryLink = makeCategoryLink local function makeUrlLink(url, display) return format('[%s %s]', url, display) end p.makeUrlLink = makeUrlLink local function makeToolbar(...) local ret = {} local lim = select('#', ...) if lim < 1 then return nil end for i = 1, lim do ret[#ret + 1] = select(i, ...) end -- 'documentation-toolbar' return format( '<span class="%s">(%s)</span>', message('toolbar-class'), table.concat(ret, ' &#124; ') ) end p.makeToolbar = makeToolbar ---------------------------------------------------------------------------- -- Argument processing ---------------------------------------------------------------------------- local function makeInvokeFunc(funcName) return function (frame) local args = getArgs(frame, { valueFunc = function (key, value) if type(value) == 'string' then value = value:match('^%s*(.-)%s*$') -- Remove whitespace. if key == 'heading' or value ~= '' then return value else return nil end else return value end end }) return p[funcName](args) end end ---------------------------------------------------------------------------- -- Entry points ---------------------------------------------------------------------------- function p.nonexistent(frame) if mw.title.getCurrentTitle().subpageText == 'testcases' then return frame:expandTemplate{title = 'module test cases notice'} else return p.main(frame) end end p.main = makeInvokeFunc('_main') function p._main(args) --[[ -- This function defines logic flow for the module. -- @args - table of arguments passed by the user --]] local env = p.getEnvironment(args) local root = mw.html.create() root :wikitext(p._getModuleWikitext(args, env)) :wikitext(p.protectionTemplate(env)) :wikitext(p.sandboxNotice(args, env)) :tag('div') -- 'documentation-container' :addClass(message('container')) :attr('role', 'complementary') :attr('aria-labelledby', args.heading ~= '' and 'documentation-heading' or nil) :attr('aria-label', args.heading == '' and 'Documentation' or nil) :newline() :tag('div') -- 'documentation' :addClass(message('main-div-classes')) :newline() :wikitext(p._startBox(args, env)) :wikitext(p._content(args, env)) :tag('div') -- 'documentation-clear' :addClass(message('clear')) :done() :newline() :done() :wikitext(p._endBox(args, env)) :done() :wikitext(p.addTrackingCategories(env)) -- 'Module:Documentation/styles.css' return mw.getCurrentFrame():extensionTag ( 'templatestyles', '', {src=cfg['templatestyles'] }) .. tostring(root) end ---------------------------------------------------------------------------- -- Environment settings ---------------------------------------------------------------------------- function p.getEnvironment(args) --[[ -- Returns a table with information about the environment, including title -- objects and other namespace- or path-related data. -- @args - table of arguments passed by the user -- -- Title objects include: -- env.title - the page we are making documentation for (usually the current title) -- env.templateTitle - the template (or module, file, etc.) -- env.docTitle - the /doc subpage. -- env.sandboxTitle - the /sandbox subpage. -- env.testcasesTitle - the /testcases subpage. -- -- Data includes: -- env.protectionLevels - the protection levels table of the title object. -- env.subjectSpace - the number of the title's subject namespace. -- env.docSpace - the number of the namespace the title puts its documentation in. -- env.docpageBase - the text of the base page of the /doc, /sandbox and /testcases pages, with namespace. -- env.compareUrl - URL of the Special:ComparePages page comparing the sandbox with the template. -- -- All table lookups are passed through pcall so that errors are caught. If an error occurs, the value -- returned will be nil. --]] local env, envFuncs = {}, {} -- Set up the metatable. If triggered we call the corresponding function in the envFuncs table. The value -- returned by that function is memoized in the env table so that we don't call any of the functions -- more than once. (Nils won't be memoized.) setmetatable(env, { __index = function (t, key) local envFunc = envFuncs[key] if envFunc then local success, val = pcall(envFunc) if success then env[key] = val -- Memoise the value. return val end end return nil end }) function envFuncs.title() -- The title object for the current page, or a test page passed with args.page. local title local titleArg = args.page if titleArg then title = mw.title.new(titleArg) else title = mw.title.getCurrentTitle() end return title end function envFuncs.templateTitle() --[[ -- The template (or module, etc.) title object. -- Messages: -- 'sandbox-subpage' --> 'sandbox' -- 'testcases-subpage' --> 'testcases' --]] local subjectSpace = env.subjectSpace local title = env.title local subpage = title.subpageText if subpage == message('sandbox-subpage') or subpage == message('testcases-subpage') or (subpage == message('doc-subpage') and mw.title.getCurrentTitle().namespace == env.docSpace) then return mw.title.makeTitle(subjectSpace, title.baseText) else return mw.title.makeTitle(subjectSpace, title.text) end end function envFuncs.docTitle() --[[ -- Title object of the /doc subpage. -- Messages: -- 'doc-subpage' --> 'doc' --]] local title = env.title local docname = args[1] -- User-specified doc page. local docpage if docname then docpage = docname else docpage = env.docpageBase .. '/' .. message('doc-subpage') end return mw.title.new(docpage) end function envFuncs.sandboxTitle() --[[ -- Title object for the /sandbox subpage. -- Messages: -- 'sandbox-subpage' --> 'sandbox' --]] return mw.title.new(env.docpageBase .. '/' .. message('sandbox-subpage')) end function envFuncs.testcasesTitle() --[[ -- Title object for the /testcases subpage. -- Messages: -- 'testcases-subpage' --> 'testcases' --]] return mw.title.new(env.docpageBase .. '/' .. message('testcases-subpage')) end function envFuncs.protectionLevels() -- The protection levels table of the title object. return env.title.protectionLevels end function envFuncs.subjectSpace() -- The subject namespace number. return mw.site.namespaces[env.title.namespace].subject.id end function envFuncs.docSpace() -- The documentation namespace number. For most namespaces this is the -- same as the subject namespace. However, pages in the Article, File, -- MediaWiki or Category namespaces must have their /doc, /sandbox and -- /testcases pages in talk space. local subjectSpace = env.subjectSpace if subjectSpace == 0 or subjectSpace == 6 or subjectSpace == 8 or subjectSpace == 14 then return subjectSpace + 1 else return subjectSpace end end function envFuncs.docpageBase() -- The base page of the /doc, /sandbox, and /testcases subpages. -- For some namespaces this is the talk page, rather than the template page. local templateTitle = env.templateTitle local docSpace = env.docSpace local docSpaceText = mw.site.namespaces[docSpace].name -- Assemble the link. docSpace is never the main namespace, so we can hardcode the colon. return docSpaceText .. ':' .. templateTitle.text end function envFuncs.compareUrl() -- Diff link between the sandbox and the main template using [[Special:ComparePages]]. local templateTitle = env.templateTitle local sandboxTitle = env.sandboxTitle if templateTitle.exists and sandboxTitle.exists then local compareUrl = mw.uri.canonicalUrl( 'Special:ComparePages', { page1 = templateTitle.prefixedText, page2 = sandboxTitle.prefixedText} ) return tostring(compareUrl) else return nil end end return env end ---------------------------------------------------------------------------- -- Auxiliary templates ---------------------------------------------------------------------------- p.getModuleWikitext = makeInvokeFunc('_getModuleWikitext') function p._getModuleWikitext(args, env) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() if currentTitle.contentModel ~= 'Scribunto' then return end pcall(require, currentTitle.prefixedText) -- if it fails, we don't care local moduleWikitext = package.loaded["Module:Module wikitext"] if moduleWikitext then return moduleWikitext.main() end end function p.sandboxNotice(args, env) --[=[ -- Generates a sandbox notice for display above sandbox pages. -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- -- Messages: -- 'sandbox-notice-image' --> '[[File:Sandbox.svg|50px|alt=|link=]]' -- 'sandbox-notice-blurb' --> 'This is the $1 for $2.' -- 'sandbox-notice-diff-blurb' --> 'This is the $1 for $2 ($3).' -- 'sandbox-notice-pagetype-template' --> '[[Wikipedia:Template test cases|template sandbox]] page' -- 'sandbox-notice-pagetype-module' --> '[[Wikipedia:Template test cases|module sandbox]] page' -- 'sandbox-notice-pagetype-other' --> 'sandbox page' -- 'sandbox-notice-compare-link-display' --> 'diff' -- 'sandbox-notice-testcases-blurb' --> 'See also the companion subpage for $1.' -- 'sandbox-notice-testcases-link-display' --> 'test cases' -- 'sandbox-category' --> 'Template sandboxes' -- 'module-sandbox-category' --> 'Module sandboxes' -- 'other-sandbox-category' --> 'Sandboxes outside of template or module namespace' --]=] local title = env.title local sandboxTitle = env.sandboxTitle local templateTitle = env.templateTitle local subjectSpace = env.subjectSpace if not (subjectSpace and title and sandboxTitle and templateTitle and mw.title.equals(title, sandboxTitle)) then return nil end -- Build the table of arguments to pass to {{ombox}}. We need just two fields, "image" and "text". local omargs = {} omargs.image = message('sandbox-notice-image') -- Get the text. We start with the opening blurb, which is something like -- "This is the template sandbox for [[Template:Foo]] (diff)." local text = '__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__' local pagetype, sandboxCat if subjectSpace == 10 then pagetype = message('sandbox-notice-pagetype-template') sandboxCat = message('sandbox-category') elseif subjectSpace == 828 then pagetype = message('sandbox-notice-pagetype-module') sandboxCat = message('module-sandbox-category') else pagetype = message('sandbox-notice-pagetype-other') sandboxCat = message('other-sandbox-category') end local templateLink = makeWikilink(templateTitle.prefixedText) local compareUrl = env.compareUrl if compareUrl then local compareDisplay = message('sandbox-notice-compare-link-display') local compareLink = makeUrlLink(compareUrl, compareDisplay) text = text .. message('sandbox-notice-diff-blurb', {pagetype, templateLink, compareLink}) else text = text .. message('sandbox-notice-blurb', {pagetype, templateLink}) end -- Get the test cases page blurb if the page exists. This is something like -- "See also the companion subpage for [[Template:Foo/testcases|test cases]]." local testcasesTitle = env.testcasesTitle if testcasesTitle and testcasesTitle.exists then if testcasesTitle.contentModel == "Scribunto" then local testcasesLinkDisplay = message('sandbox-notice-testcases-link-display') local testcasesRunLinkDisplay = message('sandbox-notice-testcases-run-link-display') local testcasesLink = makeWikilink(testcasesTitle.prefixedText, testcasesLinkDisplay) local testcasesRunLink = makeWikilink(testcasesTitle.talkPageTitle.prefixedText, testcasesRunLinkDisplay) text = text .. '<br />' .. message('sandbox-notice-testcases-run-blurb', {testcasesLink, testcasesRunLink}) else local testcasesLinkDisplay = message('sandbox-notice-testcases-link-display') local testcasesLink = makeWikilink(testcasesTitle.prefixedText, testcasesLinkDisplay) text = text .. '<br />' .. message('sandbox-notice-testcases-blurb', {testcasesLink}) end end -- Add the sandbox to the sandbox category. omargs.text = text .. makeCategoryLink(sandboxCat) -- 'documentation-clear' return '<div class="' .. message('clear') .. '"></div>' .. require('Module:Message box').main('ombox', omargs) end function p.protectionTemplate(env) -- Generates the padlock icon in the top right. -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- Messages: -- 'protection-template' --> 'pp-template' -- 'protection-template-args' --> {docusage = 'yes'} local protectionLevels = env.protectionLevels if not protectionLevels then return nil end local editProt = protectionLevels.edit and protectionLevels.edit[1] local moveProt = protectionLevels.move and protectionLevels.move[1] if editProt then -- The page is edit-protected. return require('Module:Protection banner')._main{ message('protection-reason-edit'), small = true } elseif moveProt and moveProt ~= 'autoconfirmed' then -- The page is move-protected but not edit-protected. Exclude move -- protection with the level "autoconfirmed", as this is equivalent to -- no move protection at all. return require('Module:Protection banner')._main{ action = 'move', small = true } else return nil end end ---------------------------------------------------------------------------- -- Start box ---------------------------------------------------------------------------- p.startBox = makeInvokeFunc('_startBox') function p._startBox(args, env) --[[ -- This function generates the start box. -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- -- The actual work is done by p.makeStartBoxLinksData and p.renderStartBoxLinks which make -- the [view] [edit] [history] [purge] links, and by p.makeStartBoxData and p.renderStartBox -- which generate the box HTML. --]] env = env or p.getEnvironment(args) local links local content = args.content if not content or args[1] then -- No need to include the links if the documentation is on the template page itself. local linksData = p.makeStartBoxLinksData(args, env) if linksData then links = p.renderStartBoxLinks(linksData) end end -- Generate the start box html. local data = p.makeStartBoxData(args, env, links) if data then return p.renderStartBox(data) else -- User specified no heading. return nil end end function p.makeStartBoxLinksData(args, env) --[[ -- Does initial processing of data to make the [view] [edit] [history] [purge] links. -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- -- Messages: -- 'view-link-display' --> 'view' -- 'edit-link-display' --> 'edit' -- 'history-link-display' --> 'history' -- 'purge-link-display' --> 'purge' -- 'module-preload' --> 'Template:Documentation/preload-module-doc' -- 'docpage-preload' --> 'Template:Documentation/preload' -- 'create-link-display' --> 'create' --]] local subjectSpace = env.subjectSpace local title = env.title local docTitle = env.docTitle if not title or not docTitle then return nil end if docTitle.isRedirect then docTitle = docTitle.redirectTarget end -- Create link if /doc doesn't exist. local preload = args.preload if not preload then if subjectSpace == 828 then -- Module namespace preload = message('module-preload') else preload = message('docpage-preload') end end return { title = title, docTitle = docTitle, -- View, display, edit, and purge links if /doc exists. viewLinkDisplay = message('view-link-display'), editLinkDisplay = message('edit-link-display'), historyLinkDisplay = message('history-link-display'), purgeLinkDisplay = message('purge-link-display'), preload = preload, createLinkDisplay = message('create-link-display') } end function p.renderStartBoxLinks(data) --[[ -- Generates the [view][edit][history][purge] or [create][purge] links from the data table. -- @data - a table of data generated by p.makeStartBoxLinksData --]] local docTitle = data.docTitle -- yes, we do intend to purge the template page on which the documentation appears local purgeLink = makeWikilink("Special:Purge/" .. data.title.prefixedText, data.purgeLinkDisplay) if docTitle.exists then local viewLink = makeWikilink(docTitle.prefixedText, data.viewLinkDisplay) local editLink = makeWikilink("Special:EditPage/" .. docTitle.prefixedText, data.editLinkDisplay) local historyLink = makeWikilink("Special:PageHistory/" .. docTitle.prefixedText, data.historyLinkDisplay) return viewLink .. editLink .. historyLink .. purgeLink else local createLink = makeUrlLink(docTitle:canonicalUrl{action = 'edit', preload = data.preload}, data.createLinkDisplay) return createLink .. purgeLink end return ret end function p.makeStartBoxData(args, env, links) --[=[ -- Does initial processing of data to pass to the start-box render function, p.renderStartBox. -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- @links - a string containing the [view][edit][history][purge] links - could be nil if there's an error. -- -- Messages: -- 'documentation-icon-wikitext' --> '[[File:Test Template Info-Icon - Version (2).svg|50px|link=|alt=]]' -- 'template-namespace-heading' --> 'Template documentation' -- 'module-namespace-heading' --> 'Module documentation' -- 'file-namespace-heading' --> 'Summary' -- 'other-namespaces-heading' --> 'Documentation' -- 'testcases-create-link-display' --> 'create' --]=] local subjectSpace = env.subjectSpace if not subjectSpace then -- Default to an "other namespaces" namespace, so that we get at least some output -- if an error occurs. subjectSpace = 2 end local data = {} -- Heading local heading = args.heading -- Blank values are not removed. if heading == '' then -- Don't display the start box if the heading arg is defined but blank. return nil end if heading then data.heading = heading elseif subjectSpace == 10 then -- Template namespace data.heading = message('documentation-icon-wikitext') .. ' ' .. message('template-namespace-heading') elseif subjectSpace == 828 then -- Module namespace data.heading = message('documentation-icon-wikitext') .. ' ' .. message('module-namespace-heading') elseif subjectSpace == 6 then -- File namespace data.heading = message('file-namespace-heading') else data.heading = message('other-namespaces-heading') end -- Heading CSS local headingStyle = args['heading-style'] if headingStyle then data.headingStyleText = headingStyle else -- 'documentation-heading' data.headingClass = message('main-div-heading-class') end -- Data for the [view][edit][history][purge] or [create] links. if links then -- 'mw-editsection-like plainlinks' data.linksClass = message('start-box-link-classes') data.links = links end return data end function p.renderStartBox(data) -- Renders the start box html. -- @data - a table of data generated by p.makeStartBoxData. local sbox = mw.html.create('div') sbox -- 'documentation-startbox' :addClass(message('start-box-class')) :newline() :tag('span') :addClass(data.headingClass) :attr('id', 'documentation-heading') :cssText(data.headingStyleText) :wikitext(data.heading) local links = data.links if links then sbox:tag('span') :addClass(data.linksClass) :attr('id', data.linksId) :wikitext(links) end return tostring(sbox) end ---------------------------------------------------------------------------- -- Documentation content ---------------------------------------------------------------------------- p.content = makeInvokeFunc('_content') function p._content(args, env) -- Displays the documentation contents -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment env = env or p.getEnvironment(args) local docTitle = env.docTitle local content = args.content if not content and docTitle and docTitle.exists then content = args._content or mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = docTitle.prefixedText} end -- The line breaks below are necessary so that "=== Headings ===" at the start and end -- of docs are interpreted correctly. return '\n' .. (content or '') .. '\n' end p.contentTitle = makeInvokeFunc('_contentTitle') function p._contentTitle(args, env) env = env or p.getEnvironment(args) local docTitle = env.docTitle if not args.content and docTitle and docTitle.exists then return docTitle.prefixedText else return '' end end ---------------------------------------------------------------------------- -- End box ---------------------------------------------------------------------------- p.endBox = makeInvokeFunc('_endBox') function p._endBox(args, env) --[=[ -- This function generates the end box (also known as the link box). -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- --]=] -- Get environment data. env = env or p.getEnvironment(args) local subjectSpace = env.subjectSpace local docTitle = env.docTitle if not subjectSpace or not docTitle then return nil end -- Check whether we should output the end box at all. Add the end -- box by default if the documentation exists or if we are in the -- user, module or template namespaces. local linkBox = args['link box'] if linkBox == 'off' or not ( docTitle.exists or subjectSpace == 2 or subjectSpace == 828 or subjectSpace == 10 ) then return nil end -- Assemble the link box. local text = '' if linkBox then text = text .. linkBox else text = text .. (p.makeDocPageBlurb(args, env) or '') -- "This documentation is transcluded from [[Foo]]." if subjectSpace == 2 or subjectSpace == 10 or subjectSpace == 828 then -- We are in the user, template or module namespaces. -- Add sandbox and testcases links. -- "Editors can experiment in this template's sandbox and testcases pages." text = text .. (p.makeExperimentBlurb(args, env) or '') .. '<br />' if not args.content and not args[1] then -- "Please add categories to the /doc subpage." -- Don't show this message with inline docs or with an explicitly specified doc page, -- as then it is unclear where to add the categories. text = text .. (p.makeCategoriesBlurb(args, env) or '') end text = text .. ' ' .. (p.makeSubpagesBlurb(args, env) or '') --"Subpages of this template" end end local box = mw.html.create('div') -- 'documentation-metadata' box:attr('role', 'note') :addClass(message('end-box-class')) -- 'plainlinks' :addClass(message('end-box-plainlinks')) :wikitext(text) :done() return '\n' .. tostring(box) end function p.makeDocPageBlurb(args, env) --[=[ -- Makes the blurb "This documentation is transcluded from [[Template:Foo]] (edit, history)". -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- -- Messages: -- 'edit-link-display' --> 'edit' -- 'history-link-display' --> 'history' -- 'transcluded-from-blurb' --> -- 'The above [[Wikipedia:Template documentation|documentation]] -- is [[Help:Transclusion|transcluded]] from $1.' -- 'module-preload' --> 'Template:Documentation/preload-module-doc' -- 'create-link-display' --> 'create' -- 'create-module-doc-blurb' --> -- 'You might want to $1 a documentation page for this [[Wikipedia:Lua|Scribunto module]].' --]=] local docTitle = env.docTitle if not docTitle then return nil end if docTitle.exists then -- /doc exists; link to it. local docLink = makeWikilink(docTitle.prefixedText) local editDisplay = message('edit-link-display') local editLink = makeWikilink("Special:EditPage/" .. docTitle.prefixedText, editDisplay) local historyDisplay = message('history-link-display') local historyLink = makeWikilink("Special:PageHistory/" .. docTitle.prefixedText, historyDisplay) return message('transcluded-from-blurb', {docLink}) .. ' ' .. makeToolbar(editLink, historyLink) .. '<br />' elseif env.subjectSpace == 828 then -- /doc does not exist; ask to create it. local createUrl = docTitle:canonicalUrl{action = 'edit', preload = message('module-preload')} local createDisplay = message('create-link-display') local createLink = makeUrlLink(createUrl, createDisplay) return message('create-module-doc-blurb', {createLink}) .. '<br />' end end function p.makeExperimentBlurb(args, env) --[[ -- Renders the text "Editors can experiment in this template's sandbox (edit | diff) and testcases (edit) pages." -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- -- Messages: -- 'sandbox-link-display' --> 'sandbox' -- 'sandbox-edit-link-display' --> 'edit' -- 'compare-link-display' --> 'diff' -- 'module-sandbox-preload' --> 'Template:Documentation/preload-module-sandbox' -- 'template-sandbox-preload' --> 'Template:Documentation/preload-sandbox' -- 'sandbox-create-link-display' --> 'create' -- 'mirror-edit-summary' --> 'Create sandbox version of $1' -- 'mirror-link-display' --> 'mirror' -- 'mirror-link-preload' --> 'Template:Documentation/mirror' -- 'sandbox-link-display' --> 'sandbox' -- 'testcases-link-display' --> 'testcases' -- 'testcases-edit-link-display'--> 'edit' -- 'template-sandbox-preload' --> 'Template:Documentation/preload-sandbox' -- 'testcases-create-link-display' --> 'create' -- 'testcases-link-display' --> 'testcases' -- 'testcases-edit-link-display' --> 'edit' -- 'module-testcases-preload' --> 'Template:Documentation/preload-module-testcases' -- 'template-testcases-preload' --> 'Template:Documentation/preload-testcases' -- 'experiment-blurb-module' --> 'Editors can experiment in this module's $1 and $2 pages.' -- 'experiment-blurb-template' --> 'Editors can experiment in this template's $1 and $2 pages.' --]] local subjectSpace = env.subjectSpace local templateTitle = env.templateTitle local sandboxTitle = env.sandboxTitle local testcasesTitle = env.testcasesTitle local templatePage = templateTitle.prefixedText if not subjectSpace or not templateTitle or not sandboxTitle or not testcasesTitle then return nil end -- Make links. local sandboxLinks, testcasesLinks if sandboxTitle.exists then local sandboxPage = sandboxTitle.prefixedText local sandboxDisplay = message('sandbox-link-display') local sandboxLink = makeWikilink(sandboxPage, sandboxDisplay) local sandboxEditDisplay = message('sandbox-edit-link-display') local sandboxEditLink = makeWikilink("Special:EditPage/" .. sandboxPage, sandboxEditDisplay) local compareUrl = env.compareUrl local compareLink if compareUrl then local compareDisplay = message('compare-link-display') compareLink = makeUrlLink(compareUrl, compareDisplay) end sandboxLinks = sandboxLink .. ' ' .. makeToolbar(sandboxEditLink, compareLink) else local sandboxPreload if subjectSpace == 828 then sandboxPreload = message('module-sandbox-preload') else sandboxPreload = message('template-sandbox-preload') end local sandboxCreateUrl = sandboxTitle:canonicalUrl{action = 'edit', preload = sandboxPreload} local sandboxCreateDisplay = message('sandbox-create-link-display') local sandboxCreateLink = makeUrlLink(sandboxCreateUrl, sandboxCreateDisplay) local mirrorSummary = message('mirror-edit-summary', {makeWikilink(templatePage)}) local mirrorPreload = message('mirror-link-preload') local mirrorUrl = sandboxTitle:canonicalUrl{action = 'edit', preload = mirrorPreload, summary = mirrorSummary} if subjectSpace == 828 then mirrorUrl = sandboxTitle:canonicalUrl{action = 'edit', preload = templateTitle.prefixedText, summary = mirrorSummary} end local mirrorDisplay = message('mirror-link-display') local mirrorLink = makeUrlLink(mirrorUrl, mirrorDisplay) sandboxLinks = message('sandbox-link-display') .. ' ' .. makeToolbar(sandboxCreateLink, mirrorLink) end if testcasesTitle.exists then local testcasesPage = testcasesTitle.prefixedText local testcasesDisplay = message('testcases-link-display') local testcasesLink = makeWikilink(testcasesPage, testcasesDisplay) local testcasesEditUrl = testcasesTitle:canonicalUrl{action = 'edit'} local testcasesEditDisplay = message('testcases-edit-link-display') local testcasesEditLink = makeWikilink("Special:EditPage/" .. testcasesPage, testcasesEditDisplay) -- for Modules, add testcases run link if exists if testcasesTitle.contentModel == "Scribunto" and testcasesTitle.talkPageTitle and testcasesTitle.talkPageTitle.exists then local testcasesRunLinkDisplay = message('testcases-run-link-display') local testcasesRunLink = makeWikilink(testcasesTitle.talkPageTitle.prefixedText, testcasesRunLinkDisplay) testcasesLinks = testcasesLink .. ' ' .. makeToolbar(testcasesEditLink, testcasesRunLink) else testcasesLinks = testcasesLink .. ' ' .. makeToolbar(testcasesEditLink) end else local testcasesPreload if subjectSpace == 828 then testcasesPreload = message('module-testcases-preload') else testcasesPreload = message('template-testcases-preload') end local testcasesCreateUrl = testcasesTitle:canonicalUrl{action = 'edit', preload = testcasesPreload} local testcasesCreateDisplay = message('testcases-create-link-display') local testcasesCreateLink = makeUrlLink(testcasesCreateUrl, testcasesCreateDisplay) testcasesLinks = message('testcases-link-display') .. ' ' .. makeToolbar(testcasesCreateLink) end local messageName if subjectSpace == 828 then messageName = 'experiment-blurb-module' else messageName = 'experiment-blurb-template' end return message(messageName, {sandboxLinks, testcasesLinks}) end function p.makeCategoriesBlurb(args, env) --[[ -- Generates the text "Please add categories to the /doc subpage." -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- Messages: -- 'doc-link-display' --> '/doc' -- 'add-categories-blurb' --> 'Please add categories to the $1 subpage.' --]] local docTitle = env.docTitle if not docTitle then return nil end local docPathLink = makeWikilink(docTitle.prefixedText, message('doc-link-display')) return message('add-categories-blurb', {docPathLink}) end function p.makeSubpagesBlurb(args, env) --[[ -- Generates the "Subpages of this template" link. -- @args - a table of arguments passed by the user -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- Messages: -- 'template-pagetype' --> 'template' -- 'module-pagetype' --> 'module' -- 'default-pagetype' --> 'page' -- 'subpages-link-display' --> 'Subpages of this $1' --]] local subjectSpace = env.subjectSpace local templateTitle = env.templateTitle if not subjectSpace or not templateTitle then return nil end local pagetype if subjectSpace == 10 then pagetype = message('template-pagetype') elseif subjectSpace == 828 then pagetype = message('module-pagetype') else pagetype = message('default-pagetype') end local subpagesLink = makeWikilink( 'Special:PrefixIndex/' .. templateTitle.prefixedText .. '/', message('subpages-link-display', {pagetype}) ) return message('subpages-blurb', {subpagesLink}) end ---------------------------------------------------------------------------- -- Tracking categories ---------------------------------------------------------------------------- function p.addTrackingCategories(env) --[[ -- Check if {{documentation}} is transcluded on a /doc or /testcases page. -- @env - environment table containing title objects, etc., generated with p.getEnvironment -- Messages: -- 'display-strange-usage-category' --> true -- 'doc-subpage' --> 'doc' -- 'testcases-subpage' --> 'testcases' -- 'strange-usage-category' --> 'Wikipedia pages with strange ((documentation)) usage' -- -- /testcases pages in the module namespace are not categorised, as they may have -- {{documentation}} transcluded automatically. --]] local title = env.title local subjectSpace = env.subjectSpace if not title or not subjectSpace then return nil end local subpage = title.subpageText if message('display-strange-usage-category', nil, 'boolean') and ( subpage == message('doc-subpage') or subjectSpace ~= 828 and subpage == message('testcases-subpage') ) then return makeCategoryLink(message('strange-usage-category')) end return '' end return p bo74oekmmsj1xtpw7dlzkvkhc0k05g6 Салемсай Коммасит 0 65558 872574 787192 2026-10-05T04:05:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 872574 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saleumxay Kommasith in 2024 (cropped).jpg|thumb|Салемсай Коммасит]] '''Салемсай Коммасит''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Saleumxay Kommasith'', {{lang-lo|ສະເຫລີມໄຊ ກົມມະສິດ}}, [[1968 он]]ы [[10 сарын 31|10-р сарын 31]]-нд [[Лаос]]ын Хуапхан мужид төрсөн) Салөмсай Гуммасит гэж [[монгол хэл]]ээр сонсогддог. [[Лаос|БНАЛАУ]]-ын улс төрийн зүтгэлтэн. 2016 оны 4-р сараас БНАЛАУ-ын Гадаад хэргийн сайд, 2022 оноос Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд. == Боловсрол: == 1986-1992 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийг олон улсын харилцааны мэргэжилээр магистраар сурч төгссөн. <br>1996-1997 онд Австралийн "Монаш"-ийн Их сургуульд /Monash University, Australia/ магистрын зэрэг хамгаалсан. == Ажилсан байдал: == 1992-1994 онд БНАЛАУ-ын ГХЯ-ны 2 дугаар газарт Австрали хариуцсан ажилтан.<br>1994-1996 онд ГХЯ-ны Европ, Америкийн газрын АНУ харицсан ажилтан.<br>1998-2000 онд ГХЯ-ны Европ, Америкийн газрын Зүүн Европын хэлтсийн орлогч дарга. <br>2000-2003 онд Нью-Йорк дахь НҮБ-ын дэргэдэх БНАЛАУ-ын Байнгын төлөөлөгчийн газарт 2 дугаар нарийн бичгийн дарга.<br>2003-2004 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын НҮБ-ын хэлтсийн дарга. <br>2004-2007 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын орлогч захирал.<br>2007-2011 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын захирал.<br>2011-2012 онд Гадаад хэргийн сайдын туслах.<br>2012-2013 онд Нью-Йорк хотноо НҮБ-дахь БНАЛАУ-ын Байнгын төлөөлөгч.<br>2014-2016 онд Гадаад хэргийн орлогч сайд. <br>2016 оны 4 дүгээр сарын 20-нд [[Лаосын Үндэсний Ассамблей|БНАЛАУ-ын Үндэсний Ассамблей]] түүнийг Гадаад хэргийн сайдаар томилсон.<br>Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны гишүүн.<br> Орос, англи, франц хэлний мэдлэгтэй. {{DEFAULTSORT:Коммасит, Салемсай}} [[Ангилал:Гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Лаосын улс төрч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лаосчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] m8qvvqi61osdrlm3bh2fgh9hdpwcdue 872575 872574 2026-10-05T04:06:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 872575 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saleumxay Kommasith in 2024 (cropped).jpg|thumb|Салемсай Коммасит]] '''Салемсай Коммасит''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Saleumxay Kommasith'', {{lang-lo|ສະເຫລີມໄຊ ກົມມະສິດ}}, [[1968 он]]ы [[10 сарын 31|10-р сарын 31]]-нд [[Лаос]]ын Хуапхан мужид төрсөн) Салөмсай Гуммасит гэж [[монгол хэл]]ээр сонсогддог. [[Лаос|БНАЛАУ]]-ын улс төрийн зүтгэлтэн. 2016 оны 4-р сараас БНАЛАУ-ын Гадаад хэргийн сайд, 2022 оноос Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд. == Боловсрол: == 1986-1992 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийг олон улсын харилцааны мэргэжилээр магистраар сурч төгссөн. <br>1996-1997 онд Австралийн "Монаш"-ийн Их сургуульд /Monash University, Australia/ магистрын зэрэг хамгаалсан. == Ажилсан байдал: == 1992-1994 онд БНАЛАУ-ын ГХЯ-ны 2 дугаар газарт Австрали хариуцсан ажилтан.<br>1994-1996 онд ГХЯ-ны Европ, Америкийн газрын АНУ харицсан ажилтан.<br>1998-2000 онд ГХЯ-ны Европ, Америкийн газрын Зүүн Европын хэлтсийн орлогч дарга. <br>2000-2003 онд Нью-Йорк дахь НҮБ-ын дэргэдэх БНАЛАУ-ын Байнгын төлөөлөгчийн газарт 2 дугаар нарийн бичгийн дарга.<br>2003-2004 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын НҮБ-ын хэлтсийн дарга. <br>2004-2007 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын орлогч захирал.<br>2007-2011 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын захирал.<br>2011-2012 онд Гадаад хэргийн сайдын туслах.<br>2012-2013 онд Нью-Йорк хотноо НҮБ-дахь БНАЛАУ-ын Байнгын төлөөлөгч.<br>2014-2016 онд Гадаад хэргийн орлогч сайд. <br>2016 оны 4 дүгээр сарын 20-нд [[Лаосын Үндэсний Ассамблей|БНАЛАУ-ын Үндэсний Ассамблей]] түүнийг Гадаад хэргийн сайдаар томилсон.<br>Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны гишүүн. 2026 оны 10-р сард Лаосын Ерөнхий сайд.<br> Орос, англи, франц хэлний мэдлэгтэй. {{DEFAULTSORT:Коммасит, Салемсай}} [[Ангилал:Гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Лаосын улс төрч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лаосчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] phsmcjmzhssdlzf7f9y2fs13zzrz8c2 Пэлжээгийн Адарсүрэн 0 68057 872548 840207 2026-10-04T22:21:25Z Enkhsaihan2005 64429 872548 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | нэр = Пэлжээгийн Адарсүрэн</br> {{MongolUnicode|ᠫᠧᠯᠵᠡᠢ ᠶᠢᠨ</br> ᠠᠳᠤᠷᠰᠦ᠋ᠷᠦᠩ}} | тайзны_нэр = | зураг = | caption = | хэмжээ = | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_өдөр = [[1942 он]]ы<ref>[http://sonin.mn/news/culture/63762 ''П.Адарсүрэн: Өөрийнхөө дуулахыг сонсоод өөрийн эрхгүй уйлчихдаг''], sonin.mn: МЗЭ-ийн шагналт зохиолч Д.Хулганажав, нийтлэгдсэн 2016-06-16, хандсан 2017-09-03</ref> 3 сарын 1-нд<ref>[http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/unn ''П.Адарсүрэнг хүндэтгэн дурсана''], entertainment.mongolnews.mn: П.Тунгалаг, нийтлэгдсэн 2013-02-21, хандсан 2017-09-03</ref> | төрсөн_газар = [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан сум]], [[Завхан аймаг]] | нас_барсан_он = [[1998 он]]ы [[10 сарын 19]] 56 насалсан | яс_үндэс = {{MGL}} | ажил_үйл = Зохиолын, ардын дуучин | урсгал = [[Ардын хөгжим|Ардын дуу]] | танил_үе = 1970 оноос хойш | хамтрагч = |үр_хүүхэд=Хүү Амартайван Охин Алтансолонго Охин Удвал Охин Ариунгэрэл|дуулдаг_хэл=Монгол хэл|театр=Ардын дуу, бүжгийн чуулга|хоч_нэр=Монголын Хөхөө Намжил, Тэмээн дээрээс наран ойрхон дуулдаг хүү Ар Монголын алдарт дуучин Адарсүрэн|төрсөн_нэр=Цэвэгжавын Адарсүрэн|image_caption=}} '''Пэлжээгийн Адарсүрэн''' (* [[1942 он]]ы [[3 сарын 1]]-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан сум]], † [[1998 он]]ы [[10 сарын 19]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_FoJj3O0Wa4 ''"Ажиггүй идэр нас"''], Алдарт дуучин П.Адарсүрэнгийн тухай нэвтрүүлэг</ref>-нд [[Улаанбаатар]]) нь Монголын ард түмний дунд '''''Алдарт дуучин Адарсүрэн''''' гэх нэрээр алдаршин үлдсэн, Монголын нийтийн буюу зохиолын [[дуучин]] юм. ==Намтар== Пэлжээгийн Адарсүрэн 1942 онд Завхан аймгийн Цагаанхайрхан сумын нутагт “Хярын зуслан” гэдэг газар зун, намрын заагт '''''Цэвэгжавын Адарсүрэн''''' болон төрсөн бөгөөд төрөөд удаагүй байхад нь түүний ээж Цэвэгжав нь түүнийг Пэлжээ гэж хүнд өргүүлсэн аж.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sIPjKPKgGEs Одод оддын тухай "П.Адарсүрэнгийн тухай"] youtube-бичлэг</ref> 1963 онд тэрбээр тухайн үеийн Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны харьяа офицерын мэргэжлийн сургалтад сурч дуусгаад Говь-Алтай аймагт Монгол-Хятадын улсын хил дээр шифрлэгч-радистаар ажиллахаар очжээ. Энэ үед БНХАУ-д соёлын хувьсгал өрнөж, хоёр орны харилцаа таагүй болж байсан үе юм. Ингээд нэг удаагийн хилийн уулзалтад БНХАУ-ын төлөөлөгчид П. Адарсүрэнг их гоё дуулдаг гэсэн, бид нарт зориулаад сайхан ая бариад өгөөч гэж хүссэн. Ингээд тэрээр хятад ардын дуу болох "Дорно зүгээс нар мандаж байна" дууг маш сайн дуулсан байдаг. Гэвч энэ үйл явдал НАХЯ-ны анхааралд өртсөнөөр Мао Зе Дуны үзэл санааг дэмжигч гэсэн улс төрийн хэлмэгдэлд өртөөд халагдаж цэргийн амьдралаар явах зам үүд нь хаагдсан.<ref>{{Webarchiv|url=http://govi-altai.khural.mn/n/yjton |wayback=20170707155831 |text=''Алтай сумын хилийн 0214 дүгээр ангийн соёл мэдээллийн төвийг алдарт дуучин П.Адарсүрэнгийн нэрэмжит болголоо'' |archiv-bot=2023-10-06 15:14:23 InternetArchiveBot }}, govi-altai.khural.mn: нийтлэгдсэн 2016-09-14, хандсан 2017-09-03</ref> Дараа нь Ховд аймгийн Булган суманд "Цаг уурын станц"-д ажиглагч хийж байгаад 1970 оноос Улаанбаатар хотод шилжин Модны хоёрдугаар үйлдвэрийн клубийн эрхлэгчээр ажиллан, «Гэр ахуйн модны хоёрдугаар артель»-д зураачаар ажиллахын зэрэгцээ Гадаад худалдааны яаманд харьяалагдах «Хоршоолол» нийгэмлэгт самбо, чөлөөт бөхөөр хичээллэв. Улмаар 1971 оны 11-р сарын 6-нд УАДБЧ-д дуучнаар орж Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойг угтсан Бүх ард түмний урлагийн үзлэгээс шалгарч медальт байранд орсон байна. Үүний дараа НТХ-ны үзэл суртал эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга Тогоохүүгийн шийдвэрээр түүхий эдийн баазад клубын эрхлэгч хийж байтал Соёлын яамны сайд Даваасамбуу, Улсын гавьяат жүжигчин Цогзолмаа гуай нар түүнийг дуудаж: {{Эшлэл|Дуучин Гэрэлт-Од хойшоо явах болсон. Түмэндэмбэрэл бие муутай, хөдөө явж чадахгүй нь. Чи манайд ор}} гэжээ. Ингээд Ардын Дуу Бужгийн Чуулгад (АДБЧ) гоцлол дуучнаар орж дуулж эхэлсэн түүхтэй. Тэр анх дөрвөн ятгатайгаар монгол ардын дуу ''Хадат ухаа'', ''Малчнаараа торойно'', ''Дөрвөн улирлын өнгө'' дууг дуулдаг байлаа. Монголын радиогийн алтан фондод Монгол ардын домогт харилцаа дуу, богино дуунууд, монголын хөгжмийн зохиолчдын зохиол бүтээл, уянгын дуунууд зэрэг 100-гаад дуу дуулсан нь бий. Үүнээс ардын дуунд тэр чигээрээ, амьдралаараа орсон учраас ардын дуугаа илүү хүндэлж явдаг байсан. ХЦДБЧ-д 1980-аад оны дунд үед ажиллаж байсан ба чөлөөт уран бүтээлч болсон бөгөөд ядруухан,зүдрүүхэн амьдралтайгаар хорвоог туулан амьдралынхаа сүүлийн хэдэн жил баянхошууны автобусанд дуулан явж байгаад улмаар бусдад зодуулсан шархаа дийлэлгүй хэд хоног тарчилсаар1998 оны 10-р сарын 19-нд насан өөд болжээ. == Дурсамжууд == '''Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин Н.Жанцанноров: "'''Сайхан хоолой. Одоо хилэн хоолой гэж ярина даа, бараг. Хилэн хоолой бол захиалга их өндөртэй. Тэр үед хөгжмийн зохиолчид, яруу найрагчид Адарсүрэнгээр дуу дуулуулах гэж өдөр шөнөгүй үзэлцэж байсан хэрэг. Сонсогчид бол Адарсүрэнгийн шинэ дуунуудыг өдөр шөнөгүй хүлээдэг байв".Адарсүрэн шиг ард түмэнд тэгж их хүндлэгдсэн дуучин яг тэр үедээ байгаагүй учраас тэр хүний сэтгэл их гонсгор үлдсэн. Адарсүрэн өөрийн гэсэн дэг сургуулийг бий болгосон. Тэр нарийн хоолойтой эрэгтэй дуучдыг даван гарч ирж өөрийнхөө тэр бүдүүн хоолойтой дэг сургуулийг Д.Түмэндэмбэрэл гуайтай хамт тогтоож чадсан. Нийтийн дууны үндсэн толгой дээр сахиус болон заларч байсан гэдэгтэй хэн бэ гуай ч өнөөдөр маргаж чадахгүй. Мэргэжлийн би ч гэсэн хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй байдаг. Сүүлдээ Адарсүрэнгээр дуу бичүүлэхэд их хүндрэлтэй болсон гэж ярьсан л даа. Архи балгадаг гэж. Тэгээд хүмүүс дуугаа дуулуулахын тулд архи аваачиж өгдөг гэж дуулдаж байсан. '''Дэд хурандаа С.Зэсэндүйчир''': "Таашаалтай сайхан хоолойгоороо ард түмнийхээ сонорыг мялааж явсан дуучин маань “Алтай хангайн уулс”-ынхаа дунд алдарт “Улиастайн гол”-ынхоо нэгэн салбар бяцхан Ширээгийн эрэг дээрх “Хадат ухаа”-д “Намрын өнгө” налайсан тэр нэгэн “Гэгээн жаргалын өргөө”-нд “Малчнаараа торойсон”, “Амар түвшин” монгол айлд “Алиман ертөнцийн саран” дор “Малчны нөмөр”-т хүү нь болон мэндэлж, “Ээжийнхээ хайраар” бойжиж, “Сүргийн дэргэд”-ээс “Ургацын өргөн зам”-аар “Шижиртэн найгах тариа”-г бахдан “Намартаа баясан” эргэх “Дөрвөн улирал”-аас “Энх улирал” нь гоцлон аялж “Дуучин бүсгүй”-н хамт хууч домог арвинтай “Хулсан ташуур”-ыг хамтран хөглөж, “Сэвтээ нь үгүй сэтгэл”-ээ “Мөрөөдлийн дуу”-гаараа илэрхийлж “Хувиршгүй сэтгэл”-ээрээ “Замдаа мэнд яваарай” хэмээн ерөөж яваа ая дууны “Жинчин” маань “Аргагүй амраг”-тайгаа “Миний нийслэл”-дээ амьдран, ач үрс өнөр өтгөн болж “Бүжинхэн туулай”-гаа аялуулж явсан манай урлагийн од П.Адарсүрэн маань байхгүй мөртлөө дуутайгаа бидний дунд “амьдарч” байгаа билээ." == Хувийн амьдрал == П.Адарсүрэн нь нэг хүү гурван охинтой. Эхнэр Гавъяат багш А.Гантогтох. Хүү А.Амартайван "Адарсүрэн" сан байгуулж, "Ар Монголын алдарт дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэн" ном гаргасан байна. == Шагнал == Ямар ч төрийн том гавъяа, шагнал авч байгаагүй түүнийг нэгэн сайтад гавъяатуудын жагсаалтанд оруулсан байдаг. 2021 оны 9 дүгээр сард Завхан аймгийн Иргэдийн хурлын тогтоолоор Цагаанхайрхан сумын Соёлын төвийг алдарт дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн нэрэмжит болгох тогтоол гарсан. ==Уран бүтээл== {{Columns-list|colwidth=25em| * "Алтай Хангайн уулс" (Шүлэг: Даг.Жамъян, хөгжим: Л.Батаа) * "Амартүвшин" (Шүлэг: Д.Батсүрэн, хөгжим: Ж.Шараа) * Атар сайхан нутаг * "Болзоо" (Шүлэг З.Сандаг, хөгжим Г.Дарамзагд) * "Гэгээн жаргалын өргөө" (Шүлэг Ц.Бүдханд, хөгжим З.Батсүх) * "Дөрвөн улирлын өнгө" (Шүлэг: Ж.Раднаадаргиа, хөгжим: Г.Чойжилжав) *Дуучин бүсгүй * "Зөвлөлт нөхөд" (Шүлэг: Л.Дагвадорж, хөгжим: З.Батсүх) * "Зөвлөлтийн дайчдын хөшөө" (Шүлэг Ч.Чимэд, хөгжим Л.Мөрдорж) * "Зүрхний хайрт" (Шүлэг Ш.Сүрэнжав, хөгжим Х.Цогоо) * "Ийм нэгэн сэтгэл" (Шүлэг Ө.Балчиндорж, хөгжим Л.Норсонжав) * "Малчнаараа торойно" (Шүлэг: н.Цэрэнжав, хөгжим: н.Цэнд) * "Малчны нөмөр" (Шүлэг Ц.Чимэддорж, хөгжим З.Батсүх) * "Мөрөөдлийн дуу" (Шүлэг, хөгжим: П.Адарсүрэн) * "Намрын баясал" / "Намраа баясан" (Шүлэг: ..., хөгжим З.Батсүх) * "Намрын өнгө" (Шүлэг: О.Цэрэндэндэв, хөгжим: Л.Мөрдорж) * "Нийслэлийн охин" / "Миний нийслэл" (Шүлэг: ..., хөгжим: ...) * "Оторч адуучны дуу" / "Отрын адуучны дуу" / "Отрын адуучин" (Шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим Г.Чойжилжав) * "Оторчны дуу" * "Сүргийн дэргэд" (Шүлэг Ц.Бүдханд, хөгжим: З.Батсүх) * "Сайхан чамдаа" (Шүлэг Б.Явуухулан, хөгжим Д.Лувсаншарав) * "Сэвтээ нь үгүй сэтгэл" (Шүлэг: Д.Цэдэв, хөгжим: Н.Жанцанноров) * "Таван эрдэнэ" (Шүлэг Л.Лувсандорж, хөгжим: З.Батсүх) * "Тэмээн дээрээс наран ойрхон" (Шүлэг: Ж.Шагдар, хөгжим: Х.Сэргэлэн) *Ургацын өргөн зам * "Хан ертөнцийн саран" * "Хилчний уянга" (Шүлэг: Ж.Шагдар, хөгжим: Ю.Хөнхөр) * "Хоньчин барилгачин хоёр" (Шүлэг Ц.Бүдханд, Р. Банзрагч, хөгжим: З.Батсүх) * "Хот айл" (Эрдэнэгомбо) * "Хувиршгүй сэтгэл" (Шүлэг: П.Адарсүрэн, хөгжим: Б.Наранбаатар) * "Хүслийн дээж" (Шүлэг П.Рэнжин, хөгжим Г.Бирваа) * Шижиртэн найгах тариа * "Эмч хүн жаргалын ээж" (Шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим Д.Алтантуул) * "Энх улирал" (Шүлэг: Д.Цэдэв, хөгжим: Г.Чойжилжав) * "Ээж минь" / "Хүний маань дээд нь ээж минь" (Шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим З.Батсүх) * "Ээжийн сургаал" (Шүлэг О.Жадамбаа, хөгжим Б.Даваа) * "Ээжийнхээ хайраар" (Шүлэг Ч.Пүрэвдорж, хөгжим: Ч.Сангидорж) *Адуучин (Монгол ардын дуу) *Арван тавны сар (Монгол ардын дуу) *Арван хоёр жилийн магтаал (Монгол ардын дуу) *Аргагүй амраг (Монгол ардын дуу) *Бөжин туулай (Монгол ардын дуу) *Бүүжидмаа (Монгол ардын дуу) *Бүсгүй хүний заяа (Монгол ардын дуу) *Ганган хул (Монгол ардын дуу) *Гандан уулын цэцэг (Монгол ардын дуу) *Гандий мод (Монгол ардын дуу) *Гоож Нан-Аа (Монгол ардын дуу) *Гунан хар (Монгол ардын дуу) *Дээвэр дэвсэн салхи (Монгол ардын дуу) *Дүүриймаа (Монгол ардын дуу) *Жинчний амраг (Монгол ардын дуу) *Замдаа мэнд яваарай (Монгол ардын дуу) *Мандах нар (Монгол ардын дуу) *Өдтэй бичиг (Монгол ардын дуу) *Самрын гурван толгой (Монгол ардын дуу) *Сийлэнбор (Монгол ардын дуу) *Сэр сэр салхи (Монгол ардын дуу) *Сэрэвгэр хадны зэрэглээ (Монгол ардын дуу) *Тохой зандан мод (Монгол ардын дуу) *Улиастайн гол (Монгол ардын дуу) *Хадат ухаа (Монгол ардын дуу) *Хайлуур мөрөн (Монгол ардын дуу) *Хонхонцэцэг (Монгол ардын дуу) *Хувиршгүй сэтгэл (Монгол ардын дуу) *Хулсан ташуур (Монгол ардын дуу) *Янжуур тамхи (Монгол ардын дуу) *Янлинхуар (Монгол ардын дуу) *Янтай ван гөөгөө (Монгол ардын дуу) гэх мэт }} == Цахим холбоос == * [https://www.facebook.com/%D0%9F%D1%8D%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%90%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD-455126174580731/ Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн фэнүүдийн фасебоок дэх хуудас] * [https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн youtube дахь дуу, бичлэг, ярилцлагууд] == Эшлэл == <references /> {{DEFAULTSORT:Адарсүрэн, Пэлжээгийн}} [[Ангилал:Ардын дуучин]] [[Ангилал:Дууны үг зохиогч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаанхайрханы (Завхан) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] l3rspq8yg1sug08hhma0izhwr52sric BtoB 0 68723 872581 818382 2026-10-05T06:58:36Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 872581 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 | name = BTOB <br> 비투비 | image = BTOB in Marie Claire Korea 2017.jpg | alt = | caption = Зүүнээс баруун: Sungjae, Changsub, Hyunsik, Eunkwang, Minhyuk, Ilhoon, Peniel. | image_size = | landscape = yes | background = group_or_band | үндсэн_нэр = [[Солонгосоор]] 비투비 → БиТүБи | бусад_нэр = [[англи]] [[Латин үсэг|латинаар]] Btob | маягтай_бичих = BTOB | alias = | бүрдсэн_газар = [[Өмнөд Солонгос]] | дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл|солонгос]] | зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]], [[Тайвань]],<br> болон дэлхийн олон орон | урсгал = K-pop, Dance-pop, R&B, Ballad | танил_үе = 2012 оноос - одоо | хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] | хөтөч = [[Cube Entertainment]] (Солонгос)<br>Kiss Entertainment (Japan) | associated_acts = | website = {{URL|btobofficial.com}} | одооны_гишүүн_тоо = (7) | одооны_гишүүн = Eunkwang<br>Minhyuk<br>Changsub<br>Hyunsik<br>Peniel<br>Ilhoon<br>Sungjae }} '''Born to Beat''' буюу товчилбол '''BtoB''' (Солонгосоор: 비투비) нь [[Cube Entertainment]]-аас 2012 онд байгуулагдсан [[Өмнөд Солонгос]]-ын эрэгтэй хамтлаг юм. 3сарын 21нд тэд Сөүлд болсон тоглолтын үеэр дэбютээ хийж, ''Insane'', ''Imagine'' зэрэг янз бүрийн дуунуудаа гүйцэтгэсэн.<ref name="urlCube Entertainment Unveils Its Newest Boy Group, BtoB - MNET">{{cite web |url=http://global.mnet.com/news/newsdetail.m?searchNewsVO.news_id=201203141305_4293 |title=Cube Entertainment Unveils Its Newest Boy Group, BtoB - MNET |format= |work= |accessdate=}}</ref> 3сарын 22нд тэд ''M! Countdown, Music Bank, Music Core, Inkigayo'' шоунуудад албан ёсоор дэбютээ хийсэн. Албан ёсны фэнүүд буюу фэндом нэршил нь ''Melody'' юм. == Карьер == === Дэбютээс өмнө === Анх ''Cube Entertainment''-аас ''BtoB'' гэсэн нэрийн дор дэбютээ хийх гишүүдийг ''Seo Eunkwang, Lee Minhyuk, Lim Hyunsik, Jung Ilhoon, Lee Minwoo'' нар гэж заасан, гэвч ''Lee Minwoo'' түр завсардсан. 2012оны 3сарын 23нд ''Cube Entertainment'', ''Minwoo''-г эрүүл мэндийн асуудалтай байгаа гэж тайлбарлан, үүний улмаас хамтлагт орох боломжгүй байна гэсэн байна. Түүний оронд ''Cube''-ын өөр нэг бэлтгэгдэж буй гишүүнийг оруулсан ба дараа нь ''Yedang Entertainment''-ын ''C-Clown'' хамтлагт ''Minwoo''-г дэбютээ хийнэ гэж баталсан юм.<ref>{{cite web|last=Oh|first=Mi-jung|title=BTOB Targets Global Audience With Debut Showcase|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/4646/btob-hold-showcase|work=Mwave|date=22 March 2012}}</ref><ref name="url청담불패 이민우, 비투비 빠진 이유는? _enews24.net">{{cite web |url=http://www.enews24.net/news/03/2500203_1164.html |title=청담불패 이민우, 비투비 빠진 이유는? _enews24.net |work= |accessdate=7 April 2012 |archive-date=11 Нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://archive.today/20130111223142/http://www.enews24.net/news/03/2500203_1164.html |url-status=dead }}</ref> === 2012-2016: Дэбют болон одоогийн үйл ажиллагаа === BtoB 2013оны 4сарын 3нд ''Born to Beat'' нэртэй анхны цомгоо гаргаж, 5сарын 10нд ''2nd Confession'' дууны промошноо эхлүүлсэн байна.<ref name="2nd">{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/33186/btob-to-return-with-new-album|title=BTOB To Whisper Sweet Confessions in New Single Album|date=4 April 2013}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|url=http://www.bntnews.co.uk/app/news.php?nid=2520|title=BTOB to release new single album, Second Confession|work=BNTNews|date=April 8, 2013|access-date=Есдүгээр сар 14, 2017|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119014358/http://www.bntnews.co.uk/app/news.php?nid=2520|url-status=dead}}</ref> 3дахь мини цомог ''Thriller'' нэртэйгээр 9сарын 9нд гарсан.<ref>{{cite web|title=비투비 ‘스릴러’ 티저 공개, 상체탈의 전신타투 ‘파격’|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201308301333230410|publisher=Newsen|accessdate=30 August 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Hong|first=Grace Danbi|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/45319/btob-returns-with-new-mv|title=[Video] BTOB Goes Dark with ‘Thriller’ MV|work=Mwave|date=September 5, 2013|access-date=Есдүгээр сар 14, 2017|archive-date=Есдүгээр сар 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901070418/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/45319/btob-returns-with-new-mv|url-status=dead}}</ref> 2014оны 2сарын 16нд ''Beep Beep'' MV гаргаж, 4дахь ''EP Beep Beep'' цомгоо 2сарын 17нд гаргасан юм.<ref>{{cite web|last=Hong|first=Grace Danbi|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/57502/btob-releases-teaser-image|title=BTOB Hops into Mini-Cars for ‘Beep Beep’ Teaser Photo|work=Mwave|date=February 3, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Hong|first=Grace Danbi|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/58709/btob-release-new-mv|title=[Video] BTOB ‘Beep Beep’s in Colorful Cars in New MV|work=Mwave|date=February 17, 2014|access-date=Есдүгээр сар 14, 2017|archive-date=Есдүгээр сар 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901064320/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/58709/btob-release-new-mv|url-status=dead}}</ref> 9сарын 29нд 5дах мини цомог ''Move'' болон ''You're So Fly'' дууны хамт гаргасан, мөн хамтлагийн шинэ логог анх олонд ил болгосон. <ref name="Move">{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/76045/btob-to-make-comeback-this-month|title=BTOB Sends Out Hearts With Teaser for 5th Mini Album ‘Move’|work=|publisher=Mwave|accessdate=17 September 2014|last=|first=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/76976/btob-releases-mv|title=BTOB Can’t Get Over How Fly You Are in New MV|work=|publisher=Mwave|accessdate=29 September 2014|last=|first=|archive-date=3 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141003031907/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/76976/btob-releases-mv|url-status=dead}}</ref> ''BTOB'' анхны соло тоглолтоо Сөүлийн Олимпын танхимд 10сарын 31 болон 11сарын 1нд ''Hello Melody'' нэртэйгээр зохион байгуулсан байна.<ref name="Hello Melody">{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/76365/btob-to-launch-solo-concert-in-korea-this-fall|title=BTOB to Launch First Solo Concert ‘Hello Melody’ in Korea|accessdate=19 September 2014|last=|first=|archive-date=21 Есдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921052613/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/76365/btob-to-launch-solo-concert-in-korea-this-fall|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109996359|title=비투비 "콘서트 안전이 제일..행복한 시간 갖자"|accessdate=31 October 2014|publisher=Osen|last=|first=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109996165|title='첫 콘서트' 비투비 "비스트와 차별화 위해 고민"|accessdate=31 October 2014|last=|first=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109996162|title=비투비 "2년여 만에 첫 콘서트, 음악성-회사 덕분"|accessdate=1 November 2014|publisher=Osen|last=|first=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109996510|title='첫 콘서트' 비투비, 2시간 실력으로 채웠다..'남친돌'|accessdate=1 November 2014|publisher=Osen|last=|first=}}</ref> 10сард ''BTOB'' албан ёсоор Японд үйл ажиллагаагаа явуулдаг ''Kiss Entertainment''-тай гэрээ байгуулсан юм.<ref>{{cite web|last=Lee|first=So-dam|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/77304/btob-to-debut-in-japan-in-november|title=BTOB Signs with Japanese Agency to Make Japan Debut in November|work=Newsen|date=October 1, 2014|access-date=Есдүгээр сар 14, 2017|archive-date=Есдүгээр сар 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115815/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/77304/btob-to-debut-in-japan-in-november|url-status=dead}}</ref> Улмаар 11сарын 12нд ''WOW'' нэртэй анхны [[Япон]] дуугаа гаргаж, промошноо идэвхитэйгээр эхлүүлжээ.<ref>{{cite web|last=|first=|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201411061549220297298_2|title=BTOB unveils music video ‘WOW’|work=KPOP Herald|date=November 6, 2014}}</ref> 12сарын 22нд ''The Winter's Tale'' нэртэй өвлийн тусгай цомог гаргаж,<ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/82491/video-btob-sings-of-a-lonely-christmas-in-you-can-cry-mv|title=[Video] BTOB Sings of a Lonely Christmas in ′You Can Cry′ MV|work=|publisher=Mwave|accessdate=5 December 2014|last=|first=|archive-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207104009/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/82491/video-btob-sings-of-a-lonely-christmas-in-you-can-cry-mv|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/82849/btob-to-tell-the-winters-tale-with-special-winter-album|title=BTOB to Tell ′The Winter′s Tale′ with Special Winter Album|work=CJ E&M enewsWorld|publisher=Mwave|date=10 December 2014|last=Jeon|first=Su-mi|others=Translated by Grace Danbi Hong}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/83247/btob-unveils-the-tracklist-for-the-winters-tale-with-member-composed-songs|title=BTOB Unveils the Tracklist for ′The Winter′s Tale′ with Member-Composed Songs|work=Mwave|date=16 December 2014|last=Hong|first=Grace Danbi|others=|access-date=14 Есдүгээр сар 2017|archive-date=7 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907080936/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/83247/btob-unveils-the-tracklist-for-the-winters-tale-with-member-composed-songs|url-status=dead}}</ref> 2015оны 3сарын 25нд ''Future'' нэртэй анхны оригнал Япон дуугаа гаргасан. Дуу гарсан даруйдаа Японы ''Oricon Singles'' чартанд хоёрт жагсаж, ойролцоогоор 70,000 борлуулалт олсон байна. 6сарын 29нд анхны студийн цомог ''Complete, It's Okay'' MVны хамт гаргасан юм.<ref>{{cite web|last=|first=|title=BTOB Unveils Its New Album’s Track List|url=http://www.bntnews.co.uk/app/news.php?nid=22727|work=BNT News|date=June 18, 2015|access-date=Есдүгээр сар 14, 2017|archive-date=Есдүгээр сар 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205853/http://www.bntnews.co.uk/app/news.php?nid=22727|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Lee|first=Nancy|title=BTOB to Return with Ballad for First Time|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/94110/btob-to-return-with-ballad-for-first-time|work=Mwave|date=June 16, 2015|access-date=Есдүгээр сар 14, 2017|archive-date=Есдүгээр сар 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908020457/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/94110/btob-to-return-with-ballad-for-first-time|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Doo|first=Rumy|title=BTOB returns with first full album, musical maturity|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201506301617144536568_2|work=KPOP Herald|date=June 30, 2015}}</ref> Тэдний гурав дахь Япон дуу ''夏色 MY GIRL (Summer Color MY GIRL)'' нь Солонгос дахь пормошн дууссаны дараагаар 8сарын 19нд гарсан.<ref>{{Cite web|title = 次世代K-POP アイドル『BTOB』日本3rd. シングル『夏色 MY GIRL』発売決定!!|url = http://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000042.000009426.html|accessdate=19 September 2015|website = PRTimes}}</ref> 10сарын 12нд ''I Mean'' нэртэй 7дах мини цомгоо ''Way Back Home'' титль дууны MVны хамт гаргаж,<ref>{{cite web |url=http://chicnews.mk.co.kr/article.php?aid=144457831072382007 |script-title=비투비, 7번째 미니앨범 타이틀곡 '집으로 가는 길' 공개... "꿈 향해 걸어가자" |date=12 October 2015 |website=Chicnews |accessdate=11 October 2015}}</ref> 10сарын 21нд ''Way Back Home'' дуугаараа ''Show Champion'' шоунаас анхны ялалтаа авсан бөгөөд энэ нь тэдний дэбютээс хойш 3жил 7сарын дараах ялалт байсан юм.<ref>{{Cite web |title = 비투비, '쇼챔피언'서 감격스러운 데뷔 첫 1위…태연·에일리 제치고 당당히 정상 등극 '깜짝' |url = http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2015/10/21/2015102104202.html |accessdate = 21 October 2015 |archive-date = 27 Есдүгээр сар 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180927005509/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2015/10/21/2015102104202.html |url-status = dead }}</ref> Үүний дараагаар тэд ''Born to Beat Time'' нэртэй хоёр дахь тоглолтоо 12сарын 19 болон 20нд Сөүлийн ''Jangchung Gymnasium''-д зохион байгуулсан ба тоглолтын тасалбар 5 минутын дотор зарагдаж дууссан.<ref>{{cite web|url=http://m.news.nate.com/view/20151128n07591|title=BTOB's concert, sold-out in 5 minutes|date=28 November 2015|language=Korean|accessdate=20 December 2015|archive-date=17 Арван нэгдүгээр сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117202226/https://m.news.nate.com/view/20151128n07591|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.entertain.naver.com/read?oid=382&aid=0000428305|title=비투비, 12월 국내 단독콘서트 5분 만에 ‘전석 매진’|date=28 November 2015|language=Korean|accessdate=20 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sg.celebrity.yahoo.com/news/tickets-for-btobs-solo-concert-sold-out-in-000737123.html|title=Tickets for BTOB's solo concert sold out in 5 minutes|date=28 November 2015|accessdate=20 December 2015}}</ref> 4дахь Япон дуу ''Dear Bride'' нь 2сарын 24нд гарч,<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HBTvLK2R6ew|title=BTOB『Dear Bride』 Teaser|work=kissent2010|publisher=Youtube|date=3 February 2016|accessdate=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://towershibuya.jp/news/2015/12/05/56297|title=BTOB 4thシングル『Dear Bride』の日本プロモーションイベント＆特典会の予約対象店舗が決定！！|language=Japanese|date=5 December 2015|accessdate=20 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://btobofficial.jp/archives/3727|title=BTOB4thシングル『Dear Bride』発売記念 日本プロモーションイベント決定！！|language=Japanese|date=11 December 2015|accessdate=20 December 2015|archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105920/http://btobofficial.jp/archives/3727|url-status=dead}}</ref> 3сарын 28нд ''Remember That'' 8дах мини цомгоо гарган,<ref>{{cite web|url=http://m.entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003285194|title=비투비, 새 앨범 트랙리스트 공개..멤버 참여도|publisher=Entertainment Naver|language=Korean|accessdate=24 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|last=Kim|first=Jae-heun|url=http://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2016/03/398_201333.html|title=BTOB sings about spring in 'Remember That'|work=The Korea Times|language=|date=28 February 2016|accessdate=}}</ref> 6сарын 15нд ''L.U.V'' нэртэй 5дахь Япон дуугаа гаргасан байна.<ref>{{cite web|url=https://btobofficial.jp/archives/4306|title=BTOB 5thシングル 『L.U.V』６月発売決定！！ご購入者対象特典会も開催！！|language=Japanese|date=30 May 2016|access-date=14 Есдүгээр сар 2017|archive-date=8 Аравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008031710/https://btobofficial.jp/archives/4306|url-status=dead}}</ref> Дуу нь гарсан долоо хоногтоо ''Oricon'' чартын дээр бичигдэж, эхний долоо хоногтоо 77.000 гаруй хувь борлогдсон юм. <ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/news/2073722/full/|title=【オリコン】韓国7人組BTOBが初首位 日本デビュー2年目|work=Oricon|language=Japanese|date=21 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2016&month=06&day=27|title= Billboard Japan Hot 100 2016/6/27|work= Billboard Japan|language= Japanese|accessdate= July 25, 2017}}</ref> == Бүрэлдэхүүн == === Долоон гишүүн === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! монгол ! анхдагч |- | '''Инкван''' || Eunkwang || Со Инкван || 서은광 || Ахлагч, үндсэн вокал || {{bda|1990|11|22}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Минхёг''' || Minhyuk|| И Минхёг || 이민혁 || Туслах реппэр, вокал, визуал || {{bda|1990|11|29}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Чансуб''' || Changsub || И Чансуб || 이창섭 || Туслах вокал || {{bda|1991|02|26}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Хёншиг''' || Hyunsik || Им Хёншиг || 임현식 || Үндсэн бүжигчин, туслах вокал || {{bda|1992|03|07}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Пэниэл''' || Peniel || Шин Дунгин || 신동근 || Туслах бүжигчин, реппэр, вокал || {{bda|1993|03|10}}, [[Чикаго]] {{дарцаг|АНУ}} |- | '''Илхүн''' || Ilhoon || Жон Илхүн || 정일훈 || Үндсэн реппэр, вокал || {{bda|1994|10|04}}, [[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Сонжэ''' || Sungjae || Юүг Сонжэ || 육성재 || Туслах вокал, хамтлагийн нүүр царай, макнэ || {{bda|1995|05|02}}, [[Кёнги]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |} * '''Eunkwang''': A цусны бүлэгтэй, 173 см өндөр, 62 кг жинтэй. Хөл бөмбөг тоглох, [[төгөлдөр хуур]] тоглох хоббитой. ''Eunchong'' хэмээх төрсөн эрэгтэй дүүтэй. Орчин үеийн ''K Music'' академи, ''Dongshin'' их сургууль төгссөн. Түүний фенүүдийг ''Seonatas'' гэж нэрлэдэг. * '''Minhyuk''': A цусны бүлэгтэй, 173 см өндөр, 61 кг жинтэй. ''Jungmin'' хэмээх төрсөн ахтай. ''Dankook'' хөгжмийн их сургууль төгссөн. Түүний фенүүдыг ''Squirrels'' гэгддэг. * '''Changsub''': O цусны бүлэгтэй, 177 см өндөр, 64 кг жинтэй. Төгөлдөр хуур, бөмбөр зэргийг тоглодог. ''Jungeun'' хэмээх төрсөн эмэгтэй дүүтэй. Орчин үеийн ''K Music'' академи болон ''Howon'' их сургуулийг төгссөн. Түүний фенүүдийг ''Omegas'' гэж нэрлэнэ. * '''Hyunsik''': A цусны бүлэгтэй, 177 см өндөр, 66 кг жинтэй. Гитар, төгөлдөр хуур, басс зэргийг тоглодог. ''Yoonsik'' нэртэй төрсөн ахтай. ''Howon'' их сургуулийг төгссөн. Фенүүдийг нь ''Lovesiks'' гэж нэрлэдэг. * '''Peniel''': AB цусны бүлэгтэй, 175 см өндөр, 63 кг жинтэй. Солонгос, Англи, Франц, Испани хэлээр ярьж чаддаг. Гитар, басс тоглодог. ''Jennifer'' хэмээх төрсөн эгчтэй. ''Hanyang'' их сургуулийг төгссөн. Фенүүдийг нь ''Pentastic'' гэдэг. * ''' Ilhoon''': B цусны бүлэгтэй, 176 см өндөр, 64 кг жинтэй. ''Joo'' хэмээх төрсөн эгчтэй. ''Seongteo'' бага сургууль, ''Bongeun'' ахлах сургууль, ''Hanlim'' урлагийн ахлах сургууль, БНСУ-ын театрын урлагийн коллеж зэргийг төгссөн. Фенүүдийг нь ''Hanas'' гэж нэрлэнэ. * '''Sungjae''': A цусны бүлэгтэй, 180 см өндөр, 68 кг жинтэй. ''Sungyoung'' хэмээх төрсөн нэг эгчтэй. ''Hanlim'' урлагийн ахлах сургууль болон ''Dongshin'' их сургуулийг төгссөн. Фенүүдийг нь ''Yookies'' гэж нэрлэдэг. == Юнит хамтлаг == === BtoB Blue === 2016оны 9сард тус хамтлагийн вокалууд болох ''Eunkwang, Changsub, Hyunsik, Sungjae'' нарын бүрэлдэхүүнтэйгээр ''BtoB Blue (비투비 블루)'' нэртэй тусдаа хамтлаг байгуулагдаж, 2016оны 9сарын 19нд ''Stand By Me (내 곁에 서 있어줘)'' нэртэй дижитал дуу гаргасан.<ref>{{Cite web|last=Jung|first=Ji-won|title=비투비, 첫 유닛 '비투비 블루' 결성…19일 기습 신곡발표|url=http://entertain.naver.com/read?oid=311&aid=0000649924|work=X Sports News|publisher=Naver|language=Korean|date=13 September 2016|accessdate=13 September 2016}}</ref> == Цомог == * ''Complete'' (2015) * ''24 / 7'' (2016) * "Brother Act"(2017) == Filmography == ===Кино=== {| class="wikitable" |- style="background:#B0C4DE;" !Жил !Нэр !Гишүүн !Дүр !Суваг !Холбоос |- | style="text-align:center;"|2017 |''Swordsman'' | Minhyuk |Gyeom Sa-bok | | |- |} ===Драм=== {| class="wikitable" |- style="background:#B0C4DE;" !Жил !Нэр !Гишүүн !Дүр !Суваг !Тайлбар !Холбоос |- | style="text-align:center;"|2012 | ''I Live in Cheongdam-dong'' | Eunkwang, Minhyuk, Hyunsik, Ilhoon | Invincible Cheongdam | JTBC | C-Clown хамтлагийн ''Minwoo''-тай хамт дэбютээс өмнө. |<ref name="urlCube Entertainment’s new boy group completes a successful fictional debut">{{cite web |url=http://www.allkpop.com/2012/02/cube-entertainments-new-boy-group-completes-a-successful-fictional-debut|title=Cube Entertainment’s new boy group completes a successful fictional debut |format= |work= |accessdate=}}</ref> |- | rowspan=6 style="text-align:center;"|2013 | ''The Heirs'' | BTOB | өөрсдөөрөө | SBS | Cameo, ''4р анги'' | |- | ''Reckless Family 2'' | Minhyuk | өөрөө | MBC | Туслах дүр | |- | ''Monstar'' | Hyunsik, Changsub, Minhyuk, Sungjae | Men In Black | Mnet | Зөвхөн 1, 2, 6, 9р ангиуд дээр гардаг. |<ref>{{cite web|title=BTOB members to join Junhyung as 'Men in Black' for 'Monstar'|url=http://www.allkpop.com/article/2013/03/btob-members-to-join-junhyung-as-men-in-black-for-monstar|date=9 March 2013}}</ref> |- | ''Reply 1994'' | Sungjae | Sung Joon | tvN | Cameo |<ref>{{cite web|last=Hwang|first=Mi-hyun|title='응답하라1994' 육성재 사진 공개..정체 궁금증 UP|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109714625|work=OSEN|date=29 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|title=응답하라 1994 캐릭터 소개|url=http://program.tving.com/tvn/reply1994/12/Contents/Html?h_seq=2|work=tvN|date=|accessdate=18 July 2017|archive-date=8 Наймдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808120501/http://program.tving.com/tvn/reply1994/12/Contents/Html?h_seq=2|url-status=dead}}</ref> |- | ''SNL Korea 4'' | BTOB | өөрсдөө | tvN | Зочноор ''30р анги'' |<ref>{{cite web|title=비투비, 'SNL' 출연..지나와 함께 19금 콩트 도전|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109690661|date=26 September 2013}}</ref> |- | ''When a Man Falls in Love'' | BTOB | өөрсдөө | MBC | Cameo, 8р ангид | |- | rowspan=2 style="text-align:center;"|2014 | ''Plus Nine Boys'' | Sungjae | Kang Min-gu | tvN | Туслах дүр |<ref name="Plus Nine Boys">{{cite web|last1=Go|first1=Soo-jin|title=BTOB's Yook Sung Jae Shares Members' Response to Upcoming Drama|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/74381/btob-yooksungjae-talks-about-btob-members-response-to-his-drama|website=enewsWorld|accessdate=2014-09-01|date=25 August 2014|archive-date=2014-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921131316/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/74381/btob-yooksungjae-talks-about-btob-members-response-to-his-drama|url-status=dead}}</ref> |- |''A New Leaf'' | Minhyuk | Lee Jihyeok | MBC | Туслах дүр | |- | rowspan=4 style="text-align:center;"|2015 |''The Village: Achiara's Secret'' | BTOB | өөрсдөө |SBS] | Cameo, 14р анги |<ref>{{cite web|title=비투비, ‘마을’ 카메오 출연? "다음주를 기대 해 주세요"|url=http://www.tvreport.co.kr/?c=news&m=newsview&idx=825800|accessdate=19 November 2015}}</ref> |- | ''Sweet, Savage Family'' | Minhyuk | Yoon Sungmin | MBC | Туслах дүр | |- | ''Webtoon Hero: Tundra Show'' | Illhoon | Kim Sung-min | MBC Every 1 | Туслах дүр |<ref name=tundra>{{cite web|title=BTOB's Ilhoon to make acting debut as lead of upcoming variety drama|url=http://www.soompi.com/2015/06/23/btobs-ilhoon-reported-to-make-acting-debut-as-lead-of-upcoming-variety-drama/|accessdate=June 23, 2015|archive-date=Зургадугаар сар 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624123527/http://www.soompi.com/2015/06/23/btobs-ilhoon-reported-to-make-acting-debut-as-lead-of-upcoming-variety-drama/|url-status=dead}}</ref> |- |''Who Are You: School 2015'' | Sungjae | Gong Tae-kwang | KBS2 | Туслах дүр |<ref>{{cite web|last1=Kim|first1=Min-ji|title=Yook Sung Jae Confirmed as Male Lead of ''School 2015''|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/90426/exclusive-nam-joo-hyuk-confirmed-as-male-lead-of-school-2015|website=enewsWorld|accessdate=2015-04-06|date=31 March 2015}}</ref> |- | rowspan=2 style="text-align:center;"|2016 |''Nightmare Teacher'' | Minhyuk | Seo Sang Woo | Naver | Туслах дүр |<ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/09/22/btobs-minhyuk-confirmed-to-act-with-kim-so-hyun-in-upcoming-web-drama/|title=BTOB's Minhyuk Confirmed to Act With Kim So Hyun in Upcoming Web Drama|format=|work=|accessdate=September 22, 2015|archive-date=Аравдугаар сар 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030154832/http://www.soompi.com/2015/09/22/btobs-minhyuk-confirmed-to-act-with-kim-so-hyun-in-upcoming-web-drama/|url-status=dead}}</ref> |- |''Guardian: The Lonely and Great God'' | Sungjae | Yu Deok-hwa |tvN | Туслах дүр |<ref>{{cite web|last=Son|first=Ji-hyoung|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201609061522082184486_2|title=BTOB's Yook Sung-jae cast for new drama 'Goblin'|date=6 September 2016|work=Kpop Herald}}</ref> |} ===Мьюзикл=== {| class="wikitable" |- style="background:#B0C4DE;" !Он !Нэр !Гишүүн !Дүр !Холбоос |- | rowspan=2 style="text-align:center;"|2013 | ''The Count of Monte Cristo'' | Eunkwang | Albert | <ref>{{cite web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201310011456372410|title="은광 뮤지컬, 비투비 같지 않았다"(인터뷰)"}}</ref> |- | ''Bachelor's Vegetable Store'' | Eunkwang | Chul Jin-yeok | <ref>{{cite web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201310240830220810|title=비투비 서은광 뮤지컬 '총각네 야채가게' 캐스팅|publisher=}}</ref> |- | rowspan=3 style="text-align:center;"|2017 | ''Boys Over Flowers'' | Changsub | Tsukasa Doumyouji | <ref>{{cite web|last=Park|first=Su-jeong|title=[단독]비투비 이창섭, 구준표 된다..뮤지컬 '꽃보다남자' 주인공|url=http://entertain.naver.com/read?oid=112&aid=0002881945|work=Herald Pop|language=Korean|date=6 January 2017|accessdate=3 July 2017}}</ref> |- | Hamlet | Eunkwang | Hamlet | |- | ''Napoleon'' | Changsub | Lucien |<ref>{{cite web|last=Kwon|first=Mee-yoo|title=Complex life of Napoleon turned into musical|url=http://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2017/06/398_232106.html|work=The Korea Times|date=28 June 2017|accessdate=3 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|last=Kim|first=So-yeon|title=[V Report Plus] Lee Chang-sub on playing Lucien in ‘Napoleon’|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201706281559170299442_2|work=K-POP Herald|date=28 June 2017|accessdate=3 July 2017}}</ref> |- |} ===Реалити шоу=== * 2012: ''BtoB's Diary'' * 2012: ''BtoB's B+ Diary'' * 2014: ''BtoB's Cool Men'' * 2013: ''Manager Self Camera (MSC)'' * 2014–2015: ''The Beat'' * 2016: ''The Beat Extra'' * 2016–2017: ''BEATCOM'' == Тоглолт болон аялан тоглолт == * ''United Cube Concert'' (2013) <small>''[[Cube Entertainment]]-ын бусад уран бүтээлчидтэй хамт''</small><ref>{{cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109537164|title=큐브 콘서트, 볼거리 풍성한 콜라보 무대의 결정판 ‘화끈’|accessdate=2 February 2013}}</ref> * ''1st Concert: Hello Melody in Seoul'' (2014) * ''I'll Be Your Melody'' (2015) * ''1st Concert: Hello Melody in Busan'' (2015) * ''The Secret Diary (Japan Tour)'' (2015) * ''2nd Concert: Born to Beat Time'' (2015) * ''BTOB Zepp Tour 2016 B-Loved'' (2016) * ''Born to Beat Time: Encore Concert'' (2016) * ''Born to Beat Time: TIME Concert'' (2017) == Шагнал болон номинаци == Одоогийн байдлаар тэд шагнал гардуулах ёслолуудаас нийт 7 шагнал авч, 22 удаа нэр дэвшсэн. Хөгжмийн нэвтрүүлгүүдээс нийт 5 ялалт авсан байна. ==Албан ёсны сайтууд== * Daum Café - http://cafe.daum.net/cube-btob * Homepage - https://web.archive.org/web/20160322170110/http://cubeent.co.kr/btob * Youtube - http://www.youtube.com/user/officialbtob * Twitter - http://twitter.com/OFFICIALBTOB ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:К-поп]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]] qvpy0ytehsupimrtpilb5ve0b0ope30 Солонгосын найман муж 0 75878 872549 868952 2026-10-04T22:23:34Z Enkhsaihan2005 64429 872549 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Administrative divisions of Late Joseon.png|thumb|right|160px|Солонгосын найман муж газрын зурагт]] '''Найман муж''' (팔도, паль-ду) — [[Чусонь]] улсын үед [[Солонгос]] орон найман мужид хувааагдаж байв. Найман аймгийн хил хязгаар 1413-1895 он хүртэл 480 жилийн турш үндсэндээ өөрчлөлтгүй тогтсон. Энэ аймгууд тогтвортой удаан байснаар орон нутгийн онцлог, хэл аялгуу, засаг захиргааны хуваарь ихэд тогтвортой болсон. 1945 оноос хойш буюу [[Өмнөд Солонгос]], [[Хойд Солонгос]] хоёр улсын үед ч дээрх аймгуудын нэр, онцлог хүчтэй хэвээр байна. == Түүх == === 1895 он хүртэлх муж === 1413 он, Чусоний [[Тэжун ван|Тэжун]] вангийн үед газар нутаг нь зүүн хойш тэлж [[Түмэн гол]] хүрчээ. Энэ үед засаг захиргааны хуваарийг найман муж болгон өөрчилжээ. Үүнд: {{columns-list|colwidth=25em| * Ёнгил (1509 оноос [[Хамгён]] гэсэн) *[[Канвонь]] *[[Кёнги]] *[[Кёнсан]] *[[Пёнань]] * Пүнхэ (1417 онд [[Хуанхэ]] гэж нэрийдсэн) * [[Чолла]] *[[Чүнчон]] }} ===1895-1896 оны тойрог === 500 жил гаруй тогтсон найман аймгийг 1895 онд өөрчлөн байгуулагдсан [[Солонгосын эзэнт улс]]ын [[Кужун]] хаан өөрчилж 23 тойрог болгон хуваажээ. Ингэхдээ гол гол хотуудын нэрээр нэрлэсэн. ===1896 онд дахин муж === Шинэ засаг захиргааны системээр удалгүй 1896 оны 8 сарын 4-нд уламжлалт аймгийн нэрсийг сэргээжээ. Ингэхдээ Кёнсан, Пёнань, Хамгён, Чолла, Чүнчон аймгуудыг өмнөд хойд байршлаар таллан хувааж нийт 13 мужтай болсон. Энэ хуваарь 1910-1945 оны Японы эзэрхийллийн үед хэвээр байсан ба одоогийн хоёр Солонгосын үед тусгай хотуудыг нэмж салган хуваажээ. == Найман аймгийн хүснэгт == Найман аймгийн нэр, төв хот, ард түмний хэл аялгуу, одоогийн нутгийн хуваарийг хүснэгтээр харуулав. {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:smaller;" ! bgcolor="#eeeeff" | Муж ! bgcolor="#eeeeff" | Солонгос үсэг ! bgcolor="#eeeeff" | Засаг захиргааны төв ! bgcolor="#eeeeff" | Хэл аялгуу ! bgcolor="#eeeeff" | 1896 оноос эхлэн ! bgcolor="#eeeeff" | Одоогийн нутгийн хуваарь |- | [[Канвонь]] | {{lang|ko|강원도}} | [[Воньжү]] | Канвонь аялгуу | * [[Канвонь]] | * [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын Канвонь]] ---- * [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Хойд Солонгосын Канвонь]] |- | [[Кёнги]] | {{lang|ko|경기도}} | Ханьсон ([[Сөүл]]) | Сөүл аялгуу | * [[Кёнги]] | * [[Кёнги]] * [[Сөүл]] * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} ---- * [[Хойд Хуанхэ]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Кёнсан]] | {{lang|ko|경상도}} | [[Тэгү]] | Кёнсан аялгуу | * [[Хойд Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] | * [[Хойд Кёнсан]] * [[Өмнөд Кёнсан]] * [[Пүсань]] * [[Тэгү]] * [[Үлсань]] |- | [[Пёнань]] | {{lang|ko|평안도}} | [[Пёнъян]] | Пёнань аялгуу | * [[Хойд Пёнань]] * [[Өмнөд Пёнань]] | * [[Хойд Пёнань]] * [[Өмнөд Пёнань]] * [[Чаган]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Пёнъян]] * [[Нампу]] |- | [[Хамгён]] | {{lang|ko|함경도}} | [[Хамхөн]] | Хамгён аялгуу | * [[Хойд Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] | * [[Хойд Хамгён]] * [[Өмнөд Хамгён]] * [[Янган]] {{small|(хэсэг)}} * [[Расонь]] |- | [[Хуанхэ]] | {{lang|ko|황해도}} | [[Хэжү]] | Хуанхэ аялгуу | * [[Хуанхэ]] | * [[Хойд Хуанхэ]] * [[Өмнөд Хуанхэ]] ---- * [[Инчон]] {{small|(хэсэг)}} |- | [[Чолла]] | {{lang|ko|전라도}} | [[Чоньжү]] | Чолла аялгуу;<br/>Чэжү аялгуу | * [[Хойд Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] | * [[Хойд Чолла]] * [[Өмнөд Чолла]] * [[Чэжү]] * [[Куанжү]] |- | [[Чүнчон]] | {{lang|ko|충청도}} | [[Кунжү]] | Чүнчон аялгуу | * [[Хойд Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] | * [[Хойд Чүнчон]] * [[Өмнөд Чүнчон]] * [[Тэжонь]] * [[Сэжун хот]] |} [[Ангилал:Чосоны муж]] a26yprzi2qd66cdaqru8q1g45w2aiag Загвар:Инфобокс теннисчин 10 81207 872532 872342 2026-10-04T20:42:56Z Enkhsaihan2005 64429 872532 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{{embed|}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | autoheaders = y | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<hr style="background-color:lavender;color:inherit;height:3px" />'''Теннисний замнал'''| {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} }} | titleclass = fn | titlestyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||font-size: 125%}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|| {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}} | label1 = Бүтэн&nbsp;нэр | data1 = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}} | label2 = Төрөлх&nbsp;нэр | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div> }} | label3 = ITF name | data3 = {{{itf_name|}}} | label4 = Улс&nbsp;(спорт) | data4 = {{if empty|{{{country_represented|}}}|{{{country represented|}}}|{{{country|}}}}} | label5 = Оршин суух газар | data5 = {{{residence|}}} | class5 = label | label6 = Төрсөн | data6 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|birth}} |2={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = Нас барсан | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = Өндөр | data8 = {{#if: {{{height|}}} | {{Инфобокс хүн/өндөр|{{{height}}}}} }} | label10 = Мэргэжлийн&nbsp;гараа | data10 = {{{turnedpro|}}} | label11 = Зодог тайлсан | data11 = {{{retired|}}} | label12 = Тоглодог гар | data12 = {{{plays|}}} | label13 = {{#if:{{{university|}}}|Их сургууль|Коллеж}} | data13 = {{if empty|{{{university|}}}|{{{college|}}}}} | label14 = Дасгалжуулагч | data14 = {{{coach|}}} | label15 = Шагналын мөнгө | data15 = {{{careerprizemoney|}}} | label16 = [[International Tennis Hall of Fame|Int. Tennis HoF]] | data16 = {{#if:{{{tennishofyear|}}}|{{{tennishofyear}}} {{#if:{{{tennishofid|}}}|''([https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/{{{tennishofid}}}/ member page])''[[Category:Pages using infobox tennis biography with tennishofid]]}}}} | label17 = Албан ёсны&nbsp;вэбсайт | data17 = {{{website|}}} | header18 = Ганцаарчилсан | label19 = Амжилт | data19 = {{#if:{{{singlesrecord|}}}|{{{singlesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P564}}}}}} | label20 = Түрүүлсэн тэмцээн | data20 = {{{singlestitles|}}} | label21 = Оргил&nbsp;чансаа | data21 = {{{highestsinglesranking|}}} | label22 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data22 = {{{currentsinglesranking|}}} | header23 = Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл | label24 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data24 = {{{AustralianOpenresult|}}} | label25 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data25 = {{{FrenchOpenresult|}}} | label26 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data26 = {{{Wimbledonresult|}}} | label27 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data27 = {{{USOpenresult|}}} | label28 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data28 = {{{AustralianOpenjuniorresult|}}} | label29 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data29 = {{{FrenchOpenjuniorresult|}}} | label30 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data30 = {{{Wimbledonjuniorresult|}}} | label31 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data31 = {{{USOpenjuniorresult|}}} | label32 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data32 = {{{AustralianOpenseniorresult|}}} | label33 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data33 = {{{FrenchOpenseniorresult|}}} | label34 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data34 = {{{Wimbledonseniorresult|}}} | label35 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data35 = {{{USOpenseniorresult|}}} | header36 = Бусад тэмцээн | label37 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data37 = {{{WHCCresult|}}} | label38 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data38 = {{{WCCCresult|}}} | label39 = [[ATP World Tour Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data39 = {{{MastersCupresult|}}} | label40 = [[Их Дуулгын Цом|Их&nbsp;Дуулгын&nbsp;Цом]] | data40 = {{{GrandSlamCupresult|}}} | label41 = [[WCT Finals|WCT&nbsp;Finals]] | data41 = {{{WCTFinalsresult|}}} | label42 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data42 = {{{WTAChampionshipsresult|}}} | label43 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data43 = {{{Olympicsresult|}}} | label44 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters]] | data44 = {{{WheelchairTennisMastersresult|}}} | label45 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data45 = {{{Paralympicsresult|}}} | data46 = {{#if:{{{Promajors|}}}|Professional majors}} | class46 = note | data47 = {{{USProresult|}}} | label47 = [[U.S. Pro Tennis Championships|US&nbsp;Pro]] | data48 = {{{WembleyProresult|}}} | label48 = [[Wembley Championship|Wembley&nbsp;Pro]] | data49 = {{{FrenchProresult|}}} | label49 = [[French Pro Championship|French&nbsp;Pro]] | data50 = {{#if:{{{Proother|}}}|Other pro events}} | class50 = note | data51 = {{{TOCresult|}}} | label51 = [[Tournament of Champions (tennis)|TOC]] | header52 = Хос | label53 = Амжилт | data53 = {{#if:{{{doublesrecord|}}}|{{{doublesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P555}}}}}} | label54 = Түрүүлсэн тэмцээн | data54 = {{{doublestitles|}}} | label55 = Оргил&nbsp;чансаа | data55 = {{{highestdoublesranking|}}} | label56 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data56 = {{{currentdoublesranking|}}} | header57 = Их Дуулгын хосын төрөл | label58 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data58 = {{{AustralianOpenDoublesresult|}}} | label59 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data59 = {{{FrenchOpenDoublesresult|}}} | label60 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data60 = {{{WimbledonDoublesresult|}}} | label61 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data61 = {{{USOpenDoublesresult|}}} | label62 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data62 = {{{AustralianOpenDoublesjuniorresult|}}} | label63 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data63 = {{{FrenchOpenDoublesjuniorresult|}}} | label64 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data64 = {{{WimbledonDoublesjuniorresult|}}} | label65 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data65 = {{{USOpenDoublesjuniorresult|}}} | label66 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data66 = {{{AustralianOpenDoublesseniorresult|}}} | label67 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data67 = {{{FrenchOpenDoublesseniorresult|}}} | label68 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data68 = {{{WimbledonDoublesseniorresult|}}} | label69 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data69 = {{{USOpenDoublesseniorresult|}}} | header70 = Бусад хосын тэмцээн | label71 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data71 = {{{WHCCDoublesresult|}}} | label72 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data72 = {{{WCCCDoublesresult|}}} | label73 = [[ATP World Tour Finals|Tour Finals]] | data73 = {{{MastersCupDoublesresult|}}} | label74 = [[WCT World Doubles|WCT&nbsp;Finals]] | data74 = {{{WCTFinalsDoublesresult|}}} | label75 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data75 = {{{WTAChampionshipsDoublesresult|}}} | label76 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data76 = {{{OlympicsDoublesresult|}}} | label77 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters&nbsp;Doubles]] | data77 = {{{WheelchairTennisMastersDoublesresult|}}} | label78 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data78 = {{{ParalympicsDoublesresult|}}} | header88 = Холимог хосын төрөл | label89 = Амжилт | data89 = {{{mixedrecord|}}} | class89 = note | label90 = Түрүүлсэн&nbsp;тэмцээн | data90 = {{{mixedtitles|}}} | class90 = note | header91 = Их Дуулгын холимог хосын төрөл | label92 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data92 = {{{AustralianOpenMixedresult|}}} | label93 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data93 = {{{FrenchOpenMixedresult|}}} | label94 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data94 = {{{WimbledonMixedresult|}}} | label95 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data95 = {{{USOpenMixedresult|}}} | header96 = Бусад холимог хосын тэмцээн | label97 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data97 = {{{WHCCMixedDoublesresult|}}} | label98 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data98 = {{{WCCCMixedDoublesresult|}}} | label99 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data99 = {{{OlympicMixedDoublesresult|}}} | header100 = Багийн тэмцээн | label101 = [[Wheelchair tennis World Team Cup|World Team Cup]] | data101 = {{{WheelchairWorldTeamCupresult|}}} | label102 = [[Дэвисийн цом]] | data102 = {{{DavisCupresult|}}} | label103 = [[Холбооны Цом]] | data103 = {{{FedCupresult|}}} | label104 = [[BJK Cup]] | data104 = {{{BJKCupresult|}}} | label105 = [[Хопманы Цом]] | data105 = {{{HopmanCupresult|}}} | label106 = [[Уайтманы Цом]] | data106 = {{{WightmanCupresult|}}} | header117 = {{#if:{{{CoachYears|}}}{{{CoachPlayers|}}}| Дасгалжуулагчийн замнал {{#if:{{{CoachYears|}}}|<div class="nowrap">({{{CoachYears}}})</div>}} }} | data118 = {{#if:{{{CoachPlayers|}}}| <div class="nowrap" style="text-align:left;">{{{CoachPlayers}}}</div> }} | header119 = Coaching achievements | label120 = Coachee singles titles total | data120 = {{{CoachSinglesTitles|}}} | label121 = Coachee{{pluralize from text|{{{CoachDoublesTitles|}}}|plural=s}} doubles titles total | data121 = {{{CoachDoublesTitles|}}} | data122 = {{#if:{{{CoachTournamentRecord|}}}|'''List of notable tournaments<br />(with champion)'''<div style="text-align:left"> {{{CoachTournamentRecord}}} </div>}} | header123 = Coaching awards and records | data124 = {{#if:{{{CoachingAwards|}}}|'''Awards'''<div> {{{CoachingAwards}}} </div>}}{{#if:{{{CoachingRecords|}}}|'''Records'''<div> {{{CoachingRecords}}} </div>}} | header125 = _BLANK_ | data126 = {{{module|}}} | header127 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|{{Инфобокс медалийн загвар |title = {{if empty|{{{medals-title|}}}|{{{medaltemplates-title|}}}}} |medals = {{if empty|{{{medals|}}}|{{{medaltemplates|}}}}} |expand = {{if empty|{{{medals-expand|}}}|{{{medaltemplates-expand|}}}}} }}}} | data128 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|<nowiki/>}} | belowstyle = color: #555 | below = {{#if:{{{updated|}}}|Сүүлд шинэчлэгдсэн: {{{updated}}}.}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox tennis biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox tennis biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | AustralianOpenDoublesjuniorresult | AustralianOpenDoublesresult | AustralianOpenDoublesseniorresult | AustralianOpenjuniorresult | AustralianOpenMixedresult | AustralianOpenresult | AustralianOpenseniorresult | birth_date | birth_place | BJKCupresult | caption | careerprizemoney | coach | CoachDoublesTitles | CoachingAwards | CoachingRecords | CoachPlayers | CoachSinglesTitles | CoachTournamentRecord | CoachYears | college | country | country represented | country_represented | currentdoublesranking | currentsinglesranking | DavisCupresult | death_date | death_place | doublesrecord | doublestitles | embed | FedCupresult | FrenchOpenDoublesjuniorresult | FrenchOpenDoublesresult | FrenchOpenDoublesseniorresult | FrenchOpenjuniorresult | FrenchOpenMixedresult | FrenchOpenresult | FrenchOpenseniorresult | FrenchProresult | full_name | fullname | GrandSlamCupresult | height | highestdoublesranking | highestsinglesranking | HopmanCupresult | image | image_size | image_upright | itf_name | MastersCupDoublesresult | MastersCupresult | medals | medals-expand | medals-title | medaltemplates | medaltemplates-expand | medaltemplates-title | Mixed | mixedrecord | mixedtitles | module | name | native_name | native_name_lang | OlympicMixedDoublesresult | OlympicsDoublesresult | Olympicsresult | Othertournaments | OthertournamentsDoubles | OthertournamentsMixedDoubles | ParalympicsDoublesresult | Paralympicsresult | plays | Promajors | Proother | residence | retired | singlesrecord | singlestitles | Team | tennishofid | tennishofyear | TOCresult | turnedpro | university | updated | USOpenDoublesjuniorresult | USOpenDoublesresult | USOpenDoublesseniorresult | USOpenjuniorresult | USOpenMixedresult | USOpenresult | USOpenseniorresult | USProresult | WCCCDoublesresult | WCCCMixedDoublesresult | WCCCresult | WCTFinalsresult | WCTFinalsDoublesresult | website | WembleyProresult | WHCCDoublesresult | WHCCMixedDoublesresult | WHCCresult | WheelchairTennisMastersDoublesresult | WheelchairTennisMastersresult | WheelchairWorldTeamCupresult | WightmanCupresult | WimbledonDoublesjuniorresult | WimbledonDoublesresult | WimbledonDoublesseniorresult | Wimbledonjuniorresult | WimbledonMixedresult | Wimbledonresult | Wimbledonseniorresult | WTAChampionshipsDoublesresult | WTAChampionshipsresult }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox tennis biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox tennis biography with conflicting parameters}} | full_name; fullname | country_represented; country represented; country | university; college | medals-title; medaltemplates-title | medals; medaltemplates | medals-expand; medaltemplates-expand }}<noinclude> <!-- Category links go on the /doc subpage; interwiki links go to Wikidata, thank you! --> {{documentation}} </noinclude> 75svtf44lq5n38tinufvxhxhvahobzo Корсика 0 98380 872543 861753 2026-10-04T22:11:45Z Enkhsaihan2005 64429 872543 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын арал болон засаг захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | name = Корсика | native_name = {{native name|fr|Collectivité de Corse}}<br />{{native name|co|Cullettività di Corsica}}<br /> {{native name|it|Collettività della Corsica}} | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Corsica.svg | flag_alt = | image_shield = Arms of Corsica.svg | shield_alt = | image_map = {{Switcher | [[File:Corsica in France 2016.svg|250px]] | Франц дахь байршил | [[File:Europe location Corsica.png|250px]] | Европ дахь байршил | [[File:The Mountainous Spine of Corsica.jpeg|250px]] | Корсика арлын хиймэл дагуулын зураг }} | map_alt = | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | seat_type = [[Префектур (Франц)|Префектур]] | seat = [[Аяччо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 2 | p1 = [[Өмнөд Корсика]] (2A) | p2 = [[Дээд Корсика]] (2B) | leader_party = [[Femu a Corsica]] | leader_title = Гүйцэтгэх зөвлөлийн ерөнхийлөгч | leader_name = [[Жиль Симеони]] | leader_title1 = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Корсикагийн хурлын дарга]] | leader_name1 = [[Мари-Антуанетта Мопертуис]] | leader_title2 = [[Префект (Франц)|Префект]] | leader_name2 = Амори де Сен-Квентин | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 8,722 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2026 оны 1 сар | population_total = 365,636 | population_density_km2 = auto | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-05-05 |language=fr }}</ref> | population_demonym = Корчикачууд | population_blank1_title = Хэлнүүд | population_blank1 = [[Корсика хэл|Корсика]]<br />[[Франц хэл|Франц]]<br />[[Лигур хэл|Лигур]] <br />[[Итали хэл|Итали]] | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €13.358 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €36,901 (2024) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-20R | website = {{URL|https://www.isula.corsica/}} | footnotes = | official_name = | anthem = <br />(албан бус)<br /> Итали:"{{Lang|it|[[Dio vi salvi Regina]]|italic=no}}"<br/> Монгол:"Бурхан хатан хааныг ивээг"<div style="padding-top:0.5em;">[[File:Lhymne Corse - Dio Vi Salvi Regina.ogg]]</div> }} '''Корсика''' ({{langx|co|Corsica}}; {{lang-fr|Corse}} [{{IPA|kɔʁs}}]; {{langx|lij|Còrsega}}) нь [[Газар дундын тэнгис]]т орших онцгой статус бүхий [[Франц]] улсын харьяа, уулархаг арал юм. Тус арал нь Газар дундын тэнгисийн [[Сицили арал|Сицили]], [[Сардини]], Кипр гэсэн гурвын арлын дараа дөрөвт бичигдэх ба Францын эх газраас зүүн өмнө зүгт, Сардинийн умард зүгт, [[Итали]]ас баруун зүгт оршино. Нийт 8.680 км² газар нутагтай, 334.938 (Мэдээ: 2017 оны нэгдүгээр сарын 1) хүнтэй, мужийн төв бөгөөд засаг захиргааны төв нь [[Аяччо]]. == Газар зүй == Корсика нь тэнгисийн гүнээс сүндэрлэн өндийх байгалийн үзэсгэлэнт газар нутагтай бөгөөд зарим газраа 2500 метр хүртэл өргөгдсөн нь гайхалтай сайхан үзэгддэг. Арлын баруун эргээс дөнгөж 24 км яваад л Корсикагийн хамгийн өндөр өргөгдсөн уул болох [[Монте Чинто уул|Монте Чинтод]] (2706 м) очих боломжтой. Газрын байдал буюу бүтцийн өвөрмөц онцлогоос шалтгаалан Корсикаг „Тэнгис дэх нуруу“ хэмээн нэрлэдэг. Түүний тоймгүй олон [[Булан (газар зүй)|булангаас]] хамаараад бараг 1000 гаран км урттай эрэгтэй. === Уул нурууд === [[Файл:Verda48a.jpg|thumb|left|240px|[[Монте Чинто уул]]ыг Капу Бианку уулаас авсан байдал]] Энэхүү арлын баруун хэсгээр нь өндөр нурууд голчлох бол зүүн талаар дунд зэргийн уул толгодтой. Арлын нийт газар нутгийн 86 % нь уулархаг, үлдсэн 14 % эргийн нам дор газраас бүрдэнэ. Зүүн эрэг нь нам дор зурвастай ба энэ нь үсрээд л 10 км-ийн өргөнтэй аж. Корсика нь дунджаар далайн түвшнээс дээш 568 метрт өргөгдсөн байна. Түүнчлэн тус аралд 50 гаруй хоёр мянгат уул байдаг. === Хотууд === Корсикагийн хамгийн их хүн амтай хотуудад: {| class="wikitable sortable zebra" ! style="background:#FFEBCD;" | Хот (корсикагаар) ! style="background:#FFEBCD;" | Хүн ам <small>(он)</small> ! style="background:#FFEBCD;" | Департамент |- | [[Аяччо]] (Айаччю)|| style="text-align:right"| 70,659 <small>(2017)</small> || [[Өмнөд Корсика (департамент)|Өмнөд Корсика]] |- | [[Басти]] || style="text-align:right"| 45,715 <small>(2017)</small> || [[Дээд Корсика (департамент)|Дээд Корсика]] |- | [[Порто-Веккьо]] (Портивечю) || style="text-align:right"| 12,042 <small>(2017)</small> || [[Өмнөд Корсика (департамент)|Өмнөд Корсика]] |- | [[Борго (Корсика)|Борго]] (У Боргу) || style="text-align:right"| 8,760 <small>(2017)</small> || [[Дээд Корсика (департамент)|Дээд Корсика]] |- | [[Бигулья]] || style="text-align:right"| 7,923 <small>(2017)</small> || [[Дээд Корсика (департамент)|Дээд Корсика]] |- | [[Корте]] (Корти) || style="text-align:right"| 7,446 <small>(2017)</small> || [[Дээд Корсика (департамент)|Дээд Корсика]] |- | [[Кальви]] || style="text-align:right"| 5,559 <small>(2017)</small> || [[Дээд Корсика (департамент)|Дээд Корсика]] |- | [[Фуриани]] || style="text-align:right"| 5,628 <small>(2017)</small> || [[Дээд Корсика (департамент)|Дээд Корсика]] |} <gallery mode="packed"> Feliceto village.jpg|[[Феличето]] Corse-04827-Calvi-port.jpg|[[Кальви]] Brando-Lavasina hameau-1.jpg|[[Брандо (Корсика)|Брандо]] Bonifacio falaises escalier roi Aragon 2.jpg|[[Бонифачо]] </gallery> ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Сари-Соленцара]], арлын зүүн өмнөд хэсэг |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan high C = 13.6 |Feb high C = 14.0 |Mar high C = 15.9 |Apr high C = 18.1 |May high C = 22.2 |Jun high C = 26.1 |Jul high C = 29.4 |Aug high C = 29.7 |Sep high C = 26.3 |Oct high C = 22.1 |Nov high C = 17.4 |Dec high C = 14.3 |year high C = 20.76 |Jan mean C = 9.7 |Feb mean C = 9.8 |Mar mean C = 11.6 |Apr mean C = 13.7 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 21.3 |Jul mean C = 24.5 |Aug mean C = 24.8 |Sep mean C = 21.7 |Oct mean C = 18.0 |Nov mean C = 13.6 |Dec mean C = 10.7 |year mean C = 16.41 |Jan low C = 5.8 |Feb low C = 5.6 |Mar low C = 7.3 |Apr low C = 9.3 |May low C = 12.9 |Jun low C = 16.5 |Jul low C = 19.5 |Aug low C = 19.9 |Sep low C = 17.1 |Oct low C = 13.9 |Nov low C = 9.8 |Dec low C = 7.1 |year low C = 12.06 |precipitation colour = |Jan precipitation mm = 71.1 |Feb precipitation mm = 58.3 |Mar precipitation mm = 61.2 |Apr precipitation mm = 79.9 |May precipitation mm = 45.8 |Jun precipitation mm = 25.1 |Jul precipitation mm = 12.1 |Aug precipitation mm = 28.4 |Sep precipitation mm = 88.3 |Oct precipitation mm = 125.6 |Nov precipitation mm = 94.2 |Dec precipitation mm = 103.7 |year precipitation mm = 793.7 |Jan precipitation days = 6.2 |Feb precipitation days = 6.1 |Mar precipitation days = 6.5 |Apr precipitation days = 7.5 |May precipitation days = 4.9 |Jun precipitation days = 3.0 |Jul precipitation days = 1.5 |Aug precipitation days = 2.2 |Sep precipitation days = 4.8 |Oct precipitation days = 7.1 |Nov precipitation days = 8.1 |Dec precipitation days = 8.7 |year precipitation days = 66.6 |unit precipitation days = 1&nbsp;мм |source 1 = [[Météo France]]<ref>[http://www.meteofrance.com/climat/france/solenzara/20342001/releves "Climatological Information for Sari-Solenzara, France"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728222941/http://www.meteofrance.com/climat/france/solenzara/20342001/releves |date=2020-07-28 }} – Météo France</ref> |date = 2010}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Corse - Corsica}} * [https://web.archive.org/web/20160404145225/http://de.france.fr/de/regionen/rubric/29426/sehenswert/korsika Францын аялал жуулчлалын холбооны албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.visit-corsica.com/de Корсикагийн жуулчны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Корсика| ]] [[Ангилал:Корсикагийн арал]] [[Ангилал:Европын арал]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг]] 7v941i1pn4ij7cmj73inkk4yvpu2ic5 Москвагийн Улсын Их Сургууль 0 99238 872550 819102 2026-10-04T22:23:48Z Enkhsaihan2005 64429 872550 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дээд сургууль | Name = {{lang|ru|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова / МГУ}}<br /><small>Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургууль</small> | Logo = RR5111-0138R.png | Logogrösse = 100px | Gründungsdatum = {{OldStyleDate|1 сарын 23|1755|1 сарын 12}} | Ort = [[Москва]], [[Оросын Холбооны Улс]] | Leitung = [[Виктор Антонович Садовничий|Виктор Садовничий]] | Leitungstitel = Ректор | Studentenzahl = ≈ 40.000<ref name="homepage">{{Webarchiv|url=http://www.msu.ru/ge/ |wayback=20050126013237 |text=http://www.msu.ru/ge/ - deutschsprachige Informationsseite der Universität |archiv-bot=2019-04-28 05:58:26 InternetArchiveBot }}</ref> | Mitarbeiterzahl = ≈ 11.500<ref name="homepage" /> | davon Professoren= ≈ 1.000<ref name="homepage" /> | Trägerschaft = Улсын | Jahresetat = | Website = [http://www.msu.ru/ www.msu.ru] }} [[Файл:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|right|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төв байр]] '''Москвагийн Улсын Их Сургууль''' буюу өөрөөр бас '''Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургууль''' ({{lang-ru|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова}}, орос товч нэр МГУ, монгол товчлол МУИС) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын хамгийн том [[их сургууль]] юм. 1940 онд М.Ломоносовын нэрэмжит болсон. == Түүх == Их сургууль 1755 оны 1-р сарын 25-нд тал бүрийн салбарын эрдэмтэн, зохиолч [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносовын]] санаачилгаар, [[Елизавета|Елизавета Петровна]] хатны зарлигийн дагуу [[Иван Иванович Шувалов|Иван Шувалов]] үндэслэн байгуулжээ. Энэ их сургуулийн үүсгэн байгуулагдсаны ойг [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] 1-р сарын 25-нд тэмдэглэдэг ба учир нь үүсгэн байгуулагдсан өдрийг [[Ромын Татиана|Гэгээн Татианагийн]] баярын өдөртэй холбодог уламжлалтай юм. '''1755''' онд анх нээгдэх үед 100 оюутантай байсан байна. Зөвлөлтийн буюу Оросын улс төр, урлаг, шинжлэх ухааны олон мянган төгсөгчид энэ сургуулийг дүүргэсэн байдаг бөгөөд тэдний тоонд [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] бас ордог. 2021 оны эхээр тус их сургуулийн бүх мэргэжлийн ангид ойролцоогоор 38.000 оюутан сурч байсан. 2019 оныг хүртэл оросын ерөнхийлөгч тус их сургуулийн ректорыг тэтгэвэрийн наснаас нь хойш хоёр удаа сунган ажиллуулах эрхтэй байснаас үүдэн өнөөдөр 82 насыг зооглож буй ректор [[Виктор Садовничий|Виктор Антонович Садовничий]] 1992 оноос хойш 30 гаруй жилийн турш ректорын албыг хашсаар байгаа тул [[Төрийн Дум]] үүний ''«хоёр удаа»'' гэсэн үгийг нь хассан байдаг.<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2019/11/20/157063-gosduma-odobrila-popravku-pozvolyayuschuyu-prezidentu-bez-ogranicheniy-prodlevat-polnomochiya-rektorov-mgu-i-spbgu Die Staatsduma billigte ein Gesetz über Putins Recht, Sadovnichys Befugnisse uneingeschränkt auszuweiten], Nowaja Gaseta, 20. November 2019</ref> == Их сургуулийн факультет == Москвагийн Улсын Их Сургууль одоогоор (2013 он) 41 факультет, хэд хэдэн хүрээлэн ба оюутны төвтэй ба үүнд:<ref>[http://www.msu.ru/info/struct/ Gliederung der MGU] (russisch)</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.msu.ru/ge/info/struct/ |wayback=20090906160655 |text=Gliederung der MGU |archiv-bot=2019-04-28 05:58:26 InternetArchiveBot }} (deutsch); unvollständig</ref> {{columns-list|colwidth=25em| * Механик ба математикийн факультет * Тооцоолох математик ба кибернетикийн факультет * Физикийн факультет * Химийн факультет * Физик-химийн инженерийн факультет * Биологийн факультет * Биоинженер ба биоинформатикийн факультет * Хөрс судлалын факультет * Геологийн факультет * Газар зүйн факультет * Дэлхийн үйл явцын факультет * Материал судлалын факультет * Суурь анагаах ухааны факультет * Түүхийн факультет * Хэл шинжлэлийн факультет * Гүн ухааны факультет * Бизнес, эдийн засгийн факультет * Бизнесийн их сургууль (факультет) * Хууль зүйн факультет * Сэтгүүл зүйн факультет * Сэтгэл судлалын факультет * Ази ба Африк судлалын хүрээлэн * Нийгэм судлалын факультет * Гадаад хэлний факультет * Төрийн захиргааны факультет * Урлагийн факультет * Дэлхийн улс төрийн факультет * Боловсролын сургалтын факультет * Нэмэлт сургалтын факультет ** Хүмүүнлэг, нийгмийн ухааны багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх хүрээлэн ** Шинжлэх ухаан, боловсролын мэргэжилтнүүдийн мэргэжил дээшлүүлэх төв * МУИС-ийн харьяа Москвагийн Бизнесийн Сургууль * Цэргийн боловсролын факультет * Биеийн тамир, спортын хүрээлэн * Олон улсын сургалтын төв (МУИС-ийн бэлтгэл анги) }} == Алдартай төгсөгчид == Михаил Горбачёваас гадна тус сургуулийг төгссөн 10 [[Нобелийн шагнал]]тан байдаг:<ref>{{Internetquelle |url=http://www.msu.ru/en/info/nobel.html |titel=Nobel Prize Laureates from MSU |zugriff=2014-09-26}}</ref> * [[Николай Николаевич Семёнов]], Химийн Нобелийн шагналтан (1956 онд шагнал хүртсэн) * [[Игорь Евгеньевич Тамм]], Физикийн Нобелийн шагналтан (1958 онд шагнал хүртсэн) * [[Илья Михайлович Франк]], Физикийн Нобелийн шагналтан (1958 онд шагнал хүртсэн) * [[Борис Пастернак|Борис Леонодович Пастернак]], Утга зохиолын Нобелийн шагналтан (1958 онд шагнал хүртсэн) * [[Лев Ландау|Лев Давидович Ландау]], Физикийн Нобелийн шагналтан (1962 онд шагнал хүртсэн) * [[Александр Михайлович Прохоров]], Физикийн Нобелийн шагналтан (1964 онд шагнал хүртсэн) * [[Андрей Сахаров|Андрей Дмитриевич Сахаров]], Энхтайвны Нобелийн шагналтан (1975 онд шагнал хүртсэн) * [[Пётр Капица|Пётр Леонидович Капица]], Физикийн Нобелийн шагналтан (1978 онд шагнал хүртсэн) * [[Михаил Сергеевич Горбачёв]], Энхтайвны Нобелийн шагналтан (1990 онд шагнал хүртсэн) * [[Виталий Лазаревич Гинзбург]], Физикийн Нобелийн шагналтан (2003 онд шагнал хүртсэн) * [[Алексей Абрикосов|Алексей Алексеевич Абрикосов]], Физикийн Нобелийн шагналтан (2003 онд шагнал хүртсэн) == Цахим холбоос == {{Commonscat|Moscow State University|Москвагийн Улсын Их Сургууль}} * [http://www.msu.ru/ Москвагийн Улсын Их Сургуулийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.msu.ru/tour Сургуулийн зургийн цомог] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургууль| ]] [[Ангилал:Москвагийн их сургууль]] [[Ангилал:Москвагийн өндөр барилга]] [[Ангилал:Европын өндөр барилга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын архитектур]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ) ]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан|!]] [[Ангилал:1755 онд байгуулагдсан]] riggtzmaby50hib1odghl970hvox1lb Коморос 0 103721 872544 871921 2026-10-04T22:12:46Z Enkhsaihan2005 64429 872544 wikitext text/x-wiki {{short description|Энэтхэгийн далай дахь Африкийн арлын улс}} {{about|улсын|олтригийг|Коморын Арлууд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Коморосын Холбооны Улс | common_name = Коморос | native_name = {{ubl|{{native name|zdj|Udzima wa Komori}}|{{native name|fr|Union des Comores}}|{{native name|ar|جمهورية القمر المتحدة}}|''Жамхурият аль-Кумур аль-Мутахида''}} | image_flag = Flag of the Comoros.svg | flag_type = [[Коморосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Seal of the Comoros.svg | symbol_type = [[Коморосын төрийн тамга|Тамга]] | image_map = File:Comoros (orthographic projection).svg | map_caption = Коморосын байршил (дугуйлсан) | image_map2 = | national_motto = {{vunblist |{{native phrase|fr|"Unité – Solidarité – Développement"|italics=off}}|{{native phrase|ar|وحدة، تضامن، تنمية|italics=off}} |"Эв нэгдэл - хамтын санаа - хөгжил"}} | national_anthem = ''[[Коморосын төрийн дуулал|Udzima wa ya Masiwa]]''{{nbsp|2}}(Comorian)<br />''Их Арлуудын Эв Нэгдэл''<div style="padding-top:0.5em;">[[File:National Anthem of Comoros by US Navy Band.ogg|center]]</div> | official_languages = {{hlist|[[Комор хэл]]|[[Франц хэл]]|[[Араб хэл]]}} | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[Коморосын хүн ам|Коморчууд]]{{Efn|[[Банту хүмүүс|Банту]], [[Малагас үндэстэн|Малагас]], болон [[Арабууд|Араб]] хүмүсийн холимог}} 97.1%|[[Макуа ястан|Макуа]] 1.6%|[[Коморосын хүн ам|Бусад]] 1.3%}} | demonym = [[Коморосын хүн ам|Коморчууд]] | capital = [[Морони]] | coordinates = {{Coord|11.69|S|43.26|E|type:city}} | largest_city = capital | ethnic_groups_ref = <ref name="Comoros - People {{!}} Britannica">{{Cite web |title=Comoros - People {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Comoros/People |access-date=2022-09-25 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=19 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219213908/https://www.britannica.com/place/Comoros/People |url-status=live }}</ref> | ethnic_groups_year = 2000 | religion = 98% [[Коморос дахь ислам|Суннит Ислам]] (албан ёсны) <br/>2% [[Коморос дахь христийн шашин|Христ]] | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Коморосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Азали Ассумани]] | leader_title2 = [[Коморосын Холбооны Хурал#Хурлын дарга|Хурлын дарга]] | leader_name2 = [[Мустадроин Абду]] | legislature = {{nowrap|[[Коморосын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]]}} | area_rank = 170 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 1,861 | area_sq_mi = 719 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = 850,886 | population_estimate_year = 2019 | population_estimate_rank = 160 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | population_census = | population_census_year = | population_density_km2 = 457 | population_density_sq_mi = 1,184 | population_densitymi³ = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 27 | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = $2.446 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=7&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=632&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Comoros |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 April 2012 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206163807/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=7&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=632&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $2,799<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_rank = 178 | GDP_PPP_per_capita_rank = 177 | GDP_nominal = $1.179 тэрбум<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_per_capita = $1,349<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_rank = 182 | GDP_nominal_per_capita_rank = 165 | Gini_year = 2013 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 45.0 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="gini-index">{{cite web |title=GINI index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=1 |publisher=World Bank |access-date=26 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091714/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=1 |archive-date=30 April 2014|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = 141 | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.558 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 156 | sovereignty_type = [[Коморосын түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = Португалийн судлаачдын нээлт | established_date1 = 1503 | established_event2 = Францын удирдлага доорх [[Их Комор|Нгазиджа]], [[Анжуан|Ндзуани]], [[Мохели|Мвали]] | established_date2 = 1886 | established_event3 = Коморосын протекторат | established_date3 = 9 сарын 6, 1887 | established_event4 = [[Францын Мадагаскар|Мадагаскарын колонийн хараат байдал]] | established_date4 = 4 сарын 9, 1908 | established_event5 = [[Францын далайн чанад дахь нутаг|Францын далайн чандын нутаг]] | established_date5 = 10 сарын 27, 1946 | established_event6 = Коморос улс | established_date6 = 12 сарын 22, 1961 | established_event7 = [[Франц]]аас тусгаар тогтнов | established_date7 = 7 сарын 6, 1975 | established_event8 = Исламын Холбооны Бүгд Найрамдах Коморос Улс | established_date8 = 10 сарын 1, 1978<ref>{{cite web |url=https://mjp.univ-perp.fr/constit/km1978.htm |title=Comoros Constitution of October 1, 1978 |publisher=Digithèque MJP |date=2012 |access-date=24 October 2020 |archive-date=27 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027171729/https://mjp.univ-perp.fr/constit/km1978.htm |url-status=live }} {{in lang|fr}}</ref> | established_event9 = Коморосын Холбооны Улс | established_date9 = 12 сарын 23, 2001 | established_event10 = [[Коморосын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 5 сарын 17, 2009 | currency = [[Коморос франк]] | currency_code = KMF | time_zone = [[Зүүн Африкийн Цаг|ЗАЦ]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = Баруун | calling_code = [[+269]] | cctld = [[.km]] | today = | religion_ref = <ref>{{cite book |first1=Martin |last1=Ottenheimer |first2=Harriet |last2=Ottenheimer |year=1994 |title=Historical Dictionary of the Comoro Islands |publisher=Scarecrow |page=73 |isbn=978-0-8108-2819-3}}</ref> }} '''Коморос Улс''' (<big>{{lang-ar|جزر القمر}}</big> ''Чузур аль-Катар'', [[Комор хэл|комороор]] <big>قمر</big> ''Комори'', {{lang-fr|Comores}} [{{IPA|kɔˈmɔːʀ}}]; 2001 оноос хойш албан ёсоор '''Коморосын Холбооны Улс''') нь [[Энэтхэгийн далай]] дахь [[Мозамбикийн хоолой]]н хойд гарцан дээр [[Мозамбик]] ба [[Мадагаскар]] хоёр улсын дунд орших [[Арлын улс|арлын]] [[Холбооны улс|холбооны улс]] юм. Коморос нь [[Коморын Арлууд]] дахь үндсэн дөрвөн арлын гурваас бүрддэг. Эдгээрт [[Их Комор]] (Нгазиджа), [[Анжуан]] (Ндзуани), [[Мохели]] (Мвали) болон бусад хэд хэдэн жижиг арлууд ордог. Дөрөв дэх гол арал болох [[Майот]] нь [[Франц]]ын [[далайн чанад дахь департамент]] боловч холбооны улс бас манайх хэмээн маргадаг байна. Коморос нь 1975 онд Францаас салан тусгаар тогтносон. Тус улсын ойролцоогоор 795.000 хүн амын дийлэнх нь [[Дорнод Африк|дорнод африк]] болон [[Арабчууд|арабаас]] гаралтай бөгөөд ихэнх нь [[муслим]]. Улсын нэр нь арабаар ''Чузур аль-Катар'' ({{lang-ar|جزر القمر&lrm;}}) бөгөөд энэ нь „Сарны Арлууд“ гэсэн утгатай аж. == Tүүх == {{Гол|Коморосын түүх}} === Эртний түүх === Эдгээр арлууд дээр хэзээ бас хаанаас анхны иргэд ирж суурьшсан нь тодорхой биш юм. Археологичид Анжуан арлаас 6-р зууны үеийн суурингийн туурь олсон байдаг. Нийтийн тооллын нэгдүгээр зуунд [[Индонез]]ээс далайгаар [[австронез хэл|австронезийн]] цагаач нар [[Мадагаскар]]т газардсан байх магадлалтай хэмээн үздэг бөгөөд тэднээс зарим нь коморт суурьшсан байх талтай юм. Үүнээс гадна [[Дорнод Африк|дорнод африк]]аас [[банту]] ард түмэн иржээ. === Исламд орсон үе === [[Aрабчууд]] ба [[Перс үндэстэн|персүүд]] ч 15-р зуунаас зочлон ирж, үндсэн дөрвөн арал дээр олноор суурьших болсноос гадна [[ислам|исламын шашныг]] нэвтрүүлэв. Тэд ихэвчлэн эргийн орчмоор суурьшин, [[султан|султант улсаа]] байгуулан, харин уугуул иргэдийг нь арлын гол хэсэг рүү шахан түрэх болжээ. 16-р зуунд Коморос нь бүс нутгийн худалдааны төв болон будаа, халуун ногоо, [[амбра]] мөн түүнчлэн боолуудыг зүүн африкийн ба ойрх дорнодын боомтууд руу экспортолдог байв. === Арабын султант улсуудын ноёрхол === Европын анхны зочид нь [[португалчууд]] байсан ба тэд 1505 онд Их Комор арал дээр газарджээ. 1527 онд Коморос анх удаа Португалын газрын зурагт тэмдэглэгдэв. 19-р зууны дунд үеийг хүртэл [[арабчууд|арабын]] [[ислам]]ын нөлөө давамгайлж байв. 1865 онд нийт хүн амын 40 орчим хувийг боолууд бүрдүүлж байлаа. 18-р зууны сүүлээс Мадагаскараас [[сакалава]] үндэстэн Комор арал дээрх боолуудын анд гарч, Майотыг бараг л эзэнгүй арал болгожээ. Сакалавын Хант Улсыг [[Мерина]] эзэлсний дараа л энэхүү дайрлага зогссон байна. === Францын нөлөөнд байсан үе === 19-р зууны эхний хагаст [[Энэтхэгийн далай]]н баруун талд орших арлуудын төлөөх [[Франц]], [[Их Британи]]йн тэмцэл эхлэв. 1841 онд Майот арлыг эзэмшилдээ авснаар францчууд Коморос орчмын бүс нутгийг эрхшээлдээ оруулж чаджээ. 1886 онд үлдсэн гурван арлыг мэдэлдээ оруулан, хамгаалалт тогтоов. 1912 онд сүүлчийн султан хаан ширээнээс буун, Коморос нь Майот арал дээрx [[Дзаудзи]] хотод төвтэй колони болж орхив. Колони байх үедээ [[Боолчлол|боолчлолыг]] халав. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{NoteFoot}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Comoros|Коморос}} {{Wiktionary}} {{Wikiatlas|Comoros}} * [http://www.countrystudies.us/comoros/ Countrystudies.us: Comoros] * {{CIA-Factbook|Code=cn}} == Эшлэл == <references /> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Коморос| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 76r75o8dba95raxznlybsmm4k37u0n6 Малчин оргил 0 106238 872545 833651 2026-10-04T22:13:15Z Enkhsaihan2005 64429 872545 wikitext text/x-wiki {{short description|Төв Азийн уул}} {{Инфобокс уул | name = Малчин оргил | photo = | photo_caption = | elevation_m = 4,050 | elevation_ref = <ref>{{Cite web|url=https://tomongolia.blogspot.com/2009/05/tavan-bogd.html|title=Таван Богд|website=tomongolia.blogspot.com}}</ref> | prominence_m = | prominence_ref = | parent_peak = [[Хүйтэн оргил]] | map = Монгол | map_caption = Монгол дахь Малчин оргилын байршил | map_size = 300 | label_position = right | listing = | location = [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]], [[Монгол]] | range = [[Алтай Таван Богд]]<br />Монгол [[Алтайн нуруу]] | coordinates = {{coord|49|10|17|N|87|52|32|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref>{{Cite web | title=Voordat je verdergaat naar Google Maps | url=https://maps.google.com/ | access-date=2025-06-27 | website=maps.google.com}}</ref> | topo = | type = | age = | volcanic_arc/belt = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = }} [[Монгол Алтайн нуруу]]ны хамгийн өндөр нуруу болох [[Алтай Таван Богд]]ын үндсэн таван оргилын нэг нь '''Малчин оргил''' буюу ''Малчин уул'' юм. Энэхүү оргил нь [[Монгол Улс]] ба [[Оросын Холбооны Улс]]ын хилийн зааг дээр оршдог далайн түвшнээс дээш {{өндөр|4051}}<ref>http://tomongolia.blogspot.com/2009/05/tavan-bogd.html</ref> өргөгдсөн уул юм. Энэ оргил нь Алтай Таван Богдын таван оргилоос цорын ганц тусгай хэрэглэлгүйгээр авиралт хийж болох уул юм. == Бусад оргилууд == * [[Хүйтэн оргил]] ({{Өндөр|4374}}), Монгол-Хятадын хил * [[Найрамдал оргил]] ({{Өндөр|4082}}), Монгол-Орос-Хятадын хил * [[Бүргэд оргил]] ({{Өндөр|4068}}) * [[Өлгий оргил]] ({{Өндөр|4050}}) == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Алтайн нурууны уул]] [[Ангилал:Азийн уул]] [[Ангилал:Монголын уул]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Монгол-Оросын хоорондын хил]] [[Ангилал:Алтай Таван Богд]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} bfte4whga74iyfswi6s03y3x18d8ubf Мурси (муж) 0 106893 872546 861776 2026-10-04T22:13:20Z Enkhsaihan2005 64429 872546 wikitext text/x-wiki {{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг ба муж}} {{Инфобокс суурин | name = Мурси муж | native_name = {{native_name|es|Región de Murcia}} | settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] ба [[Испанийн мужууд|муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of the Region of Murcia.svg | flag_size = 125px | flag_link = Мурси мужийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of the Spanish Region of Murcia.svg | shield_size = 56px | shield_link = Мурси мужийн сүлд | motto = | image_map = [[File:Region de Murcia in Spain (including Canarias).svg|275px|Мурси мужийн газрын зураг]] | map_alt = | map_caption = Испани дахь Мурси мужийн байршил | coordinates = {{coord|38|00|N|1|50|W|region:ES-MU_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Испани]] | seat_type = [[Нийслэл]] | seat = [[Мурси]] | area_total_km2 = 11314 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ane-datos-geograficos/-/datos-geograficos/datosPoblacion?tipoBusqueda=provincias|title=Datos geográficos y toponimia|publisher=[[Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэн (Испани)|IGN]]|lang=es}}</ref> | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=67988|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)|INE]]}}</ref> | area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 9-д]] (2.2%) | population_total = 1586989 | population_note = | population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ|Испанид 10-т]] (3.2%) | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | population_demonym = Мурсичууд<br />{{llang|es|murciano, -na}} | blank_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]] | blank_info_sec1 = [[Испани хэл]] | blank1_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль | blank2_info_sec1 = 1982 оны 6 сарын 9 | blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank1_info_sec2 = 10 (350-иас) | blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank2_info_sec2 = 6 (265-аас) | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank3_info_sec2 = 0.885<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=2026-07-13 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|12-т]] <!-- GDP --------------->| demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-13|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €42.488 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдоа | demographics2_info2 = €26,789 (2024) | postal_code_type = [[ISO 3166 код]] | postal_code = ES-MC (нийгэмлэг) ES-MU (муж) | government_type = [[Шилжүүлсэн засгийн газар]] | leader_title = [[Мурси мужийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Фернандо Лопес Мирас]] | leader_party = [[Мурси Мужийн Ардын Нам|PP]] | leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name1 = [[Мурсийн Мужийн Хурал]] | website = [http://www.carm.es/ Comunidad Autónoma de la Región de Murcia] | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 | mapframe-wikidata = yes }} '''Mурси муж''' ({{lang-es|Región de Murcia}}, албан ёсоор ''Comunidad Autónoma de la Región de Murcia'') нь [[Испани|Испани Улсын]] зүүн урд талд [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг дээр орших [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах муж]] юм. Тус муж нь зүүн хойд талаараа [[Валенсийн Нийгэмлэг|Валенсийн Нийгэмлэгтэй]], хойд ба баруун хойд талаараа [[Кастили-Ла Манча|Кастили-Ла Манчатай]], баруун урд талаараа [[Андалуси|Андалусийн]] өөртөө засах мужуудтай хиллэдэг. Мужийн нийслэл нь ижил нэртэй [[Мурси]] [[хот]] юм. == Том хотууд == {| class="wikitable" |- ! style="background:#B0C4DE;" | Хот ! style="background:#B0C4DE;" | Хүн амын тоо |- | [[Мурси]] |style="text-align:right;"| 453.258 |- | [[Картахена]] |style="text-align:right;"| 214.802 |- | [[Лорка]] |style="text-align:right;"| 94.404 |- | [[Молина де Сегура]] |style="text-align:right;"| 71.890 |- | [[Алкантарилья]] |style="text-align:right;"| 42.048 |- | [[Масаррон]] |style="text-align:right;"| 32.209 |- | [[Сиеса (Мурси)|Сиеса]] |style="text-align:right;"| 34.988 |- | [[Агилас]] |style="text-align:right;"| 35.301 |- | [[Екла]] |style="text-align:right;"| 34.432 |- | [[Торре-Пачеко]] |style="text-align:right;"| 35.676 |- | [[Сан Хавьер (Мурси)|Сан Хавьер]] |style="text-align:right;"| 32.489 |- |} == Аймгийн хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#FFEFD5;" | Огноо ! style="background:#FFEFD5;" | Хүн амын тоо |- | 1877 || align=right | 452.082 |- | 1887 || align=right | 489.667 |- | 1900 || align=right | 581.455 |- | 1910 || align=right | 620.926 |- | 1920 || align=right | 654.436 |- | 1930 || align=right | 651.979 |- | 1940 || align=right | 731.221 |- | 1950 || align=right | 755.850 |- | 1960 || align=right | 803.086 |- | 1970 || align=right | 832.047 |- | 1980 || align=right | 955.487 |- | 1990 || align=right | 1.045.601 |- | 2000 || align=right | 1.197.646 |- | 2010 || align=right | 1.462.128 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Region of Murcia|Мурси муж}} * [http://www.carm.es/ Мурси мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Испанийн аймаг]] [[Ангилал:Мурсийн өөртөө засах нийгэмлэг| ]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] 1xn46lyk04nf06rd1d3kvdfu62je7lh Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан 0 112398 872540 866049 2026-10-04T22:05:53Z Enkhsaihan2005 64429 872540 wikitext text/x-wiki {{short description|Австри-Пруссийн дайны нэг хэсэг}} {{Инфобокс дайн | image = File:Schlacht-bei-koeniggraetz-von-georg-bleibtreu.jpg | image_size = 300 | caption = ''Көниггрецийн тулалдаан'', [[Георг Блайбтрой]] | partof = [[Австри-Пруссийн дайн]] | conflict = Көниггрецийн тулалдаан | date = 1866 оны 7 сарын 3 | place = {{ubl|[[Храдец Кралове|Көниггрец]], [[Австрийн эзэнт гүрэн]] (өнөөгийн [[Чех]])}} | coordinates = {{Coord|50.27|N|15.75|E|display=it|region:CZ_type:event_scale:50000}} | mapframe-zoom = 9 | result = Пруссийн ялалт *[[Прагийн энх тайван (1866)]] | combatant1 = {{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1803}} | combatant2 = {{flagcountry|Австрийн эзэнт гүрэн}}<br/>{{flagcountry|Саксоны хаант улс}} | commander1 = {{plainlist| *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[I Вильхельм]]{{sfn|Bodart|1908|p=548}} *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Хельмут Карл Бернхард фон Мольтке|Хельмут фон Мольтке]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Фридрих Карл, Пруссийн ханхүү|Ханхүү Фридрих Карл]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[III Фридрих|Фридрих Вильхельм]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Карл Эберхард Херварт фон Биттенфельд|Карл фон Биттенфельд]]<ref name=Perrett>{{harvp|Perrett|1992}}</ref> }} | commander2 = {{plainlist | *{{flagdeco|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[Лудвиг фон Бенедек|Лудвиг Бенедек]]<ref name=Perrett/> *{{flagdeco|Саксоны хаант улс}} [[Альберт, Саксоны хаан|Саксоны Альберт]] }} | strength1 = 220,984{{sfn|Prussian General Staff|1872|p=187}} | strength2 = 206,000–215,000<ref>{{Cite book |last1=Вильсон |first1=Петер Х. |title= Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500|publisher=Harvard University Press |year=2023 |isbn= 978-0-674-98762-3|edition= 1st |pages=391 |language=en}}</ref> * 184,000 Австричууд<ref name="Tucker">[[Spencer C. Tucker]], ''Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict'', pp. 351–353</ref> * 22,000 Саксончууд<ref name="Tucker" /> | casualties1 = 9,172 алагдсан, шархадсан, эсвэл алга болсон<ref>{{section link|Battle of Königgrätz|Aftermath|nopage=yes}}</ref> | casualties2 = '''Австри:'''<br>31,000<ref name=AGS/>–43,000<ref>Gordon A. Craig: ''Königgrätz. 1866 – eine Schlacht macht Weltgeschichte''. Zsolnay, Wien 1997, {{ISBN|3-552-04824-3}}, х. 262–263</ref> алагдсан, шархадсан, алга болсон, эсвэл олзлогдсон{{efn|Gordon A. Craig writes, the Austrians lost 1,313 officers, 41,499 men and 6,010 cavalry, including 5,658 killed, 7,574 wounded, 7,410 missing and 22,170 prisoners.}}<br>'''Саксон:'''<br>1,501 алагдсан, шархадсан, эсвэл алга болсон{{efn|Саксоны корпус 55 офицер, 1446 цэрэг алдсан бөгөөд үүнд 135 хүн алагдаж, 940 хүн шархадсан, 426 хүн сураггүй алга болсон. Өөр нэг мэдэгдэлд 140 хүн алагдаж, 960 хүн шархадсан, 400 хүн сураггүй алга болсон гэжээ.{{sfn|Bodart|1908|p=548}}}} | campaignbox = {{Линкбокс Германчуудын дайн|state=collapsed}} }} '''Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан''' ({{lang-de|Schlacht bei Königgrätz}}) нь 1866 оны долоодугаар сарын 3-нд [[Бохеми]]йн хот [[Храдец Кралове|Көниггрецийн]] ойролцоо болсон тулалдаан бөгөөд энэ тулалдаанаар [[Германы дайн]]ыг эцэслэн шийдвэрлэсэн юм. [[Пруссийн арми]] нь [[Австрийн Хаант Улсын арми|Австри]] ба [[Саксоны арми]]йг энэхүү тулалдаанд ялав. Багцаагаар арван километрийн өргөн, таван километрийн гүн талбайд 400.000 гаран цэрэг тулалдсан нь хохирол ихтэй тулалдаануудын нэг байлаа. Тулалдааны төв нь [[Вшестари|Шестарын]] дэргэдэх Масловед ба Хлумын ойролцоох стратегийн чухал Свиб толгой байв. Прусс ялснаар Германыг толгойлох хүчин болсон ба канцлер [[Отто фон Бисмарк]] [[Бага Германы шийдэл|Бага Германы шийдлийг]] хэрэгжүүлэв. Энэхүү тулалдааныг 1871 онд [[Германы эзэнт гүрэн|Германы Эзэнт Гүрнийг байгуулагдах]] замыг зассан тулалдаан хэмээн үздэг. Нэлээд олон хэлэнд энэ тулалдааныг тулаан болсон Садова тосгоны нэрээр нэрлэх ба ялангуяа францад ингэж нэрлэдийг учир нь тулалдааны дараа франц улс нь улс төрийн ялагдал хүлээсэн бөгөөд үүнээс шалтгаалан «Садовагийн төлөөх өшөө авалт»! ({{lang-fr|«Revanche pour Sadowa!»}}) хэмээх уриа хүртэл гарчээ. == Дайны өмнөх түүх == [[Эвслийн дайнууд|Напелеоны дайнуудын]] дараа европын гүрнүүд [[Венийн конгресс]] дээр улсуудын хоорондын хилийн асуудлыг ерөнхийд нь цэгцлэн шийдэв. [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] нутаг дэвсгэр дээр Пруссийн хэсэг ба Австриас бүрдсэн нэгдсэн төрийн системгүй [[Германы Холбоо]] гэх улсуудын холбоо бий болов. Прусс болон Австрийн хооронд Германы Холбоог удирдан жолоодох эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөөн нь Прусс-Австрийн дайны шалтгаан болсон бөгөөд 1850 оны намар хоёр хүчний хооронд бараг л дайн гарах шахсан ба оросын шахалтаар Прусс [[Эрфуртын Холбоо]] гэх нэртэй [[үндэстний улс]] байгуулах гэсэн оролдлогоо орхихоос өөр аргагүй болсон байдаг. [[Герман-Данийн дайн]]ы дараа эрх мэдэлдээ авч, Австри ба Прусс хамтран захирч байсан [[Шлесвигийн Херцогт Улс|Шлесвиг]] ба [[Хольштайны Херцогт Улс|Хольштайн]] нь аль талынх нь эзэмшил нутаг болох нь тэдний зөрчилдөх шалтаг болжээ. Гэхдээ 1865 оны [[Гастайны конвенц|Гастайны гэрээгээр]] Австри зөвхөн Хольштайны захиргааны асуудлыг мэдэх болсноор бас нэг удаа дайнаас зайлсхийж чадав. Гэтэл Прусс энэхүү тогтоолыг зөрчин Хольштайныг эзлэн авмагц, Австри үүнийг эсэргүүцэн цэрэг хөдөлгөхөө мэдэгдэв. Мэдэгдэл хийсний дараа Прусс нь Германы Холбооноос гарсан ба 1866 оны зургаадугаар сарын 19-нд Австрид дайн зарлав. Австрийн талд төв германы хант улсууд болох [[Баварийн хаант улс|Бавари]], [[Ханноверын хаант улс|Ханновер]], [[Саксоны хаант улс|Саксон]], [[Вюртембергийн Хант Улс|Вюртемберг]], [[Бадены Их Херцогт Улс|Баден]] болон бусад нэлээд хэдэн жижиг улсууд оров. Пруссийн талд ихэнх [[Тюрингийн улсууд|Тюрингийн жижиг улсууд]], умард германы хэд хэдэн улсууд мөн түүнчлэн ялсан тохиолдолд Австриас [[Венето]]г авах нөхцөлтэйгөөр [[Италийн хаант улс|Итали]] бас орж нэгдэв. == Тулалдааны явц == Долоодугаар сарын 3-ны өглөө 4 цагийн үеэр Фрийдрих Карлын удирдсан пруссийн 1-р арми [[Бистрице гол (Цидлина)|Бистрице гол]] руу хөдлөв. Зүүн жигүүрээр 7-р дивиз Цереквиц рүү, гол хэсгээр Аугуст фон Хорнын 8-р дивиз манлай болон Клениц рүү, түүний баруун жигүүрээр 3 ба 4-р дивиз [[Дохалице]] ба [[Мокровоуси]] руу давшив. Үүний араас хоёрдугаар эгнээ болох 5 ба 6-р дивиз Садовагийн чиглэлд давшин орлоо. Пруссийн манлай Свиб толгой дээр австрийн 10-р корпустай их бууны тулаанд оржээ. Пруссийнхэн Бистрице голыг гатлахыг завдах үеэр австрийн корпусын хоёр командлагч нэр хүнд олохын тулд дайсны баруун жигүүрийг довтлох шийдвэр гаргажээ. Өмнөөс нь ирэх пруссийн 2-р армийг хүлээлгүй австрийн Тун, Фестетикс хоёр командлагч давшилтын эгнээг задлан цэргээ авч баруун зүг одов. Гэтэл яг энэ эгнээгээр шийдвэрлэх цохилтоо хийхээр тооцсон байсан пруссийн 2-р армид австри хамгаалалтын шугамаа орхин нээснээр прусст боломж олгожээ. Пруссийн цэрэг бүрэн ирж амжаагүй байсан тул тооны хувьд цөөдөн, шахагдан байлаа. Свиб толгойн ойд Тун, Фестетикс хоёр пруссийн 7-р дивиз, түүний дотор ялангуяа Магдебургийн 27-р явган цэргийн нэгтгэлтэй ширүүн тулалдаан өрнүүлэв. Энэ үеэр австрийн гүн Фестетикс гранатад өртөн баруун хөлөө алдсан тул Антон Моллинари цэргээ удирдан цааш байлдав. Австрийн тал хэдийгээр ихээхэн хохирол амссан ч, 7-р дивизийг хүнд байдалд орууллаа. Үдийн алдад австрийн генералуудад ялах мэт сэтгэгдэл төрөн бүгд баярлаж, харин пруссийн төв штаб дээр ялагдал хүлээх нь гарцаагүй боллоо хэмээн сандралдаж байв. Харин энэ үеэр пруссийн ханы нэгдүгээр бригад (пруссийн ханы бие хамгаалагч бригад) болон элбийн арми хүч нэмэн ирж, австрийн гол хүчийг цохисон байна. Пруссийн талын энэ тулалдаанд гарсан нийт хохирол нь 359 офицер, 8794 цэрэг, 909 морь, үүнээс 1929 цэрэг алагдсан, 6948 цэрэг шархадсан, 279 цэрэг ор сураггүй алга болсон байна. Австрийн талаас 1313 офицер, 41499 явган ба 6010 морьт цэргийн хохиролтой ба үүний 5658 нь амь үрэгдсэн, 7574 шархадсан, 7410 нь ор сураггүй алга болж, 22170 цэрэг олзлогджээ. Саксоны корпус 55 офицер, 1446 цэргээ алдсанаас 135 нь амь үрэгдэж, 940 цэрэг шархдан, 426 цэрэг сураггүй алга болжээ.<ref>Craig: Königgrätz, Zsolnay Verlag, Wien 1997, S. 262 und 263.</ref> == Ном зүй == * Carl Bleibtreu: ''Schlacht von Königgrätz am 3. Juli 1866'', 1903, Reprint 2006 Verlag Rockstuhl, Bad Langensalza, ISBN 978-3-938997-65-9. * Roland Krug von Nidda: ''1866 – Königgrätz. Zwei Auffassungen von Deutschland''. Amalthea-Verlag Wien-München-Zürich 1966. * Heinz Helmert, Hans-Jürgen Usczeck: ''Preußischdeutsche Kriege von 1864 bis 1871. Militärischer Verlauf''. 6. überarbeitete Auflage. Militärverlag der deutschen demokratischen Republik, Berlin 1988, ISBN 3-327-00222-3. ==Тэмдэглэл== {{Notelist |30em}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Battle of Königgrätz|Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан}} * Peter Aumüller: [http://www.obh.at/truppendienst/ausgaben/artikel.php?id=223 ''Feldzeugmeister Benedek und die Schlacht bei Königgrätz. Anatomie einer Niederlage''.] * [http://www.preussenweb.de/kriege5.htm Zahlen und Karten.] [[Ангилал:Германы дайны тулалдаан]] [[Ангилал:1866 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Чехийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Эзэнт гүрний байгууллын үе]] [[Ангилал:Храдец Кралове]] [[Ангилал:Саксоны түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Пруссийн тулалдаан]] [[Ангилал:Бохемийн түүх]] 9hpjzqovuvjdl0cgubkj3t358d7pex6 Робин Эбберн 0 112600 872537 659521 2026-10-04T20:52:15Z Enkhsaihan2005 64429 872537 wikitext text/x-wiki {{short description|Австралийн теннисчин}} {{Инфобокс теннисчин |name = Робин Эбберн |image = Robyn Ebbern 1964.jpg |caption = Эбберн 1964 онд |fullname = |itf_name = |country = {{flagu|Австрали}} |residence = |birth_date = {{birth date and age|1944|7|2}} |birth_place = [[Брисбэн]], Австрали |death_date = |death_place = |height = |college = |turnedpro = |retired = |plays = Баруун гар |careerprizemoney = |tennishofyear = |tennishofid = |website = |singlesrecord = |singlestitles = |highestsinglesranking = 9-п (1964) |currentsinglesranking = |AustralianOpenresult = SF (1961, 1963, 1964) |FrenchOpenresult = QF (1963) |Wimbledonresult = QF (1964) |USOpenresult = QF (1964) |Othertournaments = <!-- adds a "Major tournaments" title --> |MastersCupresult = |WTAChampionshipsresult = |Olympicsresult = |doublesrecord = |doublestitles = |highestdoublesranking = |currentdoublesranking = |grandslamsdoublesresults = |AustralianOpenDoublesresult = '''А''' (1962, 1963) |FrenchOpenDoublesresult = F (1963) |WimbledonDoublesresult = |USOpenDoublesresult = '''А''' (1963) |OthertournamentsDoubles = <!-- adds a "Major doubles tournaments" title --> |MastersCupDoublesresult = |WTAChampionshipsDoublesresult = |OlympicsDoublesresult = |Mixed = <!-- adds mixed information--> |mixedrecord = |mixedtitles = |AustralianOpenMixedresult = '''А''' (1965) |FrenchOpenMixedresult = 3R (1961, 1963, 1964) |WimbledonMixedresult = 3R (1964) |USOpenMixedresult = 1R (1964) |Team = |WightmanCupresult = }} '''Робин Эбберн''' ({{lang-en|Robyn Ebbern}}, 1944 оны 7 сарын 2-нд төрсөн) нь 1960-аад онд мэргэжлийн тэмцээнүүдэд өрсөлдөж явсан, Австралийн [[теннис]]чин эмэгтэй. {{DEFAULTSORT:Эбберн, Робин}} [[Ангилал:Австралийн теннисчин]] [[Ангилал:Австраличууд]] [[Category:1944 онд төрсөн]] jqlvy35m3lzwobr8m01h8tlv9cqr715 Сваровски 0 113282 872547 748484 2026-10-04T22:13:25Z Enkhsaihan2005 64429 872547 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = D. Swarovski KG<br/ >Д. Сваровски КГ | Logo = Swarovski Logo.svg | Bild = SwarovskiHillcrestMall.jpg | Unternehmensform = [[Итгэмжит нийгэмлэг (Австри)|Коммандитгэзеллшафт]] | ISIN = | Gründungsdatum = 1895 он | Auflösungsdatum = | Auflösungsgrund = | Sitz = [[Ваттенс]], {{AUT}} | Leitung = Роберт Бухбауэр | Mitarbeiterzahl = 32.000 (2017 он) | Umsatz = 3,5 [[тэрбум|тэрб.]] [[евро]] (2017 он) | Stand = | Branche = [[Болор шил]] | Homepage = www.swarovski.com }} [[File:Swarovski Crystal headquarter in Wattens Austria.jpg|thumb|right|Сваровскийн төв байр]] [[File:Swarovski Candle holder2.jpg|thumb|right|Болор шилэн лааны суурь]] [[File:Swarovski Kristallwelten Store.jpg|thumb|right|[[Сваровски болор ертөнц]]ийн дэлгүүр]] '''Д. Сваровски''' ({{lang-de|D. Swarovski Kommanditgesellschaft}} товчоор ''Swarovski KG'') нь өнгөлсөн [[болор шил]]эн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн дэлхий даяар борлуулалт хийдэг, [[Австри]]йн аж ахуйн нэгж юм. Энэхүү үйлдвэрийг 1895 онд [[Даниэл Сваровски]] [[Тироль|Тиролийн]] [[Ваттенс]] сууринд төвтэйгөөр [[гэр бүлийн бизнес|гэр бүлийн аж ахуйн нэгж]] болгон байгуулсан аж. ''Д. Сваровски'', ''Сваровски Оптик'', ''Тиролит'' гэх гурван түншийн нийгэмлэг нь нийлэн аж ахуйн нэгжийн группийг үүсгэх бөгөөд 2012 онд ойролцоогоор гурван тэрбум еврогийн эргэлтийн хөрөнгөтэй байв.<ref name="News">{{cite web|url=http://www.news.at/a/swarovski-clan-streit-milliarden|title=Die Swarovskis: Warum der Milliarden-Clan zerstritten ist|publisher=[[News (Zeitschrift)|News]]|date=2013-11-07|accessdate=2014-09-13}}</ref> Сваровски нь бүтээгдэхүүнээ [[Тироль]], [[Лихтенштайн|Лихтенштайны Вант Улс]] ([[Трийзен]]), [[Серби]] ([[Суботица]])<ref>[http://derstandard.at/2000021695984/Swarovski-erweitert-Produktion-in-Serbien ''Swarovski erweitert Produktion in Serbien'']. In: ''Der Standard'', 3. September 2015. Abgerufen am 4. September 2015.</ref>, [[Хятад]], [[Тайланд]], [[Энэтхэг]]т үйлдвэрлэдэг. [[Гернот Лангес-Сваровски]] 1965 оноос 2002 оныг хүртэл компанийн захирлаар ажиллаж байгаад, дараа нь өөрийн хүү [[Маркус Лангес-Сваровски|Маркуст]]<ref>{{Webarchiv | url=http://www.wirtschaftsblatt.at/archiv/156295/index.do | wayback=20070927203630 | text=Wirtschaftsblatt Nov. 2000}}</ref> ажлаа хүлээлгэн өгчээ.<ref>{{Webarchiv | url=http://windu.t-online.at/10/bios/main.php?id=312&neueinstieg=1 | wayback=20070929124544 | text=T-Online Portrait, Quelle APA}}</ref> 2020 оны гуравдугаар сараас эхлэн Роберт Бухбауэр гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна.<ref>Alois Vahrner: [https://www.tt.com/artikel/16748471/spektakulaere-aenderung-markus-langes-swarovski-verlaesst-geschaeftsfuehrung Spektakuläre Änderung: Markus Langes-Swarovski verlässt Geschäftsführung.] 13. März 2020, abgerufen am 4. September 2020.</ref> Болор шилний үйлдвэрийг өвлөгч нь телевизийн хөтлөгч, поп дуучин [[Викториа Сваровски]] юм.<ref>[https://www.vermoegenmagazin.de/victoria-swarovski-vermoegen/ Victoria Swarovski: Vermögen & Gagen der Moderatorin 2020.] 13. Januar 2018, abgerufen am 3. Dezember 2020.</ref> == Түүх == 1895 онд шил өнгөлөгч [[Даниэл Сваровски]] энэ аж ахуйн нэгжийг анх үүсгэн байгуулжээ. XIX зууны дундуур л анх болор шилээр бүтээгдэхүүн хийдэг томоохон аж үйлдвэр болох [[Габлонцын Аж Үйлдвэр|Габлонцын Биюутерий]] [[Бохеми]]д нээгдсэн бөгөөд тэдний өнгөлгөө муутай байсан тул өнгөлгөө сайтай болор шилийг цөөн тооны дархан гар аргаар л боловсруулдаг байлаа. Өнгөлгөө сайтай болор шилний эрэлт ихтэй байсан учир Д. Сваровски механик өнгөлгөөний төхөөрөмжийг зохион бүтээсэн бөгөөд түүнээ 1892 онд [[Праг]]т патент<ref>[http://www.swarovski.com/is-bin/INTERSHOP.enfinity/WFS/SCO-Web_DE-Site/de_DE/-/EUR/SPAG_TheStory-ViewPage?origin=landing Die Geschichte von Swarovski – 1895]{{Toter Link|date=2018-04 |archivebot=2018-04-05 07:14:06 InternetArchiveBot |url=http://www.swarovski.com/is-bin/INTERSHOP.enfinity/WFS/SCO-Web_DE-Site/de_DE/-/EUR/SPAG_TheStory-ViewPage?origin=landing }} ([[Adobe Flash]] benötigt)</ref> гаргуулан бүртгүүлжээ. Сваровскийн механик аргаар өнгөлсөн гоёлын чулуу нь маш өндөр чанартай байснаас шалтгаалан зөвхөн орон нутагт бус олон улсад үнэт эдлэлийн зах зээлд танигдаж эхлэв. Үүсгэн байгуулагдсан газарт нь таван морины хүчин чадал бүхий усан цахилгаан станцтай байсан тул тухайн үеийн зах зээлийн эрэлт хэрэгцээг хангах хэмжээний ихээр үйлдвэрлэж амжихгүй байв. Түүнээс гадна өөр аж ахуйн нэгжүүд түүний төхөөрөмжийг хуулбарлах оролдлого удаа дараа хийж байсан зэргээс үүдэн, өндөр хүчин чадал бүхий эрчим хүчний эх үүсвэртэй байхаас гадна олны хөлөөс зайдуу газар компанийн шинэ байршил эрж олох ёстой болов. Ингэж шинээр өргөтгөх хөрөнгийг түүний хэрэглэгч Арман Козманн болон хүргэн Франц Вайз нар гаргав. Шинэ байгуулагдсан аж ахуйн нэгжийн нэр энэ учраас анхандаа ''«А. Козманн, Даниэл Сваровски & Ко»'' хэмээх нэртэй байсан ба сүүлд өөрчлөн өнөөдрийн маркийн нэрээр алдаршсан ''«Сваровски»'' болгожээ. Шинэ үйлдвэрийн байршил болгохоор Австрийн [[Альпийн нуруу]]нд хэд хэдэн газар олсон бөгөөд эцэст нь [[Иннтал]]ын [[Ваттен]] сууринг сонгов. Энэ газрыг сонгоход нөлөөлсөн зүйл нь тэнд байсан бөс бараа ба даавууны үйлдвэрийн газраас хямд үнээр талбайг нь түрээслэх болон 44 киловаттын усан цахилгаан станц байсан зэрэг нөлөөлжээ.<ref>{{Webarchiv | url=http://windu.t-online.at/10/bios/main.php?id=312&neueinstieg=1 | wayback=20070929124544 | text=T-Online Portrait, Quelle APA}}</ref> Түрээсийн хугацаа нь таван жилийн дараа дуусангуут тэр энэ нутгаас гарах ёстой байсан боловч Сваровски 1900 онд Ромбергийн бөс барааны үйлдвэрийг, түүнд хамаарах ус ашиглах эрхийн хамт 24.000 гулден төлөн, өөрийн болгон авчээ. Үүнийхээ дараахан тэрбээр Ваттены хөндийд 603 кВт-ын хүчин чадал бүхий усан цахилгаан станцыг (1906 онд ашиглалтад орсон) барив. Дараа нь өөрийн ажилчиддаа зориулан ажилчдын орон сууц, мөн өөртөө хувийн сууц бариулснаар энэ газраас гарах шалтгаангүй болов. Өнгөрсөн онд орлого сайтай байсан тул энэ бүгдийн төлбөрийг 1907 он гэхэд төлж дуусгасан ажээ. == Зургийн цомог == <gallery perrow="4" mode="packed"> Swarovski beetle1.jpg|[[Роди]] ба болор шилээр хийсэн шил (ундаа) онгойлгогч HK CWB Fashion Walk shop Swarovski 02.jpg|Хонконг дахь Сваровскийн салбар дэлгүүр Collar (Swarovski).jpg|Хүзүүний зүүлт Ángel (Swarovski).jpg|Сваровски дагина </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Swarovski}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Австрийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Гоёл үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Оптик үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Австрийн үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Австрийн Төрийн Сүлд шагналтан]] [[Ангилал:1895 онд байгуулагдсан]] b1klibxk6fhotejq6xf9w97aogwozbs Макс Декюжиз 0 113661 872539 748155 2026-10-04T21:06:27Z Enkhsaihan2005 64429 872539 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын теннисчин (1882–1978)}} {{Инфобокс теннисчин | name = Макс Декюжиз | image = Max Decugis 001.jpg | caption = Декюжиз 1913 онд | image_upright = .8 | full_name = Максим Омер Матью Декюжиз | country = {{FRA}} | residence = | birth_date = {{birth date|1882|9|24}} | birth_place = Парис, Франц | death_date = {{death date and age|df=yes|1978|9|06|1882|9|24}} | death_place = [[Биот, Альп-Маритим|Биот]], Франц | height = <!-- {{convert|HEIGHT IN METRES|m|abbr=on}} or {{convert|FEET|ft|INCHES|in|abbr=on}} --> | college = | turnedpro = 1900 (сонирхогчын) | retired = 1926 | plays = Баруун гар (нэг гараар арын цохилт) | careerprizemoney = | tennishofyear = | tennishofid = | website = | singlesrecord = 241–64 (79.02%) | singlestitles = 41<ref>{{cite web |title=Maxime Omer (Max) Decugis: Stats |url=http://www.tennisarchives.com/player.php?playerid=1248 |website=tennisarchives.com |publisher=Tennis Archives |access-date=2026-10-04}}</ref> | highestsinglesranking = 10-т (1913<small>, [[А. Уоллис Майерс]]</small>) | currentsinglesranking = | AustralianOpenresult = | FrenchOpenresult = 1R ([[1925 оны Францын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1925]]) | Wimbledonresult = SF ([[1911 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1911]], [[1912 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1912]]) | USOpenresult = 1R ([[1925 оны АНУ-ын үндэсний АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1925]]) | Olympicsresult = | doublesrecord = | doublestitles = | highestdoublesranking = | currentdoublesranking = | grandslamsdoublesresults = | AustralianOpenDoublesresult = | FrenchOpenDoublesresult = | WimbledonDoublesresult = '''А''' ([[1911 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн хос|1911]]) | USOpenDoublesresult = | OlympicsDoublesresult = | Mixed = | mixedrecord = | mixedtitles = | AustralianOpenMixedresult = | FrenchOpenMixedresult = | WimbledonMixedresult = | USOpenMixedresult = | OlympicMixedDoublesresult = | Team = yes | DavisCupresult = F ([[1904 оны Дэвисийн цом|1904]]) | medaltemplates-expand = yes | medaltemplates = {{МедальТэмцээн | [[Tennis at the Summer Olympics|Olympic Games]] }} {{МедальУлс | a [[File:Olympic flag.svg|22px]] [[Холимог баг 1900 оны Зуны Олимпод|Холимог баг]] }} {{МедальМөнгө | [[1900 оны Зуны Олимп|1900 Парис]] | [[Теннис 1900 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хос|Эрэгтэйчүүдийн хос]] }} {{МедальУлс | {{FRA}} }} {{МедальАлт | [[1920 оны Зуны Олимп|1920 Антверпен]] | [[Теннис 1920 оны Зуны Олимпод – Холимог хос|Холимог хос]] }} {{МедальХүрэл | 1920 Антверпен | [[Теннис 1920 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хос|Эрэгтэйчүүдийн хос]] }} {{МедальТэмцээн | [[Завсрын наадам]] }} {{МедальАлт | [[1906 оны Завсрын Олимп|1906 Афин]] | [[Теннис 1906 оны Завсрын Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]] }} {{МедальАлт | 1906 Афин | [[Теннис 1906 оны Завсрын Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хос|Эрэгтэйчүүдийн хос]] }} {{МедальАлт | 1906 Афин | [[Теннис 1906 оны Завсрын Олимпод – Холимог хос|Холимог хос]] }} }} '''Максим Омер Матью Декюжиз''' ({{lang-fr|Maxime Omer Mathieu Decugis}}; 1882 оны 9 сарын 24 – 1978 оны 9 сарын 6) нь [[Францын нээлттэй тэмцээн|Францын АШТ]]-д ганцаарчилсан төрлөөр 8 удаа түрүүлсэн (1903, 1904, 1907-1909, 1912-1914) дээд амжилт тогтоож байсан теннисчин юм. Францын АШТ 1925 оноос нээлттэй болсон бөгөөд хожим [[Рафаэл Надал]] 2014 онд түүний амжилтыг эвджээ. Мөн эрэгтэй хосын төрөлд 14, холимог хосын төрөлд 7 удаа түрүүлжээ. Тэрбээр мөн олимпоос 3 медаль хүртсэн<ref>{{cite web|url=https://www.olympedia.org/athletes/12 |title=Max Decugis |work=Olympedia |access-date=31 December 2020}}</ref> бөгөөд Францын домогт тамирчин [[Сюзан Ленглен]]тэй хослон тоглож алтан медаль хүртсэн.<ref>{{Cite web |url=http://bmarcore.perso.neuf.fr/tennis/champions/lenglen/Lenglen-03.html |title=Photo with Lenglen |access-date=2021-04-30 |archive-date=2014-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226072805/http://bmarcore.perso.neuf.fr/tennis/champions/lenglen/Lenglen-03.html |url-status=dead }}</ref><ref>''Historical Dictionary of the Olympic Movement'' Page 97 Bill Mallon, Jeroen Heijmans – 2011 "Max Décugis was the winner of a record six Olympic medals (four gold, one silver, one bronze) for lawn tennis between … Although the Olympic tournaments during that era attracted many of the world's top players, Décugis's greatest ."</ref><ref name="sports-reference">{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/de/max-decugis-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203024823/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/de/max-decugis-1.html |url-status=dead |archive-date=2016-12-03 |title=Max Décugis |access-date=2014-01-26 |quote=Full name: Maxime Omer Mathieu "Max" Omer-Décugis}}</ref> ==Гэр бүл== Макс 1905 онд зураач [[Франсуа Фламинг]]ийн охин [[Мари Декюжиз|Маритай]] гэрлэжээ. Тэд хамтдаа, хожим албан ёсны бус гэгдэг болсон 1906 оны олимпод хослон тоглож түрүүлсэн. 1969 онд эхнэрээ нас барсны дараа Декюжиз Сюзан Луи Дювалтай дахин гэрлэсэн аж. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Декюжиз, Макс}} [[Ангилал:Францын теннисчин]] [[Ангилал:Францын олимпын аварга]] [[Ангилал:Францын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Францын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Францын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Теннисний олимпын аварга]] [[Ангилал:1900 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1906 оны завсрын олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1908 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1912 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1920 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1882 онд төрсөн]] [[Ангилал:1978 онд өнгөрсөн]] 55log2cpar4aetbblbllxay6ut117sr Загвар:Олон баганат жагсаалт 10 115731 872553 669738 2026-10-04T22:24:50Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Columns-list]] руу чиглүүлэгдлээ 872553 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Columns-list]] m7ztg14y77lgsfko95ly62q4zkcdotb Черниговын Вант Улс 0 116742 872551 849747 2026-10-04T22:23:58Z Enkhsaihan2005 64429 872551 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дундад зууны үеийн Зүүн Европын улс}} {{Инфобокс улс | native_name = | conventional_long_name = Черниговын Вант Улс | common_name = Чернигов | status = [[Киевийн Русь]] дахь [[вант улс]] <small>(1024–1240)</small><br />[[Алтан Орд]]ын хараат <small>(1245–1362)</small><br />[[Литвын Их Гүнт Улс]] дахь вант улс <small>(1362–1402)</small> | government_type = [[Хаант засаг]]<br />[[Ольговичи|Ольговичийнхан]] | year_start = 1024 | year_end = 1402 | p1 = Киевийн Русь | s1 = Литвын Их Гүнт Улс | flag_type = Далбаа | image_coat = Tryzub.svg | coa_size = 90px | symbol = Рурикидын бэлгэдэл | symbol_type = Черниговын вант улсыг үндэслэгч, Черниговын Мстиславын бэлгэдэл | image_map = КиївськаРусьКнязівства.jpg | image_map_caption = Черниговын Вант Улс 1054–1132&nbsp;онд | image_map2 = Triangle of Kyiv Chernihiv Pereyaslavl 1132.png | image_map2_caption = {{legend|#D6B0FC|Черниговын Вант Улс (1132)}} | capital = [[Чернигов]] | common_languages = {{nowrap|[[Эртний Орос хэл|Зүүн Слав]] (албан ёсны)}} | religion = {{nowrap|[[Зүүн Ортодокс Сүм|Зүүн Ортодокс]] (албан ёсны)}} | currency = [[Гривна]] | title_leader = [[Черниговын ван|Ван]] | leader1 = [[Мстислав Владимирович|Мстислав]] (анхны) | year_leader1 = 1024–1036 | legislature = | today = {{ubl|[[Орос]]|[[Украин]]|[[Беларусь]]}} }} '''Черниговын Вант Улс''' ({{lang-ru|Черниговское княжество}}) нь [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] бүрэлдэхүүнд багтаж байсан нэгэн вант улс ба түүний нийслэл нь [[Чернигов]] хот байв. Тус вант улс нь 1024 онд [[Северщина]] орчим байгуулагдсан ба удалгүй тус вант улсын улс төр, эдийн засгийн чухал төв болон хувирчээ. Черниговын вангууд нь хэд хэдэн удаа [[Киев]]ийн их ван болохын төлөө тэмцэж байснаас гадна тэд зэрэг зиндааны хувьд удаан хугацаанд Киевийн ноёдын дараа ордог байв. Вант улс байгуулагдсан цагаасаа эхлэн [[Днепр мөрөн|Днепр мөрний]] зүүн талын өргөн уудам нутгийг эзэмшиж байв. Газар нутгийн хувьд зүүн хойд зүгт [[Муром]] ба [[Рязань]] хүрч, зүүн урд талаараа «[[Зэрлэг тал|Зэрлэг газар]]» хүрч байжээ. Чухал хотуудын тоонд [[Новгород-Северский|Новгород-Северски]],[[Стародуб]], [[Брянск]], [[Путивль]], [[Курск]], [[Глухов]], [[Гомель]] орно. 1097 онд тус вант улсаас [[Новгород-Северскийн Вант Улс|Северскийн Вант Улс]] болон [[Рязанийн Вант Улс]]ууд бие даан тусдаа гарчээ. 1239 онд [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|Русь руу хийсэн Монголчуудын аян дайны]] хөлд Черниговын Вант Улс өртөн сүйрчээ. 1246 онд улсын ван [[Михаил Всеволодович|Михаил]] нас барсны дараа вант улс [[Брянск]], [[Новосиль]], [[Карачев]], [[Таруса]] гэх мэтийн хэд хэдэн жижиг вант улсад хуваагдав. Бүх Русийн хамгийн том хотуудын нэг байсан Черниговыг [[монголчууд]] сүйтгэсний дараа удаан хугацааны туршид улсын нийслэлийн үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй байсан тул нийслэлийг Брянск руу нүүлгэн шилжүүлжээ. XIV зуунд дараагийн задрал явагдсан байдаг. Дараа нь вант улсын нутаг дэвсгэр нь [[Литвын Их Вант Улс]]ын мэдэлд очив. XV зууны төгсгөлөөр Литвад [[католик]] сүсэгтний тоо нэмэгдэхтэй зэрэгцэн олон тооны үнэн алдартны шашинтай орос ноёд газар нутгаа аван [[Москвагийн Их Вант Улс]]ад нэгдэх болжээ. {{Загвар:Оросын түүх}} == Черниговын вангууд == {{columns-list|colwidth=25em| * [[Мстислав Владимирович]] (1024–1036 он) * [[Цэцэн Ярослав]] - Киевийн их ван (1036–1054 он) * [[Святослав Ярославич|II Святослав]] (1054–1073 он) * [[Всеволод Ярославич|I Всеволод]] (1073–1076 он) * [[Владимир Всеволодович Мономах|Владимир Мономах]] (1076–1077 он) * [[Борис Вячеславич]] (1077 он) * I Всеволод (1077–1078 он) * [[Олег Святославич]] (1078 он) * Владимир Мономах (1078–1094 он) * Олег Святославич (1094-1097 он) * [[Давыд Святославич]] (1097-1123 он) * [[Ярослав Святославич]] (1123-1127 он) * [[Всеволод Ольгович]] (1129-1139 он) * [[Владимир Давыдович]] (1139-1151 он) * [[Изяслав Давыдович]] (1151-1154 он) * [[Святослав Ольгович]] (1154-1164 он) * Олег Святославич (1164 он) * [[Святослав Ольгович (Киевийн ван)|Святослав Ольгович]] (1164-1177 он) * [[Ярослав Всеволодович (Черниговын ван)|Ярослав Всеволодович]] (1176–1198 он) * [[Игорь Святославич]] (1198–1201/1202 он) * [[III Олег Святославич|Олег Святославич]] (1201/1202–1204 он) * [[IV Всеволод Святославич|Всеволод Святославич]] (1204–1206/1208 он) * [[Глеб Святославич (Черниговын ван)|Глеб Святославич]] (1206/1208–1215/1220 он) * [[Мстислав Святославич (Черниговын ван)|Мстислав Святославич]] (1215/1220–1223 он) * [[Михаил Всеволодович]] (1223–1235 он) * [[Мстислав Глебович]] (1235–1239/1241 он) * [[Ростислав Михайлович]] (1241–1242 он) * Михаил Всеволодович (1242–1246 он) }} == Мөн үзэх == * [[Северщина]] == Ном зүй == * Голубовский Н. История Северской Земли до половины XIV ст. Київ 1882 * Зайцев А. Черниговское Княжество, древнерусские княжества X&nbsp;— XIII ст. М. 1975 [[Ангилал:Оросын вант улс]] [[Ангилал:Украины түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Чернигов]] [[Ангилал:Чернигов мужийн түүх]] pwxfxr0nxo6n0u98p9fwpwddl2x043y Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль 0 117857 872552 851201 2026-10-04T22:24:25Z Enkhsaihan2005 64429 872552 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дээд сургууль | Name = Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль | Logo = Double seal University of Halle-Wittenberg.svg | Logogrösse = 200x125px | Motto = | Gründungsdatum = 1502 оны аравдугаар сарын 18 ([[Виттенберг]])</br> 1694 оны долоодугаар сарын 1 ([[Халле (Заале)|Халле]])</br> 1817 оны дөрөвдүгээр сарын 11-нд нэгдсэн | Ort = [[Халле (Заале)|Халле]] ба [[Виттенберг]] | Bundesland = [[Саксон-Анхальт]] | Staat = {{DEU}} | Leitung = Кристиан Тийтье<ref>[https://www.rektor.uni-halle.de/ Rektorat] auf uni-halle.de (zuletzt abgerufen am 30. Juli 2019).</ref> | Leitungstitel = Ректор | Studentenzahl = 21.000 <small>''(2020/21 оны хичээлийн жилд)''<ref name="Presse-130-2021">[https://pressemitteilungen.pr.uni-halle.de/index.php?modus=pmanzeige&pm_id=5295 ''Universität Halle Pressemitteilung, 3.700 neue Studierende - Uni Halle startet mit Immafeier auf dem Uniplatz ins Wintersemester''], abgerufen am 4. Oktober 2021</ref> | Mitarbeiterzahl = 5.843 (2015 он) | davon Professoren = 301 (2019)<ref name="Statistiken 2019">[https://www.prorektoratse.uni-halle.de/stabsstelle/1066734_2805267/ ''Die Uni in Zahlen''.] 31. Dezember 2019, abgerufen am 8. November 2020.</ref> | Trägerschaft = Улсын | Jahresetat = | Website = [http://www.uni-halle.de/ www.uni-halle.de] }} '''Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль''' ({{lang-de|Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg}}) нь [[Герман|Герман Улсын]] [[их сургууль]] бөгөөд 1502 онд [[Виттенберг]]т эхлээд үүсгэн байгуулагдсан ''[[Виттенбергийн Их Сургууль]]'' ба сүүлд байгуулагдсан [[Бранденбургийн Маркт Улс|Бранденбургийн Маркт Улсын]] их ван [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрихийн]] санаачлагаар 1694 онд [[Халле (Заале)|Халле]]д байгуулагдсан ''Фрийдрихийн Их Сургууль'' хоёр 1817 онд нэгдсэнээр бий болсон түүхтэй. [[Пиетизм]] ба [[гэгээрлийн үе|гэгээрлийн эрин үеийн]] төв хэмээгдэх тул уг их сургууль нь удалгүй Герман улсдаа хамгийн чухалд тооцогдох их сургууль болжээ.<ref>Oswald Hauser: ''Das geistige Preußen''. Kiel 1985</ref> Их сургуулийн өнөөгийн нэрийг 1933 оны арваннэгдүгээр сарын 10-нд [[Мартин Лютер]]ын төрсний 450 жилийн ойг тохиолдуулан түүний нэрэмжит болгосон аж. 1994 онд Халлегийн салбар их сургуулийн 300 жилийн ойг тэмдэглэсэн бол дараа нь найман жилийн хойно буюу 2002 онд [[Виттенберг|Лютерштадт Виттенберг]] дэх их сургуулийнх нь 500 жилийн ойн баярыг хийсэн байна. Өргөн хүрээний сургалтын хөтөлбөрөөс нь шалтгаалан тус их сургуулийг бүрэн их сургууль (бүх мэргэжлийн сургалтын хөтөлбөртэй) гэж тооцно. Хэд хэдэн [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтнууд]] энэ их сургуульд багшилж байсан ба эмч [[Эмил фон Бээринг]], химич [[Херманн Штаудингер]], физикч [[Густав Херц]], химич [[Карл Циглер|Карл Цийглер]] нарыг тоочиж болох юм. == Түүх == === Виттенбергийн Их Сургууль === [[Файл:Uni-Halle-1836.jpg|thumb|right|Халле дахь их сургуулийн байр (1836 он), өнөөгийн Арслантай байр]] 1502 оны аравдугаар сарын 18-нд Саксоны их ван [[III Фрийдрих (Саксон)|Цэцэн Фрийдрих]]ийн хүслээр Виттенбергийн Их Сургуулийг (мөн ''Лойкореа'' гэх) [[Лайпцигийн хуваагдал|Лайпцигийн хуваагдлын]] дараа [[Саксоны Их Вант Улс]] дахь анхны их сургууль болон байгуулагдсан ажээ.<ref name=BO>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/252769/Martin-Luther-University-of-Halle-Wittenberg |title=Britannica Online |access-date=2012-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513103310/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/252769/Martin-Luther-University-of-Halle-Wittenberg |archive-date=2013-05-13 |url-status=live }}</ref> Анх байгуулагдахдаа Саксоны улсын захиргааны хуульч, теологич, эмч нарыг бэлтгэх зорилготой байв. Байгуулагдсанаас хойш таван жилийн дараа их ван Фрийдрих шинэ их сургуулийг [[Виттенбергийн ордон]]той нэгтгэв. Анхны ректор нь Мартин Поллих байв. Агуулга бүтцийн хувь Виттенбергийн Их Сургууль нь тухайн үед Германд байсан их сургуулиудад түшиглэсэн байна. Цэцэн Фрийдрих өөрийн эрхийг шилжүүлснээр тус их сургууль нь 16-р зуунд өөрийн гэсэн [[шүүх тогтолцоо]] бүхий онцгой эрхтэй болжээ. Энэ хугацаанд европ тив дэх хамгийн чухал теологийн төвүүдийн нэг болон хөгжив. [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапартын]] үед тус их сургууль хэд хэдэн удаа хаагдаж байв. Хамгийн сүүлд 1814 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд хаагдсан байдаг. 1815 оны [[Венийн конгресс]]оор Виттенбергийг тойрсон Саксоны нутаг дэсвгэр нь [[Прусс]]т очив. Үүний үр дүнд Виттенбергийн Их Сургуулийг Халле руу нүүлгэн шилжүүлсэн ба 1817 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Фрийдрихийн Их Сургуультай нэгтгэн Халле-Виттенбергийн Их Сургууль байгуулагдав. Их сургууль байсан байрыг эвангелийн номлогчийн сургууль болгосон нь өнөөгийн [[Лютерын өргөө]]ний байр юм. Үүгээр Виттенберг хот нь өөрийн хамгийн чухал хүрээлэнгээ алдсан ба эндээс гарнизоны болон аж үйлдвэрийн хот болон хөгжих эхлэл тавигджээ. Их сургуулийг дахин нээх оролдлогууд нь амжилт олоогүй. Харин [[Зүүн Германы тайван хувьсгал|тайван замаар төрийн эргэлт]] хийсний дараа 1990 онд Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургуультай хийсэн хамтын ажиллагааны хүрээнд 1994 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд Лойкореа санг үүсгэн байгуулсан юм. === Фрийдрихийн Их Сургууль === III Фрийдрихийн (Бранденбургийн их ван, сүүлд Пруссийн I Фрийдрих хан болсон) санаачлагаар Магдебургийн Херцогт Улсын өмнөд биед нэгэн шинэ их сургууль байгуулагдах ёстой байв. Халле хотод байсан [[Рыцарийн академи]] нь өдөр өдрөөр хөгжин цэцэглэж буй тус хотын хэрэгцээг хангаж чадахаасаа нэгэнт өнгөрсөн байв. Венийн ба Дресдений ордныхоны хоорондын удаан хугацааны маргааны дараа [[I Леопольд (Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн)|I Леопольд]] [[Кайзер|хаан]] эцэст нь их сургууль нээх зөвшөөрлийг өгчээ. 1694 оны зургаадугаар сарын 30-нд [[курфюрст|их ван]] III Фрийдрих Халле руу нүүв. Нүүх үеэр нь олон тооны морьт оюутнууд, , бие хамгаалагчид, хэнгэрэгт хөгжимчид ба бүрээчид, хотын оршин суугчид түүнийг угтан авсан байна. Лайпцигийн хаалган дээр хотын зөвлөл болон профессорууд нүүн ирэх III Фрийдрихийг хүлээн авчээ. Долоодугаар сарын 2-нд факультетийн деканууд хоёр ''doctores theologiae'' (теологийн доктор), найман ''doctores iuris'' (хууль зүйн доктор), арван ''doctores medicinae'' (анагаах ухааны доктор), гучин ''magistri'' (магистер) цолыг олгосон аж. Үүгээр тус шинэ их сургуулийн гарааг эхлүүлэв.<ref>Richard Fick (Hrsg.): Auf Deutschlands hohen Schulen - Eine illustrierte kulturgeschichtliche Betrachtung deutschen Hochschul- und Studentenwesens. Verlag Hans Ludwig Thilo, Berlin 1900, S. 382.</ref> Их сургуулийг байгуулагдах үед онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн сурган хүмүүжүүлэгчдийн дотор эрх зүйч багш ба гүн ухаантан [[Христиан Томазиус]] мөн гүн ухаантан [[Христиан Вольф (гэгээрүүлэгч)|Христиан Вольф]] нар байв. Томазиусын онол, ёс зүйн сурах бичгүүд нь Халлегийн их сургуулийг германы [[гэгээрлийн үе|Гэгээрлийн эрин үеийн]] тулах цэг болсон байдаг. Дараагийн жилүүдэд 1698 онд үүсгэн байгуулагдсан [[Франкийн Нийгмийн Сан]]тай зөрчил үүссэн нь энэ сан тухайн үедээ германы [[Пиетизм]]ийн төв болон хөгжсөнөөс үүдэлтэй. == Их сургуулийн факультет == [[Файл:Uni Halle Universitaetsplatz Mel LG alt.jpg|thumb|right|Их сургуулийн талбай]] * Теологийн факультет (''Theologische Fakultät'') ** Сүмийн түүх ба библи судлалын хүрээлэн (''Institut für Bibelwissenschaft und Kirchengeschichte'') ** Системчилсэн теологи, практик теологи ба шашин судлалын хүрээлэн (''Institut für Systematische Theologie, Praktische Theologie und Religionswissenschaft'') * Хуулийн ба эдийн засгийн шинжлэх ухааны факультет (''Juristische und wirtschaftswissenschaftliche Fakultät '') ** Хуулийн тэнхим (''Juristischer Bereich'') ** Эдийн засгийн тэнхим (''Wirtschaftswissenschaftlicher Bereich'') * Анагаах ухааны факультет (''Medizinische Fakultät '') ** Анагаахын дархлаа судлалын хүрээлэн (''Institut für Medizinische Immunologie'') ** Анагаахын микробиологийн хүрээлэн (''Institut für Medizinische Mikrobiologie'') ** Анагаах ухааны түүх ба ёс зүйн хүрээлэн (''Institut für Geschichte und Ethik der Medizin'') ** Анагаахын тархвар судлал, биометри ба мэдээлэл зүйн хүрээлэн (''Institut für Medizinische Epidemiologie, Biometrie und Informatik'') ** Анатоми ба эсийн биологийн хүрээлэн (''Institut für Anatomie und Zellbiologie'') ** Байгаль орчны хор судлалын хүрээлэн (''Institut für Umwelttoxikologie'') ** Молекулын анагаах ухааны хүрээлэн (''Institut für Molekulare Medizin'') ** Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэн (''Institut für Medizinische Soziologie'') ** Нөхөн сэргээх анагаах ухааны хүрээлэн (''Institut für Rehabilitationsmedizin'') ** Өрхийн анагаахын хүрээлэн (''Institut für Allgemeinmedizin'') ** Патологийн хүрээлэн (''Institut für Pathologie'') ** Физиологийн химийн хүрээлэн (''Institut für Physiologische Chemie'') ** Хүний генетикийн хүрээлэн (''Institut für Humangenetik'') ** Эм зүй, хор судлалын хүрээлэн (''Institut für Pharmakologie und Toxikologie'') ** Эрүүл мэнд ба сувилал зүйн шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Gesundheits- und Pflegewissenschaft'') ** Эрх зүйн анагаахын хүрээлэн (''Institut für Rechtsmedizin'') ** Юлиус-Бернштайны нэрэмжит Физиологийн хүрээлэн (''Julius-Bernstein-Institut für Physiologie'') * Гүн ухааны факультет I (''Philosophische Fakultät I'') ** Дорно дахин судлалын хүрээлэн (''Orientalisches Institut'') ** Нийгэм судлалын хүрээлэн (''Institut für Soziologie'') ** Сэтгэл судлалын хүрээлэн (''Institut für Psychologie'') ** Түүхийн хүрээлэн (''Institut für Geschichte'') ** Угсаатны зүй ба гүн ухааны хүрээлэн (''Institut für Ethnologie und Philosophie'') ** Улс төрийн шинжлэх ухаан ба япон судлалын хүрээлэн (''Institut für Politikwissenschaft und Japanologie'') ** Урлагийн түүх ба европын археологийн хүрээлэн (''Institut für Kunstgeschichte und Archäologien Europas'') ** Эртний шинжлэх ухаан судлалын хүрээлэн (''Institut für Altertumswissenschaften'') * Гүн ухааны факультет II (''Philosophische Fakultät II'') ** Англи ба Америк судлалын хүрээлэн (''Institut für Anglistik und Amerikanistik'') ** Герман судлалын хүрээлэн (''Germanistisches Institut'') ** Роман судлалын хүрээлэн (''Institut für Romanistik'') ** Слав судлалын семинар (''Seminar für Slavistik'') ** Спортын шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Sportwissenschaft'') ** Хөгжим, хэвлэл мэдээлэл, ярианы шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Musik, Medien- und Sprechwissenschaften'') * Гүн ухааны факультет III (''Philosophische Fakultät III'') ** Сурган хүмүүжүүлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Pädagogik'') ** Дунд сургуулийн сурган хүмүүжүүлэх ухаан ба бага сургуулийн сурганы хүрээлэн (''Institut für Schulpädagogik und Grundschuldidaktik'') ** Хөгжлийн бэрхшээлтнийг сурган хүмүүжүүлэх хүрээлэн (''Institut für Rehabilitationspädagogik'') ** Католикийн теологи ба түүний сурганы хүрээлэн (''Institut für katholische Theologie und ihre Didaktik'') * Байгалийн шинжлэх ухааны факультет I (''Naturwissenschaftliche Fakultät I'') ** Биологийн хүрээлэн (''Institut für Biologie'') ** Биохими ба биотехнологийн хүрээлэн (''Institut für Biochemie und Biotechnologie'') ** Эм зүйн хүрээлэн (''Institut für Pharmazie'') * Байгалийн шинжлэх ухааны факультет II (''Naturwissenschaftliche Fakultät II'') ** Математикийн хүрээлэн (''Institut für Mathematik'') ** Физикийн хүрээлэн (''Institut für Physik'') ** Химийн хүрээлэн (''Institut für Chemie'') * Байгалийн шинжлэх ухааны факультет III (''Naturwissenschaftliche Fakultät III'') ** Агрономи ба хүнсний шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Agrar- und Ernährungswissenschaften'') ** Дэлхий судлал ба газар зүйн хүрээлэн (''Institut für Geowissenschaften und Geographie'') ** Мэдээлэл зүйн хүрээлэн (''Institut für Informatik'') * Инженерийн шинжлэх ухааны төв (''Zentrum für Ingenieurwissenschaften''; 2006 онд нээгдсэн ч, 2016 онд буцаад хаагдсан) == Их Сургуулийн багш нар == === Халле (1694–1817 он) === {{columns-list|colwidth=25em| * [[Файт Лудвиг фон Зеккендорф]] (1626–1692 он), төрийн зүтгэлтэн, их сургуулийг үүсгэн байгуулагч канцлер * [[Кристиан Томазиус]] (1655–1728 он), эрх зүйч, гүн ухаантан, тус их сургуулийг үүсгэн байгуулагчдын нэг * [[Фрийдрих Хофманн]] (1660–1742 он), эмч * [[Христиан Вольф (гэгээрүүлэгч)|Христиан Вольф]] (1679–1754 он), гүн ухаантан, хуульч, математикч * [[Иоханн Хайнрих Шулце]] (1687–1744 он), өргөн мэдлэгтэн }} == Виттенберг (1502–1817 он) == {{columns-list|colwidth=25em| * [[Андреас Боденштайн]] (1480–1541 он), шинэчлэгч * [[Мартин Лютер]] (1483–1546 он), [[Протестант шинэчлэл|шинэчлэлийн]] эцэг * [[Филипп Меланхтон]] (1497–1560 он), шинэчлэгч * [[Николаус Лудвиг фон Цинцендорф]] (1700–1760 он), гүн ухаантан, хуульч, математикч * [[Иоханн Райнхолд Фостер]] (1729–1798 он), теологич, ургамал зүйч }} === Халле-Виттенберг (1817 оноос хойш) === {{columns-list|colwidth=25em| * [[Хайнрих Лео]] (1799–1878 он), түүхч * [[Эдуард Хайне]] (1821–1881 он), математикч * [[Карл Броккелманн]] (1868–1956), дорно дахин судлаач * [[Феликс Бернштайн]] (1878–1956), математикч * [[Густав Херц]] (1887–1975 он), физикч, Нобелийн шагналт 1925 он * [[Карл Циглер|Карл Цийглер]] (1898–1973), химич, Нобелийн шагналт 1963 он * [[Баасанжавын Сэвжидмаа]] (* 1977), анагаах ухааны доктор, хүний их эмч * [[Бернхард Шпринг]] (* 1983), зохиолч, сэтгүүлч }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Universität Halle (Saale)|Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль}} * [http://www.uni-halle.de/ Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн албан ёсны цахим хуудас] (германаар) * [http://www.studienangebot.uni-halle.de/ Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн сургалтын хөтөлбөр] (германаар) * [http://www.catalogus-professorum-halensis.de/ Их сургуулийн профессоруудын жагсаалт] (германаар) == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Германы их сургууль|Халле-Виттенберг]] [[Ангилал:Саксон-Анхальтын их сургууль]] [[Ангилал:Халле-Виттенбергийн их сургууль| ]] [[Ангилал:Винкелманн-Медаль шагналтан]] [[Ангилал:Виттенберг]] [[Ангилал:Халле (Заале)]] [[Ангилал:1817 онд байгуулагдсан]] d9d4pnpr2pvimcg392fd9xv2iqedb2o Роман Полански 0 119766 872557 865202 2026-10-05T02:00:21Z Raippa-Valli 107856 File 872557 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polanski_1969.png|thumb|Polanski (1969)]] '''Роман Полански''' ({{lang-en|Roman Polanski}}, {{lang-pl|Roman Polański}}; төрөхөд '''Раймунд Роман Тьерри Либлинг''', польш. Rajmund Roman Thierry Liebling нэртэй байсан; 1933 оны 8-р сарын 18-нд [[Парис]] хотод төрсөн) -польш, францын алдарт кино найруулагч, кино зохиолч, кино продюсер болон кино жүжигчин. [[Файл:Roman Polanski 2011 2. (cropped).jpg|thumb|Роман Полански. 2011 он]] Поланскийн эцэг эх нь еврей гаралтай польш хүмүүс байсан. Тэд 1937 онд Парисаас [[Краков]] руу нүүж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2 дугаар дайн]] эхэлсний дараа Краковын геттод хоригдож байжээ. Дайны үеэр Поланскийн эх, эмэг эх хоёр Освенцимд, авга ах нь Бухенвальд дахь хорих ангид нас баржээ. Роман хүү зугтаж чадсан бөгөөд нэрээ сольж хэд хэдэн гэр бүл дамжин асрамжинд удаан хугацаагаар амьдарсан байна. Р.Полански эхлээд Их Британид (1963-1967) дараа нь АНУ-д (1968-1976) сүүлд 1976 онд Францын иргэн болж тэндээ 1977 оноос хойш ажиллаж амьдарсан байна. == Намтар == Рэймонд Роман Тьерри Либлинг 1933 оны наймдугаар сарын 18-ны орой Парист төржээ. Түүний эцэг нь Мойзес Либлинг (1903-1983) ба эх нь Була Либлинг (төрөхдөө Катц-Предборска; 1900-1943) байжээ. Романы эцэг Польшийн еврей хүн байсан. Польшийн Краков хотод төрсөн тэрээр 1920-иод оны сүүлээр гэр бүлээсээ салж, зураач болохоор Парис хотыг зорьжээ. Эх Була анхны нөхрөөсөө салаад Моизестэй үерхэж байгаад 1932 оны намар гэрэлсэн байна. Моизес, Була нар ямар нэг шашин шүтлэг баримтладаггүй байжээ. Тэд Парис хотод идээшэхгүй гэр бүлээрээ 1937 онд Краков руу нүүжээ. Дайн эхлээд еврейчүүдийг мөрдөн мөшгиж эхлээд тэдний гэр бүл 1939 онд Краков дахь еврейчүүдийг хорих ангид оржээ. Сүүлд 1943 оны 2 дугаар эх Була-г Освенцим дахь хорих анги руу шилжүүлж эх нь нас барсан байна. '''Ромек''' /бага насанд нь ингэж дууддаг байсан/ хүү айл айл хэсч амьдарсааар байжээ. Эцэг Мойзес нь Майтхаузен шоронд байж байгаад дайны дараа 1946 онд Ванда гэх эмэгтэйтэй гэрлэсэний дараа эцэг хүү хоёр овогоо Полански болгож өөрчилсөн байна. Дайны дараа Роман Полански мэрэгжлийн дугуйн спортоор хичээллэж байгаад 1948 онд орхисон байна. 1948 онд Роман Полански Краков дахь хүүхдийн театрын захирал Мария Билизанка-тай танилцсан байна. 1951 онд тэрээр Краков дахь Улсын дүрслэх урлагийн дунд сургуульд шилжиж, 1952 оны 2-р сард захиралтайгаа таарахгүй сургуулиасаа хөөгдөөд [[Катовице]] хотын урлагийн сургууль орж төгсч дунд боловсролтой болжээ. 1954 онд тэрээр польшийн Үж хот /Lodz/ дахь Улсын кино урлагийн сургуулийн найруулагчийн ангид элссэн тул цэргийн албанаас зайлсхийх боломжтой болжээ. 1955 оны сүүлчээр Полански анхны богино хэмжээний "Унадаг дугуй" киногоо бүтээж өөрөө гол дүрд тоглосон байна. Поланскийн олон нийтэд толилуулсан анхны кино бол [[Гданьск|Гданск]], [[Сопот (Польш)|Сопот]] хотод зураг авалтаа хийсэн "Хувцасны шүүгээтэй хоёр" (1958) богино хэмжээний кино юм. Киноны хөгжмийг Кшиштоф Комеда бичсэн бол гол дүрд Хенрик Клуба, Якуб Голдберг нар тогложээ. Харин Полански хувцасны шүүгээ үүрсэн тайван эрчүүдэд хэрцгийгээр халдсан хулигаануудын нэгний дүрд тоглосон юм. Энэ киноны ачаар Полански анх удаа хэд хэдэн кино наадамд ([[Брюссель]], Оберхаузен, [[Сан-Франциско]] зэрэг) оролцож нэр хүндтэй болсон. Энэ үеэр Полански кино сургуулийн шилдэг оюутан, Европын хамгийн ирээдүйтэй залуу найруулагчдын нэг болжээ. Дараа нь 1958 онд Полански жүжигчин [[Барбара Квятковска|Барбара Квятковскатай]] танилцаж, түүнд дурлаад 1959 оны 9-р сарн 9-нд гэрлээд 1962 онд салжээ. Роман Полански 1962 онд «Усан дахь хутаг» (польш. Nóż w wodzie) алдарт киногоо найруулсаны дараа тэр Польшоос явсан. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д Роман продюсер Пьер Рустан түүнийг кино зохиолч Жерар Брактай танилцуулж, удалгүй тэд найзууд болсон байна. 1968 оны нэгдүгээр сарын 20-нд Роман Полански, Шэрон Тэйт нар гэрлэжээ. Мөн онд Полански 21-р [[Каннын кино наадам|Каннын кино наадмын]] шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд уригдсан боловч 1968 оны 5-р сард болсон үйл явдлын улмаас наадам шагналгүй тасалдсан. Полански "Далайн эрэг дээрх нэг өдөр" (1970) киноны зохиолыг бичсэн бөгөөд дараа нь өөрөө найруулсан. 1976 онд Р.Полански Францын иргэншилтэй болсон. 1977 онд Америкийн 13 настай загвар өмсөгч Саманта Гэйли гэгч түүнийг хүчингийн хэрэгт буруутгаж байжээ. Тэрээр 1978 оны 1-р сарын 31-нд шүүхийн шийдвэрийг хүлээлгүй АНУ-аас Лондон руу, дараа нь Франц руу зугтсан байна. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Полански, Роман}} [[Ангилал:Роман Полански| ]] [[Ангилал:Польшийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Польшийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Сезар шагналтан]] [[Ангилал:Европын кино академийн шагналтан]] [[Ангилал:Эхо-Сонгодог шагналтан]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Краковын гетто дахь хоригдол]] [[Ангилал:Холокостын амьд үлдэгч]] [[Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Польшийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Парисын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Францын хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] cpdx7043klotaldy4102os6atqg1a3i 872566 872557 2026-10-05T02:52:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 872566 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polanski_1969.png|thumb|Polanski (1969)]] '''Роман Полански''' ({{lang-en|Roman Polanski}}, {{lang-pl|Roman Polański}}; төрөхөд '''Раймунд Роман Тьерри Либлинг''', [[Польш хэл|польш.]] ''Rajmund Roman Thierry Liebling'' нэртэй байсан; 1933 оны 8-р сарын 18-нд [[Парис]] хотод төрсөн) -польш, францын алдарт кино найруулагч, кино зохиолч, кино продюсер болон кино жүжигчин. [[Файл:Roman Polanski 2011 2. (cropped).jpg|thumb|Роман Полански. 2011 он]] Поланскийн эцэг эх нь еврей гаралтай польш хүмүүс байсан. Тэд 1937 онд Парисаас [[Краков]] руу нүүж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2 дугаар дайн]] эхэлсний дараа Краковын геттод хоригдож байжээ. Дайны үеэр Поланскийн эх, эмэг эх хоёр Освенцимд, авга ах нь Бухенвальд дахь хорих ангид нас баржээ. Роман хүү зугтаж чадсан бөгөөд нэрээ сольж хэд хэдэн гэр бүл дамжин асрамжинд удаан хугацаагаар амьдарсан байна. Р.Полански эхлээд Их Британид (1963-1967) дараа нь АНУ-д (1968-1976) сүүлд 1976 онд Францын иргэн болж тэндээ 1977 оноос хойш ажиллаж амьдарсан байна. == Намтар == Раймунд Роман Тьерри Либлинг 1933 оны 8-р сарын 18-ны орой Парист төржээ. Түүний эцэг нь Мойзес Либлинг (1903-1983) ба эх нь Була Либлинг (төрөхдөө Катц-Предборска; 1900-1943) байжээ. Романы эцэг Польшийн еврей хүн байсан бөгөөд Польшийн Краков хотод төрж 1920-иод оны сүүлээр гэр бүлээсээ салж, зураач болохоор Парис хотыг зорьжээ. Эх Була анхны нөхрөөсөө салаад Моизестэй үерхэж байгаад 1932 оны намар гэрэлсэн байна. Моизес, Була нар ямар нэг шашин шүтлэг баримтладаггүй байжээ. Тэд Парис хотод идээшэхгүй гэр бүлээрээ 1937 онд Краков руу нүүжээ. Дайн эхлээд еврейчүүдийг мөрдөн мөшгиж эхлээд тэдний гэр бүл 1939 онд Краков дахь еврейчүүдийг хорих ангид оржээ. Сүүлд 1943 оны 2 дугаар эх Була-г Освенцим дахь хорих анги руу шилжүүлж эх нь нас барсан байна. '''Ромек''' /бага насанд нь ингэж дууддаг байсан/ хүү айл айл хэсч амьдарсааар байжээ. Эцэг Мойзес нь Майтхаузен шоронд байж байгаад дайны дараа 1946 онд Ванда гэх эмэгтэйтэй гэрлэсэний дараа эцэг хүү хоёр овогоо Полански болгож өөрчилсөн байна. Дайны дараа Роман Полански мэрэгжлийн дугуйн спортоор хичээллэж байгаад 1948 онд орхисон байна. 1948 онд Роман Полански Краков дахь хүүхдийн театрын захирал Мария Билизанка-тай танилцсан байна. 1951 онд тэрээр Краков дахь Улсын дүрслэх урлагийн дунд сургуульд шилжиж, 1952 оны 2-р сард захиралтайгаа таарахгүй сургуулиасаа хөөгдөөд [[Катовице]] хотын урлагийн сургууль орж төгсч дунд боловсролтой болжээ. 1954 онд тэрээр польшийн Үж хот /Lodz/ дахь Улсын кино урлагийн сургуулийн найруулагчийн ангид элссэн тул цэргийн албанаас зайлсхийх боломжтой болжээ. 1955 оны сүүлчээр Полански анхны богино хэмжээний "Унадаг дугуй" киногоо бүтээж өөрөө гол дүрд тоглосон байна. Поланскийн олон нийтэд толилуулсан анхны кино бол [[Гданьск|Гданск]], [[Сопот (Польш)|Сопот]] хотод зураг авалтаа хийсэн "Хувцасны шүүгээтэй хоёр" (1958) богино хэмжээний кино юм. Киноны хөгжмийг Кшиштоф Комеда бичсэн бол гол дүрд Хенрик Клуба, Якуб Голдберг нар тогложээ. Харин Полански хувцасны шүүгээ үүрсэн тайван эрчүүдэд хэрцгийгээр халдсан хулигаануудын нэгний дүрд тоглосон юм. Энэ киноны ачаар Полански анх удаа хэд хэдэн кино наадамд ([[Брюссель]], Оберхаузен, [[Сан-Франциско]] зэрэг) оролцож нэр хүндтэй болсон. Энэ үеэр Полански кино сургуулийн шилдэг оюутан, Европын хамгийн ирээдүйтэй залуу найруулагчдын нэг болжээ. Дараа нь 1958 онд Полански жүжигчин [[Барбара Квятковска|Барбара Квятковскатай]] танилцаж, түүнд дурлаад 1959 оны 9-р сарн 9-нд гэрлээд 1962 онд салжээ. Роман Полански 1962 онд «Усан дахь хутаг» ([[Польш хэл|польш.]] ''Nóż w wodzie'') алдарт киногоо найруулсаны дараа тэр Польшоос явсан. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д Роман продюсер Пьер Рустан түүнийг кино зохиолч Жерар Брактай танилцуулж, удалгүй тэд найзууд болсон байна. 1968 оны 1-р сарын 20-нд Роман Полански, Шэрон Тэйт нар гэрлэжээ. Мөн онд Полански 21-р [[Каннын кино наадам|Каннын кино наадмын]] шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд уригдсан боловч 1968 оны 5-р сард болсон үйл явдлын улмаас наадам шагналгүй тасалдсан. Полански "Далайн эрэг дээрх нэг өдөр" (1970) киноны зохиолыг бичсэн бөгөөд дараа нь өөрөө найруулсан. 1976 онд Р.Полански Францын иргэншил авсан бөгөөд 1977 онд Америкийн 13 настай загвар өмсөгч Саманта Гэйли гэгч түүнийг хүчингийн хэрэгт буруутгаж байжээ. Тэрээр 1978 оны 1-р сарын 31-нд шүүхийн шийдвэрийг хүлээлгүй АНУ-аас Лондон руу, дараа нь Франц руу зугтсан байна. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Полански, Роман}} [[Ангилал:Роман Полански| ]] [[Ангилал:Польшийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Польшийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Сезар шагналтан]] [[Ангилал:Европын кино академийн шагналтан]] [[Ангилал:Эхо-Сонгодог шагналтан]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Краковын гетто дахь хоригдол]] [[Ангилал:Холокостын амьд үлдэгч]] [[Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Польшийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Парисын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Францын хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] 2kt1sy8ytdguyc3v8b95wkbltbud6z8 Жамбын Гомбожав 0 120906 872577 854711 2026-10-05T05:01:59Z Egzs 88168 872577 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Жамбын Гомбожав''' (1941 онд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Асгат сум (Сүхбаатар)|Асгат сумын]] Энх овоот хэмээх газар төрсөн) - Монгол Улсын төр, нийгмийн зүтгэлтэн. 1992-1996 онд Улсын Их Хурлын орлогч дарга асан. == Намтар == Ж.Гомбожав 1941 онд Сүхбаатар аймгийн Асгат суманд малчин, тууварчин Жамбын гурав дахь хүү болж төрсөн. Эцэг Жамба нь бага насандаа шашны мөр хөөж байгаад сүүлд ард болсон гэдэг. Тэрээр 1954 онд Сүхбаатар аймгийн Асгат сумын бага сургуульд, 1960 онд [[Баруун-Урт]] хотын 10 жилийн дунд сургууль төгссөн. * 1964 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит Эдийн засгийн дээд сургуулийг эдийн засагч-статистикч мэргэжлээр төгссөн байна. * 1964 оны намар Дундговь аймгийн Статистикийн товчооны даргаас ажлын гараагаа эхэлж 1970 хүртэл 6 жил ажилласан. * 1972 онд хуучинаар ЗХУКН-н Төв  хорооны дэргэдэх Намын дээд сургуульд сурч төгссөн. * 1972-1983 оны 9-р сар хүртэл Дорноговь аймгийн гүйцэтгэх захиргааны дарга, * 1983-1985 онд Сүхбаатар аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга, * 1985-1991 онд Төв аймгийн дарга бөгөөд АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга,  * 1990-1991 онд Ардын Их Хурлын дарга, * 1990-1992 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Орон нутгийн хурал, захиргааны хэлтсийн дарга, * 1992-1996 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож УИХ-ын дэд дарга болсон. * 1996-2000 онд УИХ-ын гишүүн зэрэг төрийн өндөр албан тушаалыг 36 жил  хашижээ. * 1997 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшин өрсөлдөж байсан. 2001 оноос хувийн салбарт орж “Жамомед” ХХК-ийн зөвлөх, 2005 оноос одоог хүртэл ”Го-орд” ХХК захирал, Богдхаан цогцолбор ТББ –ын тэргүүнээр тус тус ажиллаж буй, үнэнч шударга ёсны үлгэр дуурайлал болсон төр нийгмийн ахмад зүтгэлтэн ажээ. == Шагнал == Ж.Гомбожав Гавъяат эдийн засагч эрхэм хүндтэй цол хүртсэн. Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчдын холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна. {{DEFAULTSORT:Гомбожав, Жамбын}} [[Ангилал:Асгатын (Сүхбаатар) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:АИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 3ydv1570sfxoknidw959jww8mj5bz2z Шүхэрийн Алтангэрэл 0 127498 872563 835362 2026-10-05T02:37:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 872563 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Шүхэрийн Алтангэрэл''' (1951 онд [[Москва]] хотод төрсөн-) 1997-1998 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд байсан. == Намтар == Ш.Алтангэрэл 1975 онд М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их сургуулийг]] орос хэл, утга зохиолын мэргэжилтэй төгссөн. 1975-1993 онд Улсын Багшийн дээд сургууль, Орос хэлний дээд сургууль, Гадааад хэлний дээд сургуульд багш, декан, орлогч захирал байсан. 1993-1996 онд Монголын Үндэсний Ардчилсан Намын суртал мэдээллийн хорооны дарга, 1996-1998 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайдаар ажилласан. 1998-1999 онд Гадаад харилцааны сайдын улс төрийн зөвлөх, 1999-2001 онд Монгол Улсаас Бельгийн Хант улс, Европын Холбонд суугаа Элчин сайд, 2001-2009 онд нийслэл Улаанбаатар хотын АН-ын дарга, 2009-2013 онд Монгол Улсаас Франц улсад сугаа Элчин сайд 2013-2015 оны 6-р сар хүртэл Монгол Улсаас ОХУ-д суугаа Элчин сайд. {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Алтангэрэл, Шүхэрийн}} [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Франц дахь Монголын элчин сайд‎ ]] [[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд‎]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} tk5shjd8yozmst100eu9z9wnnm277oi 872564 872563 2026-10-05T02:43:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 872564 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Шүхэрийн Алтангэрэл''' (1951 оны 1-р сарын 5-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн-) 1997-1998 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд байсан. == Намтар == Ш.Алтангэрэл Гадаад явдлын яамны ажилтан П.Шүхэрийг ЗХУ-д томилолтоор ажиллаж байх үед 1951 онд хүү нь болж төрсөн. Ш.Алтангэрэл 1975 онд М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их сургуулийг]] орос хэл, утга зохиолын мэргэжилтэй төгссөн. 1975-1993 онд Улсын Багшийн дээд сургууль, Орос хэлний дээд сургууль, Гадааад хэлний дээд сургуульд багш, декан, орлогч захирал байсан. 1993-1996 онд [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намы]]<nowiki/>н суртал мэдээллийн хорооны дарга, 1996-1998 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайдаар ажилласан. 1998-1999 онд Гадаад харилцааны сайдын улс төрийн зөвлөх, 1999-2001 онд Монгол Улсаас Бельгийн Хант улс, Европын Холбонд суугаа [[Элчин сайд]], 2001-2009 онд нийслэл Улаанбаатар хотын АН-ын дарга, 2009-2013 онд Монгол Улсаас Франц улсад сугаа [[Элчин сайд]] 2013-2015 оны 6-р сар хүртэл Монгол Улсаас ОХУ-д суугаа Элчин сайд. {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Алтангэрэл, Шүхэрийн}} [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Франц дахь Монголын элчин сайд‎ ]] [[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд‎]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} mez985l12vz8mxw2kwpyxz0ubouf4i6 Сономын Лувсанвандан 0 130812 872561 771866 2026-10-05T02:33:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 872561 wikitext text/x-wiki '''Сономын Лувсанвандан''' (1932 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд суманд]] төрсөн- 1992 онд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) -Монголын нийгмийн зүтгэлтэн, Соён гэгээрүүлэгч, Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор. == Намтар == С.Лувсанвандан 1948 онд Баянхонгор аймгийн Баянзүрх сумын дунд сургууль төгссөн. 1950 онд Улаанбаатар хотын Багшийн сургууль, 1954 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийг тус тус төгссөн. 1963 оноос ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан болсон. 1968 онд Олон улсын Монголч эрдэмтний хоёрдугаар Их хурлыг зохион байгуулах комисс байгуулагдахад даргаар нь [[Базарын Ширэндэв]], нарийн бичгийн даргаар нь доктор С.Лувсанвандан нар томилогдон ажиллаж байсан. С.Лувсанвандан Олон улсын Монголч эрдэмтдийн Их хурлын байнгын хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн  даргаар 1970-1987 онд нийтдээ 17-н жил тасралтгүй ажиллахдаа олон улсын Монголч эрдэмтний 2-5 буюу дөрвөн их хурлыг амжилттай зохион байгуулахад гар бие оролцож байжээ. С.Лувсанвандан Олон улсын монгол судлалд нэр хүндтэй тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг байсан төдийгүй Германы В.Хайссиг, К.Загастер, АНУ-ын [[Оуэн Латтимор|О.Латтимор]], Д.Синор, Францын Л.Амбис, Р.Амайон, Японы Широ Хаттори, Шиго Озова, Г.Абемацу, Италийн Ж.Туччи, Австралийн И.Д.Рахевильз нарын зэрэг тухайн үеийн дэлхийн нэрт монголч эрдэмтэдтэй бичиг соёл, судалгааны өргөн харилцаатай байжээ. БНМАУ-ын ШУА-ийн тэргүүлэгчдийн 1976 оны 12-р сарын 15- ны өдрийн 212 дугаар тогтоолоор Монголч эрдэмтний III их хурлыг зохион байгуулах хорооны даргаар академич Б.Ширэндэвийг, орлогч даргаар ШУА-ийн дэд ерөнхийлөгч, академич Х.Цэрэв, дэд ерөнхийлөгч, академич [[Шагдарын Бира|Ш.Бира]], нарийн бичгийн даргаар Хэл зохиолын хүрээлэнгийн тасгийн эрхлэгч, доктор С.Лувсанвандан нарыг томилсон байна. Энэ үеэс эхлэн Олон улсын монголч эрдэмтний  их хурлыг хуралдуулдаг “Гурван их багш” нь Б.Ширэндэв, Ш.Бира, С.Лувсанвандан нар болсон гэдэг юм. == Бүтээлүүд == С.Лувсанвандан “Монгол утга зохиолын гол баатар” 1965, “Монгол хэлний ойролцоо үгийн товч толь” 1966, “Монголын орчин үеийн уран зохиолын товч түүх” 1968, “Монголын орч үеийн уран зохиолын онол, түүхийн асуудалд” 1973, “Монголын урлагийн уламжлал, шинэчлэл” 1982, “Марксист-ленинист гоо зүй” 1982, “Монголын уран зохиолын дэвшил, социалист реализм” 1987  зэрэг эрдэм шинжилгээний томоохон бүтээлүүд хэвлүүлсэн. == Эрдмийн зэрэг, цол == С.Лувсанвандан 1962 онд “Монголын үргэлжилсэн үгийн зохиолын сайн талын баатрын дүрийн асуудалд” сэдвээр хэл бичгийн ухааны дэд эрдэмтний, 1972 онд Монголын уран зохиолын түүхийн онолын асуудалд” сэдвээр хэлбичгийн шинжлэх ухааны докторын зэргийг ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарт хамгаалсан. 1990 онд тэрээр Профессор цол хүртсэн. == Дурсгал == 2022 оны 9-р сарын 28-ны өдрийн 08 тоот тогтоолоор Соёл, урлаг судлалын хүрээлэнг төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, шинжлэх ухааны доктор, профессор Сономын Лувсанванданы нэрэмжит болгосон. "Лувсанвандан сан"-гийн тэргүүнээр УИХ-ын гишүүн асан [[Лувсанвандангийн Болд]], "Бодь" группийн Ерөнхийлөгч Лувсанвандангийн Болдхуяг, "Лувсанвандан сан"-гийн гүйцэтгэх захирал Ш.Сүхбаатар нар ажилдаг юм. 2023 онд “Сономын Лувсанвандан” түүхэн баримтат номыг Монгол Улсын гавьяат хуульч, Доктор (PhD) [[Ширчингийн Сүхбаатар]] бүтээжээ. {{DEFAULTSORT:Лувсанвандан, Сономын}} [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:1992 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Богдын (Баянхонгор) хүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч‎]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын түүхч]] [[Ангилал:Хэл зүйч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:20-р зууны эрдэмтэн]] 9px5pc5mxcxgodt3k92svitg9jcxi19 Белград дахь Бурханы шашны сүм 0 136245 872568 872509 2026-10-05T02:59:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 872568 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kalmyk Temple in Belgrade.JPG|thumb|Белград дахь Халимаг сүм. 1944 он.]] '''Белград дахь Бурханы шашны сүм''' ([[Серби хэл|серб]]. ''Калмички будистички храм у Београду'') — [[Оросын иргэний дайн]], Коммунист дэглэмээс зугтааж [[Югославын хаант улс|Югославын хаант улсын]] нийслэл [[Белград]] хотод цагаачилж очсон [[Халимаг ястан|халимагууд]] ном хуруулах зорилготой барьж 1929 оны 12-р сарын 12-нд үүдээ нээжээ. Энэ сүм 1944 онд хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. == Байрлал == Уг сүм нь өнөөдөр Белград хотын Звездара дүүргийн "Učiteljsko Naselje" ([[Монгол хэл|монгол]]. ''Багш нарын хороолол'') гэдэг хороололд байрладаг байсан юм. Багш нарын дүүрэг нь Белградын хотын "Конарник" хэмээх томоохон хорооллын нэг хэсэг юм. Энэхүү ариун сүм оршиж байсан гудамжийг Будистичка (Буддист) гэж нэрлэсэн бөгөөд өнөөдөр Будванска (Будва гудамж, [[Серби хэл|серб]]. ''Budvanska'') гэдэг нэртэй болжээ. == Түүх == Оросын 1917 оны Социалист хувьсгалаас зугтан 1920 оны 4-р сараас 1923 оны сүүл хүртэл 500 орчим арай илүү боловсролтой, чинээлэг язгууртан гаралтай [[Халимаг ястан|халимагууд]] Европ руу дүрвэн цагаачилж, тэдний 400 орчим нь Сербийн [[Белград|Белградад]] суурьшсанаар Европ дахь хамгийн том халимагуудын нийгэмлэг бий болсон түүхтэй. Тэдгээр халимагууд эхлээд Белградын зүүн захын Карабурма, Булбулдер, Цветкова Пяца, Црвени Крст гэх дүүргүүдэд голчлон суурьшиж байгаад ихэнх нь тухайн үед Белградын захын Мали Мокри Луг тосгонд бөөгнөрөн амьдрах болжээ. Тэдний нийгэмлэгт хэд хэдэн лам нар байсан тул 1923 онд өнөөгийн "''Vojislava Ilića'' " буюу Воислава Илича гудамжны 47 тоот байшинд цагаач халимагуудын шашны үйл ажиллагаанд зориулж өрөө түрээслэж ном хурдаг байжээ. 1925 онд тэд Метохийска гудамжны 51-р байранд нүүж, ойролцоо Бурханы шашны сүмээ барих ажилдаа оржээ. Халимагуудыг Оросын эзэн хааны армийн хурандаа асан [[Абуша Алексеев]] (1886–1938), Буддын шашны лам Манчуда Буринов (1872–1928) нар удирдаж байжээ. Тэд 1929 оны 4-р сард Белградад өөрсдийн шашны байгууллагыг албан ёсоор байгуулж, Абуша Алексеевийг тэргүүнээрээ сонгосон байна. Энэ үеэр тоосгоны үйлдвэртэй Милош Ячимович ([[Серби хэл|серб]].''Miloš Jaćimović'', 1858-1940)-ийн үйлдвэрт олон Халимагууд ажиллаж байсан бөгөөд удалгүй тэрээр тэдний нийгэмлэгт томоохон хандив өгчээ. 1928 онд тэрээр сүм хийд баригдсан газрыг хандиваар авч өгч, барилгын материал, тоосго, дээврийн хавтангаар хангасан байна. Тэр жилдээ Халимагууд сүм барих зөвшөөрлийг улс төрийн болон Сербийн үнэн алдартны сүмийн эрх баригчдаас авчээ. Югославын I Александр хаан тэдэнд санхүүгийн хувьд мөн тус дэм үзүүлсэн байна. Байнгын ажиллагаатай сүмийг барихаас өмнө 1928 онд Белград дахь Халимагийн шашны тэргүүн багш ламтан Манчуда Буринов нас барж, сүм хийд оршин тогтнох хугацаанд, түүний оронд Санжи Умалдинов (1882-1946) сүмийн хамба ламаар суусан байна. 1929 оны 12-р сарын 12-нд сүмийг аравнайлж үүд хаалгаа нээж ном хурж эхлүүлсэн юм. Үүнд [[Чехословак]], [[Франц]] дахь Халимагуудын төлөөлөл мөн сүмийн нээлтэд ирсэн байна. Мөн Белград дахь Оросын байгууллагуудын төлөөлөгчид, тэр дундаа Доны болон Терекийн казакуудын атаманууд ирсэн учир нь халимагууд Оросын Эзэнт гүрэнд ихэвчлэн морин цэргийн ангиудад алба хаадаг байсантай холбоотой. Уг сүмд 150 хүн орох багтаамтжтай байжээ. Удалгүй сүм нь хүмүүсийн болон жуулчдын сонирхлыг татахуйц газар болж, жуулчдын хөтөчдийн жагсаалтад бичигдсэн бөгөөд түүний барьсан гудамжийг албан ёсоор "Буддын" гудамж гэж нэрлэх болжээ. Хотын захиргаа сүмд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх болсон тул 1935 онд сүмийг сэргээн засварлаж, өргөтгөж, үндсэн ханыг будаж чимэглэсэн юм. Буддын шашинтай орнуудаас маш алслагдсан сүмд шашны үйл ажиллагаанд шаардлагатай эд өлгийн зүйлс олддоггүй ховор байв. Хөрш зэргэлдээ Румын улсын [[Бухарест]] дахь Японы Элчин сайдтай холбоо тогтоож 1934 оны 3-р сарын 25-нд Буддагийн том хүрэл хөшөө Токиогоос авчирч аравнайлсан байна. Буддагийн хөшөөтэй хамт шашны нэмэлт хэрэгсэл (бөмбөр, гон г.м) ирсэн боловч ачааг гаалийн газар барьцаалж халимагуудаас их хэмжээний мөнгө гаргуулахыг хүссэн байна. Тал бүрийн дэмжлэг хөөцөлдөөнөөр Югославын хаант улсын Хууль зүйн яам буддын шашны сүмд үйл ажиллагаа явуулэх эрх олгоод сүмийн үйл ажиллагаанд зориулсан ачааг гаалийн татваргүй оруулах зөвшөөрөл олгож байжээ. Тэдгээр цагаачдын нэг болох халимаг эмч, түүхч, нийгмийн зүтгэлтэн "Хар" хэмээх Даваагийн Рэнцэн ([[Халимаг хэл|халимаг]]. ''Эрэнжэн Хара-Даван,'' [[Орос хэл|орос]]''. Эренджен Даваевич Даваев'') сүмийг босгох ажилд идэвхитэй оролцож байжээ. Энэ сүм нь 1929 онд Европ дахь Буддын шашны анхны сүмүүдийн нэг болж баригдсан бөгөөд 1944 оны намар хүртэл шашны үйл ажиллагаа явуулж байгаад халимагуудыг явсаны дараа 1960-аад оны дундуур нураан буулгасан байна. == Белград дахь халимагууд == Энэхүү Ариун сүмийн дэргэд Халимагууд Буддын шашны оюун санааны зөвлөлийг байгуулсан бөгөөд энэ нь Сербийн бүх нутаг дахь халимагуудын төвлөрөл байсан боловч Европын бусад хэсгээс ирсэн Халимагийн бүлгүүдтэй холбоотой байсан юм. Торгууд гүнж [[Ниржидмаа гүнж|Ниржидмаа]] 1933 оны 9-р сарын 20-нд тус сүмд зочилж /гэрэл зураг байдаг/ байжээ. Сүмд Төвөд буддын шашны сургаал, халимаг хэлний хичээл зэргийг заадаг байжээ. Тэдний гадаад төрх байдлаас шалтгаалан нутгийн иргэд тэднийг "хятад" гэж нэрлэдэг байв. Цагаачдын хүйсийн харьцаа нэг эмэгтэй-таван эрэгтэй ноогддог их зөрүүтэй байсан тул Белградад тэдний тоо 500-аас хэтрээгүй байна. Нутгийн иргэдтэй найрсаг харилцаатай байсаны үр дүнд Халимаг-Сербийн гэрлэлт бий болж, зарим Халимаг эрчүүд Серб эмэгтэйчүүдтэй гэрлэх болжээ. Тэр үеийн гэрчүүдийн мэдээлснээр тэдгээр гэрлэлтийн хүүхдүүд "цагаан царайтай, онигор нүдтэй байсан" гэдэг. Сүм орчим үзэсгэлэнтэй сарнайн цэцэрлэгтэй байсан бөгөөд салхи үлээхэд салхины хонх хөгжим эгшиглэдэг байсан гэдэг. Халимагууд ихэвчлэн хөршүүдээ цайгаар дайлдаг байсан бөгөөд шашны баяраар хөршийн хүүхдүүдэд бэлэг сэлт тарааж өгдөг байжээ. 1934 онд Буддын шашны ёс заншлын дагуу, сүм хийдэд хандив өргөл барьж байсан Югославын I Александр хаан [[Марсель|Марсельд]] алагдсанаас хойш 49 хоногийн дараа мөргөл үйлдэж хойд насандаа сайн төрөл олох ном хурж байжээ. Өөр нэг буянтан бол 1929-1932 онд Белградад суугаа АНУ-ын Элчин сайд [[Жон Динли Принс]] байсан юм. Удалгүй Халимагууд их хөдөлмөрч гэж нутгийн хүмүүсийн дунд алдаршжээ. Тоосгоны үйлдвэрээс гадна тэд тэрэгчин, оёдолчиноор ажиллаж байсан юм. Югослав дахь хамгийн алдартай халимаг хүн бол Югославын хөлбөмбөгчин Учур Кулжинов ([[Монгол хэл|монгол.]] Хулжийн Очир) байсан. Тэд мөн адуу маллаж үржүүлдгээрээ онцгой алдартай байсан. 1938-1940 онд [[Балканы хойг|Балканы хойгийн]] хамгийн өндөр барилга болох ёстой байсан Албани ордонг барихад гурван давхар газар доорх зураг төсөлд тусгагдсан байдаг. Хотын удирдлагуудад энэ ажилд шаардлагатай техник хэрэгсэл байхгүй тул халимагуудыг морь, тэрэгтэй нь урьж, нүхний нуранги, шороог гаргах ажлыг хийлгэж байжээ. == Дэлхийн хоёрдугаар дайны үе == Дайны үед халимагууд сербүүд хоорондын харилцаа муудсан байна. Нэг талаас Халимагууд Германы эзлэн түрэмгийлэгч хүчний талд орж, нөгөө талаас Серби дэх Германы томилсон хүүхэлдэйн дэглэмийн нэг хэсэг байсан хотын захиргаа тэднийг 1942 онд "Серб үндэстэн" биш тул санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэхээ больжээ. 1944 оны 9-р сард Югославын партизанууд болон Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан арми]] давшиж байсан тул хэлмэгдүүлэлтээс эмээж, үлдсэн 300 орчим халимаг Германы цэргүүдтэй хамт ухарч, эхлээд Герман руу, дараа нь Америкийн Нэгдсэн Улсын [[Нью-Жерси|Нью-Жерсид]] 1951-1952 онд нүүж очоод ихэвчлэн Монмоут дүүрэгт ([[Англи хэл|англи]]. ''Monmouth County)'' суурьшсан бөгөөд цөөн хэсэг нь Францад амьдрах болжээ. == Дайны дараа == Халимагууд болон тэдний Бурханы сүм өнөөдөр бараг бүрмөсөн мартагдсан хэдий ч тэд Тома Миленковичийн 1920-44 онд Серби дэх Халимагуудыг судалсан (1998), Мирьяна Дурдевичийн бичсэн "Кажа, Белград ба сайн Америк" роман зэрэг хэд хэдэн бүтээлд урам өгсөн байна. 2009 "Сайн Америк" нь АНУ-ын элчин сайд Жон Д. Принс болон "Белградад Халимагууд байсан" баримтат кино (2012). Гэсэн хэдий ч 2010-аад оноос сонин хэвлэлүүд халимагуудын тухай нийтлэлүүдийг хааяа хэвлэж, тэдний түүхийг орчин үеийн уншигчдад улам бүр хүргэж, сүмийг ихэвчлэн Белградын сүм гэж нэрлэдэг байна. == Холбогдох баримт бичгүүд == * John D. Prince: «A Note on Kalmucks in Belgrade», American Anthropologist (1928), pp. 341—345 * Hemut Klar: «Kalmucks and the Wheel», London, The Middle Way, 29, 3, 1954; * Helmut Klar: «Die Kalmücken und ihr Tempel in Belgrad und München», Bodhi Baum, 5, 1, 1980; * Борманшинов, Араш. Первый буддийский храм в Европе. Журнал Шамбала, Элиста, No 5-6/, 1997. * Josip Suchy: «Na obisku pri budistih», Jutro, br.171, 1932. * Stevan Popović: «Beogradski Kalmici», Beograd, Beogradske opštinske novine, br.12,1939. * Olga Latinčić: «Budistički hram u Beogradu», Arhivski pregled, Beograd, 1-2/1982 * Zmago Šmitek: «Kalmička zajednica u Beogradu», Kulture Istoka, 25/1990 * Toma Milenković: «Kalmici u Srbiji (1920 −1944)»; Beograd, 1998. e6uxxn3i6128c4g9z3ktxvf1z0iqjmj Air France 0 137905 872565 801597 2026-10-05T02:44:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 872565 wikitext text/x-wiki '''Air France''' (Euronext: '''AF''') —Air France-KLM компаний охин компани. Агаарын тээврийн ууган бөгөөд томоохон компаниудын нэг юм. Тус компани нь KLM-тэй нэгдэхээсээ өмнө 71,654 ажилтантай (2005 оны 1-р сарын байдлаар) Францын үндэсний агаарын тээврийн компани байсан. Тус компани нь холын болон ойрын бүс нутгийн нислэг үйлддэг. [[Парисын Шарль де Голлийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] (үндсэн бааз) ба [[Орли]], [[Ницца]], [[Лион]] хотуудад байрладаг. Олон улсын SkyTeam холбооны нэг хэсэг бөгөөд тус компанийн Европ дахь гол түншүүд нь ''[[Alitalia]]'' юм. Тус компани нь 1933 оны 10-р сарын 7-нд анх байгуулагдсан. Одоогоор 187 чиглэлд нислэг үйлдэж байгаа ажээ. == Нисэх онгоцнууд == 2023 оны 6-р сарын байдлаар ''Air France'' 212 нисэх онгоцтой байсан бөгөөд дундаж насжилт нь 12,1 жил: {| class="wikitable" !Онгоц !Ширхэг !Захиалсан !Зорчигын багтаамж !Чигэлэл |- |Airbus A220-300 |25 |35 |149 |Ойр болон дунд зайны нислэг (Европ, Умард Африк) |- |Airbus A318 |9 |0 |131 |Ойр болон дунд зайны нислэг (Европ, Умард Африк) |- |Airbus A319 |15 |0 |142 |Ойр болон дунд зайны нислэг (Европ, Умард Африк, Ойрхи Дорнод) |- |Airbus A320-200 |39 |0 |172 |Ойр болон дунд зайны нислэг (Европ, Умард Африк, Ойрхи Дорнод) |- |Airbus A321-100/200 |4/14 (18) |0 |206 |Ойр болон дунд зайны нислэг (Европ, Умард Африк, Ойрхи Дорнод) |- |Airbus A330-200 |15 |0 |219 (40/179) |Холын зайны нислэг (Умард болон Өмнөд Америк, Өмнөд Африк, Ази) |- |Airbus A350-900 |20 |21 |324 (34/24/266) |Холын зайны нислэг (Умард болон Өмнөд Америк, Өмнөд Африк, Ази) |- |Boeing 777-200ER |18 |0 |264 (4/49/211) |Холын зайны нислэг (Абижан, Бээжинг, Бейрут, Дакар, Дубай, Хонконг, Хьюстон, Лос-Анжелес, Мехико, Монреаль, Мумбаи, Нью-Йорк, Сантьяго, Сөүл, Шанхай, Токио, Вашингтон) |- |Boeing 777-300ER |43 |0 |310 (8/67/235) 325 (8/67/250) 472 (14/36/422) |Холын зайны нислэг (Умард болон Өмнөд Америк, Өмнөд Африк, Ази) |- |Boeing 787-9 |10 | | |Холын зайны нислэг (Умард болон Өмнөд Америк, Өмнөд Африк, Ази) |- |'''Нийт:''' |'''212''' |'''56''' | | |} gdfdq92hbk6lawbcmsie0j1owftjd9d Астрофизикийн сэтгүүл 0 141435 872555 825865 2026-10-05T01:24:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872555 wikitext text/x-wiki '''''Астрофизикийн сэтгүүл ApJ''''' ) нь 1895 онд Америкийн одон орон судлаач Жорж Эллери Хэйл, Жеймс Эдвард Килер нарын үүсгэн байгуулсан [[астрофизик]] ба [[Одон орон|одон орон судлалын]] шинжлэх ухааны сэтгүүл юм. Тус сэтгүүл хэвлэлтээ зогсоож, 2015 онд зөвхөн цахим сэтгүүл болсон <ref>{{Cite web |date=2014-06-02 |title=American Astronomical Society Journals Going Electronic Only |url=http://ioppublishing.org/news/american-astronomical-society-journals-going-electronic-only |access-date=2017-01-12 |publisher=[[IOP Publishing]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402030605/https://ioppublishing.org/news/american-astronomical-society-journals-going-electronic-only/ |archive-date=2019-04-02 |url-status=dead}}</ref> 1953 оноос хойш Астрофизикийн сэтгүүлийн нэмэлт цуврал ( '''''ApJS''''' ) нь Астрофизик сэтгүүлийн материалд нэмэлтээр ерөнхийдөө урт өгүүллүүдийн хамт хэвлэгдэж байна. Жилд зургаан боть хэвлэдэг бөгөөд нэг боть нь 280 хуудастай хоёр дугаартай байна. Субрахманян Чандрасекхарын 1967 онд Астрофизик ''сэтгүүлийн'' 2-р хэсэгийг шинээр бий болгон үүсгэн Астрофизик сэтгүүлийн захидал ( '''''ApJL''''' ) нь одоо үед өндөр нөлөө бүхий одон орон судлалын судалгааг хурдан хэвлэхэд чиглэсэн тусдаа сэтгүүл юм. Энэхүү гурван сэтгүүлийг Чикагогийн Их Сургуулийн хэвлэлийн газраас Америкийн Одон орон судлалын нийгэмлэгт зориулан хэвлүүлсэн бөгөөд 2008 онд тус нийгэмлэгийн ''Одон орон судлалын сэтгүүл'' нүүсний дараа 2009 оны 1-р сард IOP Publishing -д <ref>{{Cite web |date=2007-04-25 |title=American Astronomical Society Selects Institute of Physics Publishing As New Publishing Partner |url=http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=196128 |access-date=2007-07-21 |publisher=PR Newswire Europe Ltd.}}</ref> шилжсэн байна. Өөрчлөлтийн шалтгааныг нийгэмлэгийн Чикагогийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн санхүүгийн зардал нэмэгдэж байгаатай холбон тайлбарлав. <ref>{{Cite web |last=Howard |first=Jennifer |date=2007-05-18 |title=U. of Chicago Press Loses 3 Journals After Publishing Agreement Is Changed |url=https://www.chronicle.com/article/u-of-chicago-press-loses-3-journals-after-publishing-agreement-is-changed/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426010419/https://www.chronicle.com/article/u-of-chicago-press-loses-3-journals-after-publishing-agreement-is-changed/ |archive-date=2021-04-26 |access-date=2009-02-12 |publisher=[[Chronicle of Higher Education]]}}</ref> Бусад шинжлэх ухааны салбарын сэтгүүлүүдтэй харьцуулахад Астрофизикийн сэтгүүл ''нь'' илүү их (>85%) уншигдах хувьтай боловч одон орон судлал, астрофизикийг хамардаг бусад сэтгүүлтэй төстэй юм. <ref>{{Cite journal |last=Abt |first=Helmut |date=2009 |title=Reviewing and Revision Times for The Astrophysical Journal |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=121 |issue=885 |pages=1291–1293 |bibcode=2009PASP..121.1291A |doi=10.1086/648536 |issn=0004-6280 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Pattasch |first=S. R. |last2=Praderie |first2=F. |date=1988 |title=Comparison of astronomical journals |url=https://www.eso.org/sci/publications/messenger/archive/no.53-sep88/messenger-no53-16-19.pdf |journal=The ESO Messenger |volume=53 |pages=16 |bibcode=1988Msngr..53...16P |issn=0722-6691}}</ref> 2022 оны 1-р сарын 1-нд AAS Journals, түүний дотор ApJ нь хязгаарлагдмал бус хэвлэлийн загварт шилжсэн бөгөөд өмнө нь хэвлэгдсэн нийтлэлээс хязгаарлагдмал хэвлэл, захиалгын төлбөр хасагдсан. <ref>{{Cite press release|title=AAS Journals Will Switch to Open Access|url=https://aas.org/press/aas-journals-open-access|date=September 1, 2021}}</ref> 2022 оны 10-р сарын 11-ээс хойш хүлээн авсан нийтлэлүүдийг Creative Commons лицензийн CC-BY-SA 4.0 дагуу нийтлэдэг. Энэ өдрөөс өмнө хүлээн зөвшөөрөгдсөн нээлттэй бус хязгаарлагдмал нийтлэлүүд чөлөөтэй хэвлэгдэх боломжтой боловч дахин ашиглах зөвшөөрөл шаардлагатай хэвээр байх болно. <ref>{{Cite web |title=AAS Journals Transition to Open Access |url=https://journals.aas.org/oa/ |access-date=5 April 2023 |publisher=The American Astronomica Society}}</ref> pkuih9iiceeed2z4fhvvzzpni8co0g7 Таван Богд групп 0 142913 872589 867914 2026-10-05T09:08:45Z ~2026-53496-73 107996 Company new information, update 872589 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Таван Богд Групп | logo = | founder = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг | foundation = 1995 | area_served = Ази, Европ, Хойд Америк | industry = Ноолуурын хувцас, автомашин, санхүүгийн үйлчилгээ, аялал жуулчлал ба зочид буудал, хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний бараа, электроник, хэвлэлийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, эрүүл мэнд | num_employees = 13,000 (2025) | location = Улаанбаатар, Монгол Улс | type = Конгломерат | homepage = https://tavanbogd.com/ }} '''Таван Богд Групп''' Монголын хамгийн өндөр оргил уулсаар нэрлэгдсэн Таван Богд Групп 1995 онд Японы FUJIFILM корпорацын албан ёсны дистрибьютер болж үүсэн байгуулагдсан. Өдгөө бизнесийн 10 салбарт, 18 охин компани, 1 хөрөнгө оруулалттай компани, 12,000 гаруй ажилтантайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: # AI эрүүл мэнд # Ноолуурын үйлдвэрлэл # Хүнс үйлдвэрлэл # Аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ # Барилга бүтээн байгуулалт # Мэдээллийн технологи # Автомашин, уул уурхайн тоног төхөөрөмж # Рестораны үйлчилгээ # Олон улсын худалдаа, үйлдвэрлэл # Банк & санхүү <ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – Official Website|url=https://tavanbogd.com/}}</ref> == Түүх == Таван Богд Групп нь 1995 онд Цагаач Баатарсайхан, түүний гэргий Дашдаваагийн Хулан болон Цагаачийн Оюунцэцэг нарын хамт үүсгэн байгуулсан. Анх Fujifilm корпорацийн албан ёсны дистрибьютер болон фото угаах үйлчилгээ эрхэлж эхэлсэн. 2000-аад оноос эхлэн ноолуурын үйлдвэрлэл, банк санхүү, аялал жуулчлал зэрэг салбарт өргөжин тэлсэн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – About us|url=https://tavanbogd.com/about}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Охин компаниуд == === Ноолуур === * '''[[Говь (компани)|Говь ХК]]''': Монголын ноолуурын тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бөгөөд дэлхий даяар 140 гаруй дэлгүүртэй. <ref>{{Cite web|title=Store Locations – GOBI Cashmere|url=https://www.gobicashmere.com/us/pages/store-location/}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gobi Cashmere Company Profile|url=https://www.globixo.com/gobi-cashmere}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Автомашин ба уул уурхайн техник === * '''Таван Богд Автомотив ХХК''': Toyota, Lexus автомашины албан ёсны дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=Toyota – Tavan Bogd LLC|url=https://toyota-tavanbogd.mn/}}</ref> * '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК''': Hitachi Construction Machinery-ийн албан ёсны дилер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavanbogd Construction Machinery|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref> * '''[[Таван богд моторс|Таван Богд Трейд]] ХХК''': Geely автомашины дистрибьютер; Hankook, SK ZIC, TEIN бүтээгдэхүүн борлуулдаг.<ref>{{Cite web|title=Geely Distributor in Mongolia – Tavan Bogd Motors|url=https://geely.tavanbogd.com/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Хүнсний үйлдвэрлэл ба түргэн хоол === * '''Улаанбаатар Гурил ХХК''': Улсын гурилын хэрэгцээний ~35%-ийг хангадаг.<ref>{{Cite web|title=ADB supports Ulaanbaatar Flour|url=https://www.adb.org/news/adb-ulaanbaatar-flour-partner-support-wheat-supply-chain-mongolia}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс ХХК''': KFC сүлжээг Монголд төлөөлж 26 салбартай.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК''': Pizza Hut-ийн 30 салбар, хүргэлтийн үйлчилгээтэй.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> === Банк, санхүү === * '''[[ХААН Банк]]''': Монголын хамгийн том банк; 550 салбар, 2.8 сая харилцагчтай.<ref>{{Cite web|title=About Us – Khan Bank|url=https://www.khanbank.com/en/about-us}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Khan Bank Semi-Annual Report June 2025|url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/563_20250721074819report.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Капитал ХХК''': Үнэт цаасны зуучлал, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Capital – Official site|url=https://www.tavancapital.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Таван Богд Финанс ХХК''': Финтек үйлчилгээ, хэрэглээний зээл, PayON аппликейшн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Finance – PayON App|url=https://www.tavanbogdfinance.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Олон улсын худалдаа === * '''Таван Богд Интернэйшнл ХХК''': Danone, Ferrero, Heinz, Godiva зэрэг брэндийн дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavan Bogd International|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Godiva Mongolia store opening|url=https://www.montsame.mn/en/read/123456}}</ref> * '''UBP ХХК''': JINS нүдний шил, Subway түргэн хоол, дэвтэр, хэвлэлтийн бүтээгдэхүүн.<ref>{{Cite web|title=UBP LLC company page|url=https://ubp.mn/}}</ref> === Аялал жуулчлал ба зочлох үйлчилгээ === * '''Жуулчин ХХК''': Монголын анхны аялал жуулчлалын компани (1954).<ref>{{Cite web|title=Juulchin – About us|url=https://juulchin.mn/}}</ref> * '''Таван Богд Нура ХХК:''' Ai эрүүл мэндийн төв * '''Жуулчин Duty Free ХК''': Duty Free худалдааны оператор.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Duty Free – official|url=https://jdf.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Жуулчин Тэрэлж Ресорт''': Горхи-Тэрэлжид байрлах амралтын газар.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Terelj Resort|url=https://juulchintereljresort.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Кемпински Хаан Палас''': Улаанбаатар дахь 5 одтой зочид буудал.<ref>{{Cite web|title=Kempinski GM introduces world to Mongolia|url=https://hotelsmag.com/news/kempinski-gm-introduces-world-to-mongolia/}}</ref> * '''Galleria Ulaanbaatar''': Худалдаа, үйлчилгээний төв.<ref>{{Cite web|title=Galleria Ulaanbaatar – Official website|url=http://galleriaub.mn/}}</ref> * '''Airlink Mongolia ХХК''': Нислэгийн тийз борлуулалтын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Airlink Mongolia|url=https://airlink.mn/}}</ref> === Үл хөдлөх хөрөнгө === * '''Таван Богд Холдингс ХХК''': Орон сууцны төсөл (Gerlug Vista, Gerlug Palace гэх мэт).<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Property – Official page|url=https://tavanproperty.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] ffopr52t6o3gjrrmbtj0ls1968ahs5v Module:WikitextParser 828 145907 872593 853159 2026-10-05T11:38:48Z Sophivorus 23472 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q137784397|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 872593 Scribunto text/plain -- Module:WikitextParser is a general-purpose wikitext parser -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:WikitextParser -- License: GPL-3.0 (https://www.gnu.org/licenses/gpl-3.0.html) -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382, et al. local str_find, str_sub, str_match = string.find, string.sub, string.match local str_gsub, str_gmatch, str_rep = string.gsub, string.gmatch, string.rep local str_lower = string.lower local table_insert, table_concat = table.insert, table.concat -- Private helper method to escape a string for use in regexes local function escapeString( str ) return str_gsub( str, '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Fast gsplit (a la mw.text.gsplit) for fixed ASCII separators local function str_gsplit( str, sep ) if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' ) end local i, str1 = 1, str .. sep return function() local s, e = str_find( str1, sep, i, true ) if not s then return s end local t = i i = e + 1 return str_sub( str1, t, s - 1 ) end end -- Fast dedicated two-way split (a la mw.text.split) for fixed ASCII separators local function str_split2( str, sep ) if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' ) end local s, e = str_find( str, sep, 1, true ) if not s then return str end return str_sub( str, 1, s - 1 ), str_sub( str, e + 1 ) end -- Fast whitespace trim (a la mw.text.trim) local function str_trim( str ) return str_match( str, '^%s*(.-)%s*$' ) end local parser = {} -- Get the lead section from the given wikitext -- The lead section is any content before the first section title. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Wikitext of the lead section. May be empty if the lead section is empty. function parser.getLead( wikitext ) wikitext = '\n' .. wikitext wikitext = str_gsub( wikitext, '\n==.*', '' ) wikitext = str_trim( wikitext ) return wikitext end -- Get the sections from the given wikitext -- This method doesn't get the lead section, use getLead for that -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Map from section title to section content function parser.getSections( wikitext ) local sections = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n==' for title in str_gmatch( wikitext, '\n==+ *([^=]-) *==+' ) do local section = str_match( wikitext, '\n==+ *' .. escapeString( title ) .. ' *==+(.-)\n==' ) section = str_trim( section ) sections[ title ] = section end return sections end -- Get a section from the given wikitext (including any subsections) -- If the given section title appears more than once, only the section of the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param title Required. Title of the section -- @return Wikitext of the section, or nil if it isn't found. May be empty if the section is empty or contains only subsections. function parser.getSection( wikitext, title ) title = str_trim( title ) title = escapeString( title ) wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' local level level, wikitext = str_match( wikitext, '\n(==+) *' .. title .. ' *==.-\n(.*)' ) if wikitext then local nextSection = '\n==' .. str_rep( '=?', #level - 2 ) .. '[^=].*' wikitext = str_gsub( wikitext, nextSection, '' ) -- remove later sections at this level or higher wikitext = str_trim( wikitext ) return wikitext end end -- Get the content of a <section> tag from the given wikitext. -- We can't use getTags because unlike all other tags, both opening and closing <section> tags are self-closing. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Required. Name of the <section> tag -- @return Content of the <section> tag, or nil if it isn't found. May be empty if the section tag is empty. function parser.getSectionTag( wikitext, name ) name = str_trim( name ) name = escapeString( name ) local sections = {} for section in str_gmatch( wikitext, '< *section +begin *= *["\']? *' .. name .. ' *["\']? */>(.-)< *section +end= *["\']? *'.. name ..' *["\']? */>' ) do table_insert( sections, section ) end if #sections > 0 then return table_concat( sections ) end end -- Get the lists from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of lists. function parser.getLists( wikitext ) local lists = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n\n' for list in str_gmatch( wikitext, '\n([*#].-)\n[^*#]' ) do table_insert( lists, list ) end return lists end -- Get the paragraphs from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of paragraphs. function parser.getParagraphs( wikitext ) local paragraphs = {} -- Remove non-paragraphs wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' -- add newlines to simplfy patterns wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]<!%-%-.-%-%-> *%f[\n]', '' ) -- remove comments wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%[%b[]%] *%f[\n]', '' ) -- remove files and categories wikitext = str_gsub( wikitext, '<gallery.-</gallery>', '\n\n' ) -- remove galleries wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove tables and block templates wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *<!%-%-.-%-%-> *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates with a comment among them wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n][*#].-%f[\n]', '' ) -- remove lists wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]==+[^=]+==+ *%f[\n]', '' ) -- remove section titles wikitext = str_trim( wikitext ) for paragraph in str_gsplit( wikitext, "\n\n" ) do paragraph = str_trim( paragraph ) if paragraph ~= "" then -- Filter out 3+ consecutive newlines table_insert( paragraphs, paragraph ) end end return paragraphs end -- Get the templates from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of templates. function parser.getTemplates( wikitext ) local templates = {} for template in str_gmatch( wikitext, '{%b{}}' ) do if str_sub( template, 1, 3 ) ~= '{{#' then -- skip parser functions like #if table_insert( templates, template ) end end return templates end -- Get the requested template from the given wikitext. -- If the template appears more than once, only the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Name of the template to get -- @return Wikitext of the template, or nil if it wasn't found function parser.getTemplate( wikitext, name ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) local lang = mw.language.getContentLanguage() for _, template in ipairs( templates ) do local templateName = parser.getTemplateName( template ) if lang:ucfirst( templateName ) == lang:ucfirst( name ) then return template end end end -- Get name of the template from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Name of the template -- @todo Strip "Template:" namespace? function parser.getTemplateName( templateWikitext ) return str_match( templateWikitext, '^{{ *([^}|\n]+)' ) end -- Get the parameters from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Map from parameter names to parameter values, NOT IN THE ORIGINAL ORDER. -- @return Order in which the parameters were parsed. function parser.getTemplateParameters( templateWikitext ) local parameters = {} local paramOrder = {} local params = str_match( templateWikitext, '{{[^|}]-|(.*)}}' ) if params then -- Temporarily replace pipes in subtemplates and links to avoid chaos for subtemplate in str_gmatch( params, '{%b{}}' ) do params = str_gsub( params, escapeString( subtemplate ), str_gsub( subtemplate, '.', { ['%']='%%', ['|']="@@:@@", ['=']='@@_@@' } ), 1 ) end for link in str_gmatch( params, '%[%b[]%]' ) do params = str_gsub( params, escapeString( link ), str_gsub( link, '.', { ['%']='%%', ['|']='@@:@@', ['=']='@@_@@' } ), 1 ) end local count = 0 local name, value for param in str_gsplit( params, '|' ) do name, value = str_split2( param, '=' ) if value then local number = tonumber( name ) if number then --XXX: What about keys like: 01, .1, 2e0, etc. name = number end value = str_trim( value ) else value = name count = count + 1 name = count end value = str_gsub( value, '@@_@@', '=' ) value = str_gsub( value, '@@:@@', '|' ) parameters[ name ] = value table_insert( paramOrder, name ) end end return parameters, paramOrder end -- Get the tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tags. function parser.getTags( wikitext ) local tags = {} local tag, tagName, tagEnd -- Don't match closing tags like </div>, comments like <!--foo-->, comparisons like 1<2 or things like <3 for tagStart, tagOpen in str_gmatch( wikitext, '()(<[^/!%d].->)' ) do tagName = parser.getTagName( tagOpen ) -- If we're in a self-closing tag, like <ref name="foo" />, <references/>, <br/>, <br>, <hr>, etc. if str_match( tagOpen, '<.-/>' ) or tagName == 'br' or tagName == 'hr' then tag = tagOpen -- If we're in a tag that may contain others like it, like <div> or <span> elseif tagName == 'div' or tagName == 'span' then local position = tagStart + #tagOpen - 1 local depth = 1 while depth > 0 do tagEnd = str_match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', position ) if tagEnd then tagEnd = tagEnd - 1 else break -- unclosed tag end position = str_match( wikitext, '()< ?' .. tagName .. '[ >]', position + 1 ) if not position then position = tagEnd + 1 end if position > tagEnd then depth = depth - 1 else depth = depth + 1 end end tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd ) -- Else we're probably in tag that shouldn't contain others like it, like <math> or <strong> else tagEnd = str_match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', tagStart ) if tagEnd then tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd - 1 ) -- If no end tag is found, assume we matched something that wasn't a tag, like <no. 1> else tag = nil end end table_insert( tags, tag ) end return tags end -- Get the name of the tag in the given wikitext -- @param tag Required. Tag to parse. -- @return Name of the tag or nil if not found function parser.getTagName( tagWikitext ) local tagName = str_match( tagWikitext, '^< *(.-)[ />]' ) if tagName then tagName = str_lower( tagName ) end return tagName end -- Get the value of an attribute in the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTagAttribute( tagWikitext, attribute ) local _, value = str_match( tagWikitext, '^<[^/>]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^/>]-)%1[ />]' ) return value end -- Get the content of the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @return Content of the tag. May be empty if the tag is empty. Will be nil if the tag is self-closing. -- @todo May fail with nested tags function parser.getTagContent( tagWikitext ) return str_match( tagWikitext, '^<.->.-</.->' ) end -- Get the <gallery> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of gallery tags. function parser.getGalleries( wikitext ) local galleries = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in ipairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'gallery' then table_insert( galleries, tag ) end end return galleries end -- Get the <ref> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of ref tags. function parser.getReferences( wikitext ) local references = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in ipairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'ref' then table_insert( references, tag ) end end return references end -- Get the reference with the given name from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param referenceName Required. Name of the reference. -- @return Wikitext of the reference function parser.getReference( wikitext, referenceName ) local references = parser.getReferences( wikitext ) for _, reference in ipairs( references ) do local content = parser.getTagContent( reference ) local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if content and name == referenceName then return reference end end end -- Get the tables from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tables. function parser.getTables( wikitext ) local tables = {} wikitext = '\n' .. wikitext for t in str_gmatch( wikitext, '\n%b{}' ) do if str_sub( t, 1, 3 ) == '\n{|' then t = str_trim( t ) -- exclude the leading newline table_insert( tables, t ) end end return tables end -- Get the id from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTableAttribute( tableWikitext, attribute ) local _, value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^\n]-)%1[^\n]*\n' ) if not value or value == '' then value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([^\n ]+)[^\n]*\n' ) end return value end -- Get a table by id from the given wikitext -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param id Required. Id of the table -- @return Wikitext of the table or nil if not found function parser.getTable( wikitext, id ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for _, t in ipairs( tables ) do if id == parser.getTableAttribute( t, 'id' ) then return t end end end -- Get the data from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @return Table data -- @todo Test and make more robust function parser.getTableData( tableWikitext ) local tableData = {} tableWikitext = str_trim( tableWikitext ); tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^{|.-\n', '' ) -- remove the header tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|}$', '' ) -- remove the footer tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%+.-\n', '' ) -- remove any caption tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '|%-.-\n', '|-\n' ) -- remove any row attributes tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%-\n', '' ) -- remove any leading empty row tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|%-$', '' ) -- remove any trailing empty row for rowWikitext in str_gsplit( tableWikitext, '|-' ) do local rowData = {} rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '||', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '!!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '\n!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^\n|', '' ) for cellWikitext in str_gsplit( rowWikitext, '\n|' ) do cellWikitext = str_trim( cellWikitext ) table_insert( rowData, cellWikitext ) end table_insert( tableData, rowData ) end return tableData end -- Get the internal links from the given wikitext (includes category and file links). -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of internal links. function parser.getLinks( wikitext ) local links = {} for link in str_gmatch( wikitext, '%[%b[]%]' ) do table_insert( links, link ) end return links end -- Get the file links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of file links. function parser.getFiles( wikitext ) local files = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in ipairs( links ) do local namespace = str_match( link, '^%[%[ *(.-) *:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'File' then table_insert( files, link ) end end return files end -- Get name of the file from the given file wikitext. -- @param fileWikitext Required. Wikitext of the file to parse. -- @return Name of the file function parser.getFileName( fileWikitext ) return str_match( fileWikitext, '^%[%[ *.- *: *(.-) *[]|]' ) end -- Get the category links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of category links. function parser.getCategories( wikitext ) local categories = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in ipairs( links ) do local namespace = str_match( link, '^%[%[ -(.-) -:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'Category' then table_insert( categories, link ) end end return categories end -- Get the external links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of external links. function parser.getExternalLinks( wikitext ) local links = {} for link in str_gmatch( wikitext, '%b[]' ) do if str_match( link, '^%[//' ) or str_match( link, '^%[https?://' ) then table_insert( links, link ) end end return links end return parser 3r3fpf7d7jt2ttpx3ny4bt85muaz5lj "Эцэг" уран сайхны кино 0 146085 872554 854038 2026-10-04T23:33:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872554 wikitext text/x-wiki = Эцэг (кино) = '''Эцэг''' нь 2024 онд дэлгэцнээ гарсан, эцэг үрийн нандин харилцаа, хайр энэрлийг өгүүлсэн Монголын уран сайхны драм кино юм. Уг киног "Уужим фильм", "Тулгатан пикчерс", "Orange" энтертайнмент, "Nomadia" пикчерс зэрэг студиуд хамтран бүтээжээ. Киноны зохиолыг бичиж, ерөнхий найруулагчаар [[Сувидын Баттулга]] ажилласан бол гол дүрүүдэд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва]] болон жүжигчин Г.Алтаншагай нар тоглосон байна.<ref>{{Citation |last=Orange Entertainment |title=Etseg {{!}} Official Trailer {{!}} Orange entertainment |date=2024-11-21 |url=https://www.youtube.com/watch?v=IV6gwcS-Di4 |access-date=2026-04-19}}</ref> == Товч мэдээлэл == {| class="wikitable" | valign="top" |'''Үзүүлэлт''' | valign="top" |'''Мэдээлэл''' |- | valign="top" |'''Төрөл''' | valign="top" |Уран сайхны кино, Драм |- | valign="top" |'''Улс''' | valign="top" |Монгол Улс |- | valign="top" |'''Хэл''' | valign="top" |Монгол |- | valign="top" |'''Нээлт хийсэн он''' | valign="top" |2024 он |- | valign="top" |'''Найруулагч''' | valign="top" |С.Баттулга |- | valign="top" |'''Студи''' | valign="top" |Уужим фильм, Тулгатан пикчерс, Orange, Nomadia |} ---- == Бүтээгдсэн түүх == "Мөрөөдлийн театр"-ын жүжигчин Г.Алтаншагай өөрийн таалал төгссөн аавынхаа гэгээн дурсгалд зориулан кино бүтээх хүсэлтээ 3 гаруй жилийн турш тээж явсан байна. Тэрбээр энэхүү мөрөөдлөө найруулагч [[Сувидын Баттулга]] -тай уулзаж ярилцсанаар бодит ажил хэрэг болгож, "Эцэг" киноныхоо зураг авалтад оржээ. Уран бүтээлчдийн сэтгэлийн гүнээс гарсан эл кино нь үр хүүхдийнхээ төлөө бүхнээ зориулдаг аав хүний мөн чанар, ухаарал болоод эцэг хүүгийн холбоог гүн гүнзгий харуулахыг зорьсон онцлогтой.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=Г.Алтаншагай: Хайртай аав минь тэнгэрээс хараад баярлаж байгаа байх |url=https://www.zindaa.mn/54ee |access-date=2026-04-19 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> ---- == Дүрүүдэд == Тус уран сайхны киноны гол болон туслах дүрүүдэд дараах уран бүтээлчид тогложээ.<ref>{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> ·       '''[[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва]]''' (Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин) — ''Гол дүр''<ref>{{Cite web |title=Пүрэвдоржийн Цэрэндагва |url=https://kinosan.mn/actor/735 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> ·       '''Г.Алтаншагай''' (Соёлын Тэргүүний Ажилтан) — ''Гол дүр''<ref>{{Cite web |title=Ганбаатарын Алтаншагай |url=https://kinosan.mn/actor/2685 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> ·       '''Н.Баярмаа''' ·       '''А.Энхжин''' ·       '''А.Баттүшиг''' ·       '''Э.Батнямбуу''' ·       '''Ш.Даваасамба''' ---- == Шагнал, амжилт == "Эцэг" уран сайхны кино нь дотоодын кино театруудаар амжилттай гарч, үзэгчдээс өндөр үнэлгээ авснаас гадна олон улсын тавцанд Монголын кино урлагийг сурталчилсан бүтээл болсон юм.<ref name=":0">{{Cite news |last=Баянбилэг |first=П |date=2025-07-06 |title="Эцэг" Уран сайхны кино шилдэг найруулагч шагнал хүртлээ |language=mn-MN |work=Өрөг.МН - Монголын хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл |url=https://urug.mn/173697/ |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711050400/https://urug.mn/173697/ |archive-date=2026-07-11 |url-status=dead}}</ref> ·       [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]'''-ын олон улсын кино наадам (2025):''' 2025 оны 7 дугаар сарын 6-нд БНХАУ-ын Чунчин хотноо зохион байгуулагдсан Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын (ШХАБ) олон улсын кино наадамд тус кино Монгол Улсыг төлөөлөн өрсөлдсөн. Тус наадмаас найруулагч [[Сувидын Баттулга]] '''"Шилдэг найруулагч"'''-ийн шагналыг хүртсэн нь уг киноны олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн томоохон амжилт болсон байна.<ref name=":0" /> ilwpm99nbj4e9v9aloltjsodkw58n9y Даржаагийн Сүрэнхорлоо 0 146683 872580 858974 2026-10-05T06:58:28Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 872580 wikitext text/x-wiki '''Даржаагийн Сүрэнхорлоо''' (1943 оны өвлийн дунд сарын шинийн 3-нд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сумын]] 6-р багийн нутаг Тахилтын хөндий гэдэг газар төрж, 2009 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) - Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч. == Намтар == Д.Сүрэнхорлоо нь Содномын Даржаагийн 2-р хүүхэд болон 1943 онд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн. 1966 онд ЗХУ-ын Сасово хотод ЗХУ-ын баатар Г.А.Тараны нэрэмжит Нисэхийн дунд сургуульд суралцаад сургуулиа “Онц” дүнтэй, дэслэгч цолтой төгссөн. Сургуулиа дүүргэж ирээд Завхан аймгийн нисэх буудалд хуваарилагдан очиж З.Бороохой нисгэгчийн 2-р нисгэгчээр ажлын гараагаа эхэлсэн түүхтэй. 1975 онд Ленинград хотын Иргэний нисэхийн академийн удирдлагын факультетыг Инженер-нисгэгч мэргэжлээр төгссөн. 1969-1970 онд АН-2, [[Ан-24|АН-24]] онгоцны II нисгэгч, АН-2 Нисэх багийн дарга, ИАТУЕГ-ын Нисэх отрядын Ой хөдөө аж ахуйн эскадрилийн дарга, хэлтсийн дарга, БХЯ-ны Нислэгийн хэлтсийн дарга, Иргэний агаарын тээврийг удирдах ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч дарга, МАХН-ын Төв хорооны Иргэний нисэхийн асуудал хариуцсан зааварлагч, Зам тээврийн яамны орлогч сайд бөгөөд МИАТ нэгтгэлийн Ерөнхий захирал, Иргэний агаарын тээврийг удирдах газрын дарга, Москва хот дахь МИАТ компанийн Төлөөлөгчийн газарт Ерөнхий төлөөлөгч, Буянт-Ухаа нисэх буудлын захирал, МИАТ компанийн албаны дарга, ИНЕГ-ын Ахмадын хорооны дарга зэргийг хашиж байсан. 1986 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын төлөөлөгч, 1990 онд АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдож байсан. Түүний хийсэн ажлын заримаас нь дурдвал: *ИАТ-ийн байгууллагыг Олон Улсын ИАТ-ийн байгууллага болох ИКАО-д элсүүлэх *Олон Улсын суудал захиалгын системийн байгууллага болох СИТА-д элсүүлэх *ОУ-ын ИАТ-ийн байгуулагуудын камерын асуудлыг нэгтгэн дүрэм журам, үнэ тарифыг баталдаг ИАТА-д элсүүлэх *Том онгоцтой болж Москва, Бээжин, Берлин Токиод шууд нислэг бие даан хийлгэх *ИАТ-ийн ажилтан ажилчдыг иргэний нисэхийн формтой болгох *Тооцоолон бодох төвтэй болох зэрэг ажлуудыг хөөцөлдөн гүйцэтгэсэн бөгөөд түүний хийсэн бүтээснийг тоочоод баршгүй Д.Сүрэнхорлоо нь сайн удирдагч зохион байгуулагч сайн нисгэгч байсан төдийгүй сайн багш байсан юм. === Шагнал === 2006 онд Монгол хүн сансарт ниссэний 25 жилийн ойгоор Монгол Улсын гавьяат нисгэгч цолоор шагнуулсан. Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, [[Алтан гадас одон]] болон бусад ойн медалиар шагнуулсан. {{DEFAULTSORT:Сүрэнхорлоо, Даржаагийн}} [[Ангилал:Монголын нисгэгч]] [[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] [[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]] 653q9gcjklqw19pjyqoppws8qkq9akq 872596 872580 2026-10-05T11:45:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 872596 wikitext text/x-wiki '''Даржаагийн Сүрэнхорлоо''' (1943 оны өвлийн дунд сарын шинийн 3-нд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сумын]] 6-р багийн нутаг Тахилтын хөндий гэдэг газар төрж, 2009 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) - Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч. == Намтар == Д.Сүрэнхорлоо нь Содномын Даржаагийн 2-р хүүхэд болон 1943 онд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн. 1966 онд ЗХУ-ын [[Сасово (хот)|Сасово]] хотод ЗХУ-ын баатар Г.А.Тараны нэрэмжит Нисэхийн дунд сургуульд суралцаад “Онц” дүнтэй, дэслэгч цолтой төгссөн. Сургуулиа дүүргэж ирээд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] нисэх буудалд хуваарилагдан очиж З.Бороохой нисгэгчийн 2-р нисгэгчээр ажлын гараагаа эхэлсэн түүхтэй. 1975 онд Ленинград хотын Иргэний нисэхийн академийн удирдлагын факультетыг Инженер-нисгэгч мэргэжлээр төгссөн. 1969-1970 онд [[Ан-2|АН-2]], [[Ан-24|АН-24]] онгоцны II нисгэгч, АН-2 Нисэх багийн дарга, ИАТУЕГ-ын Нисэх отрядын Ой хөдөө аж ахуйн эскадрилийн дарга, хэлтсийн дарга, БХЯ-ны Нислэгийн хэлтсийн дарга, Иргэний агаарын тээврийг удирдах ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч дарга, МАХН-ын Төв хорооны Иргэний нисэхийн асуудал хариуцсан зааварлагч, Зам тээврийн яамны орлогч сайд бөгөөд МИАТ нэгтгэлийн Ерөнхий захирал, Иргэний агаарын тээврийг удирдах газрын дарга, Москва хот дахь МИАТ компанийн Төлөөлөгчийн газарт Ерөнхий төлөөлөгч, [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа Олон улсын нисэх буудлын]] захирал, МИАТ компанийн албаны дарга, ИНЕГ-ын Ахмадын хорооны дарга зэрэг албан тушаал хашиж байсан. 1986 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын төлөөлөгч, 1990 онд АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдож байв. Түүний хийсэн ажлын заримаас нь дурдвал: *ИАТ-ийн байгууллагыг Олон Улсын ИАТ-ийн байгууллага болох ИКАО-д элсүүлэх, *Олон Улсын суудал захиалгын системийн байгууллага болох СИТА-д элсүүлэх, *ОУ-ын ИАТ-ийн байгуулагуудын камерын асуудлыг нэгтгэн дүрэм журам, үнэ тарифыг баталдаг ИАТА-д элсүүлэх, *Том онгоцтой болж Москва, Бээжин, Берлин Токиод шууд нислэг бие даан хийлгэх, *ИАТ-ийн ажилтан ажилчдыг иргэний нисэхийн тусгай дүрэмт хувцастай болгох, *Тооцоолон бодох төвтэй болох зэрэг ажлуудыг хөөцөлдөн гүйцэтгэсэн бөгөөд түүний хийсэн бүтээснийг тоочоод баршгүй Д.Сүрэнхорлоо нь сайн удирдагч зохион байгуулагч сайн нисгэгч байсан төдийгүй сайн багш байсан юм. === Шагнал === 2006 онд Монгол хүн сансарт ниссэний 25 жилийн ойгоор Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч цолоор шагнуулсан. Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, [[Алтан гадас одон]] болон бусад ойн медалиар шагнуулсан. {{DEFAULTSORT:Сүрэнхорлоо, Даржаагийн}} [[Ангилал:Монголын нисгэгч]] [[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] [[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]] ofhcsjfj7pq2g7s1mlujxtmlfj9u9u4 Сандавдоржийн Базарваань 0 148615 872523 872496 2026-10-04T18:00:31Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872523 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг. === Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт === Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.<ref name=":7">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар "хэргэм буурсан хэрэгтэн" болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт "Хувилгаан тайж" болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.<ref name=":8">{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}</ref> * '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''"Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно"''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ. Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":62" /> == Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.<ref name=":11">Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.</ref> '''Абтай сайн хан ("Номын их Очир хаан")''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''"Үеэл авга хан"''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм. Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний "Онцгой хаад, ноёд"-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун) Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:<blockquote>''"...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан..."'' </blockquote>хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм. * '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв. '''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)''' Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' <ref name=":1" /> === Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь === Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү '''Гончигсүрэн''' тайж залгамжлагчийн хатан Содномдорж ноёны охин '''Галиндив'''тэй ураг барьсан) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.<ref name=":5">"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл", МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.</ref> Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] С.Чимэдцэрэн нь С.Галиндив хатны''', харин нагац талын цусан төрлийн зангилаа болон Л.Мандал зайсангийн охидын шугамаар Гончигсүрэн тайж, Мэргэн ноён Дашдэндэв нарын гэр бүлтэй холбогддог бөгөөд түүнийг '''3 насантайд нь Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн''' байна.<ref name=":7" /> '''Нэг дахь ургийн холбоо''' Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эцэг тал Хутагт Лувсанданзан нь Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэвт''' үрчлүүлэн өсгүүлсэн. Өвөг эцэг Сандавдорж ноёны ууган хүүгийн '''Цэсрэндорж ноён''' дэд хүү '''Базарваань''' тайжийн гуч '''Гончигсүрэн''' юм. Гончигсүрэн тайжийн авга ах нь нар нь Загдсамбар ноён, (Мэргэн ноён) '''Дашдэндэв нар юм.''' '''Хоёр дахь ургийн холбоо''' '''Гончигсүрэн''' тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Мандал зайсан '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' хутагтын нагац ах хутагт юм. Галиндив хатан энхийн талаараа Мандал зайсантай охид, бэрүүдийн шугам нийлдэг. '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' тэй ээжийнхэн талаараа цусан төрөл юм. <ref name=":5" /> Засагт хан Содномгавданы их Цэсрэн хатан бол Галиндив хатаны авга эгч юм. '''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]]''' 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.<ref name=":5" />  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /             \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав] (Элэнц эмэг)           '''УГСАА ГАРАЛ''' Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' == Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:<ref name=":5" /> === 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) === * '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''. * '''Баримтын агуулга:''' "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг. === 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа === * '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. "The Religions of Mongolia". University of California Press, 1980. p. 48-55.'' * '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. === 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) === * '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''. * '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн ("Ялгасан гэгээн") өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг. '''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''<ref name=":1" /> '''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.<ref name="archive_F4_D12" /> ====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ====== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь "Очирваанийн орон" гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) "Очирваанийхан" буюу ''"Очирваанийн орны хүмүүс"'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref name=":13">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref name=":14">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref name=":10">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандаж, Богд хаант Монгол Улсыг тунхаглахад Цогтой засгийн хошууны төр, шашны удирдлагууд маш тодорхой архивын баримттайгаар оролцсон байна: [1, 2] * '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн бодит үүрэг:''' Тэрээр 1911 оны 12 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд биеэр байлцаж, шинээр хааны сэнтийд заларсан Богд Жавзандамбад бараалхан '''мандал өргөж, төр улсаа тунхаглалцсан.''' Түүний энэхүү зүтгэлийг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''"Хүрэн жолоо"''' нэмж шагнасан нь түүхийн албан ёсны данс хараанд бүртгэгдсэн бодит факт юм. Тэрээр үүний дараахан буюу '''1912 ондоо багтаж 27 насандаа жанч халсан''' бөгөөд хааны сангаас буяны ажилд нь зориулж 80 лан мөнгө олгож байжээ. * '''Хошуу захиргааны дэмжлэг:''' Тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууг захирч байсан '''Ноён Ванчингийн Мижиддорж''' болон залгаа Дамдин-Авишаг бэйсийн хошууны '''Бэйс Дамдин-Авшаа''' нар орон нутгаа удирдан шинэ төрд дагаар орж, Нийслэл Хүрээ рүү цэрэг, уналга хөсөг, албаны бэлтгэлийг зохион байгуулан илгээж байсан нь Үндэсний төв архивын баримтад хадгалагдан үлджээ. * '''Язгууртан тайж нарын үзэл санаа:''' Б. Базарваань тайжийн шууд залгамжлагчид болох '''Галсан тайжийн цусан төрлийн тайж нар''' орон нутгийн язгууртнуудыг уриалан, шинээр байгуулагдсан Богд хаант Монгол Улсын автономитыг бүс нутгийн хэмжээнд бататгахад бодитоор тусалсан байна. === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт == Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ. === 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи === Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн "Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх" гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын "Да Чин Лү Ли" хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс".</ref> Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> === 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) === Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ. * '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү "Хүн ардаа хайрлах" алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.<ref name=":9">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).</ref> * '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү "Номын тус", эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн '''засаг ноён Цэдэвсодном''' ван ('''Цэдэвсодном ван:''' Хотгоодын Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён мөн. Тэрээр '''Сандавдорж ноён'''ы шууд залгамжлагч салбар ураг юм. ) болон түүний төрсөн үеэл '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885–1912) нар юм.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.</ref> '''1911 оны Монголын үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг''' удирдан зохион байгуулж, биечлэн оролцсон голлох хүмүүсийн нэрсийг түүхэн үүрэг, засаг захиргааны бүлгээр нь ангилан харуулбал: Хувьсгалын гол удирдагчид (Түр засгийн газар ба Оройлон аваачигчид) ** '''VIII дүрийн Жавзандамба хутагт''' – Монгол Улсын эзэн хаанаар өргөмжлөгдсөн, хувьсгалын оюун санааны удирдагч. ** '''Ханддорж чин ван (Мижиддоржийн Ханддорж)''' – Эрдэнэ дайчин чин ван, Анхны Гадаад хэргийн сайд, хувьсгалыг санаачлагчдын гол цөм. ** '''Чагдаржав чин ван (Дашжавын Чагдаржав)''' – Түр засгийн газрын дарга, Анхны Сангийн сайд. ** '''Төгс-Очирын Намнансүрэн''' – Сайн ноён хан, Анхны Ерөнхий сайд (1912 оноос). ** '''Хайсан гүн''' – Өвөр Монголын зүтгэлтэн, Дотоод яамны зөвлөх түшмэл, хувьсгалыг зохион байгуулагч. 2. Шашны нөлөө бүхий хутагт хувилгаадын оролцоо ** '''8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' – Баруун хязгаарыг тохинуулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн, хожим нь Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон. ** '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' – Үндэсний эрх чөлөөний үйл хэрэг, баруун хязгаарын чөлөөлөх тэмцлийг дэмжсэн. ** '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' – Нийслэл Хүрээнд биеэр байж, Богд хаанд мандал өргөн, төр улсаа тунхаглалцаж "Хүрэн жолоо" шагнуулсан. 3. Засагт хан аймаг болон Хотгоодын Цогтой засгийн хошууны ноёд орон нутгийн түдшинд ** '''Доржпаламын Содномравдан''' – Засагт хан, 1911 оны хувьсгалыг эхнээс нь дэмжиж, Цэргийн яамны дэд сайдаар томилогдсон. ** '''Цэдэвсодном ван''' – Хотгоодын Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён, орон нутгийн засаг захиргааг хувьсгалын үйл хэрэгт нэгтгэсэн. ** '''Дамдин-Авишаг бэйс (Дамдин-Авшаа)''' – Дамдин-Авишаг гүний хошууны засаг ноён, хувьсгалын үйл хэргийг орон нутагтаа удирдан дэмжсэн. [1] ** '''Базарваань тайжийн үр удам (Галсан тайжийн шугам)''' – Цогтой засгийн хошуунд Манжийн эсрэг үзэл санааны суурийг бэлдэж, тусгаар тогтнолын тунхаглалыг орон нутгийн түвшинд зохион байгуулж, дэмжлэг бүрдүүлсэн язгууртнууд. [1, 2] 4. Цэргийн жанжид ба Баруун хязгаарыг чөлөөлөгчид ** '''Магсаржав гүн (Хатанбаатар С. Магсаржав)''' – Ховдыг чөлөөлөх байлдааныг удирдсан гарамгай цэргийн зүтгэлтэн. ** '''Дамдинсүрэн гүн (Манлайбаатар Ж. Дамдинсүрэн)''' – Баргын зүтгэлтэн, Ховдыг чөлөөлөх дайныг хамтран удирдсан жанжнуудын нэг. ** '''Жа лама (Дамбийжанцан)''' – Баруун хязгаарт Манжийн цэргийг цохих, Ховдыг чөлөөлөхөд оролцсон ээдрээтэй түүхэн хүн. == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1" /> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6" /> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> * == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. *'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === == Эх сурвалж ба Ном зүй == {{Эх сурвалж}} === Архивын баримтууд === * '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' ** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс"'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал). ** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''"V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд"'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх). === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> gw6t0h3ab8bk6q0kdxfhcjz98s40lkd 872525 872523 2026-10-04T18:14:09Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872525 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /             \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав] (Элэнц эмэг)           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> 8myi38v7y8rbs8kz1pc7wd8xj4qm6st 872526 872525 2026-10-04T18:16:04Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872526 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /             \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав] (Элэнц эмэг)           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар. # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг. === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == {{Ишлэлүүд}} ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Эх сурвалж == [[Загвар:Эшлэлүүд]] * "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж. * Монгол Улсын Үндэсний төв архив, "Засагт хан аймгийн чуулганы болон хошуудын тамгын газрын баримтууд". * Н. Жумдаан, “Ялгуусан хутагт Ялгасан гэгээн Чимэдцэрэн” түүхэн намтарчилсан бүтээл. * МУИС, Түүхийн тэнхим, "HistMon" (Монголын түүх судлал) эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, Том XIV, Fasc.7. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). ]]></Wikitext> </Wikipedia_Page_Import> == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> 9j8h7vpbpehuna4umjnyqf3g7g3251e 872527 872526 2026-10-04T18:20:01Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872527 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /             \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав] (Элэнц эмэг)           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. == '''Засагтхан аймгийн''' == ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. == Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг == === Засагт хан Доржпаламын Содномравдан === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' === Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. === Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. === Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. == Эх сурвалж баримтын жагсаалт == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == '''Базарваанийн Галсан тайж''' нь Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе (1911–1919 он)-д Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй, Баянхонгор, Баянхайрхан, Цэцэн-Уул сумдын нутаг дэвсгэр)-ны тамгын газарт алба хааж байсан алтан ургийн сурвалжит язгууртан, бичгийн хүн юм. Түүний түүхэн үйл хэрэг болон гэр бүл, үр хүүхдүүдийн холбогдолтой бүртгэлүүд Монгол Улсын Үндэсний төв архив (ҮТА)-ын сан хөмрөгийн албан ёсны данс хараанд дараах байдлаар тэмдэглэгдэн үлджээ. === Хошуу тамгын алба (1911–1915) === 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод бичиг хэргийг хамаарч байсан. Богд хааны Засгийн газрын яамдаас ирүүлсэн хууль цааз, албан тушаал, дайчилгааны шийдвэрүүдийг орон нутгийн түвшинд хэрэгжүүлэх, татвар хураалт болон өртөө харуулын албыг зохицуулах бичээч, түшмэдийн үүргийг гардан гүйцэтгэж байсан байна. === Сүм хийдийг тэтгэсэн үйл хэрэг (1918) === Хошууны гол сүм хийд болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ний хурал номын үйл хэргийг дэмжиж, өөрийн хувийн өмч хөрөнгөөс мал, шүтээн өргөн барьж байсан өглөгийн эзэн юм. == Ургийн бичиг ба Гэр бүлийн бүртгэл == === Тайж нарын зэрэг залгамжлал (1914) === Богд хааны тамгын газраас Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, тайж нарын угсаа гарлыг шинэчлэн бүртгэхэд Засагт хан аймгийн чуулганы газраас өргөн мэдүүлсэн ургийн бичгийн дансанд Базарваанийн Галсан тайжийн нэр болон түүний төрсөн хүүхдүүдийн нэрс, тэдний угсаа гарал, тайж зэргийг үе улиран залгамжлах эрхийг албан ёсоор баталгаажуулж дансанд тусгасан байдаг. == Эх сурвалж == [[Загвар:Эшлэлүүд]] * "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж. * Монгол Улсын Үндэсний төв архив, "Засагт хан аймгийн чуулганы болон хошуудын тамгын газрын баримтууд". * Н. Жумдаан, “Ялгуусан хутагт Ялгасан гэгээн Чимэдцэрэн” түүхэн намтарчилсан бүтээл. * МУИС, Түүхийн тэнхим, "HistMon" (Монголын түүх судлал) эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, Том XIV, Fasc.7. == Архивын анхдагч сурвалж == # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн түүхэн шаштир, өглөгийн эздийн бүртгэл"'' (1918 он). == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> baahtwtv5lwm590vtuz7tfyk806ee7q 872528 872527 2026-10-04T18:26:28Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872528 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /             \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав] (Элэнц эмэг)           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> 2wxor1799iuca7mnt6s1nnb6n3peaot Загвар:Tennis win loss percentage 10 148755 872510 2026-10-04T12:25:43Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{nowrap|{{{W|}}}–{{{L|}}} ({{Tennis win percentage| symbol=yes | none={{{none|}}} | lost={{{L|}}} | won={{{W|}}} | decimals={{{dec|}}} }})}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>" 872510 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{nowrap|{{{W|}}}–{{{L|}}} ({{Tennis win percentage| symbol=yes | none={{{none|}}} | lost={{{L|}}} | won={{{W|}}} | decimals={{{dec|}}} }})}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> p096iatr7h3rgsqmeus1p8b1g1gwesi Загвар:Tennis win percentage 10 148756 872512 2026-10-04T12:28:30Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#ifeq: {{#expr:{{{won|0}}}+{{{lost|0}}} }} | 0 | {{#if:{{{none|}}}|0%|&nbsp;–&nbsp;}} | {{#ifeq: {{{won|0}}} | 0 | 0 | {{#ifeq: {{{lost|0}}} | 0 | 100 | {{#if: {{{decimals|}}} | {{Round|{{#expr: (({{{won|0}}}/({{{won|0}}}+{{{lost|0}}}))*100) round {{#ifeq:{{{integer|no}}}|yes|0| {{{decimals|2}}} }} }}| {{#ifeq:{{{integer|no}}}|yes|0| {{{decimals|2}}} }} }} | {{#expr: (({{{w..." 872512 wikitext text/x-wiki {{#ifeq: {{#expr:{{{won|0}}}+{{{lost|0}}} }} | 0 | {{#if:{{{none|}}}|0%|&nbsp;–&nbsp;}} | {{#ifeq: {{{won|0}}} | 0 | 0 | {{#ifeq: {{{lost|0}}} | 0 | 100 | {{#if: {{{decimals|}}} | {{Round|{{#expr: (({{{won|0}}}/({{{won|0}}}+{{{lost|0}}}))*100) round {{#ifeq:{{{integer|no}}}|yes|0| {{{decimals|2}}} }} }}| {{#ifeq:{{{integer|no}}}|yes|0| {{{decimals|2}}} }} }} | {{#expr: (({{{won|0}}}/({{{won|0}}}+{{{lost|0}}}))*100) round {{#ifeq:{{{integer|no}}}|yes|0| 2 }} }}| {{#ifeq:{{{integer|no}}}|yes|0 }} }} }} }}{{#ifeq:{{{symbol|yes}}}|no||%}} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> f2knsjlz7vx5ueitgr6p88eew0xjd2m Загвар:Язгууртны инфобокс 10 148759 872524 2026-10-04T18:06:24Z Tojilsuren Dariimaa 107670 Хуудас үүсгэв: "== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн ураг төрлийн түүх == === Угсаа гарвал ба Ураг төрлийн I холбоо === Хотгоодын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж '''Банди ноён''' (6-р үеийн Засаг ноён) Халхын баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин..." 872524 wikitext text/x-wiki == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн ураг төрлийн түүх == === Угсаа гарвал ба Ураг төрлийн I холбоо === Хотгоодын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж '''Банди ноён''' (6-р үеийн Засаг ноён) Халхын баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. Түүний ууган хүү бол Улсад туслагч гүн '''Сандавдорж''' (7-р үеийн Засаг ноён) бөгөөд тус хошууг 1756–1798 онд 42 жилийн турш тасралтгүй захирсан язгууртан юм. Улсад туслагч гүн Сандавдоржийн дэд хүү болох '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Чингис хааны алтан ураг, Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Базарваань тайжийн хувьд Халхад шашныг залж "Очир хан" цол авсан Абтай сайн хан нь түүний дээд өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийн "Үеэл авга хан" буюу ах дүүгийн талын өндөр дээд өвөг төрөл нь болдог. Түүний үр хойчсыг түүхэн сурвалжид түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ. Базарваань тайжаас '''Галсан тайж''' мэндэлсэн бөгөөд түүний хүү нь сурвалжит тайж '''Гончигсүрэн тайж''' (1883 онд төрсөн) юм. Гончигсүрэн тайжийн авга ах нар нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбар болон (Мэргэн ноён) Дашдэндэв нар болно. Энэхүү хэлхээнээс V дүрийн Ялгуусан хутагт '''Лувсанданзан''' (1885–1912) мэндэлсэн бөгөөд тэрээр ноён Загдсамбарын 3-р хүү байсан ч нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгөжээ. === Түүхэн үйл явдлын он цагийн дараалал === * '''1778 он:''' Сандавдорж ноёны дэд хүү Базарваань тайж мэндэлжээ. * '''1779 он:''' Халхын засаг ноёд болон хутагтууд Отгонтэнгэр хайрхныг улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барихад засаг ноён Сандавдорж оролцож, хүү Базарваань тайж 1 настай байв. * '''XIX зууны эхэн үе:''' Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцжээ. Үүний улмаар Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''"Хувилгаан тайж"''' хэмээн домоглон шүтжээ. * '''XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе:''' (Мэргэн ноён) Дашдэндэв Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байхдаа шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан Луузангийн Мандал зайсантай "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж зөрчилдөж байсан түүхтэй. * '''1900-аад оны эхэн үе:''' Базарваань тайжийн гуч, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн Гончигсүрэн тайж (1883 онд төрсөн) нь Дамдин-Авишаг гүний хошууны тайж Содномдоржийн охин '''Галиндив хатантай''' ураг барилдав. * '''1911 оны 12 дугаар сар:''' Монголын үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандаж, Богд хаант Монгол Улсыг тунхаглахад Хотгоодын Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Ванчингийн Мижиддорж орон нутгаа удирдан шинэ төрд дагаар орж, Нийслэл Хүрээ рүү цэрэг, уналга хөсөг илгээв. Мөн Сайн ноён хан аймгийн 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазарын төрсөн үеэл, танай ураг төрлийн амин хэлхээт '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885–1912) Нийслэл Хүрээнд биеэр байлцаж, Богд хаанд мандал өргөн, төр улсаа тунхаглалцаж улмаар Богд хааны зарлигаар '''"Хүрэн жолоо"''' шагнуулав. * '''1912 он:''' V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан 27 насандаа таалал төгссөн (жанч халсан) бөгөөд Богд хааны зарлигаар хааны сангаас буяны ажилд нь зориулж 80 лан мөнгө олгожээ. * '''1915 он:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнг 3 насантайд нь хутагтын хойд дүрээр албан ёсоор тодруулан шавь нарт нь залжээ. (Аман хуучинд түүнийг Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн хэмээн тэмдэглэсэн байдаг). * '''1937 он:''' Төр, шашны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, VI дүрийн Ялгуусан хутагт '''С. Чимэдцэрэн''' (1912–1937) 25 насандаа их хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурганд өртөж, улс төрийн хилс хэргээр цаазаар авагдсан байна. === Ураг төрлийн II холбоо === Гончигсүрэн тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар холбогддог. Луузангийн Мандал зайсан нь VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн хутагтын нагац ах (эх талын цусан төрөл) юм. Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охид, бэрүүдийн шугамтай нийлдэг бөгөөд VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэнтэй ээжийнх нь талаар цусан төрөл холбоотой. Засагт хан Содномгавданы их Цэсрэн хатан бол Галиндив хатны авга эгч гэж аман хуучинд тэмдэглэгджээ. == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} * "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж. * Монгол Улсын Үндэсний төв архив, "Засагт хан аймгийн чуулганы болон хошуудын тамгын газрын баримтууд". * Н. Жумдаан, “Ялгуусан хутагт Ялгасан гэгээн Чимэдцэрэн” түүхэн намтарчилсан бүтээл. * МУИС, Түүхийн тэнхим, "HistMon" (Монголын түүх судлал) эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, Том XIV, Fasc.7. 1z9fp5vp7bwa6d6m350x32mpwalztsd Загвар:Dda 10 148760 872534 2026-10-04T20:46:45Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Death date and age2]] руу чиглүүлэгдлээ 872534 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Death date and age2]] qwdvera6o2baz6i6vun8p4jz1ht3nyf Легницийн тулалдааны музей 0 148761 872569 2026-10-05T03:18:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:SM Legnickie Pole Muzeum Bitwy pod Legnicą 2017 (0) ID 593504.jpg|thumb|361x361px]] '''Легницийн тулалдааны музей''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Muzeum Bitwy Legnickiej w Legnickim Polu'') - 1241 оны 4-р сарын 9-нд Силезийн гүн [[II Хенрих|II Хенрихийн]] удирдсан хүч болон Европ руу довтолсон Монголын армийн хооронд болсон..." 872569 wikitext text/x-wiki [[Файл:SM Legnickie Pole Muzeum Bitwy pod Legnicą 2017 (0) ID 593504.jpg|thumb|361x361px]] '''Легницийн тулалдааны музей''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Muzeum Bitwy Legnickiej w Legnickim Polu'') - 1241 оны 4-р сарын 9-нд Силезийн гүн [[II Хенрих|II Хенрихийн]] удирдсан хүч болон Европ руу довтолсон Монголын армийн хооронд болсон дундад зууны үеийн Легницагийн тулалдааны түүхийн сэдэвт польшийн байгууллага юм. Энэхүү тулалдааныг тухайн үеийн Силез болон Польшийн түүхэн дэх хамгийн том тулалдаануудын нэг гэж үздэг. 1960 онд засвар хийсний дараа 1961 онд нээгдсэн энэхүү музей нь [[Польш|Польшийн]] [[Легница]] хот дахь Зэсийн музейн салбар юм. Энэ нь Легница Польш дахь Ариун Гурвал болон Ариун Онгон Мариагийн хуучин Бенедиктийн сүмд ([[Польш хэл|польш.]] pobenedyktyński kościel pw. Świętej Trójcy i Najśw. Marii Panny) байрладаг. Энэхүү готик хэлбэрийн сүмийг 14-р зууны хоёрдугаар хагаст монголчуудын хөнөөсөн Пиаст хунтайж Хенрихийн цогцос олдсон газарт барьсан гэдэг байна. == Үзмэр == "Хоёр ертөнцийн уулзалт: 1241 оны Легницагийн тулалдааны дурсамж" үзэсгэлэнг энд толилуулдаг байна. Дөрвөн хэсгээс бүрдэх энэхүү үзэсгэлэн нь Силезийн хувь заяаг төдийгүй оршин суугчдын соёлын хүрээг өөрчилсөн 13-р зууны тулалдааны үзэгдлийн талаар дэлгэн үзүүлдэг байна. Энэ нь тулалдааны гарал үүсэл, 1241 онд Польш руу монголчуудын довтолгоог дүрсэлсэн эх сурвалжууд, тулалдааны Силезийн уламжлал, түүний тэргүүлэх баатар хунтайж Хенригийн ач холбогдлын талаарх ойлголтыг өгдөг. Үзмэрүүдэд тухайн үед Польш, Монголчуудын хэрэглэж байсан зэвсгийн хуулбарууд (нум, загалмай, сэлэм, бамбай, дуулга, сүх, гинжин хувцас), тулалдааныг дүрсэлсэн хуучин сийлбэрүүд, мөн II Хенрихийн булшны чулууны хуулбар багтсан болно. Музейн цонхыг Станислав Выспянскийн зохион бүтээсэн үхэж буй хунтайж Хенрихийг дүрсэлсэн будсан шилэн цонхоор чимэглэсэн байна. Музейн эргэн тойронд байрлах модоор хийсэн орчин үеийн баримлуудын галерей нь Легницагийн тулалдааны тухай өгүүлдэг. 27h3uqpu8crzxli1fkbybmfv5f8mz2j 872570 872569 2026-10-05T03:19:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 872570 wikitext text/x-wiki [[Файл:SM Legnickie Pole Muzeum Bitwy pod Legnicą 2017 (0) ID 593504.jpg|thumb|361x361px|Легницийн тулалдааны музей]] '''Легницийн тулалдааны музей''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Muzeum Bitwy Legnickiej w Legnickim Polu'') - 1241 оны 4-р сарын 9-нд Силезийн гүн [[II Хенрих|II Хенрихийн]] удирдсан хүч болон Европ руу довтолсон Монголын армийн хооронд болсон дундад зууны үеийн [[Легницийн тулалдаан|Легницийн тулалдааны]] түүхийн сэдэвт польшийн байгууллага юм. Энэхүү тулалдааныг тухайн үеийн Силез болон Польшийн түүхэн дэх хамгийн том тулалдаануудын нэг гэж үздэг. 1960 онд засвар хийсний дараа 1961 онд нээгдсэн энэхүү музей нь [[Польш|Польшийн]] [[Легница]] хот дахь Зэсийн музейн салбар юм. Энэ нь Легница Польш дахь Ариун Гурвал болон Ариун Онгон Мариагийн хуучин Бенедиктийн сүмд ([[Польш хэл|польш.]] pobenedyktyński kościel pw. Świętej Trójcy i Najśw. Marii Panny) байрладаг. Энэхүү готик хэлбэрийн сүмийг 14-р зууны хоёрдугаар хагаст монголчуудын хөнөөсөн Пиаст хунтайж Хенрихийн цогцос олдсон газарт барьсан гэдэг байна. == Үзмэр == "Хоёр ертөнцийн уулзалт: 1241 оны Легницагийн тулалдааны дурсамж" үзэсгэлэнг энд толилуулдаг байна. Дөрвөн хэсгээс бүрдэх энэхүү үзэсгэлэн нь Силезийн хувь заяаг төдийгүй оршин суугчдын соёлын хүрээг өөрчилсөн 13-р зууны тулалдааны үзэгдлийн талаар дэлгэн үзүүлдэг байна. Энэ нь тулалдааны гарал үүсэл, 1241 онд Польш руу монголчуудын довтолгоог дүрсэлсэн эх сурвалжууд, тулалдааны Силезийн уламжлал, түүний тэргүүлэх баатар хунтайж Хенригийн ач холбогдлын талаарх ойлголтыг өгдөг. Үзмэрүүдэд тухайн үед Польш, Монголчуудын хэрэглэж байсан зэвсгийн хуулбарууд (нум, загалмай, сэлэм, бамбай, дуулга, сүх, гинжин хувцас), тулалдааныг дүрсэлсэн хуучин сийлбэрүүд, мөн II Хенрихийн булшны чулууны хуулбар багтсан болно. Музейн цонхыг Станислав Выспянскийн зохион бүтээсэн үхэж буй хунтайж Хенрихийг дүрсэлсэн будсан шилэн цонхоор чимэглэсэн байна. Музейн эргэн тойронд байрлах модоор хийсэн орчин үеийн баримлуудын галерей нь Легницагийн тулалдааны тухай өгүүлдэг. ipi0ycu8keacw70r4ccfkownt8i3z2v Альфер-Бете-Гамов цаас 0 148762 872576 2026-10-05T04:40:40Z Мөнгөн шоргоолж. Ганзориг. Солонго 107991 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369475304|Alpher–Bethe–Gamow paper]]" 872576 wikitext text/x-wiki [[Физик космологи|Физик сансар судлалд]] '''Альфер-Бете-Гамовын цаас''' буюу '''αβγ цаасыг''' тухайн үед [[Физик|физикийн]] докторын оюутан байсан Ральф Альфер, түүний зөвлөх багш Жорж Гамов, Ханс Бете нар бүтээжээ. Альферийн докторын диссертацийнх нь үндэс болсон энэхүү судалгаанд [[Их Тэсрэлт|Их тэсрэлт]]<nowiki/>ийн үед [[устөрөгч]], [[Гели|гелий]] болон бусад хүнд элементүүд үүссэн бөгөөд эдгээр элементүүд нь орчлон ертөнцийн эхэн үед ажиглагддаг элбэг байдлыг тайлбарлахуйц зөв харьцаатайгаар бий болсон гэж үзжээ. Анхны онолдоо хүнд элементүүд үүсэхэд чухал үүрэгтэй хэд хэдэн үйл явцыг авч үзээгүй байсан ч, дараа дараагийн судалгаа, хөгжүүлэлтүүдээр [[Их дэлбэрэлтийн цөмийн синтез|Их тэсрэлтийн нуклеосинтез]] нь орчлон ертөнцийн эхэн үед үүссэн бүх элементүүдийн ажиглагдсан хэмжээнд нийцэж байгааг тогтоосон байна. Албан ёсоор "Химийн элементүүдийн үүсэл" нэртэй энэ ном нь 1948 оны 4-р сарын ''Physical Review'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн. <ref>{{Cite journal |last=Alpher |first=R. A. |author-link=Ralph Asher Alpher |last2=Bethe |first2=H. |author-link2=Hans Bethe |last3=Gamow |first3=G. |author-link3=George Gamow |date=1 April 1948 |title=The Origin of Chemical Elements |journal=[[Physical Review]] |volume=73 |issue=7 |pages=803–804 |bibcode=1948PhRv...73..803A |doi=10.1103/PhysRev.73.803 |pmid=18877094 |doi-access=free}}</ref> nesa7qrineslw8y434pjxikzgpc9fgs Монгол бичгийн мэдээлэл боловсруулалт 0 148763 872582 2026-10-05T07:09:07Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "<!-- Санал болгож буй гарчиг: Монгол бичгийн мэдээлэл боловсруулалт -->'''Монгол бичгийн мэдээлэл боловсруулалт''' нь уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] бичсэн эхийг компьютерт оруулах, кодлох, хадгалах, дэлгэц болон хэвлэлд дүрслэхтэй холбоотой техно..." 872582 wikitext text/x-wiki <!-- Санал болгож буй гарчиг: Монгол бичгийн мэдээлэл боловсруулалт -->'''Монгол бичгийн мэдээлэл боловсруулалт''' нь уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] бичсэн эхийг компьютерт оруулах, кодлох, хадгалах, дэлгэц болон хэвлэлд дүрслэхтэй холбоотой технологийн цогц юм. Монгол бичгийн үсгүүд үгийн доторх байрлал, залгаа үсэг болон зөв бичих дүрмээс шалтгаалан хэлбэрээ өөрчилдөг тул цахим боловсруулалт нь тэмдэгтийн кодчилол, үсгийн дүрс сонголт, босоо байрлалтай эхийн зохион байгуулалтыг хамардаг.<ref name="unicode">{{cite web |title=The Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 13: South and Central Asia, Section 13.5: Mongolian |url=https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-13/ |access-date=2026-10-05 |publisher=Unicode Consortium |language=en}}</ref> Энэ салбар нь Монгол Улс, Өвөр Монголын судлаачид болон олон улсын стандарт, программ хангамжийн байгууллагуудын хамтын ажиллагаатай холбоотой. Тухайлбал, монгол бичгийн Юникодын ажлын хэсгийн гуравдугаар хуралд Монгол Улсын төрийн болон судалгааны байгууллагууд, Юникодын консорциум, Өвөр Монголын судлаачид оролцжээ.<ref name="meeting">{{cite web |title=Монгол бичгийн юникодын Ажлын хэсгийн 3 дугаар хурал боллоо |url=https://nclp.mn/content/173 |access-date=2026-10-05 |publisher=Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөлийн Ажлын алба |language=mn}}</ref> == Бичгийн онцлог == Монгол бичгийг дээрээс доош чиглэсэн босоо мөрөөр бичиж, мөрүүдийг зүүнээс баруун тийш дараалуулдаг. Иймээс цахим эхийг дүрслэхэд үсгийн хэлбэрээс гадна мөрийн чиглэл, мөр хоорондын шилжилтийг тооцох шаардлагатай.<ref name="w3c">{{cite web |title=Mongolian Script Resources |url=https://www.w3.org/TR/mong-lreq/ |access-date=2026-10-05 |publisher=World Wide Web Consortium |language=en}}</ref> Нэг үсэг дангаар, үгийн эхэнд, дунд, адагт орохдоо өөр өөр дүрстэй байж болно. Зарим дүрсийг залгаа үсэг болон тухайн үгийн бичлэгээс хамааруулан сонгодог. Юникодын загварт эдгээр дүрсийг тус бүрд нь бие даасан үсэг болгон кодлохгүй; дүрслэх систем нь тэмдэгтийн дарааллыг боловсруулж тохирох дүрсийг сонгоно.<ref name="unicode" /> == Тэмдэгтийн кодчилол == === Юникод === [[Юникод|Юникодын]] монгол бичгийн үндсэн блок нь U+1800–U+18AF мужид байрладаг. Тус блокт монгол бичгийн үсэг, тоо, цэг тэмдэг болон холбогдох хяналтын тэмдэгтүүд багтана. Мөн тод, манж, шивээ зэрэг бичигт хэрэглэдэг тэмдэгтүүдийг агуулдаг.<ref name="unicode" /><ref name="w3c" /> Кодчилол нь эхэд ямар тэмдэгт байгааг тодорхойлдог бол фонт болон дүрслэх систем нь түүнийг ямар дүрсээр харуулахыг шийддэг. Монгол бичгийн кодчилол, дүрслэх дүрмийг тайлбарласан ''Encoding and Shaping of the Mongolian Script'' техникийн тэмдэглэлд тэмдэгт, тэдгээрийн хувилбар болон дүрс сонгох нөхцөлийг тусад нь авч үзсэн.<ref name="utn57">{{cite web |author=Kushim Jiang |date=2024-08-14 |title=Unicode Technical Note #57: Encoding and Shaping of the Mongolian Script |url=https://www.unicode.org/notes/tn57/ |access-date=2026-10-05 |publisher=Unicode Consortium |language=en}}</ref> === Хувилбар сонгогч === Үсгийн шаардлагатай дүрсийг залгаа тэмдэгтүүдээс нь автоматаар тогтоох боломжгүй үед чөлөөт хувилбар сонгогч хэрэглэнэ. Монгол бичигт зориулсан сонгогчид нь U+180B, U+180C, U+180D, U+180F бөгөөд FVS1–FVS4 гэж товчилдог. Эдгээр нь ердийн үед өөрийн гэсэн харагдах дүрсгүй, хувилбар сонгох үсгийн араас байрлана.<ref name="unicode" /> == Фонт ба дүрслэх систем == Монгол бичгийн дүрслэх боловсруулалт нь үсгийн байрлал, залгаа тэмдэгт болон бичлэгийн нөхцөлд тулгуурлан тохирох дүрсийг сонгох үйл явц юм. Техникийн баримт бичигт энэ үйл явцыг ''shaping'' гэж нэрлэдэг. UTN №57-д дүрс сонголтыг дараалсан шат, нөхцөлөөр тайлбарлажээ. Уг баримт нь зохиогчийн хариуцлагад хэвлэгдсэн техникийн тэмдэглэл бөгөөд хэвлэгдсэн нь Юникодын консорциумын албан ёсны дэмжлэгийг илэрхийлэхгүй.<ref name="utn57" /> Монгол бичгийн фонтуудын нэг нь '''Mongolian Baiti''' юм. Microsoft-ын баримтад тус фонтыг монгол бичгийн фонт гэж тодорхойлж, файлын нэрийг ''Monbaiti.ttf'', зохион бүтээгчийг Бээжингийн Founder компани гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="baiti">{{cite web |title=Mongolian Baiti |url=https://learn.microsoft.com/en-us/typography/font-list/mongolian-baiti |access-date=2026-10-05 |publisher=Microsoft |language=en}}</ref> == Вэб дэх босоо бичвэр == Вэб хуудсын бичвэрийн чиглэлийг [[CSS]]-ийн <code>writing-mode</code> шинжээр тодорхойлдог. <code>vertical-lr</code> утга нь босоо мөрүүдийг зүүнээс баруун тийш дараалуулдаг бөгөөд W3C-ийн ''CSS Writing Modes Level 3'' стандартад монгол, манж бичгийн жишээгээр тайлбарласан байдаг.<ref name="css">{{cite web |title=CSS Writing Modes Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-writing-modes-3/ |access-date=2026-10-05 |publisher=World Wide Web Consortium |language=en}}</ref> Босоо эхэд латин үсэг, тоо болон өөр бичгийн тэмдэгт холилдох үед тэдгээрийн чиглэл, байрлалыг мөн зохицуулна. CSS стандарт нь бичвэрийн ерөнхий чиглэл болон мөр доторх тэмдэгтийн чиглэлийг ялган авч үздэг.<ref name="css" /> W3C-ийн ''Mongolian Script Resources'' баримт нь вэб хөтөч, цахим ном уншигч болон бусад программд монгол бичгийг дүрслэхэд шаардлагатай мэдээлэл, туршилт, хэлэлцүүлгийг нэгтгэдэг. Тус баримт нь боловсруулалтын шатанд буй төсөл бөгөөд эцэслэн баталсан стандарт биш юм.<ref name="w3c" /> == Монгол Улс, Өвөр Монголын хамтын ажиллагаа == Монгол бичгийн Юникодын ажлын хэсгийн гуравдугаар хуралд Юникодын консорциумын таван төлөөлөгч, Өвөр Монголын найман судлаач биечлэн оролцсон тухай Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөлийн Ажлын алба мэдээлсэн. Мөн АНУ, Япон, Өвөр Монголоос судлаачид зайнаас оролцжээ.<ref name="meeting" /> Тус хурал нь 2018 оны дөрөвдүгээр сарын 5–7-нд АНУ-ын Сан Хосе хотод болсон хоёрдугаар хурлын үргэлжлэл байв. Хоёрдугаар хурлаар монгол бичгийг уламжлалт авиа зүйн загварт тулгуурлан кодлох зарчмыг баримтлахаар тогтсон гэж уг мэдээлэлд дурдсан байна.<ref name="meeting" /> == Мөн үзэх == * [[Монгол бичиг]] * [[Юникод]] * [[Тод бичиг]] * [[Манж бичиг]] * [[CSS]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://www.unicode.org/notes/tn57/ Монгол бичгийн кодчилол, дүрслэх боловсруулалтын тухай UTN №57] * [https://www.w3.org/TR/mong-lreq/ W3C-ийн монгол бичгийн цахим дүрслэлийн материал] lz1x7xl79cx1not3zrlb4oizk2u25cj Цахар аялгуу 0 148764 872583 2026-10-05T07:12:27Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "<!-- Өгүүллийн нэр: Цахар аялгуу --><!-- Холбогдох Wikidata зүйл: Q907425 -->'''Цахар аялгуу''' нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] төв хэсэгт тархсан [[Монгол хэл|монгол хэлний]] нутгийн аялгуу юм. Халх аялгуутай ойр боловч дуудлага, үгийн сан, хэл зүйн зарим онцлогоор ялгаатай..." 872583 wikitext text/x-wiki <!-- Өгүүллийн нэр: Цахар аялгуу --><!-- Холбогдох Wikidata зүйл: Q907425 -->'''Цахар аялгуу''' нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] төв хэсэгт тархсан [[Монгол хэл|монгол хэлний]] нутгийн аялгуу юм. Халх аялгуутай ойр боловч дуудлага, үгийн сан, хэл зүйн зарим онцлогоор ялгаатай. Өвөр Монголын монгол хэлний баримжаа дуудлагыг цахар аялгуунд тулгуурлан тогтоосон байдаг.<ref name="janhunen">{{cite book |last=Janhunen |first=Juha A. |title=Mongolian |publisher=John Benjamins Publishing Company |year=2012 |isbn=9789027238207 |pages=10, 43, 46 |language=en}}</ref> Цахар аялгууг судлах нь Монгол Улс болон Өвөр Монголд хэрэглэгддэг монгол хэлний дуудлага, үг хэллэгийн нийтлэг болон ялгаатай талыг тодруулахад ач холбогдолтой.<ref name="lexicon">{{cite journal |author=Б. Жигжидсүрэн |author2=Сана |year=2021 |title=Монгол хэлний халх болон цахар аялгууны үгсийн сангийн зарим онцлог, ялгаа |url=https://journal.num.edu.mn/TranslationStudies/article/download/1012/924/3531 |journal=Орчуулгазүй / Translation Studies |language=mn |volume=9 |issue=9 (559) |pages=26–29}}</ref> == Нутгийн аялгууны байр суурь == Хэл шинжлэлийн судалгаанд цахар аялгууг халх аялгуутай ойр бүлэгт багтаан авч үздэг. Юха Янхунен цахар аялгууг халх болон хорчин аялгууны хооронд шилжилтийн шинжтэй гэж тайлбарласан. Иймээс халхтай ойр шинжийн зэрэгцээ Өвөр Монголын бусад аялгуутай нийтлэг дуудлагын онцлог ажиглагдана.<ref name="janhunen" /> Цахар аялгуу нь Өвөр Монголын бүх нутгийн яриаг төлөөлөх нэр биш юм. Түүний баримжаа дуудлагын суурь болсон хувилбар нь [[Шулуун хөх хошуу|Шулуун хөх хошууны]] яриа бөгөөд нутгийн аялгуу болон баримжаа дуудлага гэсэн ойлголтыг ялган хэрэглэдэг.<ref name="daobu">{{cite book |author=道布 |url=https://nominhanggai.github.io/files/道布_蒙古语简志.pdf |title=蒙古语简志 |publisher=民族出版社 |year=1983 |pages=1–2 |language=zh}}</ref> == Баримжаа дуудлага == 1980 оны гуравдугаар сарын 31-нд Өвөр Монголын Ардын засгийн газар монгол хэлний суурь аялгуу, баримжаа дуудлага болон авианы галигийн тухай саналыг баталжээ. Уг шийдвэрээр Шулуун хөх хошуугаар төлөөлүүлсэн цахар аялгууг баримжаа дуудлагын үндэс болгосон байна.<ref name="daobu" /> Хэл шинжээч Даобугийн ''Монгол хэлний товч тойм'' бүтээлийн авиа зүй, хэл зүй, үгийн сангийн хэсгийг 1981 онд Шулуун хөх хошуунд хийсэн аман ярианы судалгааны материалд тулгуурлан бичжээ.<ref name="daobu" /> == Авиа зүйн онцлог == === Гийгүүлэгч === Халх аялгууны «ц», «ч», «з», «ж» авианы ялгарал цахар аялгуунд ижил байдлаар илэрдэггүй. Янхунений харьцуулсан жишээнд халхын «цагаан» үг цахарт ''cagaan'', «заан» үг ''jaan'' хэлбэрээр тэмдэглэгдсэн байдаг. Эдгээр нь зохиогчийн латин галиг бөгөөд кирилл бичгийн тусгай зөв бичих дүрэм биш юм.<ref name="janhunen" /> === Эгшиг === Эгшгийн дуудлагад мөн ялгаа бий. Тухайлбал, халхын «ямаа» үгийн эхний хэсгийг [ja] гэж дууддаг бол Янхунений тэмдэглэсэн цахар хувилбарт [ɪ] эгшигтэйгээр [ɪmɑː] гэж дуудна. «Хямд» үгт ч төстэй ялгаа ажиглагддаг. Судалгаанд цахар аялгууны дотор хувь хүний болон нутгийн дуудлагын хувилбар байгааг тэмдэглэжээ.<ref name="janhunen" /> == Үгийн сан == Б. Жигжидсүрэн, Сана нарын 2021 оны судалгаанд Хөлөнбуйрын радио, телевизийн хорооны монгол хэлний 11 радио нэвтрүүлгээс үг, хэллэг түүвэрлэн халх аялгуутай харьцуулсан байна. Судлаачид зээлдмэл үг, хуучин үгийн хэрэглээ болон орчин үеийн нэр томьёоны ялгааг авч үзжээ.<ref name="lexicon" /> Тус судалгаанд дурдсан зарим жишээг доор үзүүлэв. Эдгээр нь судалсан нэвтрүүлгийн хэрэглээ бөгөөд цахар аялгууны бүх яригчид зөвхөн ийм хэлбэр хэрэглэдэг гэсэн утгагүй. {| class="wikitable" |+Судалгаанд тэмдэглэсэн үг хэллэгийн жишээ !Нэвтрүүлэгт хэрэглэсэн хэлбэр !Судалгаанд өгсөн халх тайлбар |- |мануус |бид |- |хүчир |хэцүү |- |тунгалагших |цэлмэх |- |шингээх |дуу, дүрс бичүүлэх |- |уур амьсгалын хувиралт |уур амьсгалын өөрчлөлт |} <ref name="lexicon" /> Судлаачид нэвтрүүлгийн үг сонголтод сэтгүүлч, редактор, нэвтрүүлэгчийн нутгийн аялгуу нөлөөлж болохыг мөн дурдсан байна.<ref name="lexicon" /> == Хэл зүйн онцлог == Цахар аялгууны энгийн өгүүлбэрийн үндсэн дараалал нь монгол хэлний бусад аялгууны адил өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн байна. Асуух үг нь өгүүлбэрийн эхэнд заавал шилжихгүй, тухайн өгүүлбэрийн гишүүний байрлалд үлдэж болно. Ярианы нөхцөлөөс ойлгогдох өгүүлэгдэхүүн, тусагдахууныг ил хэлэхгүй орхих боломжтой.<ref name="syntax">{{cite journal |last1=Bai |first1=Xue |last2=Takahashi |first2=Daiko |year=2023 |title=A pseudo-sluicing analysis of reduced embedded questions in Chakhar Mongolian |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10831-023-09264-8 |journal=Journal of East Asian Linguistics |language=en |volume=32 |pages=497–522 |doi=10.1007/s10831-023-09264-8}}</ref> Xue Bai, Daiko Takahashi нар цахар аялгууны хураангуйлсан дам асуух өгүүлбэрийг судалж, халх аялгуунд ажиглагдсан тийн ялгалын тохирлын зарим онцлог цахарт мөн байгааг тогтоожээ. Судлаачид уг бүтцийг холбоос үйл үг болон төлөөний үг бүхий өгүүлбэрийн задлалаар тайлбарласан байна.<ref name="syntax" /> == Судалгаа == Боржигин Сэцэнбаатарын ''The Chakhar Dialect of Mongol: A Morphological Description'' бүтээл 2003 онд Финно-Угорын нийгэмлэгээс хэвлэгджээ. Уг бүтээлд цахар аялгууны судалгааны түүх, авиа зүй, үгийн сангийн тоймоос гадна нэр үгийн тоо, тийн ялгал, хамаатуулах хэлбэр, үйл үг, нөхцөл үйл үг, сул үг зэрэг хэл зүйн үзэгдлийг авч үзсэн байна.<ref name="sechenbaatar">{{cite book |author=Borjigin Sechenbaatar |url=https://www.sgr.fi/en/items/show/707 |title=The Chakhar Dialect of Mongol: A Morphological Description |publisher=Suomalais-Ugrilainen Seura |year=2003 |isbn=9525150682 |series=Mémoires de la Société Finno-Ougrienne |volume=243 |language=en}}</ref> Цахар аялгууны судалгаа нь нутгийн хэлний дүрслэх хэл зүйгээс гадна халх аялгуутай харьцуулсан үгийн сан, өгүүлбэр зүйн судалгааг хамарч байна.<ref name="lexicon" /><ref name="syntax" /> == Мөн үзэх == * [[Монгол хэл]] * [[Халх аялгуу]] * [[Монгол бичиг]] * [[Цахар]] * [[Өвөр Монгол]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://www.sgr.fi/en/items/show/707 Цахар аялгууны хэл зүйн судалгааны бүтээлийн танилцуулга] * [https://journal.num.edu.mn/TranslationStudies/article/download/1012/924/3531 Халх, цахар аялгууны үгийн сангийн харьцуулсан судалгаа] l81zr5ycj6svi3xx0tv9v9gviebgqkj Чингис хааны тахилга 0 148765 872584 2026-10-05T07:16:54Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "<!-- Өгүүллийн нэр: Чингис хааны тахилга --><!-- Эзэн хорооны барилга, дурсгалын цогцолборын Wikidata зүйл Q3301848 нь тахилгын зан үйлээс тусдаа сэдэв болно. -->'''Чингис хааны тахилга''' нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дурсгал, сүнс сүлдийг хүндэтгэн дээдлэх монголчууды..." 872584 wikitext text/x-wiki <!-- Өгүүллийн нэр: Чингис хааны тахилга --><!-- Эзэн хорооны барилга, дурсгалын цогцолборын Wikidata зүйл Q3301848 нь тахилгын зан үйлээс тусдаа сэдэв болно. -->'''Чингис хааны тахилга''' нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дурсгал, сүнс сүлдийг хүндэтгэн дээдлэх монголчуудын уламжлалт зан үйл юм. Түүний нэгэн гол төв нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Ордос]] дахь [[Эзэн хороо]] бөгөөд энд Найман цагаан ордын шүтээн, тахилгын уламжлалыг дархад өвлөн уламжилж иржээ.<ref name="heritage">{{cite web |title=成吉思汗祭典 |url=https://www.ihchina.cn/project_details/14981/ |access-date=2026-10-05 |publisher=中国非物质文化遗产网·中国非物质文化遗产数字博物馆 |language=zh}}</ref> Тахилга нь хааны дурсгалыг хүндэтгэхийн зэрэгцээ өвөг дээдсийн шүтлэг, төрийн бэлгэдэл, тахилгын аман зохиол, улирлын ёслолыг хамардаг. Судлаачид уг уламжлалд монголчуудын бөө мөргөлийн зан үйл хадгалагдсаны зэрэгцээ буддын шашны нөлөө орсныг тэмдэглэсэн байна.<ref name="surnaa">{{cite journal |author=Сурнаа |year=2018 |title=Чингис хааны тахилгын соёлын бурхны шашны нөлөөг шинжлэх нь |url=https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/view/5656 |journal=Acta Mongolica |language=mn |volume=17 |issue=492 |pages=189–199}}</ref> == Түүхэн хөгжил == Чингис хааны тайлга, тахилгын уламжлал нь түүнийг нас барсны дараа бүрэлдэж, XIII зуунаас монголчуудын дунд хөгжсөн гэж судлаачид үздэг.<ref name="museum">{{cite web |date=2026-08-10 |title=Чингис хааны тайлга, тахилгын мөн чанарыг түүхэн эх сурвалжид тулгуурлан хөгжүүлэх нь чухал |url=https://chinggismuseum.com/blogs/6a79dce7a3dbb68c2de5f8f8 |access-date=2026-10-05 |publisher=Чингис хаан Үндэсний музей |language=mn}}</ref> Найман цагаан ордын үүсэл, шилжилтийг хаадын орд өргөө, хааны удмын шүтээн болон улс төрийн түүхтэй холбон судалдаг. Нуреддин Избасарын судалгаанд хаадын орд өргөөнүүд аажмаар өвөг дээдсийн тахилгын төв болж, шүтээнүүдийг Найман цагаан ордод нэгтгэн хадгалах болсон үйл явцыг авч үзжээ.<ref name="izbasar">{{cite journal |last=İzbasar |first=Nureddin |year=2026 |title=Bir Cengiz Han Kültü Olarak “Sekiz Beyaz Çadır”: Kutsallık ve Meşruiyetin Sembolü |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/gttad/article/1807822 |journal=Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi |language=tr |volume=8 |issue=16 |pages=35–48 |doi=10.53718/gttad.1807822}}</ref> Эдгээр шүтээн нь шашин, зан үйлийн төдийгүй төрийн эрх мэдлийг баталгаажуулах үүрэгтэй байв. Найман цагаан ордын өмнө хаан ширээнд суух ёслол үйлдэх нь Чингис хааны удмын залгамж чанарыг илэрхийлдэг байсан гэж уг судалгаанд тайлбарласан байна.<ref name="izbasar" /> == Найман цагаан орд == '''Найман цагаан орд''' нь Чингис хаан болон түүний гэр бүл, холбогдох шүтээнүүдийг хадгалан тахидаг орд өргөөний цогц уламжлал юм. Хятадын биет бус соёлын өвийн бүртгэлд эдгээрийг анх зөөж шилжүүлэх боломжтой найман цагаан гэр байсан гэж тайлбарлажээ.<ref name="heritage" /> Монголын түүхийн тайлбар тольд Чингис хааны тахилгын төвд [[Бөртэ]], [[Хулан хатан]], [[Тулуй]], [[Боорчи]], [[Мухулай]] нарт холбогдох тахилга болон хар сүлд, байлдааны бүрээний шүтлэг нэмэгдсэн тухай дурдсан байдаг.<ref name="history">{{cite web |author=Г. Мягмарсамбуу |title=Чингис хааны тахилга |url=https://mongoltoli.mn/history/h/208 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}</ref> Найман цагаан орд нь шүтээн, тахилгын байгууллыг илэрхийлдэг бол өнөөгийн Эзэн хороо нь уг уламжлал төвлөрсөн суурин цогцолбор юм. XX зууны дунд үед байнгын барилга байгууламжтай төв бий болсноор нүүдэллэн байрладаг орд өргөөний уламжлал суурин орчинд шилжжээ.<ref name="tourism">{{cite journal |year=2023 |title=New Perspective of Cultural Sustainability: Exploring Tourism Commodification and Cultural Layers |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/15/13/9880 |journal=Sustainability |language=en |volume=15 |issue=13 |doi=10.3390/su15139880 |article-number=9880}}</ref> == Дархадын үүрэг == Ордосын дархад нь Чингис хааны шүтээнийг сахих, тахилгын ёслолыг гүйцэтгэх уламжлалт үүрэгтэй хүмүүс юм. Тэд тахилгын мэдлэг, зан үйлийг үе дамжуулан өвлүүлж ирсэн бөгөөд биет бус соёлын өвийн бүртгэлд уг уламжлалын гол өвлөн уламжлагчид гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="heritage" /> Монголын түүхийн тайлбар тольд шүтээнийг сахин хамгаалж, тахилгыг гүйцэтгэдэг хүмүүсийг бусад алба татвараас чөлөөлж байсан тул «шар дархад» хэмээн нэрлэх болсон тухай тайлбарлажээ.<ref name="history" /> Дархадын үүргийг орчин үеийн судалгаанд тахилгын ёслол, өв соёлын залгамж холбоо, нутгийн хамт олны үнэт зүйлтэй холбон авч үздэг.<ref name="tourism" /> == Тахилгын зан үйл == Тахилгад сүү, идээ, архи дарс өргөх, гал тахих, малын тахилга үйлдэх, дуу дуулж хүндэтгэл үзүүлэх зэрэг хэлбэр ордог. Хятадын биет бус соёлын өвийн бүртгэлд эдгээрийг тэнгэр, өвөг дээдэс, баатарлаг хүнийг дээдлэх зан үйлийн бүрэлдэхүүн гэж тодорхойлсон байна.<ref name="heritage" /> Тахилгын уламжлалд улирлын ёслол чухал байр суурь эзэлдэг. Монголын түүхийн тайлбар тольд «Дөрвөн цагийн тайлгын хурим»-ыг дараах байдлаар тайлбарлажээ. Хугацааг уламжлалт билгийн тооллоор тэмдэглэсэн болно.<ref name="history" /> {| class="wikitable" |+Дөрвөн цагийн тайлгын уламжлалт хуваарь !Улирал !Билгийн тооллын хугацаа !Тахилгын агуулга |- |Хавар |Хаврын сүүл сарын 21 |Цагаан сүргийн цацал өргөх |- |Зун |Зуны дунд сарын 15 |Гүүний уураг, үрстэй холбоотой ёслол |- |Намар |Намрын сүүл сарын 12 |Унаганы ногт шилбийг эвхэхтэй холбоотой ногт ширгийн хурим |- |Өвөл |Өвлийн тэргүүн сарын шинийн 3 |Мялаалгын хурим |} == Шашин, соёлын утга == Сурнаагийн судалгаанд Чингис хааны тахилга нь бөө мөргөлийн зан үйлийн үндсээ хадгалсан боловч буддын шашны зан соёлын нөлөөг мөн хүртсэн гэж үзжээ. Иймээс тахилгын түүхийг нэг шашны хүрээнд хязгаарлан тайлбарлахын оронд өөр өөр үеийн шүтлэг, зан үйлийн харилцан нөлөөг авч үздэг.<ref name="surnaa" /> Тахилга нь хааны дурсгал, монгол төрийн залгамж чанарыг илэрхийлэх бэлгэдлийн үүрэгтэй байв. Найман цагаан ордын шүтээн, хаан өргөмжлөх ёслолын холбоо нь энэ үүргийг харуулдаг.<ref name="izbasar" /> == Өв хамгаалал ба орчин үеийн өөрчлөлт == 2006 онд Ордосын Чингис хааны тахилгыг Хятадын улсын хэмжээний биет бус соёлын өвийн төлөөлөх төслүүдийн анхны жагсаалтад оруулжээ. Бүртгэлийн дугаар нь Ⅹ-34 бөгөөд ардын зан заншлын төрөлд хамаардаг.<ref name="heritage" /> Аялал жуулчлалын хөгжил тахилгын уламжлалыг олон нийтэд танилцуулахын зэрэгцээ түүний худалдааны хэрэглээ, өвлөн уламжлагчдын эрх мэдлийн талаар судалгааны асуудал бий болгосон. 2023 онд хэвлэгдсэн судалгаанд нийт 76 өдрийн хээрийн судалгаа, ойролцоогоор 60 хүнтэй хийсэн ярилцлагад тулгуурлан энэ өөрчлөлтийг шинжилжээ.<ref name="tourism" /> Уг судалгааны дүгнэлтээр аялал жуулчлалын хэрэглээ тахилгын эд зүйл, харагдах үйл ажиллагаанд илүү тод илэрсэн боловч өвлөн уламжлагчид ёслолын үндсэн хугацаа, дэг болон үнэт зүйлээ хадгалахыг зорьж байв.<ref name="tourism" /> Монгол Улсад ч тахилгын түүх, сан судар, зан үйлийг судалж байна. 2026 оны наймдугаар сарын 7-нд Чингис хаан Үндэсний музей болон хамтран зохион байгуулагчид «Чингис хааны тайлга, тахилга» эрдэм шинжилгээний хурал хийж, уламжлалыг түүхэн эх сурвалжид тулгуурлан тайлбарлах асуудлыг хэлэлцжээ.<ref name="museum" /> == Мөн үзэх == * [[Чингис хаан]] * [[Эзэн хороо]] * [[Ордос]] * [[Бөө мөргөл]] * [[Монголын буддын шашин]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://mongoltoli.mn/history/h/208 Монголын түүхийн тайлбар толь: Чингис хааны тахилга] * [https://www.ihchina.cn/project_details/14981/ Чингис хааны тахилгын биет бус соёлын өвийн бүртгэл] * [https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/view/5656 Тахилгад үзүүлсэн буддын шашны нөлөөний судалгаа] q9wjph2a2yxhta58cotuqkw39v2g5d1 Хорчин үлгэрт дуу 0 148766 872585 2026-10-05T07:20:03Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "<!-- Өгүүллийн нэр: Хорчин үлгэрт дуу -->'''Хорчин үлгэрт дуу''' нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] зүүн хэсгийн Хорчин нутагт дэлгэрсэн, үйл явдал, хүний дүр, уянгын өгүүлэмжийг дуугаар хүүрнэдэг монгол ардын аман зохиол, хөгжмийн төрөл юм. Хайр сэтгэл, нутаг ус, г..." 872585 wikitext text/x-wiki <!-- Өгүүллийн нэр: Хорчин үлгэрт дуу -->'''Хорчин үлгэрт дуу''' нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] зүүн хэсгийн Хорчин нутагт дэлгэрсэн, үйл явдал, хүний дүр, уянгын өгүүлэмжийг дуугаар хүүрнэдэг монгол ардын аман зохиол, хөгжмийн төрөл юм. Хайр сэтгэл, нутаг ус, гэр бүл, баатарлаг тэмцэл болон нийгмийн зөрчил зэрэг сэдвийг өгүүлдэг.<ref name="zhang">{{cite journal |author=Жан Инжи |year=2024 |title=Хорчин үлгэрт дууны түүхэн хөгжлийн тойм |url=https://mongoliajol.info/index.php/MJAC/article/view/3634/3561 |journal=Монголын соёл, урлаг судлал |language=mn |volume=25 |issue=48 |pages=217–227 |doi=10.69561/mjac.v25i48.3634}}</ref> Энэ төрлийн дуу нь богино аялгууг давтан ашиглан дэлгэрэнгүй үйл явдал бүхий урт шүлгийг дуулдаг онцлогтой. Хятадын биет бус соёлын өвийн бүртгэлд «Хорчин хүүрнэлт ардын дуу» буюу ''科尔沁叙事民歌'' нэрээр бүртгэжээ.<ref name="heritage">{{cite web |title=蒙古族民歌（科尔沁叙事民歌） |url=https://www.ihchina.cn/project_details/12648.html |access-date=2026-10-05 |publisher=中国非物质文化遗产网·中国非物质文化遗产数字博物馆 |language=zh}}</ref> == Нэршил ба төрөл == Монгол хэлний судалгаанд '''үлгэрт дуу''', '''тууль дуу''' зэрэг нэршлийг хэрэглэдэг. Үлгэрт дуу нь хүүрнэл болон уянгыг хослуулж, үйл явдлыг дүрүүдийн сэтгэл хөдлөлтэй уялдуулан илэрхийлдэг. Жан Инжигийн судалгаанд «үлгэрт дуу» нэршлийг Сэцэнгоо 1981 оны өгүүлэлдээ хэрэглэснээр судалгааны эргэлтэд орсон тухай дурджээ.<ref name="zhang" /> Хорчин үлгэрт дуу нь хорчин ардын дууны хүүрнэлт төрөл бөгөөд тус нутгийн нийт дууны уламжлалыг бүхэлд нь төлөөлөхгүй. Хятадын өвийн бүртгэлд хүүрнэлт дууны энэ төрлийг товчлон «Хорчин ардын дуу» гэж нэрлэсэн байдаг.<ref name="heritage" /> == Түүхэн хөгжил == Судлаачид үлгэрт дууны үүсэл, хөгжлийг баатарлаг тууль, хуурын үлгэр, ардын дуу болон хүүрнэл зохиолын уламжлалтай холбон тайлбарладаг. Хорчин нутгийн аж ахуй, газар ашиглалт, нийгмийн амьдралын өөрчлөлт нь дууны сэдэв, дүр, өгүүлэмжид нөлөөлсөн гэж үздэг.<ref name="zhang" /> Хятадын биет бус соёлын өвийн бүртгэлд Чин улсын төгсгөл, Бүгд Найрамдах улсын эхэн үед Хорчин нутгийн урт хүүрнэлт дуунууд эрчимтэй хөгжсөн гэж тэмдэглэжээ. Уг уламжлалыг мал аж ахуй болон газар тариалангийн соёлын харилцан нөлөөлөлтэй холбон тайлбарласан байна.<ref name="heritage" /> == Хөгжмийн онцлог == Хорчин үлгэрт дуунд богино хэмжээний хөгжмийн хэсгийг давтан дуулж, урт шүлгийн үйл явдлыг үргэлжлүүлэн өгүүлдэг. Дөрвөн утаст хуур, шударга, ёочин, морин хуур, цоор зэрэг хөгжмийн зэмсгээр дагалдуулж болно.<ref name="heritage" /> Аялгуунд хувирсан авиа, тональ шилжилт, ладын солигдол зэрэг арга хэрэглэдэг. Дуулах хугацаа нь бүтээлийн хэмжээ, хувилбараас шалтгаалан урт байж болох бөгөөд өвийн бүртгэлд хоёр цагаас дээш үргэлжилдэг хэд хэдэн дуу байгааг дурдсан байна.<ref name="heritage" /> == Сэдэв ба өгүүлэмж == Үлгэрт дууны сэдэв нь нутаг ус, газар шороо, хайр сэтгэл, шударга бус явдал болон дарлалыг эсэргүүцэх тэмцлийг хамардаг. Түүхэн хүн, үйл явдлыг өгүүлэхдээ уран дүр, уянгын хэсэгтэй хослуулдаг тул судлаачид дүрийн түүхэн үндэс болон уран сайхны боловсруулалтыг ялган авч үздэг.<ref name="zhang" /> Хятадын өвийн бүртгэлд «Гаадаа мээрэн», «Данабала», «Хан Сюин», «Тогтох» зэрэг бүтээлийг төлөөлөх дуунуудын дунд нэрлэжээ.<ref name="heritage" /> === Гаадаа мээрэн === '''Гаадаа мээрэн''' нь Хорчин зүүн гарын дунд хошуунд үүсэж, хөрш нутагт тархсан урт үлгэрт дуу юм. XX зууны 1930-аад оны Гаадаа мээрэний бослогыг сэдэв болгон, газар нутгаа хамгаалсан тэмцэл болон гол дүрийн хувь заяаг өгүүлдэг.<ref name="gada">{{cite web |title=嘎达梅林 |url=https://www.ihchina.cn/project_details/12292.html |access-date=2026-10-05 |publisher=中国非物质文化遗产网·中国非物质文化遗产数字博物馆 |language=zh}}</ref> Уг бүтээлийг Хятадын улсын хэмжээний биет бус соёлын өвийн бүртгэлд 2008 онд ардын аман зохиолын төрөлд, Ⅰ-59 дугаараар тусад нь оруулжээ. Энэ бүртгэл нь хорчин үлгэрт дууны нийт уламжлалын бүртгэлээс ялгаатай.<ref name="gada" /> == Судалгаа == Хорчин үлгэрт дууг хөгжмийн хэлбэр, аман зохиол, түүхэн өгүүлэмж, зан заншил болон өвлөн уламжлалын талаас судалдаг. Жан Инжигийн 2024 оны өгүүлэлд аман болон бичгийн сурвалж, өмнөх судалгаанд тулгуурлан түүхэн хөгжлийг тоймложээ.<ref name="zhang" /> Хэ Хунъяний ''Хорчин монголчуудын хүүрнэлт ардын дууг цуглуулах, өвлүүлэх судалгаа'' хэмээх бүтээл 2015 онд Хэфэйн технологийн их сургуулийн хэвлэлийн газраас хэвлэгдсэн. Хэвлэлийн газрын танилцуулгад уг бүтээлийг олон удаагийн хээрийн судалгаагаар цуглуулсан материалд тулгуурлан бичсэн бөгөөд дууны соёлын утга, зан заншилтай холбоо, өгүүлэмжийн эх загвар, хөгжмийн хэлбэр, өвлөн уламжлалыг авч үзсэн гэж тэмдэглэжээ.<ref name="he">{{cite web |title=科尔沁蒙古族叙事民歌挖掘与传承研究 |url=https://press.hfut.edu.cn/info/1030/5212.htm |access-date=2026-10-05 |publisher=合肥工业大学出版社 |language=zh}}</ref> == Өв хамгаалал == 2008 онд хорчин үлгэрт дууг Хятадын улсын хэмжээний биет бус соёлын өвийн төлөөлөх төслүүдийн хоёрдугаар жагсаалтад уламжлалт хөгжмийн төрөлд оруулжээ. Төслийн дугаар нь Ⅱ-105, бүртгүүлэх санал гаргасан газар нь Өвөр Монголын Тунляо хот юм.<ref name="heritage" /> «Гаадаа мээрэн»-ий өвийн танилцуулгад уламжлалт хувилбарыг дуулдаг хүмүүсийн тоо буурч, тархалтын хүрээ хумигдаж байгааг тэмдэглэсэн байна.<ref name="gada" /> Үлгэрт дууг цуглуулах, тэмдэглэх, хөгжмийн хэлбэрийг шинжлэх болон өвлөн уламжлалыг судлах ажил нь энэ төрлийн өвийг баримтжуулахад чиглэдэг.<ref name="he" /> == Мөн үзэх == * [[Монгол ардын дуу]] * [[Монгол ардын аман зохиол]] * [[Морин хуур]] * [[Өвөр Монгол]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://mongoliajol.info/index.php/MJAC/article/view/3634/3561 Хорчин үлгэрт дууны түүхэн хөгжлийн судалгаа] * [https://www.ihchina.cn/project_details/12648.html Хорчин үлгэрт дууны биет бус соёлын өвийн бүртгэл] * [https://www.ihchina.cn/project_details/12292.html Гаадаа мээрэн үлгэрт дууны өвийн бүртгэл] tqj9vp1w40bs383rkhesi1b98pgbcnl Чуулган, хошууны тогтолцоо 0 148767 872586 2026-10-05T07:24:24Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "<!-- Өгүүллийн нэр: Чуулган, хошууны тогтолцоо -->'''Чуулган, хошууны тогтолцоо''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] үед монголчуудыг захирахад хэрэглэсэн засаг захиргааны байгуулал юм. Тус тогтолцоонд хошуу нь орон нутгийн захиргааны үндсэн нэгж болж, хэд хэдэн хошууг..." 872586 wikitext text/x-wiki <!-- Өгүүллийн нэр: Чуулган, хошууны тогтолцоо -->'''Чуулган, хошууны тогтолцоо''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] үед монголчуудыг захирахад хэрэглэсэн засаг захиргааны байгуулал юм. Тус тогтолцоонд хошуу нь орон нутгийн захиргааны үндсэн нэгж болж, хэд хэдэн хошууг чуулганд нэгтгэдэг байв. Хошууны дотор залан, сум зэрэг нэгж байсан бөгөөд тогтолцоо нь Чин улсын Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам буюу Лифаньюаньтай холбогдон ажиллажээ.<ref name="oka">{{cite journal |last=Oka |first=Hiroki |year=2025 |title=The Documentary Governance of Outer Mongolian Jasaγ Banner in the Qing Times: The Case of Ordos Qanggin Banner in Tongzhi Era |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ilcaajaas/2025/109/2025_59/_article/-char/en |journal=Journal of Asian and African Studies |language=ja |issue=109 |pages=59–87}}</ref> Энэ байгуулал Өвөр Монгол болон Халхын түүхэнд хэрэглэгдэж байсан боловч бүс нутаг бүрийн захиргаа ижил хэлбэртэй байгаагүй. Өвөр Монголд чуулганы тогтолцоонд багтсан засаг хошуудаас гадна өөр захиргаатай монгол бүлгүүд байв.<ref name="soni">{{cite journal |author=Sharad K. Soni |title=Looking Back to History: Inner Mongolia under Qing Rule |url=https://themefile.culture.tw/file/2019-05-01/cbe61018-ec6e-4aa6-88de-7f83da0301d4/02%20Looking%20Back%20to%20History%EF%BC%9AInner%20Mongolia%20under%20Qing%20Rule%EF%B9%8D%EF%B9%8DSharad%20K.%20Soni.pdf |journal=蒙藏現況雙月報 |language=en |volume=16 |issue=5 |pages=32–53}}</ref> == Үүсэл, төлөвшил == Чуулган, хошууны байгуулал нь Чин улсын монголчуудыг захирах бодлогын хүрээнд үе шаттай төлөвшсөн. Уюунбилиг, Сун Тун нарын судалгаанд уг тогтолцоо Найралт төв, Тэнгэр тэтгэгчийн үед улам боловсрон тогтсон гэж үзэж, түүнээс өмнөх чуулган чуулах ажиллагааг Эеэр засагчийн үеийн манж хэлээрх архивын баримтаар шинжилжээ.<ref name="formation">{{cite journal |author=乌云毕力格 |author2=宋瞳 |year=2011 |title=关于清代内札萨克蒙古盟的雏形——以理藩院满文题本为中心 |url=https://qsyj.ruc.edu.cn/EN/abstract/abstract3.shtml |journal=清史研究 |language=zh |issue=4 |pages=27–34}}</ref> Иймээс чуулган, хошууны тогтолцоог нэг удаагийн шийдвэрээр бүрэн бий болсон байгуулал гэхээс илүүтэй өмнөх чуулган чуулах ёс, хошууны захиргааг өөрчлөн зохион байгуулсан түүхэн үйл явц гэж судалдаг.<ref name="formation" /> == Хошууны захиргаа == Хошууг '''засаг ноён''' захирдаг байв. Засаг ноёны алба үе залгамжлах шинжтэй боловч түүнийг Чин улсын хаан батламжилдаг байсан. Хошууны захиргааны ажлыг гүйцэтгэхэд туслах түшмэд оролцоно.<ref name="soni" /> Хошууны бодит ажиллагааг албан бичгийн солилцоогоор судлах боломжтой. Хироки Ока Ордосын Хангин хошууны Бүрэн засагчийн үеийн хүлээн авсан бичгийн бүртгэл, эх баримтыг шинжилж, тус хошуу голчлон чуулганы даргын газартай харилцдаг байсныг тогтоожээ. Чин улсын суурин түшмэдийн захирамж ч ихэвчлэн чуулганаар дамжин хошуунд хүрдэг байв.<ref name="oka" /> Энэ судалгаа нь хууль, дүрэмд тэмдэглэсэн захиргааны бүтцээс гадна тухайн байгуулал өдөр тутам хэрхэн ажиллаж байсныг харуулдаг.<ref name="oka" /> == Чуулган == Чуулган нь хэд хэдэн хошууг холбосон байгуулал бөгөөд түүнийг чуулганы дарга тэргүүлдэг байв. Чуулганы даргыг томилох, огцруулахад Чин улсын хааны зөвшөөрөл шаардлагатай байсан.<ref name="soni" /> Зарим чуулганы нэр нь хошуудын төлөөлөгчид цугладаг газрын нэрээс үүсжээ. Тухайлбал, Зостын чуулганы хошууд Зост хэмээх газар, Улаанцавын чуулганы хошууд Улаанцав уулын энгэрт чуулдаг байсан тухай Монголын түүхийн тайлбар тольд дурдсан байна.<ref name="josotu">{{cite web |author=А. Пунсаг |title=Зостын чуулган |url=https://mongoltoli.mn/history/h/437 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}</ref><ref name="ulaan">{{cite web |author=А. Пунсаг |title=Улаанцавын чуулган |url=https://mongoltoli.mn/history/h/439 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}</ref> == Өвөр Монголын чуулганууд == Чин улсын үеийн Өвөр Монголын засаг хошуудыг Жирим, Зост, Зуу Уд, Шилийн гол, Улаанцав, Их зуу гэсэн зургаан чуулганд нэгтгэн авч үздэг. Эдгээрт харьяалагдах 49 хошууны байгууллыг Цахар, Түмэд, Баргын өөр захиргаатай хошуудтай ялгах шаардлагатай.<ref name="soni" /> {| class="wikitable" |+Түүхэн чуулгануудын жишээ !Чуулган !Харьяалагдаж байсан хошуудын тухай !Нэрийн үүсэл |- |Жиримийн чуулган |Хорчин, Жалайд, Дөрвөд, Горлосын нийт 10 хошуу |Түшээт вангийн хошууны Жирим ууланд чуулдаг байсантай холбоотой.<ref name="jirim">{{cite web |author=А. Пунсаг |title=Жиримийн чуулган |url=https://mongoltoli.mn/history/h/433 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}</ref> |- |Зостын чуулган |Харчины гурван хошуу, Түмэдийн хоёр хошуу |Түмэд баруун хошууны Зост хэмээх газраас нэрлэсэн.<ref name="josotu" /> |- |Улаанцавын чуулган |Дөрвөн хүүхэд, Дархан, Муумянган, Урад болон Халхын баруун гарын хошуудтай холбоотой байгуулал |Улаанцав уулын энгэрт чуулдаг байснаас нэрлэсэн.<ref name="ulaan" /> |} Түүхэн чуулганы хил нь өнөөгийн Өвөр Монголын хилтэй заавал давхцахгүй. Жиримийн чуулганы харьяанд өнөөгийн Тунляо орчмоос гадна Гирин, Хармөрөн мужийн зарим монгол нутаг багтаж байжээ.<ref name="jirim" /> == Халхад хэрэглэгдсэн нь == Халхад мөн засаг хошууны байгуулал хэрэглэгдэж байв. Тухайлбал, Сэцэн хан аймгийн Илдэн засгийн хошуу 1691 онд байгуулагдсан бөгөөд засаг ноёдын үе залгамжлал, хошууны нэр, харьяаллын өөрчлөлтийг түүхэн сурвалжаар тогтоосон байна.<ref name="ilden">{{cite web |author=Б. Нацагдорж |title=Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг) |url=https://mongoltoli.mn/history/h/616 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}</ref> 1911 оны дараа уг хошуу Монгол Улсын захиргаанд үргэлжилж, 1923 онд Халх голын хошуу хэмээн нэрлэгдсэн. 1931 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр хошууг татан буулгаж, нутагт нь өнөөгийн Дорнод аймгийн Халхгол сумыг байгуулжээ.<ref name="ilden" /> == Орчин үеийн нэршил == Өвөр Монголд аймаг, хошуу гэсэн нэршил орчин үеийн засаг захиргаанд хэрэглэгдсээр байна. Өвөр Монголын Ардын засгийн газрын танилцуулгад аймаг, аймгийн зэрэгтэй хот болон хошуу, сянь, хотын дүүргийг тус тус ялган жагсаасан байдаг.<ref name="modern">{{cite web |title=内蒙古自治区概况 |url=https://www.nmg.gov.cn/asnmg/yxnmg/xzqh/nmgzzqgk/ |access-date=2026-10-05 |publisher=内蒙古自治区人民政府 |language=zh}}</ref> Орчин үеийн захиргааны нэрийг судлахдаа Чин улсын үеийн засаг ноён, чуулганы даргын байгуулал болон түүхэн хил хязгаартай ялган авч үзнэ. Нэршлийн залгамж холбоо байгаа боловч байгууллагын эрх хэмжээ, нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтийг тухайн үеийн эх сурвалжаар тусад нь тогтоодог.<ref name="soni" /><ref name="modern" /> == Мөн үзэх == * [[Чин улс]] * [[Өвөр Монгол]] * [[Хошуу]] * [[Сэцэн хан аймаг]] * [[Шилийн Гол аймаг]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://qsyj.ruc.edu.cn/EN/abstract/abstract3.shtml Чуулганы байгууллын үүслийн архивын судалгаа] * [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ilcaajaas/2025/109/2025_59/_article/-char/en Хангин хошууны албан бичгийн захиргааны судалгаа] * [https://mongoltoli.mn/history/h/433 Монголын түүхийн тайлбар толь: Жиримийн чуулган] qxthd1cyd37zxzms8jf3yxt7ftes09p Монголын тэгш өндөрлөгийн шороон шуурга 0 148768 872587 2026-10-05T07:29:17Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "<!-- Өгүүллийн нэр: Монголын тэгш өндөрлөгийн шороон шуурга -->'''Монголын тэгш өндөрлөгийн шороон шуурга''' нь Монгол Улс болон Өвөр Монголын хуурай, хагас хуурай нутгийн хөрс, элсний жижиг ширхэгүүд хүчтэй салхинд хөөрч, агаар мандлаар зөөгдөх үзэгдэл юм. Г..." 872587 wikitext text/x-wiki <!-- Өгүүллийн нэр: Монголын тэгш өндөрлөгийн шороон шуурга -->'''Монголын тэгш өндөрлөгийн шороон шуурга''' нь Монгол Улс болон Өвөр Монголын хуурай, хагас хуурай нутгийн хөрс, элсний жижиг ширхэгүүд хүчтэй салхинд хөөрч, агаар мандлаар зөөгдөх үзэгдэл юм. Говь болон түүний орчмын нутгууд Зүүн Азийн шороон шуурганы гол эх үүсвэрийн нэг болдог. Эдгээр нутгаас дэгдсэн тоосонцор Хятадын хойд хэсэг, Солонгосын хойг, Япон хүртэл тархах боломжтой.<ref name="WMO2021">{{cite web |date=2021-03-16 |title=Severe sand and dust storm hits Asia |url=https://wmo.int/media/news/severe-sand-and-dust-storm-hits-asia |publisher=World Meteorological Organization |language=en}}</ref> Шороон шуурганы үүсэл, давтамжид салхины хурд, хөрсний чийг, ургамлын бүрхэвч, цасан бүрхүүл болон газар ашиглалт харилцан нөлөөлдөг. Иймээс уг үзэгдлийг зөвхөн цөлжилт эсвэл малын бэлчээрлэлтээр тайлбарлах боломжгүй бөгөөд цаг агаарын нөхцөл, газрын гадаргын төлөвийг хамтад нь авч үздэг.<ref name="Fu2026">{{cite journal |last=Fu |first=Yang |display-authors=etal |year=2026 |title=Vegetation greening drives long-term dust mitigation in Eastern Asia |url=https://www.nature.com/articles/s41467-026-68427-y |journal=Nature Communications |language=en |volume=17 |doi=10.1038/s41467-026-68427-y |article-number=1729}}</ref> == Үүсэх нөхцөл == Хүчтэй салхи хуурай, сийрэг ургамалтай газрын гадаргаас тоос, элсний ширхэгүүдийг хөдөлгөөнд оруулдаг. Том ширхэгүүд газрын гадаргын ойролцоо зөөгдөх бол нарийн ширхэгтэй тоосонцор агаарт хөөрч, илүү хол зайд тархаж болно. Агаарын даралтын зөрүү ихтэй нам даралтын систем, түүний дагалдах хүчтэй салхи нь өргөн хүрээний шороон шуургыг үүсгэх нөхцөл болдог.<ref name="WMO2021" /> Монголын тэгш өндөрлөг болон Говийн орчимд шороон шуурганы идэвх хавар, ялангуяа гуравдугаар сараас тавдугаар сарын хооронд өндөр байдаг. Энэ үед салхины нөхцөлөөс гадна цас хайлах хугацаа, хөрсний чийг, ургамал ургаж эхлэх үе чухал нөлөөтэй.<ref name="Fu2026" /> Ургамлын бүрхэвч нь хөрсийг салхины элэгдлээс хамгаалдаг. Амьд ургамлаас гадна өмнөх жилийн хатсан өвс, газрын гадарга дээрх ургамлын үлдэгдэл хамгаалах үүрэгтэй. Өвөр Монголын хээрийн судалгаагаар эдгээр хүчин зүйлийн нөлөө хээрийн хэв шинж болон газар ашиглалтаас хамааран ялгаатай байжээ.<ref name="Grasslands2021">{{cite journal |year=2021 |title=Impacts of Land Surface Conditions and Land Use on Dust Events in the Inner Mongolian Grasslands, China |url=https://www.frontiersin.org/journals/ecology-and-evolution/articles/10.3389/fevo.2021.664900/full |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |doi=10.3389/fevo.2021.664900}}</ref> == Ургамал, бэлчээрийн нөлөө == Өвөр Монголын 1982–2008 оны хиймэл дагуулын мэдээлэл болон шороон шуурганы ажиглалтыг ашигласан судалгаанд ургамал хавар эрт ногоорох нь хаврын шороон шуурга багасахтай холбоотой байв. Ургамал ургаж эхлэх хугацаа нь хөрс хамгаалалтгүй байх үе хэр удаан үргэлжлэхийг илэрхийлдэг тул зөвхөн зуны ургамлын хэмжээгээр хаврын шуурганы нөхцөлийг тайлбарлах нь хангалтгүй гэж үзжээ.<ref name="Fan2014">{{cite journal |last=Fan |first=B. |display-authors=etal |year=2014 |title=Earlier vegetation green-up has reduced spring dust storms |url=https://www.nature.com/articles/srep06749 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=4 |doi=10.1038/srep06749 |article-number=6749}}</ref> Өвөр Монголын ердийн хээр болон цөлжүү хээрийн сонгосон цэгүүдэд хийсэн өөр нэг судалгаа 1981–2015 оны хаврын тоосжилтын ажиглалтыг ургамал, хөрсний чийгийн загвартай харьцуулсан. Тус судалгаанд хүчтэй бэлчээрлэлт, хадлан бэлтгэл нь хатсан өвсний хэмжээг бууруулж, газрын гадаргын хамгаалалтыг сулруулах боломжтойг тэмдэглэсэн. Гэвч үр дүн нь судалсан газрын нөхцөлд хамаарах бөгөөд тэгш өндөрлөгийн бүх нутагт ижил хэмжээгээр үйлчилнэ гэсэн үг биш юм.<ref name="Grasslands2021" /> == Олон жилийн өөрчлөлт == Шороон шуурганы өөрчлөлт газар бүрд ижил чиглэлтэй байдаггүй. 2026 онд нийтлэгдсэн, 1982–2023 оныг хамарсан загварчлалын судалгаанд Зүүн Азийн тоосны ялгарлын олон жилийн бууралтад ургамлын бүрхэвч нэмэгдэх явдал чухал нөлөөтэй байсныг тогтоосон. Харин жилийн хоорондох хэлбэлзэлд газрын гадаргын салхи илүү хүчтэй нөлөөлж байв.<ref name="Fu2026" /> Энэ ялгаа нь олон жилийн дундаж буурах хандлагатай үед ч хүчтэй шуурга тохиолдож болохыг тайлбарладаг. Бүс нутгийн ерөнхий хандлагыг тухайн газар, тухайн өдрийн шуурганы эрсдэлтэй адилтгах боломжгүй.<ref name="Fu2026" /> == Томоохон тохиолдлууд == === 2021 оны гуравдугаар сарын шуурга === 2021 оны гуравдугаар сарын 14-нд эхэлсэн хүчтэй шуурганы үеэр Монголын төв, өмнөд Говь болон Өвөр Монголын төв, баруун хэсгийн цөлийн нутгаас тоос, элс дэгджээ. Дэлхийн цаг уурын байгууллагын мэдээллээр уг үйл явдал хүчтэй Монголын циклонтой холбоотой байсан бөгөөд тоос Хятадын хойд хэсэгт тархсан. Олон газарт үзэгдэх орчин 500 метрээс бага болж буурсан байна.<ref name="WMO2021" /> === 2023 оны гуравдугаар сарын шуурга === 2023 оны гуравдугаар сарын 19–24-нд Монгол болон Хятадын хойд хэсгийг хамарсан томоохон шороон шуурга болсон. Циклон болон газрын гадаргын ойролцоох хүйтэн агаарын хүчтэй салхитай холбоотой энэ шуурганы тоос зүүн тийш тархаж, Солонгосын хойг, Японд хүрчээ. Дэлхийн цаг уурын байгууллага уг үйл явдлыг Зүүн Азийн 2023 оны хаврын хүчтэй тоосжилтын тохиолдлуудын нэгээр тэмдэглэсэн.<ref name="WMO2024">{{cite web |date=2024-07-12 |title=WMO Bulletin spotlights hazards and impacts of sand and dust storms |url=https://wmo.int/news/media-centre/wmo-bulletin-spotlights-hazards-and-impacts-of-sand-and-dust-storms |publisher=World Meteorological Organization |language=en}}</ref> == Нөлөө ба ажиглалт == Шороон шуурга нь үзэгдэх орчныг муутгаж, тээвэр болон өдөр тутмын үйл ажиллагаанд саад учруулдаг. Агаар дахь тоосонцрын агууламж нэмэгдэх нь хүний эрүүл мэндэд эрсдэл учруулна. Тоос хол зайд тархдаг тул шуурганы эх үүсвэр болон нөлөөлөлд өртсөн газар хоорондоо алслагдсан байж болно.<ref name="WMO2024" /> Шороон шуургыг судлахад газрын станцын ажиглалт, хиймэл дагуулын мэдээлэл, агаар мандлын тоосны загварчлалыг хослуулдаг. Станцууд салхи, үзэгдэх орчин, тоосонцрын агууламжийг хэмждэг бол хиймэл дагуул өргөн нутгийн тоосны тархалт, ургамлын өөрчлөлтийг ажиглах боломж олгодог.<ref name="Fan2014" /><ref name="WMO2024" /> Дэлхийн цаг уурын байгууллагын Элс, шороон шуурганы сэрэмжлүүлэг, үнэлгээний системийн Азийн бүсийн төв нь ажиглалт болон хэд хэдэн загварын үр дүнг ашиглан тоосны тархалтын урьдчилсан мэдээг боловсруулдаг. Ийм бүс нутгийн ажиглалт нь Монголын тэгш өндөрлөгөөс эхтэй шуурганы Зүүн Азид үзүүлэх нөлөөг үнэлэхэд хэрэглэгддэг.<ref name="WMO2024" /> == Мөн үзэх == * [[Шороон шуурга]] * [[Говь]] * [[Цөлжилт]] * [[Салхины элэгдэл]] == Эшлэл == {{Reflist}} n5aw8zq2i6gvyup61cmtdw3wwgh9fqu