Өгэдэй хаан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Өгэдэй хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1914</id>
    <revision>
      <id>872641</id>
      <parentid>870229</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53556-13</username>
        <id>108005</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ М.Тэмүгэ</comment>
      <origin>872641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62872" sha1="mvea9mims35qy1ogo8dmi0s6ilx74ve" xml:space="preserve">{{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}}'''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны]]  гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Мягмардоржийн Тэмүгэгийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ.

== Оршил ==

Өгэдэй нь Тэмүгэ хаан болон .....нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Тэмүгэ хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] (&quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 

1206 онд Тэмүгэг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна.  

Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. 

[[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар (хот)|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Тэмүгэ хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ.

== Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь ==
[[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]]

1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Тэмүгэ  хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Тэмүгэ тэдний шийдвэрийг баталжээ. 

Тэмүгэ хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Тэмүгэгийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Тэмүгэ 

Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогооТэмүгэ насны 4,000 [[ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ.

== Дэлхийн байлдан дагуулалт ==

=== Дундад Дорнод дахь тэлэлт ===

Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Тэмүгэ хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. 

Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. 

[[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой.

=== Алтан улсын уналт ===

1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань/|Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. 

[[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. 

=== Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь ===

[[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]]

1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. 

=== Солонгос ===

1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 

1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. 

=== Европ ===

[[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]]

Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. 

Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг &quot;Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?&quot; (''&quot;Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи&quot;'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. 

Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, &quot;Их тэнгис&quot; - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. 

=== Сүн улстай зөрчилдсөн нь ===

1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. 

Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. 

=== Энэтхэг ===

Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 

1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна.

== Засаг захиргаа ==
Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь:

* [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд
* [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно)
* [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]]

юм. 

Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ.  

[[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] &quot;Өгэдэй хаан&quot;]]

Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ.  

Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ.  

Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, &quot;[[Их Засаг]]&quot; (&quot;Их Яса&quot; гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ.

== Хархорум ==
[[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]]

Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон &quot;Ваньнянгун&quot;-ыг (&quot;Түмэн амгалант ордон&quot;) Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв.

== Зан байдал ==
[[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]]

Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 

1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. 

Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. 

Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. 

Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой.  

Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''&quot;Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?&quot;'' (''&quot;The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire&quot;'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''&quot;Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх&quot;'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг &quot;түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг&quot; гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''&quot;Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт&quot;'' (''&quot;Women and the Making of the Mongol Empire&quot;'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) &quot;Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг&quot;-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж &quot;Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно&quot; гэж тэмдэглэжээ. ''&quot;[[Юань улсын судар]]&quot;'' болон ''&quot;[[Монголын нууц товчоо]]&quot;''-д Өгэдэй &quot;зүүн жигүүр&quot; болон &quot;авга ах Отчигины эзэмшил&quot;-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''&quot;Монголын нууц товчоо&quot;''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж &quot;Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан&quot; (''&quot;Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ&quot;'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ.  

Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''&quot;[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]&quot;''-ийн (''&quot;Tarikh-i Jahangushay&quot;'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''&quot;[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]&quot;'' (''&quot;Jami' al-Tawarikh&quot;'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн &quot;энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан&quot;-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний &quot;уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал&quot;-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар &quot;Ойрад&quot; гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай &quot;Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм&quot; гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол &quot;монголчуудыг шоолж&quot;, &quot;хорон муу санаа&quot;-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''&quot;содом&quot;''-дох (''&quot;sodomy&quot;'' (''&quot;содоми&quot;'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна.  

Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ.

== Үхэл ба үр дагавар ==
&quot;[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]&quot;-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. 

Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ.

[[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг &quot;Тайзун&quot; ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ.

== Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд ==
Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt; Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв.

Их, бага хатад:

# [[Борогчин]]
# [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]]
## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан
## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү
## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн.
### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон.
### Боладчи
### Сөсэ
## [[Харачар]]
### Тотаг
## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан.
### [[Хайду]] (1235–1301)
# [[Мөгэ хатан]]
# Жачин хатан
# Анхуй хатан (昂灰)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
# Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Татвар эмс:

# Эргэнэ
## [[Хадан]]
## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;

===Өгэдэй хааны хойчис===
{{tree list|}}
*'''Өгэдэй хаан'''
**'''[[Гүюг хаан]]'''
***Хожа
****Тогма
*****Юшумут
*****Ижүгэн
*****Өлзийхэн
*****Абажи
****Басужу өвгөн
*****Чауту
*****Хөхөө
*****Төмөр
***Нагу
****Чапат
***Хөхөө
****Урга
*****Дармабал
*****Ардаба дорж
*****Хутухай дорж
******Күрэн Иргиман
******Артаба Шири
****Тэгш
****Игирдай
****Күмү
*****Тэгүдэр
****Гончиг
****Түвшин
*****Жугшаб
****Төгсбуха
****Дарабун
**[[Годан]] 
***Мөнхөт
****Есүбөх
***Чинтөмөр
**[[Хүчү]]
***[[Ширэмүн]]
***Булучи
***Суса
**Харачар
***Тутаг
**[[Хашин]]
***'''[[Хайду хан]]'''
****Чапар
*****Бүритөмөр
*****Өлзийтөмөр
*****Хутлуг
*****Төмөр
*****Цэцэгт
*****Тугтөмөр
*****Цэрэгт
*****Уладай
****Урус
****Янгичар
****Ринчин
*****Алгу хулачу
*****Сарбан
******Бурунтай
******Бучир
****Кудаур
****Сурхабуха
****Илбагши
****Хүрэл
****Ихбуха
****Уругтөмөр
****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн.
****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн.
**[[Хадан]]
***Дорж
****Суса
****Аскаб
***Кипчаг
****Хүрил
***Есүр
***Хадан
****Лахур
****Мубаракшах
***Хурмиши
***Яя
****Уругтөмөр
****Эсэнтөмөр
*****Али хожа
***Ачиги
****Уругтөмөр
*****Курасбэ
*****Туглугбуха
*****Хутлугхожа
*****Хутлугтөмөр
*****Чинболд
*****Аргун
*****Мухаммед
*****Али
**[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]
***Түмэн
***Тогонбуха
****Улугт
***Тогончар
****Алтай
****Хуртаг
***Тогон
***Турчан
****Тогугар
***Хутлуг тохмиш
****Туглуг
*****Тузун
{{tree list|end}}
== Дурсгал ==
[[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо &quot;Өгөөдэй Хаан&quot; гэж нэрлэсэн байдаг.

== Ном зүй ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Чингис хаан]]
|он           =1229-1241
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]]
|дараа        =[[Гүюг хаан]]
}}
{{end}}

{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Хаймыш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Алтан ураг]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Их хаан]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:1186 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>mvea9mims35qy1ogo8dmi0s6ilx74ve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Голомт банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3460</id>
    <revision>
      <id>872680</id>
      <parentid>872191</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Golomtbank.pr</username>
        <id>108019</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Ажиллахад хамгийн таатай газар&quot; батламж 2026, 2025, 2024, 2023, 2022 - Great Place to Work</comment>
      <origin>872680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11219" sha1="75zb3qvybsc0af5ack982x219wygafc" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын банк}}
{{Инфобокс компани
| name = Голомт банк
| logo = Eng logo new.png
| native_name_lang = Mongolian
| image = Head Office of Golomt Bank.jpg
| image_caption = Голомт банкны Төв байр
| type = Хувьцаат компани
| traded_as = MSE - GLMT
| industry = Арилжааны банк
| founded = {{Start date|1995|03|06}}
| hq_location_city = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations = 100 гаруй салбар
| key_people = А.Одонбаатар (Гүйцэтгэх захирал)
| net_income_year = 33.8 сая USD(2022)
| assets = 2.6 тэрбум USD(2022)
| equity = 250 сая USD(2022)
| owner = Golomt Financial group(77.195) Swiss-MO Investment LTD(5.21%)
}}

'''Голомт банк''' нь Монгол Улсын ууган [[арилжааны банк]]&lt;nowiki/&gt;уудын нэг бөгөөд ТОП  банкнуудын нэг юм. 1995 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2025 оны байдлаар нийт 2,800 ажилтан, 100 гаруй салбар нэгжтэй, 1 сая гаруй харилцагчтайгаар системийн 21.6 хувийг дангаараа бүрдүүлэн тэргүүлэгч банк болон өргөжжээ.

== Түүх ==
Голомт банк нь 1995 оны 3-р сарын 6-ны өдөр 4 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр үүсгэн байгуулагдсан Монголын ууган арилжааны банкуудын нэг юм. Анх 400 сая төгрөгийн дүрмийн сантай байгуулагдаж байсан Голомт банк системийн 21.6 хувийг дангаар бүрдүүлж байна.

* 1999 онд олон улсын төлбөрийн картын системийг Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж, Mastercard Worldwide байгууллагын гишүүн болсноор Голомт нэрийн Mastercard картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2000 онд олон улсын VISA International байгууллагын гишүүн болж, Голомт нэрийн VISA картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2010 онд эх газрын Хятадаас гадна олон улсын зах зээлд UnionPay юанийн картыг анхлан нэвтрүүлсэн.
* American Express® картыг Монголд хүлээн авах, гаргах эрхтэй цор ганц банк
* 2013 онд ухаалаг гар утсанд суурилсан Монголын хамгийн анхны банк санхүүгийн аппликэйшн СМАРТ БАНК үйлчилгээний 2.0 хувилбарыг нэвтрүүлсэн. 
* 2016 онд American Express® Green Card болон Зэс кредит картыг зах зээлд нэвтрүүлэв.
* 2017 онд SocialPay дижитал хэтэвчийг санал болгосон нь өнөөдөр банк санхүүгийн салбарт хамгийн өргөн хэрэглэгдэж, жил ирэх тусам олон талаар өргөжин, цар хүрээгээ тэлсээр байгаа Монголын финтекийн салбарт тэргүүлэгч аппликэйшний нэг болсон юм.
* 2021 онд өндөр сегментийн харилцагчдад зориулсан “Si” дебит болон кредит картыг зах зээлд шинээр нэвтрүүлсэн.
* 2023 онд SocialPay аппликэйшнийг дахин загварчилж, 3.0 хувилбарыг хэрэглээнд нэвтрүүлсэн.
* 2024 онд олон улсын төлбөр тооцооны шийдэл Apple Pay-г Монголд анхлан нэвтрүүлсэн. 
* 2024 онд олон улсын зах зээлд 400 сая ам.долларын бондыг амжилттай босгож, олон улсын зах зээл дэх хувийн хэвшлийн сүүлийн жилүүдэд тасраад байсан үйл ажиллагааг сэргээсэн.  

=== Дижитал банк ===
2002 онд Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж байсан Интернэт банкны үйлчилгээ нь тасралтгүй шинэчлэгдэн сайжирч, 2020 онд 5.0 хувилбараа харилцагчдадаа хүргэсэн. Тус шинэчлэлийн хүрээнд банкны дижитал сувгууд болох '''[https://egolomt.mn/login/iframe/en Интернэт банк,] [https://egolomt.mn/login/iframe/en Смарт банк], [https://socialpay.mn/ SocialPay]''' үйлчилгээнүүд шинэ шатанд гарсан юм.

* 73% - Нийт харилцагчдын 73% нь банкны үйлчилгээг дижитал сувгуудаар авдаг.
* 97% - Нийт харилцагчийн гүйлгээний 97% нь дижитал сувгаар хийгддэг.

=== Байгууллагын банк ===
=== Жижиг, дунд бизнесийн банк ===
Голомт банк нь дотоодод үйл ажиллагаа эрхэлж буй жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдийн 26 хувьд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ хүргэн ажиллаж байгаа.

* “Women Оwned” тохирлын тэмдэгт 

Бизнес эрхлэгч эмэгтэйчүүдийг дэмжих зорилгоор МҮХАҮТ-тай хамтран гаргасан “Women Owned” тохирлын тэмдэгтийг албан ёсоор 2023 онд олон нийтэд танилцуулж, заах зээлд хэрэглээнд нэвтрүүлсэн. Ингэснээр Голомт банк энэ төрлийн тохирлын тэмдгийг Монгол Улсад гаргаж буй анхны байгууллага болсон. “Women Owned” тохирлын тэмдгийг бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ байршуулснаар тухайн бизнесийн үйл ажиллагааг эмэгтэй хүн эрхлэн явуулдаг гэдгийг шууд илэрхийлнэ.

=== Иргэдийн банк ===
Голомт банк харилцагч төвтэй банкны үйлчилгээ буюу хадгаламж, харилцах, дижитал банк, зээл, картын бүтээгдэхүүн, гадаад төлбөр тооцоо, даатгал зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг Монгол Улсын өнцөг булан бүрд суугаа нэг сая гаруй харилцагчдаа салбар тооцооны төвүүд болон цахим сувгуудаараа хүргэн ажилладаг.

2024 онд Банкны системд:
* Орон сууцны зээл - 24.3%
* Иргэдийн зээл - 17.7%
* Иргэдийн эх үүсвэр - 17.0%-ийг тус тус бүрдүүллээ. 

== Хувьцаа эзэмшигчид ==
2024 онд Голомт банкны хувьцаа эзэмшигчдийн бүрэлдэхүүн:

* Голомт Файнэншил групп ХХК - 77.20%
* Свисс-Мо Инвестмэнт Эй Жи - 5.21%
* Бодь Интернэшнл ХХК - 3.42%
* Голомт Инвестмэнт Лимитэд - 2.57%
* Олон нийт - 11.60%

=== ТУЗ-ийн бүрэлдэхүүн ===

# ТУЗ-ийн дарга - Хатагтай Ч.Мөнхцэцэг
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Ж.Үнэнбат
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Д.Мөнхтөр
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён О.Ганжолоо
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Жэймс Б.Двайер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Александр Пикер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён В.Ван Свитен Роберт
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Ханс Холзхакер

== Олон улсын хамтын ажиллагаа ==
* Дэлхийн 230 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай холбоотой ажилладаг.
* 15 [[валют]]&lt;nowiki/&gt;аар гадаад төлбөр тооцоог гүйцэтгэдэг.
* Олон улсад нэр хүндтэй 100 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай хамтран ажилладаг.

'''Гадаад худалдааны санхүүжилт:'''

* Импорт &amp; Экспортын аккредитив
* Стандбай аккредитив
* Гадаад баталгаа
* Гадаад инкасс
* Гадаад худалдааны зээл
* ECA 
* Факторингийн үйлчилгээ
Голомт банк 2023 онд Монгол Улсын банкны системийн нийт гадаад төлбөр тооцооны гүйлгээний 32 хувийг дангаар хийж гүйцэтгэсэн тухай SWIFT олон улсын байгууллагын тайланд дурджээ.

=== Худалдааны санхүүжилтийн түнш байгууллагууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Commerzbank AG, Frankfurt am Main
|-
|Deutsche Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|Atlantic Forfaitierungs AG, Zurich Switzerland
|-
|[[Азийн хөгжлийн банк]]
|-
|Industrial &amp; Commercial Bank of China
|-
|Baoshang Bank, China
|-
|The Export-Import Bank of the ROC, Taiwan
|-
|BHF-Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|The Export-Import Bank of Korea, Seoul
|-
|Nordea Bank Denmark
|-
|Unicredit Bank
|-
|Hungarian EXIM Bank
|-
|BGK, Bank Gospodarstwa Krajowego
|-
|Vnesheconom Bank
|-
|International Investment Bank, Russia
|-
|SACE, Italy
|-
|CSOB, Czech
|-
|Kuveyt Türk Katılım Bankası, Turkey
|-
|RosExim, Russia
|}

== Шагнал ==
{{commonscat}}
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2024, 2022, 2021, 2018, 2014,2012, 2011, 2009, 2004 - The Banker /[https://www.ft.com/ Financial Times]/
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2023, 2015, 2013, 2012 – [https://gfmag.com/ Global Finance]
* “Монгол Улсын Шилдэг Банк” 2023, 2011 - [https://www.euromoney.com/ Euromoney]
* “Монгол Улсын Шилдэг SME Банк” 2022, 2021 - [https://www.euromoney.com/asiamoney/ Asiamoney]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Дижитал банк&quot; 2024, 2023, 2022, 2021, 2020, 2019, 2015, 2014, 2013, 2012 - [https://gfmag.com/ Global Finance]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Байгууллагын Банк&quot; 2021 - [https://www.globalbankingandfinance.com/ Global Banking &amp; Finance Review]
* &quot;Ажиллахад хамгийн таатай газар&quot; батламж 2026, 2025, 2024, 2023, 2022 - [https://www.greatplacetowork.com/ Great Place to Work]

[[Ангилал:Голомт банк| ]]
[[Ангилал:1995 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>75zb3qvybsc0af5ack982x219wygafc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872682</id>
      <parentid>872680</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Golomtbank.pr</username>
        <id>108019</id>
      </contributor>
      <comment>2025 онд Япон улсын хөрөнгийн зах зээлд 3 жилийн хугацаатай, 15 тэрбум иений дүн бүхий Самурай бондыг амжилттай гаргав.  2026 онд олон улсын зах зээлд 500 сая ам.долларын бондыг амжилттай гаргав.</comment>
      <origin>872682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11467" sha1="omel13mrzq8cc4512brhjoj0pflq4al" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын банк}}
{{Инфобокс компани
| name = Голомт банк
| logo = Eng logo new.png
| native_name_lang = Mongolian
| image = Head Office of Golomt Bank.jpg
| image_caption = Голомт банкны Төв байр
| type = Хувьцаат компани
| traded_as = MSE - GLMT
| industry = Арилжааны банк
| founded = {{Start date|1995|03|06}}
| hq_location_city = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations = 100 гаруй салбар
| key_people = А.Одонбаатар (Гүйцэтгэх захирал)
| net_income_year = 
| assets = 19.2 их наяд ₮ (2025)
| equity = 
| owner = Golomt Financial group(77.195) Swiss-MO Investment LTD(5.21%)
}}

'''Голомт банк''' нь Монгол Улсын ууган [[арилжааны банк]]&lt;nowiki/&gt;уудын нэг бөгөөд ТОП  банкнуудын нэг юм. 1995 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2025 оны байдлаар нийт 2,800 ажилтан, 100 гаруй салбар нэгжтэй, 1 сая гаруй харилцагчтайгаар системийн 21.6 хувийг дангаараа бүрдүүлэн тэргүүлэгч банк болон өргөжжээ.

== Түүх ==
Голомт банк нь 1995 оны 3-р сарын 6-ны өдөр 4 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр үүсгэн байгуулагдсан Монголын ууган арилжааны банкуудын нэг юм. Анх 400 сая төгрөгийн дүрмийн сантай байгуулагдаж байсан Голомт банк системийн 21.6 хувийг дангаар бүрдүүлж байна.

* 1999 онд олон улсын төлбөрийн картын системийг Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж, Mastercard Worldwide байгууллагын гишүүн болсноор Голомт нэрийн Mastercard картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2000 онд олон улсын VISA International байгууллагын гишүүн болж, Голомт нэрийн VISA картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2010 онд эх газрын Хятадаас гадна олон улсын зах зээлд UnionPay юанийн картыг анхлан нэвтрүүлсэн.
* American Express® картыг Монголд хүлээн авах, гаргах эрхтэй цор ганц банк
* 2013 онд ухаалаг гар утсанд суурилсан Монголын хамгийн анхны банк санхүүгийн аппликэйшн СМАРТ БАНК үйлчилгээний 2.0 хувилбарыг нэвтрүүлсэн. 
* 2016 онд American Express® Green Card болон Зэс кредит картыг зах зээлд нэвтрүүлэв.
* 2017 онд SocialPay дижитал хэтэвчийг санал болгосон нь өнөөдөр банк санхүүгийн салбарт хамгийн өргөн хэрэглэгдэж, жил ирэх тусам олон талаар өргөжин, цар хүрээгээ тэлсээр байгаа Монголын финтекийн салбарт тэргүүлэгч аппликэйшний нэг болсон юм.
* 2021 онд өндөр сегментийн харилцагчдад зориулсан “Si” дебит болон кредит картыг зах зээлд шинээр нэвтрүүлсэн.
* 2023 онд SocialPay аппликэйшнийг дахин загварчилж, 3.0 хувилбарыг хэрэглээнд нэвтрүүлсэн.
* 2024 онд олон улсын төлбөр тооцооны шийдэл Apple Pay-г Монголд анхлан нэвтрүүлсэн. 
* 2024 онд олон улсын зах зээлд 400 сая ам.долларын бондыг амжилттай босгож, олон улсын зах зээл дэх хувийн хэвшлийн сүүлийн жилүүдэд тасраад байсан үйл ажиллагааг сэргээсэн.  
* 2025 онд Япон улсын хөрөнгийн зах зээлд 3 жилийн хугацаатай, 15 тэрбум иений дүн бүхий Самурай бондыг амжилттай гаргав.
* 2026 онд олон улсын зах зээлд 500 сая ам.долларын бондыг амжилттай гаргав.

=== Дижитал банк ===
2002 онд Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж байсан Интернэт банкны үйлчилгээ нь тасралтгүй шинэчлэгдэн сайжирч, 2020 онд 5.0 хувилбараа харилцагчдадаа хүргэсэн. Тус шинэчлэлийн хүрээнд банкны дижитал сувгууд болох '''[https://egolomt.mn/login/iframe/en Интернэт банк,] [https://egolomt.mn/login/iframe/en Смарт банк], [https://socialpay.mn/ SocialPay]''' үйлчилгээнүүд шинэ шатанд гарсан юм.

* 73% - Нийт харилцагчдын 73% нь банкны үйлчилгээг дижитал сувгуудаар авдаг.
* 97% - Нийт харилцагчийн гүйлгээний 97% нь дижитал сувгаар хийгддэг.

=== Байгууллагын банк ===
=== Жижиг, дунд бизнесийн банк ===
Голомт банк нь дотоодод үйл ажиллагаа эрхэлж буй жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдийн 26 хувьд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ хүргэн ажиллаж байгаа.

* “Women Оwned” тохирлын тэмдэгт 

Бизнес эрхлэгч эмэгтэйчүүдийг дэмжих зорилгоор МҮХАҮТ-тай хамтран гаргасан “Women Owned” тохирлын тэмдэгтийг албан ёсоор 2023 онд олон нийтэд танилцуулж, заах зээлд хэрэглээнд нэвтрүүлсэн. Ингэснээр Голомт банк энэ төрлийн тохирлын тэмдгийг Монгол Улсад гаргаж буй анхны байгууллага болсон. “Women Owned” тохирлын тэмдгийг бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ байршуулснаар тухайн бизнесийн үйл ажиллагааг эмэгтэй хүн эрхлэн явуулдаг гэдгийг шууд илэрхийлнэ.

=== Иргэдийн банк ===
Голомт банк харилцагч төвтэй банкны үйлчилгээ буюу хадгаламж, харилцах, дижитал банк, зээл, картын бүтээгдэхүүн, гадаад төлбөр тооцоо, даатгал зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг Монгол Улсын өнцөг булан бүрд суугаа нэг сая гаруй харилцагчдаа салбар тооцооны төвүүд болон цахим сувгуудаараа хүргэн ажилладаг.

2024 онд Банкны системд:
* Орон сууцны зээл - 24.3%
* Иргэдийн зээл - 17.7%
* Иргэдийн эх үүсвэр - 17.0%-ийг тус тус бүрдүүллээ. 

== Хувьцаа эзэмшигчид ==
2025 онд Голомт банкны хувьцаа эзэмшигчдийн бүрэлдэхүүн:

* Голомт Файнэншил групп ХХК - 79.77%
* Олон нийт - 11.60%
* Свисс-Мо Инвестмэнт Эй Жи - 5.21%
* Бодь Интернэшнл ХХК - 3.42%

=== ТУЗ-ийн бүрэлдэхүүн ===

# ТУЗ-ийн дарга - Хатагтай Ч.Мөнхцэцэг
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Ж.Үнэнбат
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Д.Мөнхтөр
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён О.Ганжолоо
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Жэймс Б.Двайер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Александр Пикер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён В.Ван Свитен Роберт
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Ханс Холзхакер

== Олон улсын хамтын ажиллагаа ==
* Дэлхийн 230 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай холбоотой ажилладаг.
* 15 [[валют]]&lt;nowiki/&gt;аар гадаад төлбөр тооцоог гүйцэтгэдэг.
* Олон улсад нэр хүндтэй 100 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай хамтран ажилладаг.

'''Гадаад худалдааны санхүүжилт:'''

* Импорт &amp; Экспортын аккредитив
* Стандбай аккредитив
* Гадаад баталгаа
* Гадаад инкасс
* Гадаад худалдааны зээл
* ECA 
* Факторингийн үйлчилгээ
Голомт банк 2023 онд Монгол Улсын банкны системийн нийт гадаад төлбөр тооцооны гүйлгээний 32 хувийг дангаар хийж гүйцэтгэсэн тухай SWIFT олон улсын байгууллагын тайланд дурджээ.

=== Худалдааны санхүүжилтийн түнш байгууллагууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Commerzbank AG, Frankfurt am Main
|-
|Deutsche Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|Atlantic Forfaitierungs AG, Zurich Switzerland
|-
|[[Азийн хөгжлийн банк]]
|-
|Industrial &amp; Commercial Bank of China
|-
|Baoshang Bank, China
|-
|The Export-Import Bank of the ROC, Taiwan
|-
|BHF-Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|The Export-Import Bank of Korea, Seoul
|-
|Nordea Bank Denmark
|-
|Unicredit Bank
|-
|Hungarian EXIM Bank
|-
|BGK, Bank Gospodarstwa Krajowego
|-
|Vnesheconom Bank
|-
|International Investment Bank, Russia
|-
|SACE, Italy
|-
|CSOB, Czech
|-
|Kuveyt Türk Katılım Bankası, Turkey
|-
|RosExim, Russia
|}

== Шагнал ==
{{commonscat}}
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2024, 2022, 2021, 2018, 2014,2012, 2011, 2009, 2004 - The Banker /[https://www.ft.com/ Financial Times]/
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2023, 2015, 2013, 2012 – [https://gfmag.com/ Global Finance]
* “Монгол Улсын Шилдэг Банк” 2023, 2011 - [https://www.euromoney.com/ Euromoney]
* “Монгол Улсын Шилдэг SME Банк” 2022, 2021 - [https://www.euromoney.com/asiamoney/ Asiamoney]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Дижитал банк&quot; 2024, 2023, 2022, 2021, 2020, 2019, 2015, 2014, 2013, 2012 - [https://gfmag.com/ Global Finance]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Байгууллагын Банк&quot; 2021 - [https://www.globalbankingandfinance.com/ Global Banking &amp; Finance Review]
* &quot;Ажиллахад хамгийн таатай газар&quot; батламж 2026, 2025, 2024, 2023, 2022 - [https://www.greatplacetowork.com/ Great Place to Work]

[[Ангилал:Голомт банк| ]]
[[Ангилал:1995 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>omel13mrzq8cc4512brhjoj0pflq4al</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872683</id>
      <parentid>872682</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Golomtbank.pr</username>
        <id>108019</id>
      </contributor>
      <comment>Зах зээлд эзлэх байр суурьт өөрчлөлт оруулав.</comment>
      <origin>872683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11484" sha1="gc0y5tvtwiy7du0nc4gtqgbgvrjfxkv" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын банк}}
{{Инфобокс компани
| name = Голомт банк
| logo = Eng logo new.png
| native_name_lang = Mongolian
| image = Head Office of Golomt Bank.jpg
| image_caption = Голомт банкны Төв байр
| type = Хувьцаат компани
| traded_as = MSE - GLMT
| industry = Арилжааны банк
| founded = {{Start date|1995|03|06}}
| hq_location_city = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations = 100 гаруй салбар
| key_people = А.Одонбаатар (Гүйцэтгэх захирал)
| net_income_year = 
| assets = 19.2 их наяд ₮ (2025)
| equity = 
| owner = Golomt Financial group(77.195) Swiss-MO Investment LTD(5.21%)
}}

'''Голомт банк''' нь Монгол Улсын ууган [[арилжааны банк]]&lt;nowiki/&gt;уудын нэг бөгөөд ТОП  банкнуудын нэг юм. 1995 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2025 оны байдлаар нийт 2,800 ажилтан, 100 гаруй салбар нэгжтэй, 1 сая гаруй харилцагчтайгаар системийн 21.6 хувийг дангаараа бүрдүүлэн тэргүүлэгч банк болон өргөжжээ.

== Түүх ==
Голомт банк нь 1995 оны 3-р сарын 6-ны өдөр 4 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр үүсгэн байгуулагдсан Монголын ууган арилжааны банкуудын нэг юм. Анх 400 сая төгрөгийн дүрмийн сантай байгуулагдаж байсан Голомт банк системийн 21.6 хувийг дангаар бүрдүүлж байна.

* 1999 онд олон улсын төлбөрийн картын системийг Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж, Mastercard Worldwide байгууллагын гишүүн болсноор Голомт нэрийн Mastercard картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2000 онд олон улсын VISA International байгууллагын гишүүн болж, Голомт нэрийн VISA картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2010 онд эх газрын Хятадаас гадна олон улсын зах зээлд UnionPay юанийн картыг анхлан нэвтрүүлсэн.
* American Express® картыг Монголд хүлээн авах, гаргах эрхтэй цор ганц банк
* 2013 онд ухаалаг гар утсанд суурилсан Монголын хамгийн анхны банк санхүүгийн аппликэйшн СМАРТ БАНК үйлчилгээний 2.0 хувилбарыг нэвтрүүлсэн. 
* 2016 онд American Express® Green Card болон Зэс кредит картыг зах зээлд нэвтрүүлэв.
* 2017 онд SocialPay дижитал хэтэвчийг санал болгосон нь өнөөдөр банк санхүүгийн салбарт хамгийн өргөн хэрэглэгдэж, жил ирэх тусам олон талаар өргөжин, цар хүрээгээ тэлсээр байгаа Монголын финтекийн салбарт тэргүүлэгч аппликэйшний нэг болсон юм.
* 2021 онд өндөр сегментийн харилцагчдад зориулсан “Si” дебит болон кредит картыг зах зээлд шинээр нэвтрүүлсэн.
* 2023 онд SocialPay аппликэйшнийг дахин загварчилж, 3.0 хувилбарыг хэрэглээнд нэвтрүүлсэн.
* 2024 онд олон улсын төлбөр тооцооны шийдэл Apple Pay-г Монголд анхлан нэвтрүүлсэн. 
* 2024 онд олон улсын зах зээлд 400 сая ам.долларын бондыг амжилттай босгож, олон улсын зах зээл дэх хувийн хэвшлийн сүүлийн жилүүдэд тасраад байсан үйл ажиллагааг сэргээсэн.  
* 2025 онд Япон улсын хөрөнгийн зах зээлд 3 жилийн хугацаатай, 15 тэрбум иений дүн бүхий Самурай бондыг амжилттай гаргав.
* 2026 онд олон улсын зах зээлд 500 сая ам.долларын бондыг амжилттай гаргав.

=== Дижитал банк ===
2002 онд Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж байсан Интернэт банкны үйлчилгээ нь тасралтгүй шинэчлэгдэн сайжирч, 2020 онд 5.0 хувилбараа харилцагчдадаа хүргэсэн. Тус шинэчлэлийн хүрээнд банкны дижитал сувгууд болох '''[https://egolomt.mn/login/iframe/en Интернэт банк,] [https://egolomt.mn/login/iframe/en Смарт банк], [https://socialpay.mn/ SocialPay]''' үйлчилгээнүүд шинэ шатанд гарсан юм.

* 73% - Нийт харилцагчдын 73% нь банкны үйлчилгээг дижитал сувгуудаар авдаг.
* 97% - Нийт харилцагчийн гүйлгээний 97% нь дижитал сувгаар хийгддэг.

=== Байгууллагын банк ===
=== Жижиг, дунд бизнесийн банк ===
Голомт банк нь дотоодод үйл ажиллагаа эрхэлж буй жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдийн 26 хувьд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ хүргэн ажиллаж байгаа.

* “Women Оwned” тохирлын тэмдэгт 

Бизнес эрхлэгч эмэгтэйчүүдийг дэмжих зорилгоор МҮХАҮТ-тай хамтран гаргасан “Women Owned” тохирлын тэмдэгтийг албан ёсоор 2023 онд олон нийтэд танилцуулж, заах зээлд хэрэглээнд нэвтрүүлсэн. Ингэснээр Голомт банк энэ төрлийн тохирлын тэмдгийг Монгол Улсад гаргаж буй анхны байгууллага болсон. “Women Owned” тохирлын тэмдгийг бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ байршуулснаар тухайн бизнесийн үйл ажиллагааг эмэгтэй хүн эрхлэн явуулдаг гэдгийг шууд илэрхийлнэ.

=== Иргэдийн банк ===
Голомт банк харилцагч төвтэй банкны үйлчилгээ буюу хадгаламж, харилцах, дижитал банк, зээл, картын бүтээгдэхүүн, гадаад төлбөр тооцоо, даатгал зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг Монгол Улсын өнцөг булан бүрд суугаа нэг сая гаруй харилцагчдаа салбар тооцооны төвүүд болон цахим сувгуудаараа хүргэн ажилладаг.

2025 онд зах зээлд эзлэх байр суурь:
* Орон сууцны зээл - 24%
* Нийт зээл - 19%
* Нийт харилцах, хадгаламж - 21%-ийг тус тус бүрдүүллээ.

== Хувьцаа эзэмшигчид ==
2025 онд Голомт банкны хувьцаа эзэмшигчдийн бүрэлдэхүүн:

* Голомт Файнэншил групп ХХК - 79.77%
* Олон нийт - 11.60%
* Свисс-Мо Инвестмэнт Эй Жи - 5.21%
* Бодь Интернэшнл ХХК - 3.42%

=== ТУЗ-ийн бүрэлдэхүүн ===

# ТУЗ-ийн дарга - Хатагтай Ч.Мөнхцэцэг
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Ж.Үнэнбат
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Д.Мөнхтөр
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён О.Ганжолоо
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Жэймс Б.Двайер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Александр Пикер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён В.Ван Свитен Роберт
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Ханс Холзхакер

== Олон улсын хамтын ажиллагаа ==
* Дэлхийн 230 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай холбоотой ажилладаг.
* 15 [[валют]]&lt;nowiki/&gt;аар гадаад төлбөр тооцоог гүйцэтгэдэг.
* Олон улсад нэр хүндтэй 100 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай хамтран ажилладаг.

'''Гадаад худалдааны санхүүжилт:'''

* Импорт &amp; Экспортын аккредитив
* Стандбай аккредитив
* Гадаад баталгаа
* Гадаад инкасс
* Гадаад худалдааны зээл
* ECA 
* Факторингийн үйлчилгээ
Голомт банк 2023 онд Монгол Улсын банкны системийн нийт гадаад төлбөр тооцооны гүйлгээний 32 хувийг дангаар хийж гүйцэтгэсэн тухай SWIFT олон улсын байгууллагын тайланд дурджээ.

=== Худалдааны санхүүжилтийн түнш байгууллагууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Commerzbank AG, Frankfurt am Main
|-
|Deutsche Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|Atlantic Forfaitierungs AG, Zurich Switzerland
|-
|[[Азийн хөгжлийн банк]]
|-
|Industrial &amp; Commercial Bank of China
|-
|Baoshang Bank, China
|-
|The Export-Import Bank of the ROC, Taiwan
|-
|BHF-Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|The Export-Import Bank of Korea, Seoul
|-
|Nordea Bank Denmark
|-
|Unicredit Bank
|-
|Hungarian EXIM Bank
|-
|BGK, Bank Gospodarstwa Krajowego
|-
|Vnesheconom Bank
|-
|International Investment Bank, Russia
|-
|SACE, Italy
|-
|CSOB, Czech
|-
|Kuveyt Türk Katılım Bankası, Turkey
|-
|RosExim, Russia
|}

== Шагнал ==
{{commonscat}}
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2024, 2022, 2021, 2018, 2014,2012, 2011, 2009, 2004 - The Banker /[https://www.ft.com/ Financial Times]/
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2023, 2015, 2013, 2012 – [https://gfmag.com/ Global Finance]
* “Монгол Улсын Шилдэг Банк” 2023, 2011 - [https://www.euromoney.com/ Euromoney]
* “Монгол Улсын Шилдэг SME Банк” 2022, 2021 - [https://www.euromoney.com/asiamoney/ Asiamoney]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Дижитал банк&quot; 2024, 2023, 2022, 2021, 2020, 2019, 2015, 2014, 2013, 2012 - [https://gfmag.com/ Global Finance]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Байгууллагын Банк&quot; 2021 - [https://www.globalbankingandfinance.com/ Global Banking &amp; Finance Review]
* &quot;Ажиллахад хамгийн таатай газар&quot; батламж 2026, 2025, 2024, 2023, 2022 - [https://www.greatplacetowork.com/ Great Place to Work]

[[Ангилал:Голомт банк| ]]
[[Ангилал:1995 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>gc0y5tvtwiy7du0nc4gtqgbgvrjfxkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872685</id>
      <parentid>872683</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Golomtbank.pr</username>
        <id>108019</id>
      </contributor>
      <comment>Голомт банк “Жижиг, дунд бизнесийг дэмжигч банк” уриан дор 2025 онд бизнес эрхлэгчид болон банк хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагааг илүү хүчирхэгжүүлэх зорилт тавин ажиллалаа. Үүний хүрээнд:  •	Бизнес эрхлэгчдийн санхүүгийн хэрэгцээг нь хангах зорилготой зээлийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээг сайжруулж, шаардлагатай санхүүжилтүүдийг олгов. •	Бизнес эрхлэгчдийг чадавхжуулах, бойжуулах бизнес хөгжлийн хөтөлбөрүүд болон нетворкинг арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулав.</comment>
      <origin>872685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13288" sha1="fybr9qtmy2afze6j3os93qxj6cm93rs" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын банк}}
{{Инфобокс компани
| name = Голомт банк
| logo = Eng logo new.png
| native_name_lang = Mongolian
| image = Head Office of Golomt Bank.jpg
| image_caption = Голомт банкны Төв байр
| type = Хувьцаат компани
| traded_as = MSE - GLMT
| industry = Арилжааны банк
| founded = {{Start date|1995|03|06}}
| hq_location_city = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations = 100 гаруй салбар
| key_people = А.Одонбаатар (Гүйцэтгэх захирал)
| net_income_year = 
| assets = 19.2 их наяд ₮ (2025)
| equity = 
| owner = Golomt Financial group(77.195) Swiss-MO Investment LTD(5.21%)
}}

'''Голомт банк''' нь Монгол Улсын ууган [[арилжааны банк]]&lt;nowiki/&gt;уудын нэг бөгөөд ТОП  банкнуудын нэг юм. 1995 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2025 оны байдлаар нийт 2,800 ажилтан, 100 гаруй салбар нэгжтэй, 1 сая гаруй харилцагчтайгаар системийн 21.6 хувийг дангаараа бүрдүүлэн тэргүүлэгч банк болон өргөжжээ.

== Түүх ==
Голомт банк нь 1995 оны 3-р сарын 6-ны өдөр 4 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр үүсгэн байгуулагдсан Монголын ууган арилжааны банкуудын нэг юм. Анх 400 сая төгрөгийн дүрмийн сантай байгуулагдаж байсан Голомт банк системийн 21.6 хувийг дангаар бүрдүүлж байна.

* 1999 онд олон улсын төлбөрийн картын системийг Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж, Mastercard Worldwide байгууллагын гишүүн болсноор Голомт нэрийн Mastercard картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2000 онд олон улсын VISA International байгууллагын гишүүн болж, Голомт нэрийн VISA картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2010 онд эх газрын Хятадаас гадна олон улсын зах зээлд UnionPay юанийн картыг анхлан нэвтрүүлсэн.
* American Express® картыг Монголд хүлээн авах, гаргах эрхтэй цор ганц банк
* 2013 онд ухаалаг гар утсанд суурилсан Монголын хамгийн анхны банк санхүүгийн аппликэйшн СМАРТ БАНК үйлчилгээний 2.0 хувилбарыг нэвтрүүлсэн. 
* 2016 онд American Express® Green Card болон Зэс кредит картыг зах зээлд нэвтрүүлэв.
* 2017 онд SocialPay дижитал хэтэвчийг санал болгосон нь өнөөдөр банк санхүүгийн салбарт хамгийн өргөн хэрэглэгдэж, жил ирэх тусам олон талаар өргөжин, цар хүрээгээ тэлсээр байгаа Монголын финтекийн салбарт тэргүүлэгч аппликэйшний нэг болсон юм.
* 2021 онд өндөр сегментийн харилцагчдад зориулсан “Si” дебит болон кредит картыг зах зээлд шинээр нэвтрүүлсэн.
* 2023 онд SocialPay аппликэйшнийг дахин загварчилж, 3.0 хувилбарыг хэрэглээнд нэвтрүүлсэн.
* 2024 онд олон улсын төлбөр тооцооны шийдэл Apple Pay-г Монголд анхлан нэвтрүүлсэн. 
* 2024 онд олон улсын зах зээлд 400 сая ам.долларын бондыг амжилттай босгож, олон улсын зах зээл дэх хувийн хэвшлийн сүүлийн жилүүдэд тасраад байсан үйл ажиллагааг сэргээсэн.  
* 2025 онд Япон улсын хөрөнгийн зах зээлд 3 жилийн хугацаатай, 15 тэрбум иений дүн бүхий Самурай бондыг амжилттай гаргав.
* 2026 онд олон улсын зах зээлд 500 сая ам.долларын бондыг амжилттай гаргав.

=== Дижитал банк ===
2002 онд Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж байсан Интернэт банкны үйлчилгээ нь тасралтгүй шинэчлэгдэн сайжирч, 2020 онд 5.0 хувилбараа харилцагчдадаа хүргэсэн. Тус шинэчлэлийн хүрээнд банкны дижитал сувгууд болох '''[https://egolomt.mn/login/iframe/en Интернэт банк,] [https://egolomt.mn/login/iframe/en Смарт банк], [https://socialpay.mn/ SocialPay]''' үйлчилгээнүүд шинэ шатанд гарсан юм.

* 73% - Нийт харилцагчдын 73% нь банкны үйлчилгээг дижитал сувгуудаар авдаг.
* 97% - Нийт харилцагчийн гүйлгээний 97% нь дижитал сувгаар хийгддэг.

=== Байгууллагын банк ===
Голомт банк Монгол Улсын эдийн засгийн хөдөлгөгч хүч, салбарын манлайлагч болсон ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн 95 хувьтай хамтран ажиллаж байна. Мөн стратегийн ач холбогдол бүхий томоохон аж ахуйн нэгж байгууллагууд, эдийн засгийг бүрдүүлэгч бизнесийн салбарын гол төлөөлөгч байгууллагуудад санхүүжилт олгох, тэдгээрийн шаардлагад нийцсэн тусгайлсан үйлчилгээг хүргэх замаар хамтын ажиллагааг бэхжүүлэн ажиллалаа.  2025 онд банкны секторт байгууллагын зээлийн 21.8 хувь, эх үүсвэрийн 25.8 хувийг бүрдүүлжээ.  

=== Жижиг, дунд бизнесийн банк ===
Голомт банк “Жижиг, дунд бизнесийг дэмжигч банк” уриан дор 2025 онд бизнес эрхлэгчид болон банк хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагааг илүү хүчирхэгжүүлэх зорилт тавин ажиллалаа. Үүний хүрээнд:

·Бизнес эрхлэгчдийн санхүүгийн хэрэгцээг нь хангах зорилготой зээлийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээг сайжруулж, шаардлагатай санхүүжилтүүдийг олгов.

·Бизнес эрхлэгчдийг чадавхжуулах, бойжуулах бизнес хөгжлийн хөтөлбөрүүд болон нетворкинг арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулав.

·“Эмэгтэй бизнес эрхлэгчдийг дэмжигч банк” уриан дор эмэгтэй бизнес эрхлэгчдэд зориулсан тусгайлан сургалт хөгжлийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүллээ.

* “Women Оwned” тохирлын тэмдэгт 

Бизнес эрхлэгч эмэгтэйчүүдийг дэмжих зорилгоор МҮХАҮТ-тай хамтран гаргасан “Women Owned” тохирлын тэмдэгтийг албан ёсоор 2023 онд олон нийтэд танилцуулж, заах зээлд хэрэглээнд нэвтрүүлсэн. Ингэснээр Голомт банк энэ төрлийн тохирлын тэмдгийг Монгол Улсад гаргаж буй анхны байгууллага болсон. “Women Owned” тохирлын тэмдгийг бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ байршуулснаар тухайн бизнесийн үйл ажиллагааг эмэгтэй хүн эрхлэн явуулдаг гэдгийг шууд илэрхийлнэ.

=== Иргэдийн банк ===
Голомт банк харилцагч төвтэй банкны үйлчилгээ буюу хадгаламж, харилцах, дижитал банк, зээл, картын бүтээгдэхүүн, гадаад төлбөр тооцоо, даатгал зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг Монгол Улсын өнцөг булан бүрд суугаа нэг сая гаруй харилцагчдаа салбар тооцооны төвүүд болон цахим сувгуудаараа хүргэн ажилладаг.

2025 онд зах зээлд эзлэх байр суурь:
* Орон сууцны зээл - 24%
* Нийт зээл - 19%
* Нийт харилцах, хадгаламж - 21%-ийг тус тус бүрдүүллээ.

== Хувьцаа эзэмшигчид ==
2025 онд Голомт банкны хувьцаа эзэмшигчдийн бүрэлдэхүүн:

* Голомт Файнэншил групп ХХК - 79.77%
* Олон нийт - 11.60%
* Свисс-Мо Инвестмэнт Эй Жи - 5.21%
* Бодь Интернэшнл ХХК - 3.42%

=== ТУЗ-ийн бүрэлдэхүүн ===

# ТУЗ-ийн дарга - Хатагтай Ч.Мөнхцэцэг
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Ж.Үнэнбат
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Д.Мөнхтөр
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён О.Ганжолоо
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Жэймс Б.Двайер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Александр Пикер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён В.Ван Свитен Роберт
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Ханс Холзхакер

== Олон улсын хамтын ажиллагаа ==
* Дэлхийн 230 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай холбоотой ажилладаг.
* 15 [[валют]]&lt;nowiki/&gt;аар гадаад төлбөр тооцоог гүйцэтгэдэг.
* Олон улсад нэр хүндтэй 100 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай хамтран ажилладаг.

'''Гадаад худалдааны санхүүжилт:'''

* Импорт &amp; Экспортын аккредитив
* Стандбай аккредитив
* Гадаад баталгаа
* Гадаад инкасс
* Гадаад худалдааны зээл
* ECA 
* Факторингийн үйлчилгээ
Голомт банк 2023 онд Монгол Улсын банкны системийн нийт гадаад төлбөр тооцооны гүйлгээний 32 хувийг дангаар хийж гүйцэтгэсэн тухай SWIFT олон улсын байгууллагын тайланд дурджээ.

=== Худалдааны санхүүжилтийн түнш байгууллагууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Commerzbank AG, Frankfurt am Main
|-
|Deutsche Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|Atlantic Forfaitierungs AG, Zurich Switzerland
|-
|[[Азийн хөгжлийн банк]]
|-
|Industrial &amp; Commercial Bank of China
|-
|Baoshang Bank, China
|-
|The Export-Import Bank of the ROC, Taiwan
|-
|BHF-Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|The Export-Import Bank of Korea, Seoul
|-
|Nordea Bank Denmark
|-
|Unicredit Bank
|-
|Hungarian EXIM Bank
|-
|BGK, Bank Gospodarstwa Krajowego
|-
|Vnesheconom Bank
|-
|International Investment Bank, Russia
|-
|SACE, Italy
|-
|CSOB, Czech
|-
|Kuveyt Türk Katılım Bankası, Turkey
|-
|RosExim, Russia
|}

== Шагнал ==
{{commonscat}}
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2024, 2022, 2021, 2018, 2014,2012, 2011, 2009, 2004 - The Banker /[https://www.ft.com/ Financial Times]/
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2023, 2015, 2013, 2012 – [https://gfmag.com/ Global Finance]
* “Монгол Улсын Шилдэг Банк” 2023, 2011 - [https://www.euromoney.com/ Euromoney]
* “Монгол Улсын Шилдэг SME Банк” 2022, 2021 - [https://www.euromoney.com/asiamoney/ Asiamoney]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Дижитал банк&quot; 2024, 2023, 2022, 2021, 2020, 2019, 2015, 2014, 2013, 2012 - [https://gfmag.com/ Global Finance]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Байгууллагын Банк&quot; 2021 - [https://www.globalbankingandfinance.com/ Global Banking &amp; Finance Review]
* &quot;Ажиллахад хамгийн таатай газар&quot; батламж 2026, 2025, 2024, 2023, 2022 - [https://www.greatplacetowork.com/ Great Place to Work]

[[Ангилал:Голомт банк| ]]
[[Ангилал:1995 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>fybr9qtmy2afze6j3os93qxj6cm93rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Солонгос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3929</id>
    <revision>
      <id>872642</id>
      <parentid>871587</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60123" sha1="066vmciejrjcoepw5d1l2dx4kkpnbby" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Солонгос Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠰᠣᠯᠣᠩᠭᠣᠰ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Өмнөд Солонгос
| native_name            = {{native name|ko|대한민국|italics=off}}&lt;br /&gt;{{resize|90%|大韓民國{{nbsp}}([[Ханжа]])}}&lt;br /&gt;{{resize|90%|Тэхань миньгүг}}{{nbsp}}([[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|ШЛ]])
| image_flag             = Flag of South Korea.svg
| flag_type              = [[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Далбаа]]
| other_symbol           = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type      = [[Өмнөд Солонгосын Тамга|Үндэсний тамга]]
| alt_flag               = 
| image_coat             = Emblem of South Korea.svg
| alt_coat               = 
| symbol_type            = [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| anthem                 = &lt;br /&gt;{{lang|ko|애국가}}&lt;br /&gt;[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]&lt;br /&gt;&quot;Эх орончдын дуу&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}}
| image_map              = Republic of Korea (orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| alt_map                = 
| map_caption            = {{Legend|#336733|Хянадаг нутаг дэвсгэр}}
{{Legend|#49c946|[[Хойд Солонгосын таван мужийн хороо|Нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй]] нутаг дэвсгэр ([[Хойд Солонгос]])}}
| capital                = [[Сөүл]]&lt;br /&gt;{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| admin_center           = [[Сэжун]]{{efn|name=Sejong City|2012 оноос хойш ''де-факто'' засаг захиргааны нийслэл}}&lt;br /&gt;{{coord|36.487002|127.282234|display=inline|type:city_region:KR-50}}
| official_languages     = [[Солонгос хэл]] ([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|стандарт]])&lt;br /&gt;[[Солонгос дохионы хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Сахиулалт 2016.8.4. 2016 оны 2 сарын 3-ны өдөр хэрэгжиж эхэлсэн 13978 дугаар хууль |language=ko |year=2016 |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| languages_type         = Албан бичиг
| languages              = [[Солонгос үсэг|Хангыл]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list|
 | 95.1% [[Солонгосчууд‎]]
 | 4.9% [[Өмнөд Солонгосын хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2019
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Солонгос дахь гадаадын хүн ам 2.5 саяыг давлаа|date=2020-02-24|website=[[The Korea Times]]|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716152028/http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;
|51% [[Өмнөд Солонгос дахь шашингүй байдал|шашингүй]]
|31% [[Өмнөд Солонгос дахь христийн шашин|Христийн]]{{efn|name=Christian|21% нь [[Протестант урсгал|протестант]], 10% нь [[Өмнөд Солонгос дахь католик сүм|католик]].}}
|17% [[Өмнөд Солонгос дахь буддизм|Буддизм]]
|1% [[Өмнөд Солонгос дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
  }}
| religion_year          = 2023
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=Өмнөд Солонгос дахь шашны хүн ам, шашны үйл ажиллагааны байдал (2023) |url=https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=2024-11-09 |language=ko |script-title=ko:통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date=2023-12-12 }} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = {{hlist|[[Өмнөд Солонгосын хүн ам|Өмнөд Солонгосчууд‎]]|[[Солонгосчууд‎]]}}
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Хан Док Су]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| leader_title2          = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Хан Док Су]]
| leader_title3          = [[Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]]
| leader_name3           = [[У Вон Сик]]
| leader_title4          = [[Солонгосын Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч|Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч]]
| leader_name4           = [[Чо Хи Дэ]]
| leader_title5          = [[Солонгосын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга|Үндсэн хуулийн цэцийн дарга]]
| leader_name5           = [[Мун Хён Бэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Солонгосын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Кужусонь]]
| established_date1      = МЭӨ 2333 (домгийн)
| established_event2     = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]]
| established_date2      = МЭӨ 57
| established_event3     = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]]
| established_date3      = 668
| established_event4     = [[Гуулин улс]]
| established_date4      = 918
| established_event5     = [[Чосон]]
| established_date5      = 7 сарын 17, 1392
| established_event6     = [[Солонгосын эзэнт улс]]
| established_date6      = 10 сарын 12, 1897
| established_event7     = [[Японы эзэрхийллийн Солонгос орон|Японы түрэмгийлэл]]
| established_date7      = 8 сарын 22, 1910
| established_event8     = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тусгаар тогтнолоо тунхаглав]]
| established_date8      = 3 сарын 1, 1919
| established_event9     = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар|Түр засгийн газар]]
| established_date9      = 4 сарын 11, 1919
| established_event10    = Япон бууж өгөв
| established_date10     = 9 сарын 2, 1945
| established_event11    = [[38-р хойд өргөрөг|38-р өргөргийн]] өмнөд Солонгосын [[Солонгос дахь АНУ-ын армийн цэргийн засгийн газар|АНУ-ын захиргаа]]
| established_date11     = 9 сарын 8, 1945
| established_event12    = [[Анхны Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ байгуулагдав]]
| established_date12     = 8 сарын 15, 1948
| established_event13    = [[Өмнөд Солонгосын түүх#6-р БНУ 1987-одоо үе|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 2 сарын 25, 1988
| established_event14    = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 702 тоот тогтоол|элсэв]]
| established_date14     = {{nowrap|9 сарын 17, 1991}}
| area_label             = Хойд Солонгосгүй
| area_km2               = 100,363&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=Өмнөд Солонгос|date=2023-02-27|publisher=Тагнуулын төв газар|via=CIA.gov|access-date=2023-02-24|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;South Korea country profile&quot;&gt;{{cite web |title=Өмнөд Солонгосын улсын танилцуулга |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=2023-10-17 |date=2023-10-17 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Тэгш бус байдал – Орлогын тэгш бус байдал – ЭЗХАХБ-ын мэдээлэл|publisher=[[ЭЗХАХБ]]|access-date=2021-07-17|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 107
| area_sq_mi             = 38,750
| percent_water          = 0.3
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 52,081,799&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=2022-09-24}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 28
| population_density_km2 = 507
| population_density_rank = 15
| GDP_PPP                = {{increase}} $3.258 их наяд&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2024 оны 10-р сарын хэвлэл. (Өмнөд Солонгос) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-10-22}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 14
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $62,960&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 28
| GDP_nominal            = {{increase}} $1.869 их наяд&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 14
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $36,131&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 33
| Gini                   = 33.3
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.929&lt;!-- Number only, between 0 and 1. --&gt;
| HDI_year               = 2022&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Хүний хөгжлийн тайлан 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=2024-03-13 |access-date=2024-03-13 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 19
| currency               = [[Өмнөд Солонгосын вон|БНСУ-ын вон]] (₩)
| currency_code          = KRW
| time_zone              = [[Өмнөд Солонгос дахь цаг|Солонгосын стандарт цаг]]
| utc_offset             = +9
| date_format            = {{unbulleted list|жжжж년 с월 ө일|жжжж. с. ө. ([[Манай эрин|МЭ]])}}
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|+82]]
| cctld                  = {{hlist|[[.kr]]|[[.kr|.한국]]|[[.kr|.韩国]]}}
}}

'''Өмнөд Солонгос''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' ('''БНСУ'''; {{lang-ko|대한민국}} ''Тэхань миньгүг'') — [[Дорнод Ази]] болон [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Умард Солонгос]]той газраар хиллэдэг ба баруун зүгт [[Шар тэнгис|Шар тэнгисээр]] [[Хятад]], зүүн зүгт [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Япон]] улсуудтай хиллэлдэг байна. 

Эх газрын болон халуун орны чийглэг уур амьсгалтай, дийлэнхдээ уулархаг тогтоцтой 100,210 ам дөрвөлжин километр газар нутаг, 51 сая хүнтэй. [[Чэжү]] зэрэг олон жижиг аралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Сөүл]].

[[Солонгос|Солонгос орон]] (умард, өмнөд хамтдаа) эртний иргэншилт нутаг бөгөөд НТӨ 2333 онд анхны төрт [[Кужусонь|улсаа]] үүссэн гэж үздэг. [[Шилла]] улс нь 660-676 онд [[Когурё]], [[Пэгжэ]] хоёр хөрш улсын газрыг нэгтгэн Нэгдсэн Шилла улсыг байгуулсан. Улмаар 10-р зуунд [[Гуулин улс]], 14-р зуунд [[Чусонь улс|Чусонь]] улс, 1895 онд [[Солонгосын эзэнт улс]] болон нэр өөрчлөгдсөн солонгос улс оршин тогтнож байв. 1910-1945 онд [[Япон]]ы эзэнт гүрний эзэмшилд орж, 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[солонгос үндэстэн]] нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] хоёр улсын үзэл бодол, цэргийн хяналтаар хоёр хуваагдсаны тул 1948 онд Америкийн талыг барьсан Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь хойгийн өмнөд хэсэгт тусгаар тогтносон байна.  1950-1953 онд хоёр Солонгосын хооронд [[Солонгосын дайн]] болсон ба цэргийн өндөр хамгаалалт бүхий [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил тогтоод байгаа. 

1960-1987 оныг хүртэл Өмнөд Солонгост цэргийн эрхтэн төрийг барьж байсан ба өдгөө ардчилсан сонгуулиар төрийн эрх шилжиж байна. Үндсэн хуулиар [[Бүгд найрамдах улс|ерөнхийлөгчийн засаглалтай]], [[ардчилсан]] улс бөгөөд сүлийн жилүүдэд эдийн засаг нь асар хурдацтай өсч байгаа орон юм. [[худалдан авах чадвар|ХАЧ-аарх]] [[ДНБ]]-ээр дэлхийд 12 дахь (Азид 4 дэх) дэст эрэмбэлэгдэх [[хөгжингүй орон|хөгжингүй]] орон болсон. [[Экспорт]]од чиглэсэн эдийн засагтай учраас аж үйлдвэрлэлийн [[цахилгаан бараа]], [[хагас дамжуулагч]], [[гар утас]], [[робот]]ын технологүүд нь өндөр хөгжсөн. Дэлхийд [[Усан онгоц|хөлөг онгоц]]  үйлдвэрлэлээрээ тэргүүн байрт, [[ган]] хайлуулалтаараа эхний гуравт, [[автомашин үйлдвэрлэл]]ээрээ эхний тавд багтана. Өмнөд Солонгос нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] болон [[Их Хорь|Их 20]] зэрэг олон улсын холбоодын гишүүн орон.

== Нэр ==
'''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' (대한민국 — ''Тэхань миньгүг'' - [тэаань мингүү])-ын оноосон нэрийг монголоор хоёр янз товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНСУ''', байрлалаар нь '''Өмнөд Солонгос''' гэдэг.        «[[Солонгос]]» гэж монгол хэлээр оноосон нэр юм. [[Солонго]]  гэсэн үгний олон тоо, дундад зууны [[солон]] аймгийн зүгт байснаас ийн нэр авсан гэдэг. 

Монголын [[Юань Улс]]тай дотно холбоотой байсан 10-14-р зууны [[Курё]] улсыг нь монгол хэлээр «[[Гуулин улс|Гуулин]]» улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хятадаар «Гаоли» гэснээс монгол хэлэээр ийнхүү нэрлэн бичих болсон. Өдгөө албан бусаар энэ түүхэн Гуулин нэрийг монголчууд ашиглах нь бий.

[[Солонгос хэл]]ээр 1948 оноос умард улсад нь «''чусонь''» (조선), өмнөд улсад нь «''хань''» (한) гэж нэрийдэж болсон байна.

== Газар зүй ==
Өмнөд Солонгос 100,210 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Унгар]]аас том буюу [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|108-р том]] орон юм. Монголын Дорнод аймагтай ойролцоо газар нутагтай.

[[Зураг:South Korea Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]]
[[Зураг:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|thumb|200px|left|Сансраас авсан зураг]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 33° — 39°, зүүн уртрагийн 124° — 130° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах болсон [[Солонгосын хойг]]ийн өмнөд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талаараа 238 км үргэлжлэх [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Умард Солонгос]] улстай хуурай газраар хиллэнэ. Баруун талаараа [[Шар тэнгис]] (солонгосоор ''Өрнөд тэнгис''), урд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Солонгосын хоолой]] (''Өмнөд тэнгис''), зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн нийт урт нь 2413 км.

=== Газрын тогтоц ===
Өмнөд Солонгос ерөнхийдөө уулархаг. Тариаланд тохиромжтой газар 30%-ийг эзэлнэ. Орныг газрын тогтоцоор дөрвөн хэсэг хувааж болно. Дорнод тал нь өндөр уулын нуруу ([[Тэбэг]], [[Субэг]]), тэнгисийн нарийн зурвас эрэгтэй бол өрнөд тал нь нам доор, өргөн тал газар, гол мөрний сав, тэнгисийн эрэг, бага шиг уулстай. Өрнө өмнөд хэсэг нь уулархаг, дорно өмнөд хэсэг нь Нагдун голын сав, өргөн нам доор газар байна.

=== Усны зүй ===
Хамгийн урт гол нь [[Пүсань]] хот орчмоор Солонгосын хоолойд цутгах [[Нагдун]] (521 км). Сөүл орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Хань мөрөн|Хань]] (514 км урт),  Күньсань орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Кым]] (401 км), хоёр Солонгосын хилээр урсах [[Имжинь]] зэрэг гол мөрөн байна.

=== Арал ===
Баруун болон урд эргийн дагуу 3000 гаруй арал, хад байна. Өмнөд эргээс 100 км зайтай [[Чэжү арал]] (1845 км²) хамгийн том нь юм. Тус арал дээр Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр уул [[Халла]] хэмээх унтарсан [[галт уул]] (1950 м) байдаг. Хамгийн өмнөд зүгийн арал нь [[Мара]], дорнод зүгийн арал нь [[Үллын]] юм. 

=== Уур амьсгал ===
[[Зураг:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонийн]] [[Сораг]] уул (''Сораг-сань'')]] 
[[Зураг:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|thumb|left|Сөүлийн Чонгечонь]]
Дөрвөн улиралтай. Өвөл 1-р сард дунджаар -7°C -аас +1°C хүрч хүйтэрнэ. Зун 7-р сард дунджаар +22°C -аас +29°C байна. Уулархаг газраар өвөл илүү хүйтэн байх ба 6-9-р сарын хооронд бороо их орно. Өмнөд эрэг орчмоор аадар бороо бүхий [[хар салхи]] зуны сүүл саруудад үзэгдэнэ. Жилийн дундаж хур тунадас 1370 мм-1470 мм-т хэлбэлзэнэ.

=== Байгаль хамгаалал ===
Чири уулын, Сүньчонь эргийн гэх мэт 20 байгалийн цогцолборт газартай. Хүн ам их хотуудын агаар, ус бохирдож байгаа. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, сэргээн босгох талаар томоохон ажлууд хийж байгаагийн жишээ нь Сөүл хотын төвд байгуулсан цэвэр уст, тохижуулсан Чонгечонь горхи юм.

== Хүн ам зүй ==
[[Зураг:South_Korea_Age_Pyramid_(English).png|thumb|Нас хүйсийн суварга]]
[[Зураг:Ansan_May_2014_05.JPG|thumb|[[Аньсань|Аньсанийн]] буддын, христийн сүм]]
Өмнөд Солонгос улс 2020 онд 51,829,023 хүнтэй байв.  Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнуудын хүн амын тоо|24-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч жилийн дундаж өсөлт 2.8% байсан бол аж үйлдвэржихийн хэрээр өсөлт удааширч 0.26%-д хүрээд байна. Мянган хүн тутамд 8 төрж, 5 нас нөхцдөг. 

Хүн амын 14 хувь 0–14 насны багачууд, 74% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 12% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа - жигд, залуу насныханд эрэгтэй 4% давамгайлна, бичиг үсэг тайлагдалт — 98%, дундаж наслалт — 79 жил.

=== Ард түмэн ===
Өмнөд Солонгос бараг нэгэн төрлийн ард түмний орон. 97 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Гадаадын иргэн 1,576,034 хүн 3%-ийг эзэлж байна. [[Хятад]]ын иргэн 1 сая (ихэнх нь [[солонгос үндэстэн]]), [[Япон]]ы хүн байхаас гадна [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Төв Ази]]йн орноос ажиллахаар ирдэг. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөний солонгос эр Азийн бусад орноос эхнэр буулгах болсон нь жилийн нийт гэрлэлтийн 10%-ийг эзэлдэг болов.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |title=Archive copy |access-date=2008-06-04 |archive-date=2010-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022011048/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Англи хэлний багшаар ирсэн 22000 хүн, Америкийн 31,000 цэрэг байнга байрладаг.&lt;ref&gt;US military figures as of 2005, from {{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls|wayback=20100209230227|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 23:32:45 InternetArchiveBot}} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950-2003&lt;/ref&gt;

=== Хэл бичиг ===
Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''хань-гыль'' гэнэ) бичнэ. Төв ([[Сөүл]] хавийн), [[Чолла]], [[Кёнсан]]гийн аялгуу ялгарна. Гадаад хэлнээс [[англи хэл]] дэлгэрсэн.15-аас дээш насны иргэдийн 98% бичиг үсэгтэй байна.

=== Шашин шүтлэг ===
Хүн амын 46 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 29 хувь [[христийн шашин|христ]], 23% [[буддын шашин|будда]], 2% бусад шашны шүтлэгтэй. Хамгийн эрт үед бөө мөргөл (одоо ч энд байгаа), 372 онд буддын шашин дэлгэрсэн бол Чусонь улсын үед [[күнзийн суртал]] улсын шашин байжээ. 1790 оноос христийн шашин танилцуулагдсан бөгөөд Солонгосын дайны дараа 1970-аад оноос ихээр дэлгэрчээ. Протестант, католик урсгал зонхилно. Гадаад руу номлогч явуулдаг. Өмнөд Солонгост мөн шинэ шашин хэд хэдээр үүсч байгаа.

[[Зураг:Seoul-01.jpg|thumb|left|180px|Сөүл]]
[[Зураг:Port_of_Incheon.jpg|thumb|right|180px|Иньчонь]] 
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Busan_harbour.jpg|thumb|left|180px|Пүсань]] 
[[Зураг:Daegu_from_Migliore.jpg|thumb|right|180px|Тэгү]] 

1985 онд улсын хүн амын 65.4% хот газар амьдарч байсан.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2014 оны хүн амын тоогоор жагсаасан [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|20 том хот]]:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Сөүл]] (10,103,233 хүнтэй)
* [[Пүсань]] (3,519,401)
* [[Инчон]] (2,902,608)
* [[Тэгү]] (2,493,264)
* [[Тэжонь]] (1,531,809)
* [[Куанжү]] (1,475,884)
* [[Сүвонь]] (1,174,228)
* [[Үлсань]] (1,166,377)
* [[Чанвонь]] (1,075,168)
* [[Куян]] (1,006,154)
||
* [[Соннам]] (974,608)
* [[Юнъинь]] (961,026)
* [[Пүчонь]] (855,586)
* [[Чонжү]] (831,521)
* [[Аньсань]] (707,876)
* [[Чоньжү]] (652,877)
* [[Намъянжү]] (636,256)
* [[Аньян]] (600,809)
* [[Чонань]] (598,346)
* [[Хуасон]] (540,862 хүнтэй)
|}

== Түүх ==
=== Эртний улс ===
[[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах&lt;br&gt;булшны дотор ханын зураг]]
[[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.&lt;ref&gt;[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. 

Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. 

Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан Улсад]] мөхөөгджээ.

=== Гуулин, Чусонь ===
[[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]]
936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]&lt;/ref&gt; 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. 

[[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. 

[[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]]
Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв.

1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож&lt;ref&gt;[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]&lt;/ref&gt; 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,&lt;ref&gt;[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ.

=== БНСУ ===
Дайны дараах гурван жил [[Солонгос]]ын өмнөд хэсэг АНУ-ын цэргийн хяналтанд байж, [[капитализм|капиталист]] (хөрөнгөт) эдийн засаг, [[ардчилсан]] дэглэмээр замнахад бэлтгэгджээ. Японоос Солонгосыг тусгаар тогтнуулахын төлөө тэмцэж явсан нөхдөөс АНУ-д гойд таалагдсан [[И Сын-мань]] 1945 онд АНУ-аас ирж, 1948 оны 8 сарын 13-нд БНСУ тунхаглагдахад анхны Ерөнхийлөгч болжээ. [[Хүйтэн дайн]]ы тэмцэлийн анхны дайн болох [[Солонгосын дайн]] 1950-аас 1953 оны хооронд дэгдэв. ЗХУ-, БНХАУ-аар дэмжигдсэн [[Умард Солонгос]] эхний үед амжилттай давшиж, зорьсоноороо Солонгосыг бүхэлд нь коммунист улсдаа нэгтгэх шахсан ч [[АНУ]], [[НҮБ]]-ийн хүчний тусламжаар Өмнөдийнхөн буцаан түрж умардын холбоотон [[БНХАУ]]-ын 1 сая цэргийн хүчтэй тулж дайн зогсчээ. 1953 оны 38-р өргөргөөр хил тогтоож, харилцан галаа зогсоох Гэрээнд [[АНУ]], [[Умард Солонгос]] хоёр гарын үсэг зуралцжээ. Өмнөдийнхөн гарын үсэг зураагүй учраас хоёр Солонгос одоо ч дайны байдалд байгаа гэж үзэж болно.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}&lt;/ref&gt; 

[[Зураг:Park_Chung_hee.jpg|thumb|right|130px|Паг Жонхи]]
[[Зураг:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|thumb|left|200px|Хань мөрний гайхамшиг. Жилийн ДНБ-ийн 10% өсөлт, экспортын 20% өсөлт.]]
1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгал]] буюу оюутны эсэргүүцлийн жагсаалаар 85 настай И Сын-мань огцорч, тэр самуун цагийн дараа 1963 онд генерал [[Паг Жонхи]] цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч 1979 онд алагдах хүртлээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байв. Түүний үед улс төрийн дарангуй дэглэмтэй боловч эдийн засаг экспортод чиглэн үсрэнгүй хөгжсөн. Пак Жонхигийн дараа [[Куанжү]] хотын гэх мэт ардчиллыг хүссэн оюутан, хөдөлмөрчдийн хөдөлгөөнийг нухчан дарж байж бас нэгэн цэргийн эрхтэн  '''[[Чонь Дү-хуань]]''' 1987 оны оюутны амь эрсдэлт хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь ардчилсан сонгуульт 6-р Бүгд найрамдах улсын үе эхэлсэн юм.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |wayback=20160803223326 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 23:00:47 InternetArchiveBot }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests&lt;/ref&gt;   

[[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны Олимпын наадмыг]] [[Сөүл]] хүлээн авч зохион байгуулсан. 1996 онд [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] гишүүн болсны дараа жил Өмнөд Солонгос [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямралд]] дайрагдаж өнгөрсөн. 1998-2003 оны ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]] хоёр Солонгосыг эвлэрүүлэх дорвитой ажил санаачилж байснаараа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртэв.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}&lt;/ref&gt; 

2002 онд Японтой хамтран [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ыг хүлээн авсан. 1990 оноос хойш дуу бүжиг, кино их хөгжиж олон улсын үзвэр болсон.

== Төр засаг ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[File:Chung_Sye-kyun_(cropped).jpg|120px]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Мүнь Жэ-инь]] &lt;br /&gt; ерөнхийлөгч
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Чон Се-гюнь&lt;br /&gt;ерөнхий сайд
|}
Одоогийн Үндсэн хууль нь 1987 онд '''[[Ну Тэ-ү]]''' ерөнхийлөгчийн үеэс тогтсон бөгөөд 6-р Бүгд найрамдах засаг гэж нэрийддэг. Ардчилсан дэглэмийн жишгээр төрийн эрх хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гурван хэсэгт хуваагддаг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засгийн газар улсын түвшинд ажиллах ба орон нутагт салбар хэсэг нь байна. Орон нутаг нь өөрийн нутгийн засгийн газар ба нутгийн хууль тогтоох байгууллагтай байна. Шүүх байгууллага мөн улсын болон орон нутгийн түвшинд ажиллана.

Өмнөд Солонгос улсын хууль тогтоох байгууллага нь «[[Өмнөд Солонгос улсын хурал|Улсын хурал]]» бөгөөд 300 гишүүнтэй нэг танхимт парламент юм. Парламентын сонгууль 4 жил тутам болдог бөгөөд сүүлийн сонгууль 2020 онд болж [[Өмнөд Солонгосын Ардчилсан нам|Ардчилсан нам]] бусдаас олон санал авчээ. 

Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь «[[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч»]] байна. 1948 оноос Ерөнхийлөгч сонгогдсон бөгөөд 1960-1980-аад онд цэргийн дарангуй эрхтнүүд улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1987 оны үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийн сонгууль 5 жил тутамд ард түмний саналаар сонгогдох ба улиран сонгогдох эрхгүй юм. Сүүлийн сонгууль 2017 онд болж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн [[Мүнь Жэ-инь]] сонгогдон ажиллаж байв. 2022-2025 онд '''[[Юн Сок Ёл]]''' Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.  2025 оноос '''[[Ли Жэ Мён]]''' Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод ажиллаж байна.

Ерөнхийлөгч «[[Хөх ордон]]»-д байрладаг. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдыг томилно. Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчид тусалж сайд нарыг удирдана.

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
[[Зураг:South_Korea_second_level_divisions.svg|thumb|II зэргийн нутгийн хуваарь]]
{|class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! Зэрэг || Засаг захиргааны нэгж || Солонгос || Галиг || Нутгийн &lt;br&gt; тоо || Нийт
|-
| rowspan=5 | Нэгдүгээр || [[муж]] ||  도 || ту || 8 || rowspan=5| 17
|- 
|| [[муж|өөртөө засах онцгой муж]] ||  특별자치도|| тыгбёльжачиду || 1
|- 
|| [[хот|онцгой хот]] || 특별시 || тыгбёльши || 1
|- 
|| [[хот|өөртөө засах онцгой хот]] || 특별자치시 || тыгбёльжачиши || 1
|-
|| [[хот|өргөн хот]] || 광역시 || куанъёгши || 6  
|-
| Хоёрдугаар || [[хот]], [[хошуу]], дүүрэг ||  시, 군, 구 || ши, күнь, кү || 77, 82, 104 || 263
|-
| Гуравдугаар || [[балгас]], [[сум]], [[хороо]]  ||  읍, 면, 동 || ыб, мёнь, тун || 216, 1198, 2073 || 3487
|- 
|| Дөрөвдүгээр ||  [[суурин]], [[тосгон]] || 통, 리 || тун, ри || || 
|- 
|| Тавдугаар ||  [[баг]] || 반 || пань || || 
|}

=== Орон нутаг ===
Солонгосын нэгдүгээр зэргийн газар нутагт дараах 17 муж байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:100%;&quot; align=center
|-
! Газрын зураг
! # !! Мужийн нэр !! Засаг захиргааны нэгж!! Солонгос бичиг !! Латин галиг !! Хүн амын тоо
|-
|rowspan=18|{{South Korea Provincial level Labelled Map}}
|----------
|1 || [[Сөүл]] || онцгой хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;서울특별시&lt;/span&gt; || Seoul || 9,794,304
|---------
|2 || [[Сэжун хот|Сэжун]] || өөртөө засах онцгой хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;세종특별자치시&lt;/span&gt; || Sejong || 122,263
|----------
|3
|[[Пүсань]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;부산광역시&lt;/span&gt; ||Busan ||3,635,389
|----------
|4 ||[[Тэгү]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;대구광역시&lt;/span&gt; ||Daegu ||2,512,604
|----------
|5 ||[[Инчон]] || өргөн хот|| &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;인천광역시&lt;/span&gt; ||Incheon ||2,628,000
|----------
|6 ||[[Тэжонь]] || өргөн хот ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;대전광역시&lt;/span&gt; ||Daejeon ||1,442,857
|----------
|7 ||[[Куанжү]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;광주광역시&lt;/span&gt; ||Gwangju ||1,456,308
|----------
|8 ||[[Үлсань]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;울산광역시&lt;/span&gt; ||Ulsan ||1,087,958
|----------
|9 ||[[Кёнги]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경기도&lt;/span&gt; ||Gyeonggi ||10,415,399
|----------
|10 ||[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;강원도&lt;/span&gt; ||Gangwon ||1,592,000
|----------
|11 ||[[Умард Чүнчон]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;충청북도&lt;/span&gt; ||North Chungcheong	 ||1,462,621
|----------
|12 ||[[Өмнөд Чүнчон]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;충청남도&lt;/span&gt; ||South Chungcheong	||1,840,410
|----------
|13 ||[[Умард Чолла]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;전라북도&lt;/span&gt; ||North Jeolla ||1,890,669
|----------
|14 ||[[Өмнөд Чолла]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;전라남도&lt;/span&gt; ||South Jeolla ||1,994,287
|----------
|15 ||[[Умард Кёнсан]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경상북도&lt;/span&gt; ||North Gyeongsang ||2,775,890
|----------
|16 ||[[Өмнөд Кёнсан]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경상남도&lt;/span&gt; ||South Gyeongsang ||2,970,929
|----------
|17 || [[Чэжү муж|Чэжү]] || өөртөө засах онцгой муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;제주특별자치도&lt;/span&gt; ||Jeju ||560,000
|}

== Эдийн засаг ==
[[Зураг:Galaxy_S6_Edge.jpg|thumb|right|200px|''Galaxy S6 Edge'' гар утас]]
[[Зураг:Hynix_HY57V64820HG.jpg|thumb|right|200px|Хагас дамжуулагч]]
[[Зураг:Hellespont_Alhambra-223713_v2.jpg|thumb|200px|right|Тэүгээс гарсан хөлөг онгоц]]

БНСУ-ын 2015 оны нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) 1.393 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ 1.849 тэрбум $-оор хэмжигдсэн ба дэлхийд 13-р байрт байна. Өмнөд Солонгос бол аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй орон бөгөөд Их хорьд багтдаг. Хань мөрний гайхамшиг хэмээн алдаршсан их өсөлт буюу 1960-1990 онд Өмнөд Солонгосын эдийн засаг хурдацтай буюу жилийн 10%, экспорт 20% өсч байсан бөгөөд [[Хонконг]], [[Сингапур]], [[Тайвань|Тайваний]] хамтаар «[[Азийн дөрвөн бар]]» хэмээх хоч авчээ. 

Өмнөд Солонгос дэлхийд экспортын хэмжэээгээр 5-р, импортын хэмжээгээр 7-р байр эзэлдэг. Өмнөд Солонгост төвтэй үндсэн дамнасан корпорациуд бий. ''[[Samsung]]'' (Самсон), ''[[Hyundai]]'' (Хёньдэ), ''[[SK]]'' (СК), ''[[LG]]'' (ЛЖ), ''[[Lotte]]'' (Лотте), ''[[Hanjin]]'' (Ханьжинь), ''[[Kumho]]'' (Кымху), ''[[Doosan]]'' (Түсань) зэрэг экспортод чиглэсэн хэдэн компани ДНБ-ийн 90%-ийг бүтээдэг.

Нарийн технологи хөгжсөн. [[Цахилгаан бараа]] үйлдвэрлэлээр Самсон дэлхийд тэргүүлж, LG бас хувь нэмрээ оруулж байна. Пухангийн ган төмрийн үйлдвэр (''[[POSCO]]'') ажиллаж байна. Өмнөд Солонгос [[хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 1-р байр эзэлнэ. Тус салбарын дэлхийн зах зээлийн 51%-ийг Хёньдэ, Самсон, Дэү, ''STX'' компаниуд хийж байна. [[Автомашин]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 5-р байр. Хёньдэ-Киа салбартаа тэргүүлдэг. Ханьжинь, Кымху нь иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг.

1997 оны [[Азийн санхүүгийн хямрал]]д өртсөн. ''[[Daewoo]]'' (Тэү) компанийн дампуурал&lt;ref&gt;[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy&lt;/ref&gt; том сургамж болсон. 

Өмнөд Солонгос дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага түвшин, экспорт, орлогын тэгш байдалтай.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Зам тээвэр ===
[[Зураг:Korean Air A330-223 (HL7552) taxiing at Nagasaki Airport.jpg|thumb|200px|Нисэх онгоц]]
Өмнөд Солонгос хурдны төмөр зам, хурдны зам, зам тээвэр хөгжсөн орон юм. Төрийн өмчит хурдны замын компани, төмөр замын компани хоёр улсдаа том нь юм. Төмөр замаар гол хотууд холбогдсон. Хурдны төмөр замын [[Кёнбү]] шугам Сөүлийг Пүсаньтай, [[Хунам]] шугам Сөүлийг Чоньжү-Мугбутай холбоно. Хурдны зорчигч тээврийн автобус хот хооронд явна. Замын зангилаа нь [[Тэжонь]] болно.

Өмнөд Солонгосын хамгийн том нисэх буудал Иньчоньд 2001 онд баригдсан. Жилдээ 30 сая хүн зорчдог. Иньчониос гадна Кимпу, Пүсань, Чэжүгийн олон улсын нисэх буудлууд байна. Ханьжинь компанийн 1962 онд байгуулагдсан ''Korean Air'' (Өмнөд Солонгосын иргэний агаарын тээвэр компани), Кымху компанийн 1988 онд үүсэн байгуулагдсан ''Asiana Airlines'' (Азийн иргэний агаарын тээвэр компани) гэсэн хоёр гол компани байна.

=== Эрчим хүч  ===
Өмнөд Солонгос 1962 оноос цөмийн эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлсэн. Одоо эрчим хүчний 45%-ийг цөмийн урвалаас гаргаж авдаг. Одоо ажиллаж байгаа 4 атомын цахилгаан станц байна. Нэг станц 4-6 реактортой. Өмнөд Солонгос АНЭУ, Турк, Аргентинд реактор барьж өгөхөөр ажиллаж байна.

=== Сансрын хөтөлбөр ===
Өмнөд Солонгос 1992 оноос хойш гадаадын пуужин ашиглан 10 хиймэл дагуул сансарт хөөргөсөн. 1999 онд хөөргөсөн Ариран-1 2008 онд алга болсон бол 2006 онд Оросын пуужинг ашиглан хөөргөсөн Ариран-2 одоо ажиллаж байгаа. 

2008 онд Өмнөд Солонгосоос анх удаа хүн, эмэгтэй хүн, [[И Суёнь]] Оросын Союз-ТМА12 хөлгөөр сансарт нисжээ.

Нару хэмээх сансрын буудлыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байгаа.

== Өв соёл ==
[[Зураг:Korea-Honrye-The_bride.jpg|thumb|200px|Уламжлалт хурим. Шинэ бэр]]
Өмнөд Солонгост уламжлалт соёл, орчин үеийн соёл байна. Уламжлалт соёл буддын шашин, күнзийн суртлын ёсны суурьтай. Уран зураг, шаазан эдлэл, уран баримал, жүжиг, бүжиг эртнээс ялгаран хөгжсөн байдаг. Солонгос цайлах ёс байна. 

Орчин үеийн соёлд аж үйлдвэржилт, хотжилт, техник технологийн дэвшил нөлөөлж байна. 

Солонгосын эртний барилга байшин урлал дорнын хийцтэй. Ордон, сүм хийд хээ угалз, олон давхар, үелээ хийц бүхий дээвэртэй. Өрнийн барилгын хийц 19-р зуунаас эхлэн нэвтэрсэн. Их сургууль, албан газрын байшин барилга орчин үеийн хийцтэй. 

=== Идээ унд ===
Солонгос хоолонд [[цагаан будаа]], [[гоймон]], [[хүнсний ногоо]], загасны мах, үхрийн мах голлодог. ''[[Кимчи]]'' хэмээх халуун ногоотой онцгой амтлагч байна. Сүмс, саримс зэрэг амтлагч хэрэглэнэ. ''Бүльгуги'', ''[[кимбаб]]'' зэрэг олон төрлийн хоол байна. Жижиг аяганд хольц хачираа тус тусад нь хийж ширээ засдаг. ''Сужү'', ''магголли'' гэх архи байна. Өмнөд Солонгос архины хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлж байгаа. 

[[Зураг:RAIN_2011_Shankbone.JPG|thumb|130px|Дуучин [[Рэйн]]]]
=== Урлаг ===
Өмнөд Солонгост орчин үеийн [[кино]], [[дуу]] [[бүжиг]] ихээр хөгжиж [[Дорно дахин]], дэлхий дахины үзвэр болж «Солонгос давалгаа» гэх болов.

Уянгын дуу, зохиолын дуу голлодог байснаа 1990-ээд оноос огцом өөрчлөгдөж рэп, поп, техно, бүжиг хосолсон солонгос дуу бүжгийн урсгал хөгжөөд (''K-pop'') байна. Рэп дуучин [[PSY|Сайн]] 2012 оны «''Gangnam Style''» ([[Каннам дүүрэг|Каннам]] маяг) дууны бүжиг дэлхий дахиныг хуйлруулсан.

1990-ээд оны сүүлээс солонгос уран сайхны кино, олон ангит кино их үйлдвэрлэгдсэн. «[[Өвлийн хайрын дуу]]», «[[Зүрхэнд шингэсэн намар]]», «Миний байшин», «Хотын ангууч», «Нууц цэцэрлэг», «[[Нар сарны тэврэлт]]» зэрэг ОАК олон улсын дуртай үзвэр болжээ.

=== Спорт ===
[[Зураг:KoreaWBC2009.jpg|thumb|180px|left|Өмнөд Солонгосын бэйсболын шигшээ баг]]
[[Тэгвоньду]] Солонгост үүссэн. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]], [[сагсан бөмбөг]] сонирхож тоглодог. Мөн [[байт харваа]], [[буудлага]], [[тэшүүр]], [[шорт трейк]], [[бадминтон]], [[ширээний теннис]], [[бөх барилдаан]], [[жүдо]] сайн хөгжсөн. 

[[Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] 1986 оноос [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д анх орж, 2002 онд шөвгийн дөрөвт үлдэж, 2012 оны олимпын хүрэл медаль хүртсэн. Бэйсболын шигшээ баг 2008 оны олимпын алтан медаль хүртсэн. Сагсан бөмбөгийн баг Азийн хоёр удаагийн аварга.

Өмнөд Солонгос [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]] болон [[Пёнчангийн олимп|2018 оны өвлийн олимпыг]]  зохион явуулсан. 

1948 оноос олимпод оролцож, 1976 онд анхны алтан медалиа авсан ([[Ян Жон-му]] бөх). Нийт зуны олимпоос 243 медаль, өвлийн олимпоос 53 медаль хүртээд байгаагийн 81 нь алт байна. Буудлагын тамирчин [[Чинь Жун-у]] дөрвөн олимпын алтан медальтай.

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|South Korea}}
* [http://www.britannica.com/place/South-Korea Британника] нэвтэрхий толийн хуудаснаа {{ref-en}}

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгос| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Солонгос]]
[[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>066vmciejrjcoepw5d1l2dx4kkpnbby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батцэнгэл сум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4273</id>
    <revision>
      <id>872646</id>
      <parentid>872491</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mohaa9911</username>
        <id>107966</id>
      </contributor>
      <comment>/* Энд төрсөн алдартнууд */</comment>
      <origin>872646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10891" sha1="pxc8ayr8vodcyr6z3x0rq1g2rktjn00" xml:space="preserve">{{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}}
{{Unreferenced}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Батцэнгэл сум
| native_name              = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
| native_name_lang         = mn
| settlement_type          = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
| nickname                 = 
| motto                    = 
| image_skyline            = 
| imagesize                = 
| image_caption            = 
| image_flag               = 
| flag_size                = 
| image_seal               = 
| seal_size                = 
| image_shield             = 
| shield_size              = 
| image_blank_emblem       = 
| blank_emblem_size        = 
| image_map                = Архангайн Батцэнгэл.PNG
| mapsize                  = 
| map_caption              = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум
| image_map1               = 
| mapsize1                 = 150px
| map_caption1             = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_label_position   = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Монгол}}
| subdivision_type1        = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| subdivision_name1        = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]]
| subdivision_type2        = 
| subdivision_name2        = 6 багтай
| seat_type                = Сумын төв
| seat                     = Жаргалант
| government_type          = 
| leader_title             = 
| leader_name              = 
| leader_title1            = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1             = 
| established_title        = 
| established_date         = 
| area_magnitude           = 
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 3536.5
| area_land_km2            = 
| area_water_km2           = 
| area_total_sq_mi         = 
| area_land_sq_mi          = 
| area_water_sq_mi         = 
| area_water_percent       = 
| area_urban_km2           = 
| area_urban_sq_mi         = 
| area_metro_km2           = 
| area_metro_sq_mi         = 
| population_as_of         = 2022
| population_footnotes     = 
| population_note          = өрхийн тоо 1149
| population_total         = {{decrease}} 3,774
| population_density_km2   = 1.1
| population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор
| population_metro         = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban         = 3777
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_mi2 = 
| timezone                 = UTC + 8
| utc_offset               = +8
| latd                     = 
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = 
| longd                    = 
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = 
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = 
| elevation_ft             = 
| postal_code_type         = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code              = 
| area_code                = 
| website                  = http://battsengel.ar.gov.mn/
| footnotes                = 
| other_name               = battsengel
}}

'''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]].

== Түүх ==
=== Хошуу үүссэн түүх ===
Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. 

== Энд төрсөн алдартнууд ==
* Тэргүүн зэргийн тайж Дамдинсүрэн (1878-1938) Богд Хаан болон Сайн ноён хан Намнансүрэн нарын үүрэг даалгавраар Хаант Орос улс болон Манж улсын цаг үен байдалыг тандан судалхад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан улс төрийн зүтгэлтэн. 3-н орны хооронд тэмээн жин тээх худалдаа арилжаа хийх Улсын нууцын зэрэглэлтэй чухал бараа таваар зэрэг бүх ажилыг гардан гүйцэтгэж байсан төрийн хар хүн байж. (Хууч ярианд Бээжингээс -Эрхүү хүртэл Вандан аврага зэрэг хавь ойрын хошуудаас эрдэм чадал бие тэнхээ сайтай сайн эрчүүдээр хамгаалуулан жин тээдэг байжээ.   
* [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх
* [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх
* Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.
* [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]]
* [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин 
* [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор
* [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор
* [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш
*[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин
*Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин
*Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор
*Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. 

== Баримтын холбоос ==
{{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] 

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 &quot;Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй&quot; (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 &quot;Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй&quot; (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] 

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}}

[[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн сум]]
[[Ангилал:Монголын сум]]</text>
      <sha1>pxc8ayr8vodcyr6z3x0rq1g2rktjn00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нэвтэрхий толь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6949</id>
    <revision>
      <id>872600</id>
      <parentid>846210</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16177" sha1="9uakwyypxkt059ouu0tv7rhpqeaeipg" xml:space="preserve">[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|[[Брокхаус нэвтэрхий толь]], [[1902]]]]

'''Нэвтэрхий толь'''  ([[Латин хэл|лат]]. ''encyclopaedia'', [[Эртний грек хэл|эртний грек]]. ἐνκύκλιος παιδεία «бүрэн хэмжээний боловсрол») - хүн төрөлхтний хуримтлуулсан [[мэдлэг]]ийг (тухайн нэг, эсвэл бүх салбар дахь) тайлбарлаж, цагаан толгойн үсгийн дэс дараалалтай бичсэн бичвэр (ихэвчилэн ном) юм. Нэвтэрхий толь дахь сэдвүүд нь үсгийн дарааллаар агуулагдах ба агуулж буй [[мэдээлэл|мэдээллийн]] хэмжээнээс хамааран нэг эсвэл хэд хэдэн ботиос бүрдэнэ. &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.library.rcc.edu/riverside/glossaryoflibraryterms.htm|wayback=20190327161839|text=&quot;Encyclopedia.&quot;|archiv-bot=2023-10-06 14:01:13 InternetArchiveBot}} Glossary of Library Terms. Riverside City College, Digital Library/Learning Resource Center. Retrieved on: [[November 17]], [[2007]].&lt;/ref&gt;.

== Үгийн гарал ба ерөнхий шинж ==
Нэвтэрхий толь гэдэг үг нь [[Эртний Грек]]ийн &quot;ἐγκύκλιος παιδεία&quot; гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;бүрэн цэгцэлсэн боловсрол&quot; буюу &quot;ерөнхий мэдлэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай. 

Хүн төрөлхтний мэдлэгийн бүхий л салбарын мэдээллийг агуулсан бүтээл туурвих анхны оролдлогыг МЭӨ 350 онд эртний грекийн гүн ухаантан [[Платон|Платоны]] сурагч, хамаатан Спеусиппус (Speusippus) хийсэн бөгөөд уг бүтээл нь өнөө үед хадгалагдаж үлдээгүй байна. 

Хамгийн бүрэн гүйцэд эртний нэвтэрхий толь бол [[Эртний Ром|эртний Ромын]] зохиолч ахлах Плиниусын ([[Латин хэл|латин]]. ''Plinius Maior)'' &quot;Байгалийн түүх&quot; юм. Энэ нь 77 онд дууссан бөгөөд 2500 бүлэг, 37 ботиос бүрдсэн байдаг юм. Үүнд 100 гаруй зохиолчийн 2000 бүтээлээс сонгон авсан 20 мянган анхаарал татахуйц &quot;баримт&quot; багтжээ. 

&quot;Нэвтэрхий толь&quot; гэдэг нэр томьёо нь өөрөө 16-р зуунд л түгээмэл хэрэглэгдэж эхэлсэн боловч нэвтэрхий толь бичгүүд эрт дээр үеэс мэдэгдэж ирсэн. Нэр томьёоны толь бичгүүдийг [[Эртний Египет|Эртний Египетэд]] Дундад хаанчлалын үед (МЭӨ 2-р мянган) эмхэтгэсэн. Мэдлэгийн эмхэтгэлийг [[Эртний Хятад|Эртний Хятадад]] (МЭӨ 12-10-р зуун) мөн эмхэтгэсэн байдаг. 

Хамгийн бүрэн гүйцэд эртний нэвтэрхий толь бичиг бол Ромын эзэн хаан [[Тит Фла́вий Веспасиа́н|'''Тит Фла́вий Веспасиа́нд''']] '''зориулж''' Ахмад Гай Плиний эмхэтгэсэн &quot;Байгалийн түүх&quot; ([[Латин хэл|латин.]] ''Naturalis historia'') байв. МЭ 77 онд дуусгасан энэ бүтээл нь 2500 бүлэг, 37 ботиос бүрдсэн байв. Энэ нь 100 гаруй өөр зохиогчийн 2000 бүтээлээс цуглуулан эмхэтгэсэн 20,000 онцлох &quot;баримт&quot;-ыг багтаасан байжээ. 

Орчин үеийн нэвтэрхий толь бичгийн загвар нь 18-р зуун үүссэн байна. [[Толь бичиг]] нь үг, түүний утга дээр түлхүү анхаарч мэдээлэл хязгаарлагдмал байдаг байв.  

Нэвтэрхий толь нь 4 үндсэн шинжээр: агуулга, хамрах хүрээ, түүнд агуулагдаж буй мэдээллийн зохион байгуулалт, мэдээллийн боловсруулалт тодорхойлогдоно. 

* Нэвтэрхий толь нь өргөн хүрээтэй, бүх салбарыг хамарна (Англи хэлээр ''[[Британника нэвтэрхий толь]]'', герман хэлээр ''[[Брокхаус нэвтэрхий толь]]'' зэрэг).
* Нэвтэрхий толины гол зорилго нь тухайн салбар дахь хамгийн гол чухал мэдлэгийг багтаах явдал байна. Тодорхой нэг салбарыг хамаарсан, [[анагаах ухаан]]ы, [[хууль|хуулийн]], [[философи]]йн зэрэг нэвтэрхий толинууд бол үүний нэг жишээ бөгөөд ерөнхий нэвтэрхий толийг бодвол илүү нарийн, гүнзгий түвшинд сэдвүүдийг авч үзнэ. 
[[Файл:Persian-encyclopedia.jpg|thumb|right|250px|Персийн нэвтэрхий толь]]
* Нэвтэрхий толины мэдээллийг зохион байгуулах, системчлэх үндсэн 2 арга байна. Үсгийн дарааллаар сэдвүүдийг ангилах нь үндсэн, одоо өргөнөөр ашиглагдаж буй арга бөгөөд нөгөө арга нь мэдээллийг хамаарах салбар тус бүрээр нь ангилах юм. 
* Орчин үед мэдээллийг электрон хэлбэрт шилжүүлснээр, мэдээлэл цуглуулах, нэгтгэх, шалгах, хүмүүст дэлгэн үзүүлэх маш олон талын шинэ боломжууд нэмэгдэж байна. Эдгээрийн жишээ нь [[Энкарта]], [[Эвритин2]], [[Википедиа]] зэрэг юм. 
== Монголын анхны нэвтэрхий толь ==
Чингисийн ач хүү [[Хубилай хаан|Хубилай хаан]], [[Чингис хаан|Чингис]] хааны мэлмий гийсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан, [[Монгол бичиг|монгол бичгээрээ]] Монголын анхны Нэвтэрхий толийг зохиолгож хэв сийлж 1282 онд тархаасан гэж хэлэх үгүйсгэшгүй бат үндэс эндээс соёолон гарч ирж байна гэж монголч эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] [[Юань улсын судар|&quot;Хөх Монгол Усын&quot;]] cударын 12-р дэвтрээс олж батлав. &lt;ref name=&quot;Хубилай_хаан&quot;&gt; [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], Чингис хааны мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулан нэвтэрхий толь зохиож байжээ. 2020.01.03.[http://maral-books.net/encyclopedia_120/]&lt;/ref&gt; 

'''Бидэнд мэдэгдэж буй Монгол толь бичгүүд:'''  

* 1183 онд зохиосон “Богдын тогтоосон утгын далай” хэмээх тангад хэлний нэвтэрхий толь юм. 
* 1245 онд монгол-перс толь бичиг,
* 1280 онд уйгар-монгол нэвтэрхий толь бичиг, монгол-араб толь бичиг,
* 1282 онд монгол-уйгар нэвтэрхий толь бичиг 12 дэвтэр,
* 1282 онд Сы Ма Чуаны “Тун Цзянь” түүхийн нэвтэрхий толь бичгийг уйгаржин, дөрвөлжин үсгээр барлаж,
* 1384 онд “Хуа-и-юй” монгол-хятад толь,
* 1717 онд манж-монгол үгийн толь бичиг 21 дэвтэр, манж монгол хоёр зүйлийн үсэг хавсарсан толь бичиг 280 зүйлтэй, манж-хятад-монгол гурван хэлний үг хадмал толь,
* 1718 онд “Аяын далайн даруулга их даягийн үсгийн далай ба үгсийн зүйлийг тодруулан үйлдэгч их наран хэмээх оршив”,
* 1718 онд Гунгаажамц “Төвд-монгол толь”,
* 1720 онд нэг ба олон хэлний зүйл хуваасан толь,
* 1723 онд Шаравжамц төвд монгол дохионы бичиг”, “32 бүлэгт дохионы бичиг хялбар мэдүүлэгч толь оршив”,
* 1737 онд “Догвар лава” төвд-монгол толь,
* 1740, 1742 онд “Мэргэд гарах орон нэрт тогтоосон даяг” төвд-монгол толь,
* 1743 онд “Хорин нэгтийн тайлбар толь”,
* 1746 онд “Гучин гургаатын тайлбар толь”,
* 1779 онд “Манж-монгол-хятад толь” 261 зүйлтэй,
* 1782 онд манж-хятад-төвд-монгол 4 зүйлийн үсэг хавсарсан толь бичиг,
* 1838 онд Агваандандар “Төвд-монгол толь”, “Сарны гэрэл”,
* 1877 онд Номтын Ринчин Сумадираднаа “Төвд-монгол толь”,
* 1891 онд “Монгол үсгийн хураасан бичиг” монгол-хятад-манж үсгийн 12 дэвтэр толь,
* 1915 онд Гирдибазар “Төвд-монгол толь”, Д.Нацагдорж “Герман монгол толь” 10000 үггэй, Ишдорж “Герман монгол толь”,
* 1929 онд С.Шагж “Эрэхүйеэ хялбар болгон зохиосон монгол хэлний тайлбар чандманийн эрхи”,
* 1937 онд С.Шагж “Монгол үсгийн дүрмийн толь”,
* 1966 онд Я.Цэвэл “Монгол хэлний товч тайлбар толь”,
* 1983 онд Хүүхэд залуучуудийн нэвтэрхий толь,
* 2000 онд Монголын нэвтэрхий толь/ШУА/1, 2- боть,
* 2003- 2026 ондууд [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] Гучинзургаат тайлбар толь, боть I-V ISBN 99929-61-13-9; боть VI ISBN 99929-5-823-5; боть VII ISBN 99929-61-01-5; боть VIII ISBN 99929-61-18-X
* 2008 онд Монгол хэлний тайлбар толь /Хэл зохиолын хүрээлэн/ 5 БОТЬ
* 2009 онд Монголын үндэсний нэвтэрхий толь 3 боть
* 2011 онд Британика толь бичиг
* 2012 онд Д. Галбаатарын “Монголын уран зохиолын нэвтэрхий толь бичиг” зэрэг сүүлийн үеийн толиудыг дурдаж болно.
* 2025 онд [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] Монгол кирилл шинэ үсгийн гучинзургаат тайлбар толь, ISBN 978-9919-0-2717-9
== Эшлэл ==
{{reflist}}

* [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&amp;searchmode=none EtymologyOnline]
* Blom Phillip, ''Enlightening the World: Encyclopaedie, the Book that Changed the Course of History'', (New York: Palgrave Macmillan, 2005)
* Collison, Robert, ''Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages'', 2nd ed. (New York, London: Hafner, 1966)
* Darnton, Robert, ''The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775-1800'' (Cambridge: Belknap Press, 1979) ISBN 0-674-08785-2
* Kafker, Frank A. (ed.), ''Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie'' (Oxford: Voltaire Foundation, 1981) ISBN
* Kafker, Frank A. (ed.), ''Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie'' (Oxford: Voltaire Foundation, 1994) ISBN
* Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic''. Taipei: Caves Books Ltd. 
* Rozenzweig, Roy. &quot;Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past.&quot; Journal of American History Volume 93, Number 1 (June, 2006): 117-46. Also available online [http://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 here] from the Center for History and New Media.
* Walsh, S. Padraig, ''Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703-1967'' (New York: Bowker, 1968, 270 pp.) Includes a historical bibliography, arranged alphabetically, with brief notes on the history of many encyclopedias; a chronology; indexes by editor and publisher; bibliography; and 18 pages of notes from a 1965 American Library Association symposium on encyclopedias.
* Yeo, Richard R., ''[http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521651913 Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture]'' (Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2001) ISBN 0-521-65191-3

== Гадаад холбоос ==

* [https://web.archive.org/web/20050206110525/http://www.search.com/search?channel=19&amp;cat=63 CNET's encyclopedia meta-search] (includes Wikipedia)
* [https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html Encyclopaedia and Hypertext] &lt;!-- Is this important enough to include in this article? --&gt;
* [http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html Internet Accuracy Project] - Biographical errors in encyclopedias and almanacs
* [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text Encyclopedia]{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Diderot's article on the Encyclopedia from the original [[Encyclopédie]].
* [https://web.archive.org/web/20070701053000/http://www.lib.duke.edu/lilly/artsearch/guides/discussion%20guides/scholarlyencycl.htm What makes a scholarly encyclopedia?]
* [https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html Errors and inconsistencies in several printed reference books and encyclopedias]
* [https://web.archive.org/web/20080708234815/http://reviews.cnet.com/4520-3118_7-6378998.html Digital encyclopedias put the world at your fingertips] - [[CNET]] article
* [https://web.archive.org/web/20090105103655/http://lii.org/pub/htdocs/search?action=show;search=encyclopedia;searchtype=keywords Librarians' Internet Index] - a list of encyclopedias online
* [https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm Encyclopedias online] University of Wisconsin - Stout listing by category
* [http://digicoll.library.wisc.edu/HistSciTech/subcollections/CyclopaediaAbout.shtml Chambers' ''Cyclopaedia''], 1728, with the 1753 supplement
* [https://web.archive.org/web/20200218152306/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&amp;cc=moa&amp;key=title&amp;page=browse&amp;value=encyclop%C3%A6dia%2Bamericana&amp;Submit=Quick%2BBrowse ''Encyclopædia Americana''], 1851, [[Francis Lieber]] ed. (Boston: Mussey &amp; Co.) at the University of Michigan Making of America site
* [https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/''Encyclopædia Britannica''], articles and illustrations from 9th ed., 1875-89, and 10th ed., 1902-03.
* [http://www.1911encyclopedia.org/''Encyclopædia Britannica''], 11th ed., 1911, at the LoveToKnow™ site.

[[Ангилал:Нэвтэрхий толь| ]]</text>
      <sha1>9uakwyypxkt059ouu0tv7rhpqeaeipg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>872602</id>
      <parentid>872428</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12260" sha1="mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>872630</id>
      <parentid>872432</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29634" sha1="f2tyef7ly3xifx6gb26mhehhro61l2s" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-10-05 13:41:46 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>f2tyef7ly3xifx6gb26mhehhro61l2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таж Махал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10251</id>
    <revision>
      <id>872691</id>
      <parentid>812512</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53672-86</username>
        <id>108024</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>872691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6164" sha1="35o5tsig37grylbd6wwd4qlq2g9jhm9" xml:space="preserve">{{Инфобокс Дэлхийн өв
|нэр             =Таж Махал
|зураг           =[[Файл:Taj Mahal 2, Agra, India.jpg|300px]]
|зургийн_тайлбар =Таж Махал
|улс             ={{IND}}
|төрөл           =Соёлын
|шалгуур         =i
|ID              =252
|гогцоо          =
|бүс             =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]]
|солбицол        =
|он              =1983
|чуулган         =7
|сунгалт         =
|аюул            =
}}
'''Таж Махал''' ([[Хиндүс хэл]]:''' ताज महल'''; [[Перс хэл]]/[[Урду хэл]]: '''تاج محل''', [[Англи хэл|англи]]:- ''Taj Mahal'' ) нь [[Энэтхэг]] улсын [[Агра]] хотод Жамна голын эрэг дээр орших бунхан-сүм бөгөөд &quot;Доголон Төмөр&quot;-ийн удам [[Их Могол Улс|Их Монгол]]ын эзэнт гүрний хаан [[Шах Жахан]] өөрийн хайрт хатан [[Мумтаз Махал]] нас барахад зориулан бариулжээ.
 
Таж Махал нь Моголын уран барималын буюу [[архитектур]]ын хамгийн тод жишээ гэж нэрлэгддэг бөгөөд [[Перс]], [[Османы эзэнт гүрэн|Оттоман]], [[Энэтхэг]] болон [[Ислам]]ын архитектурын хэв маяг шингэсэн байдаг. 1983 онд Таж Махал нь [[ЮНЕСКО]]-ын [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн бөгөөд “[[Муслим]] урлагийн шигтгээ Таж Махал нь дэлхийн соёлын өвийн шагшин гайхагдах сод бүтээлийн нэг” хэмээн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. 

Цасан цагаан [[гантиг]]аар бүтээгдсэн бөмбөгөр орой нь Таж Махалын цогцолбор байгууламжын хамгийн алдартай нь юм. Хорин хоёр мянга орчим [[уран дархан]], гар урлаач, барималчдын оюун ухаан, хүч хөдөлмөр шингэсэн Таж Махал нь 1632 оны орчимд барьж эхлээд 1653 онд дуусгасан байна. Персийн уран барилгач [[Устад Ахмад Лахаури]] Таж Махалын ерөнхий дизайнераар ажилласан гэдэг.

Гантиг чулуу өдрийн нарны гэрэлд-цагаан, үүрээр нар мандах буюу жаргах үед-ягаан, сарны гэрэлтэй шөнө мөнгөлөг харагддаг онцлогтой юм.

Энэхүү сүмийн дотор шах, түүний хайрт эхнэр хоёрын бунхан байралдаг. Үнэн хэрэгтээ тэр хоёрыг оршуулсан газар нь бунханы доор газрын гүнд байдаг ажээ. Бунханыг 1630-1652 онуудад барьсан гэж үздэг. 

Таж Махалыг ертөнцөд дахин давтагдахгүй бүтээл болгохын тулд Эзэнт улсын өнцөг булан бүрээс авчирсан урчуудыг уг сүмийг барьж дуусахад нь их цайллага хийж, тэр цайллага дээр гарыг нь тас цавчсан гэдэг домог байдаг (давтан ийм гайхамшиг бүтээлгэхгүй гэж). Таж Махалын сүмийн оройгоос хатны магнай дээрх очир алмасанд өдөр нарны гэрэл, шөнө сарны гэрэл тусч тал тал тийш гэрэл цацарч байхаар зохион бүтээхийг хүсчээ. Удаан үргэлжилсэн ажил дууссан уу гэхэд урчууд Эзэн хаанд ялихгүй юм үлдсэн учраас &quot;дууссан&quot; гэж хэлсэн аж. Нэгэнт дууссан гэсэн учраас хаан урчуудын гарыг тасдах тушаал буулгахад урчууд зөвхөн хатны магнай дээр тусах тусгалын хийц дутуу байгааг хэлэхэд амиа хамгаалахын тулд худал хэлж байна хэмээн санаад тэдний гарыг тасдаж, уран барималчийн нүдийг сохолсон гэдэг. Тиймээс Таж Махалын оройгоос нарны гэрэл тусах бус борооны ус нулимс мэт дусалдаг болсон гэдэг домог байдаг юм.

Энэхүү гайхамшигт сүм-бунханыг үзэх гэж ирдэг жуулчдын хөл тасардаггүй бөгөөд жил бүр 3-5 сая гаруй хүн ирж үздэг ажээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Taj Mahal|Таж Махал}}
* [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_agratajmahal.asp Archeological Survey of India description]
* [https://web.archive.org/web/20100128220932/http://www.indohistory.com/taj_mahal.html Government of India - Description]
* [http://photosynth.net/view.aspx?cid=bbb57986-0e47-41d7-8e6d-7f8b640e7e43 Photosynth view of Taj Mahal] (requires Photosynth)

[[Ангилал:Их Моголын архитектур]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн бунхан]]
[[Ангилал:Уттар Прадешийн барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Булшин мечет]]
[[Ангилал:Бөмбөгөр оройт барилга]]
[[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Энэтхэг дэх дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Агра]]
[[Ангилал:Их Могол Улс]]
[[Ангилал:Азийн булшны барилга]]
[[Ангилал:Булшны барилга]]
[[Ангилал:1640-өөд онд барьсан]]</text>
      <sha1>35o5tsig37grylbd6wwd4qlq2g9jhm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иерусалимын хуучин хот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10605</id>
    <revision>
      <id>872688</id>
      <parentid>676529</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8194" sha1="d0bb5rdng2il8v1r1kzzjxecaavp5kc" xml:space="preserve">{{Инфобокс Дэлхийн өв
|нэр             =Иерусалимын хуучин хот ба хэрэм
|зураг           =[[Файл:Old City (Jerusalem).jpg|250px]]
|зургийн_тайлбар =[[Иерусалим]]
|улс             =
|төрөл           =Соёлын
|шалгуур         =ii, iii, vi
|ID              =148
|гогцоо          =
|бүс             =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]]
|солбицол        =
|он              =1981
|чуулган         =5
|сунгалт         =1982-
|аюул            =
}}
'''Иерусалимын хуучин хот''' ([[Еврей хэл]]: ''העיר העתיקה'', {{lang-ar|لبلدة القديمة}}, галиг-''Аль-Балда аль-Кадима'') нь өнөөгийн [[Иерусалим]] хотын 0.9 км² нутаг дэвсэрийг эзлэн оршдог дүүрэг. 1860-аад оноос хойш Иерусалим хотын нэгэн хэсэг хэмээн авч үзэх болсон уг газар нь олон шашны шүтээн мөргөлийн маш чухал төв юм.    

Иерусалимын одоо байгаа хөшөө дурсгалт цайзын ханыг 1538 онд Османы Султан Сулейман барьсан. Хананы урт нь ойролцоогоор 4.5 километр үргэлжилдэг, 5-15 метр өндөр, 5 метр хүртэл зузаантай. Хуучин хотын хананд нийт 35 цамхаг байдаг.    

Цайзын хананы гадна баруун өмнөд хэсэгт Сион уул, зүүн хэсэгт Олив уул зэрэг Иерусалимын гол газрууд хэвээр байна.   

Хуучин хот дотроо өнөөдөр [[лалын шашин|Муслим]], [[Христийн шашин|Христ]], [[Еврей]]н болон [[Армени]]йн гэсэн 4 дүүрэгт хуваагддаг байна. 1948 оны [[Араб-Израилын дайн]]ы үед Йорданы армийн довтолгоонд хуучин хотын Еврей дүүрэг нилээд эвдрэн сүйджээ. 1980 онд [[Йордан]] улсын санаачлагаар [[ЮНЕСКО]]-ын [[дэлхийн өв]]д багтсан байна. 1981 онд сунгагдсан бөгөөд 1982 онд Еврейн дүүргийг устах аюултай дэлхийн өвд оруулжээ.   

== Түүх ==
МЭӨ 11-р зуунд өмнө нь Канаан Иебусит овгийн эзэмшилд байсан Иерусалимыг Израилийн хаан Давид эзэлжээ. Түүний хүү Соломон хаан цайзын ханыг өргөтгөж, Мориа уулан дээр &quot;Анхны сүм&quot;-ийг барьсан ажээ.

МЭӨ 928 онд Соломон нас барсны дараа Еврей улс хойд хэсэгтээ Израилийн улс болж хуваагдан, Израилийн 12 овгийн 10-ыг, өмнөд хэсэгтээ Иерусалимд төвтэй Иуда (Иуда, Бенжамин овгуудыг нэгтгэсэн) улс болжээ. МЭӨ 716 он гэхэд Хойд хаант улсыг Ассирийн хаан II Саргон эзэлжээ. [[Ассири|Ассирийн эзэнт гүрний]] эзлэгдсэн орнуудын хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлэх бодлогын үр дүнд хойд арван овог аймаг Ойрхи Дорнодын бусад Семит ард түмэнд бүрэн шингэжээ.

[[Ромын эзэнт гүрэн]] хуваагдсаны дараа Иерусалим нь Зүүн Ромын эзэнт гүрэн болох [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] нэг хэсэг болжээ. Агуу Константин эзэн хаан Христийн шашинд төрийн шашны статус олгосны дараа түүний эх хатан хаан Елена Ариун газарт айлчилжээ. Тэрээр Сайн мэдээний үйл явдлуудыг тэмдэглэх одоогийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн газруудыг тогтоожээ. Ариун булшны сүмийг Голгота болон Есүсийн оршуулгын газарт байгуулжээ.

361 онд Ромын эзэн хаан Флавий Юлиан еврейчүүдэд &quot;Гуравдугаар сүм&quot;-ийг барихыг зөвшөөрсөн боловч 363 онд гал түймрийн улмаас барилгын ажил бүрэн зогссон; тухайн үед нутгийн хүн ам голчлон Христийн шашинтнууд байсан бөгөөд барилгын ажилд дайсагнаж байв.

614 онд Персүүд Иерусалимыг эзэлж, 625 онд хотын хяналт Византийнханд буцаж ирэв.

637 онд Иерусалимыг [[Ислам|исламын шашинтнууд]] эзэлж, Византийн эзэнт гүрнийг тус бүс нутгаас хөөн гаргажээ. Байлдан дагуулагч Арабын Халиф Омарыг Исламын уламжлалд анхны дөрвөн Зөв Зааварлагч Халифын хоёр дахь нь гэж үздэг. Иерусалимыг эзэлсний дараа тэрээр оршин суугчдынх нь амийг хадгалахаар баталгаажуулж, Ариун булшны сүмд зочилсон боловч сүм рүү оролгүй гадна нь залбирсан ажээ.

1517 оноос Иерусалим нь Дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдах хүртэл хотыг захирч байсан Османы эзэнт гүрний нэг хэсэг болжээ. Орчин үеийн Хуучин хотын ихэнх хэсгийг энэ үед барьсан. Хуучин хотын одоо байгаа хэрмийг 1537-1542 оны хооронд Туркийн (Османы) Султан Сулейман &quot;Гайхамшигт&quot; барьсан. Сулейманы хана 6 хаалгатай байсан бөгөөд 1887 онд 7 дахь нь болох Шинэ хаалга нэмэгдсэн; Алтан хаалга зэрэг хэд хэдэн хуучин хаалгыг олон зууны турш булшилсан байв.

== Зургийн цомог ==
&lt;br&gt;&lt;gallery class=center caption=&quot;Иерусалимын хуучин хот&quot;&gt;
Jerusalem-Mauerrundgang-08-bei Davidszitadelle-1985-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-12-Islam und Vatikan-2010-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-20-Dachlandschaft-2010-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-38-vom Damaskustor-Strasse zum Tor-1985-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-66-bei Davidszitadelle-1985-gje.jpg
Jerusalem-Suq-50-Restaurant-2010-gje.jpg
Jerusalem-Via dolorosa-30-2010-gje.jpg
Jerusalem-Via dolorosa-46-Kreuze-2010-gje.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commons|Category:Old City (Jerusalem)|Old City (Jerusalem)}}
* [http://www.nylocations.com/panoramic-photography/jerusalem/ Virtual tour of the Old Cities Historic Sites]
* [http://www.3disrael.com/jerusalem/muslim_quarter.cfm Virtual tour of the Muslim Quarter]
* [http://www.3disrael.com/jerusalem/Church_of_the_Holy_Sepulcher.cfm Virtual tour of the Church of the Holy Sepulchre]
* [http://www.3disrael.com/jerusalem/cardo_inside.cfm Virtual tour of the Cardo]
* [http://www.3disrael.com/jerusalem/damascus_gate.cfm Virtual tour of the Damascus gate]
* [http://www.3disrael.com/jerusalem/kotel_prayer.CFM Virtual tour of the Kotel]

[[Ангилал:Иерусалимын хуучин хот| ]]
[[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]]
[[Ангилал:Түүхэн хотын төв]]
[[Ангилал:Иерусалимын бичил хороолол]]</text>
      <sha1>d0bb5rdng2il8v1r1kzzjxecaavp5kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын хүн амын тоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16839</id>
    <revision>
      <id>872623</id>
      <parentid>859355</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38533" sha1="dvx8g26ttzxm0wf7yq0j22fgwh1hena" xml:space="preserve">[[Зураг:World_population.PNG|thumb|400px|Дэлхийн хүн амын тоон газрын зураг]]
[[Дэлхийн улс орны нэрс|Дэлхийн бүрэн эрхт 195 улсын]] [[хүн ам]]ын тоог байр эзлүүлэн бичив. 

Үүнд [[НҮБ]]-ын гишүүн 193, НҮБ-ын байнгын ажиглагч 2 ([[Ватикан]], [[Палестин]]) байна.

Мөн хүснэгтэнд дутуу эрхтэй улс болох [[Тайвань]], [[Косово]] хоёрыг дугаар өгөлгүй хавчуулсан. 

Бусад орон, харьяа нутгийг хамаарах улсын хүн амд нийлүүлж тооцов. 

Дэлхийд 7,090,897,547 хүн амьдарч байгааг 195-д хуваавал нэг улсад дунджаар  36,363,577 хүн ноогддог. Энэ дунджаас дээгүүр улс орон 34 (Хятадаас [[Польш]] хүртэл) байна. Харин улс орнуудын дэс дугаарын дундаж буюу 98-р байрын [[Болгар]] улс 7,284,552 хүнтэй юм. Дэлхийн хамгийн их хүн амтай [[Хятад улс]] 1 тэрбум 373 сая хүнтэй бол хамгийн бага хүн амтай Ватикан 921 оршин суугчтай ажээ.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! scope=col width=&quot;2%&quot;! data-sort-type=&quot;number&quot;|Д/д
! scope=col width=&quot;33%&quot;! data-sort-type=&quot;text&quot;|Улс орон
! scope=col width=&quot;15%&quot;! data-sort-type=&quot;number&quot;|Хүн ам
! scope=col width=&quot;9%&quot;! data-sort-type=&quot;text&quot;|Он
! scope=col width=&quot;33%&quot;! data-sort-type=&quot;text&quot;|Баримт
|-
|1||{{CHN}} || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:1373505511}} ||align=center|2014||[http://data.stats.gov.cn/ ]
|-
|2||{{IND}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1250662547}}||align=center|2014||[http://www.indiastat.com/default.aspx ]
|-
|3||{{USA}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:322924557}} ||align=center|2014||[http://www.census.gov/popclock/ ]
|-
|4||{{INA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:253609643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|5||{{BRA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:202626000}}||align=center|2014||[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html ]
|-
|6||{{PAK}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:186084949}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/]
|-
|7||{{NGA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:177155754}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|8||{{BGD}}|| align=&quot;right&quot; |157 926 376|| align=&quot;center&quot; |2014||[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx]
|-
|9||{{RUS}}|| align=&quot;right&quot; |146 267 288|| align=&quot;center&quot; |2015||[http://www.gks.ru/bgd/free/b14_00/IssWWW.exe/Stg/dk05/8-0.doc]
|-
|10||{{JPN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:127100000}}||align=center|2014||[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm]
|-
|11||{{MEX}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:119713203}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones]
|-
|12||{{PHL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:107668231}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|13||{{ETH}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:96633458}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|14||{{VNM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:93421835}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|15||{{EGY}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:88198791}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20130117121826/http://capmas.gov.eg/?lang=2 ]
|-
|16||{{TUR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:81619392}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|17||{{GER}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:82576900}}||align=center|2017||[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html ]
|-
|18||{{IRN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:80840713}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|19||{{COD}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:77433744}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|20||{{THA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:67741401}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|21||{{FRA}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:66977769}} ||align=center|2015||style=&quot;vertical-align:top;&quot;|[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=NATnon02145 ]
|-
|22||{{GBR}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:63665597}} ||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html ]
|-
|23||{{ITA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:60782668}}||align=center|2014||[http://dati.istat.it/Index.aspx?DataSetCode=DCIS_POPRES1 ]
|-
|24||{{MMR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:55746253}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|25||{{TZA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:49639138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|26||{{KOR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:49039986}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|27||{{ZAF}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:48375645}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|28||{{ESP}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:47737941}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|29||{{COL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:46245297}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|30||{{KEN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:45010056}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|31||{{UKR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:44291413}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|32||{{ARG}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:42669500}}||align=center|2014||[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf ]
|-
|33||{{DZA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:39500000}}||align=center|2015||[http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html ]
|-
|34||{{POL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:38484000}}||align=center|2014||[http://stat.gov.pl/en/basic-data/ ]
|-
|35||{{UGA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:35918915}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|36||{{CAN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:35702707}}||align=center|2015||[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-fra.html ]
|-
|37||{{SDN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:35482233}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|38||{{MAR}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:33542001}} ||align=center|2014 ||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|39||{{IRQ}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:32585692}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|40||{{AFG}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:31822848}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|41||{{SAU}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:30770375}}||align=center|2014||[http://www.cdsi.gov.sa/english/ ]
|-
|42||{{VEN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:30206307}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20190107062938/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=98&amp;Itemid=51 ]
|-
|43||{{PER}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:30147935}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|44||{{MYS}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:29568244}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=213&amp;lang=en ]
|-
|45||{{UZB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:29559100}}||align=center|2012||[http://www.stat.uz/en/press/ ]
|-
|46||{{NPL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:28000000}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20180913185300/http://cbs.gov.np/ ]
|-
|47||{{GHA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:27043093}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20160416153615/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National%20Population%20Projection_2010%20to%202014.pdf ]
|-
|48||{{PRK}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:24851627}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|49||{{YEM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:24527000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150501115443/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=english&amp; ]
|-
|50||{{MOZ}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:23700715}}||align=center|2012||[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx?key=144315 ]
|-
|51||{{AUS}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:23578726}}||align=center|2014||[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument ]
|-
| — ||''{{TWN}}''||align=&quot;right&quot;|''{{formatnum:23449287}}''||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 ]
|-
|52||{{CIV}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:22671331}}||align=center|2014||[http://www.ins.ci/n/ ]
|-
|53||{{SYR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:21895150}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm ]
|-
|54||{{MDG}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:21842167}}||align=&quot;center&quot;|2013||[https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=33&amp;Itemid=56 ]
|-
|55||{{LKA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:20675000}}||align=center|2014||[http://www.statistics.gov.lk/ ]
|-
|56||{{CMR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:20386799}}||align=center|2012||[http://www.statistics-cameroon.org/news.php?id=170 ]
|-
|57||{{ROU}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:19942642}}||align=center|2014||[http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/com_anuale/populatie/PopRez2014r.pdf ]
|-
|58||{{AGO}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:19088106}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|59||{{BFA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:17322796}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140901021928/http://www.insd.bf/fr/ ]
|-
|60||{{NED}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:17042909}} ||align=center|2012||[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&amp;DM=SLEN&amp;PA=37943eng&amp;LA=EN ]
|-
|61||{{KAZ}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:16878000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ]
|-
|62||{{CHL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:16572475}}||align=center|2012||[http://www.censo.cl/2012/08/resultados_preliminares_censo_2012.pdf ]
|-
|63||{{MLI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:16455903}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|64||{{NER}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:16274738}}||align=center|2012||[http://www.stat-niger.org/statistique/ ]
|- 
|65||{{MWI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:15805239}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151126074634/http://www.nsomalawi.mw/2008-population-and-housing-census.html ]
|- 
|66||{{KHM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:15458332}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|67||{{ECU}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:15445691}}||align=center|2014||[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf ]
|-
|68||{{GTM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:14647083}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|69||{{ZMB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:14638505}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|70||{{ZWE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:13771721}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|71||{{SEN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:13567338}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html ]
|-
|72||{{RWA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:12337138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|73||{{SSD}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:11562695}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|74||{{GIN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:11474383}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|75||{{TCD}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:11412107}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|76||{{BEL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:11203992}}||align=center|2014||[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=demo_gind&amp;lang=fr ]
|- 
|77||{{CUB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:11047251}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|78||{{TUN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10886500}}||align=center|2013||[http://www.ins.nat.tn/fr/donnee_demografiques0.php?code_theme=0201 ]
|-
|79||{{BOL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10631486}}|| align=&quot;center&quot; |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|80||{{CZE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10538275}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20140331091537/http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population ]
|-
|81||{{SOM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10428043}}||align=&quot;center&quot;|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|82||{{POR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10427301}}||align=center|2013||[http://www.ine.pt/ ]
|-
|83||{{DOM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10349741}}||align=&quot;center&quot;|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|84||{{BEN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10160556}}|| align=&quot;center&quot; |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|85||{{HTI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9996731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|86||{{HUN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9957731}}||align=center|2012||[http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html ]
|-
|87||{{GRC}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9903268}}||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20150924121155/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/PAGE-themes?p_param=A1603 ]
|-
|88||{{SWE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9551781}}||align=center|2012||[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ]
|- 
|89||{{BLR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9463300}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ]
|-
|90||{{BDI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9420248}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref ]
|-
|91||{{AZE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9235100}}||align=center|2012||[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml ]
|-
|92||{{HND}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:8598561}}||align=&quot;center&quot;|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|93||{{AUT}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:8458023}}||align=center|2012||[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html ]
|-
|94||{{ARE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:8264070}}||align=center|2010||[https://archive.is/20130422205322/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportDetailsEnglish/tabid/121/Default.aspx?ItemId=1914&amp;PTID=104&amp;MenuId=1 ]
|-
|95||{{CHE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:8211681}}||align=&quot;center&quot; |2014||[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/01/new/nip_detail.Document.159965.xls ]
|-
|96||{{TJK}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:8161000}}||align=&quot;center&quot;|2014||[http://www.stat.tj/en/ ]
|-
|97||{{ISR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:8120300}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20151216002157/http://www1.cbs.gov.il/ts/databank/series_one_e.html?codets=3763 ]
|-
|98||{{BUL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:7284552}}||align=center|2013||[http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53 ]
|-
|99||{{TOG}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:7351374}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|100||{{SRB}}|| align=&quot;right&quot; |7 209 764|| align=&quot;center&quot; |2014||[https://web.archive.org/web/20081015013900/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html ]
|-
|101||{{LAO}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:6803699}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|102||{{JOR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:6706051}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm ]
|-
|103||{{PRY}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:6703860}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|104||{{PNG}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:6552730}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|105||{{ERI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:6380803}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|106||{{LBY}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:6244174}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|107||{{NIC}}|| align=&quot;right&quot; |6 167 237|| align=&quot;center&quot; |2015||[https://web.archive.org/web/20150414021410/http://www.pronicaragua.org/es/descubre-nicaragua/poblacion ]
|-
|108||{{SLV}}|| align=&quot;right&quot; |6 125 512|| align=&quot;center&quot; |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|109||{{LBN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:5882562}} ||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|110||{{SLE}}|| align=&quot;right&quot; |5 743 725|| align=&quot;center&quot; |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|111||{{DNK}} ||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:5707622}} ||align=center|2013||[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx ]
|-
|112||{{KGZ}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:5604212}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|113||{{FIN}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:5422950}} ||align=center|2012||[http://pxweb2.stat.fi/Dialog/Varvalagg.asp?ma=005%5Fvamuu%5Ftau%5F101&amp;ti=Ennakkov%E4kiluku+alueittain%2C+tammikuu+2012&amp;path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&amp;lang=3&amp;xu=&amp;yp=&amp;nr=1&amp;aggfile%281%29=Maakunnat+2012&amp;prevagg=NN&amp;mapname=&amp;multilang=fi&amp;aggdir1= ]
|-
|114||{{SVK}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:5415949}}||align=center|2014||[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=fr&amp;pcode=tps00001&amp;tableSelection=1&amp;footnotes=yes&amp;labeling=labels&amp;plugin=1 ]
|-
|115||{{SGP}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:5312400}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea ]
|-
|116||{{CAF}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:5277959}}||align=&quot;center&quot;|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|117||{{TKM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:5171943}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|118||{{NOR}} || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:5156451}}|| align=&quot;center&quot; |2014||[http://www.ssb.no/en/forside;jsessionid=00A54D16F037B60ABCA4F1927AE0A331.kpld-as-prod03?hide-from-left-menu=true&amp;language-code=en&amp;menu-root-alternative-language=true ]
|-
|119||{{CRI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:4713168}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx ]
|-
|120||{{COG}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:4662446}}||align=&quot;center&quot;|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|121||{{IRL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:4609600}}||align=&quot;center&quot;|2014||[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/pme/populationandmigrationestimatesapril2014/ ]
|-
|122||{{PSE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:4550368}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population ]
|-
|123||{{GEO}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:4490500}}||align=center|2014||[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=152&amp;lang=eng ]
|-
|124||{{HRV}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:4470534}}||align=&quot;center&quot;|2014||[https://web.archive.org/web/20200515110629/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hr.html ]
|-
|125||{{NZL}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:4198260}} ||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20110724200026/http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/tools/population_clock.aspx ]
|-
|126||{{LBR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:4092310}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|127||{{BIH}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3836377}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150923184358/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&amp;id=1&amp;lang=en]
|-
|128||{{OMA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3623000}}||align=center|2012||[https://archive.is/20130423105738/http://www.ncsi.gov.om/Default.aspx ]
|-
|129||{{PAN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3608431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|130||{{MDA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3555200}}||align=center|2015||[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&amp;idc=103&amp; ]
|-
|131||{{MRT}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3516806}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|132||{{URY}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3332972}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|133||{{ALB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3063320}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151113184114/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx?tab=tabs-5 ]
|-
|134||{{ARM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:3060631}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|135||{{MNG}}||align=&quot;right&quot;|3,238,479|| align=&quot;center&quot; |2019||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|136||{{LTU}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2939431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=1&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= ]
|-
|137||{{KWT}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2742711}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|138||{{JAM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2717991}}||align=center|2013||[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx ]
|-
|139||{{QAT}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2334029}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm ]
|- 
|140||{{NAM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2198406}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|141||{{BWA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2155784}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|142||{{MKD}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2064032}}||align=&quot;center&quot;|2013||[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 ]
|-
|143||{{SVN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2062731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150302073116/http://www.stat.si/eng/ ]
|-
|144||{{LVA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:2027000}}||align=center|2013||[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html ]
|-
|145||{{LSO}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1942008}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|146||{{GMB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1925527}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|—||''{{flag|Косово}}''||align=&quot;right&quot;| ''{{formatnum:1820631}}'' ||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140313024137/http://esk.rks-gov.net/eng/ ]
|-
|147||{{GNB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1693398}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|148||{{GAB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1672597}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|149||{{SWZ}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum: 1419623}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|150||{{MUS}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1331155}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|151||{{BHR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1314089}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|152||{{EST}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1312252}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators ]
|-
|153||{{TTO}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1223916}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|154||{{TLS}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:1201542}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|155||{{CYP}} ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:1122544}} ||align=center|2012  ||[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/932C4C5B233AD60FC2257DB7003467E4/$file/DEMOGRAPHIC_REPORT-2012-040414.pdf?]
|-
|156||{{FJI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:903207}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|157||{{DJI}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:810179}}||align=&quot;center&quot;|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|158||{{COM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:766865}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|159||{{GUY}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:735554}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|- 
|160||{{BTN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:733643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|161||{{GNQ}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:722254}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|162||{{MNE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:650036}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|163||{{SLB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:609883}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|164||{{SUR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:573311}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|165||{{LUX}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:563000}}||align=center|2014||[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&amp;IF_Language=fra&amp;MainTheme=2&amp;FldrName=1]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|166||{{CPV}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:538535}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|167||{{MLT}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:446547}}||align=center|2013||[http://gazzetta.247.com.mt/downloads/2013/05/31/1/Government-Gazette-No-19094.pdf ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- 
|168||{{BRN}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:422675}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|169||{{MDV}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:393595}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|170||{{BLZ}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:340844}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|171||{{ISL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:321857}}||align=center|2013||[http://www.statice.is/Statistics/Population]
|-
|172||{{BHS}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:321834}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|- 
|173||{{BRB}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:289680}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|174||{{VUT}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:266937}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|175||{{WSM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:196628}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|176||{{STP}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:190428}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|177||{{LCA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:163362}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|178||{{GRD}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:110152}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|179||{{TON}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:106440}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|180||{{FSM}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:105681}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|181||{{KIR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:104488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|182||{{VCT}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:102918}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|183||{{SYC}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:91650}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|184||{{ATG}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:91295}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html]
|-
|185||{{AND}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:76246}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20180103135253/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=3 ]
|-
|186||{{DMA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:73449}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|187||{{MHL}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:70983}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|188||{{KNA}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:51538}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|189||{{LIE}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:36842}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm ]
|- 
|190||{{MCO}}|| align=&quot;right&quot; |36 950|| align=&quot;center&quot; |2015||[https://web.archive.org/web/20121128001937/http://www.imsee.mc/Population-et-emploi ]
|-
|191||{{SMR}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:32480}}||align=center|2013||[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# ]
|- 
|192||{{PLW}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:21186}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|193||{{TUV}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:10782}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ]
|-
|194||{{NRU}}||align=&quot;right&quot;|{{formatnum:9488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20200501044259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html ]
|-
|195||{{VAT}}|| align=&quot;right&quot; |921||align=center|2014||[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html ]
|}

== Холбоотой ==
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]
* [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ]]
* [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг]]
* [[Тив, улс, харьяа газар орны хүн амын тоон зурмаг]]

[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|хүн ам]]
[[Ангилал:Хүн ам зүй]]</text>
      <sha1>dvx8g26ttzxm0wf7yq0j22fgwh1hena</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс арал/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>17714</id>
    <revision>
      <id>872648</id>
      <parentid>853170</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75041" sha1="0927jka7vxf3j2e58aoxmv3ui2j7s8g" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Инфобокс|Module:InfoboxImage|Module:Infobox mapframe|Module:Coordinates|Module:Check for unknown parameters|Module:Check for conflicting parameters}}
{{Uses TemplateStyles|Загвар:Инфобокс арал/styles.css}}

Энэхүү инфобокс загвар нь [[арал]] буюу [[олтриг]]т хэрэглэгдэнэ. Маргаантай арал, олтригуудын тухайд {{para|disputed|yes}} параметрийг хэрэглэнэ үү.

==Хоосон инфобокс==
{{Parameter names example| additional_info | archipelago | area_acre | area_code | area_code_type | area_footnotes | area_ha | area_km2 | area_m2 | area_sqft | area_sqmi | coastline_footnotes | coastline_ft | coastline_km | coastline_m | coastline_mi | coordinates = {{coord|0|0}} | country | country_admin_divisions | country_admin_divisions_1 | country_admin_divisions_2 | country_admin_divisions_3 | country_admin_divisions_4 | country_admin_divisions_title | country_admin_divisions_title_1 | country_admin_divisions_title_2 | country_admin_divisions_title_3 | country_admin_divisions_title_4 | country_area | country_area_acre | country_area_ha | country_area_km2 | country_area_m2 | country_area_sqft | country_area_sqmi | country_capital | country_capital_and_largest_city | country_largest_city | country_largest_city_population | country_largest_city_type | country_leader_name | country_leader_title | country1 | country1_admin_divisions | country1_admin_divisions_1 | country1_admin_divisions_title | country1_admin_divisions_title_1 | country1_area | country1_area_acre | country1_area_ha | country1_area_km2 | country1_area_m2 | country1_area_sqft | country1_area_sqmi | country1_capital | country1_capital_and_largest_city | country1_largest_city | country1_largest_city_population | country1_largest_city_type | country1_leader_name | country1_leader_title | country8 | country8_admin_divisions | country8_admin_divisions_1 | country8_admin_divisions_title | country8_admin_divisions_title_1 | country8_area | country8_area_acre | country8_area_ha | country8_area_km2 | country8_area_m2 | country8_area_sqft | country8_area_sqmi | country8_capital | country8_capital_and_largest_city | country8_largest_city | country8_largest_city_population | country8_largest_city_type | country8_leader_name | country8_leader_title | demonym | density_footnotes | density_km2 | density_rank | density_sqmi | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_m | embed | ethnic_groups | etymology | footnotes | grid_reference | highest_mount | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | island_type | iso_code | iso_code_type | languages | length_footnotes | length_ft | length_km | length_m | length_mi | location | major_islands | map_alt | map_caption | map_size | misc | module | name | native_name | native_name_lang | native_name_link | nickname | population | population_as_of | population_footnotes | population_rank | population_rank_max | postal_code | postal_code_type | pushpin_map = World| pushpin_caption | pushpin_label | mapframe = yes | rank | registration_plate | timezone | timezone_DST | timezone1 | timezone1_DST | timezone2 | timezone2_DST | total_islands | treaty_system | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | waterbody | website | width_footnotes | width_ft = 123 | width_km = 123 | width_m = 123| width_max_ft =123 | width_max_km = 123| width_max_m =123 | width_max_mi = 123| width_mi = 123 | width_min_ft = 123| width_min_km = 123 | width_min_m = 123 | width_min_mi = 123 }}


===Метрийн хэмжүүр===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Инфобокс арал
| name                     = {{subst:PAGENAME}}
| native_name              = 
| native_name_link         = 
| native_name_lang         = 
| nickname                 = 
| image                    = 
| image_size               = 
| image_caption            = 
| image_alt                = 
| image_map                = 
| image_map_alt            = 
| image_map_size           = 
| image_map_caption        = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_label            = 
| pushpin_relief           = 
| pushpin_caption          = 
| mapframe                 = yes&lt;!-- see [[#Mapframe maps]] for more parameters --&gt;
| coordinates              = &lt;!-- {{coord|display=it}} --&gt;
| etymology                = 
| location                 = &lt;!-- mandatory, body of water where located --&gt;
| grid_reference           = &lt;!-- UK only --&gt;
| archipelago              = 
| waterbody                = 
| total_islands            = 
| major_islands            = 
| area_km2                 = &lt;!-- or |area_m2= or |area_ha= --&gt;
| area_footnotes           = 
| rank                     = 
| length_km                = &lt;!-- or |length_m=  --&gt;
| length_footnotes         = 
| width_km                 = &lt;!-- or |width_m=  --&gt;
| width_footnotes          = 
| coastline_km             = &lt;!-- or |coastline_m=  --&gt;
| coastline_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| elevation_footnotes      = 
| highest_mount            = 
| country                  = &lt;!-- mandatory --&gt;
| country_admin_divisions_title = 
| country_admin_divisions  = 
| country_admin_divisions_title_1 = 
| country_admin_divisions_1 = 
| country_admin_divisions_title_2 = 
| country_admin_divisions_2 = 
| country_capital          = 
| country_largest_city_type = 
| country_largest_city     = 
| country_capital_and_largest_city = 
| country_largest_city_population = 
| country_leader_title     = 
| country_leader_name      = 
| country_area_km2         = &lt;!-- or |country_area_m2= or |country_area_ha= --&gt;
| country1                 = 
| country1_admin_divisions_title = 
| country1_admin_divisions = 
| country1_admin_divisions_title_1 = 
| country1_admin_divisions_1 = 
| country1_capital         = 
| country1_largest_city_type = 
| country1_largest_city    = 
| country1_capital_and_largest_city = 
| country1_largest_city_population = 
| country1_leader_title    = 
| country1_leader_name     = 
| country1_area_km2        = &lt;!-- or |country1_area_m2= or |country1_area_ha= --&gt;
| demonym                  = 
| population               = 
| population_as_of         = 
| population_footnotes     = 
| population_rank          = 
| population_rank_max      = 
| density_km2              = 
| density_rank             = 
| density_footnotes        = 
| languages                = 
| ethnic_groups            = 
| timezone1                = 
| utc_offset1              = 
| timezone1_DST            = 
| utc_offset1_DST          = 
| website                  = 
| additional_info          = 
| footnotes                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===Метрийн бус хэмжүүр===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Инфобокс арал
| name                     = &lt;!-- mandatory --&gt;
| native_name              = 
| native_name_link         = 
| native_name_lang         = 
| nickname                 = 
| image                    = 
| image_size               = 
| image_caption            = 
| image_alt                = 
| image_map                = 
| image_map_alt            = 
| image_map_size           = 
| image_map_caption        = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_label            = 
| pushpin_relief           = 
| pushpin_caption          = 
| mapframe                 = yes&lt;!-- see below for more parameters --&gt;
| coordinates              = &lt;!-- {{coord|LATITUDE|N/S|LONGITUDE|E/W|display=it}} --&gt;
| etymology                = 
| location                 = &lt;!-- mandatory, body of water where located --&gt;
| grid_reference           = &lt;!-- UK only --&gt;
| archipelago              = 
| waterbody                = 
| total_islands            = 
| major_islands            = 
| area_sqmi                = &lt;!-- or |area_sqft= or |area_acre= --&gt;
| area_footnotes           = 
| rank                     = 
| length_mi                = &lt;!-- or |length_ft= --&gt;
| length_footnotes         = 
| width_mi                 = &lt;!-- or |width_ft= --&gt;
| width_footnotes          = 
| coastline_mi             = &lt;!-- or |coastline_ft= --&gt;
| coastline_footnotes      = 
| elevation_ft             = 
| elevation_footnotes      = 
| highest_mount            = 
| country                  = &lt;!-- mandatory --&gt;
| country_admin_divisions_title = 
| country_admin_divisions  = 
| country_admin_divisions_title_1 = 
| country_admin_divisions_1 = 
| country_admin_divisions_title_2 = 
| country_admin_divisions_2 = 
| country_capital          = 
| country_largest_city_type = 
| country_largest_city     = 
| country_capital_and_largest_city = 
| country_largest_city_population = 
| country_leader_title     = 
| country_leader_name      = 
| country_area_sqmi        = &lt;!-- or |country_area_sqft= or |country_area_acre= --&gt;
| country1                 = 
| country1_admin_divisions_title = 
| country1_admin_divisions = 
| country1_admin_divisions_title_1 = 
| country1_admin_divisions_1 = 
| country1_capital         = 
| country1_largest_city_type = 
| country1_largest_city    = 
| country1_capital_and_largest_city = 
| country1_largest_city_population = 
| country1_leader_title    = 
| country1_leader_name     = 
| country1_area_sqmi       = &lt;!-- or |country1_area_sqft= or |country1_area_acre= --&gt;
| demonym                  = 
| population               = 
| population_as_of         = 
| population_footnotes     = 
| population_rank          = 
| population_rank_max      = 
| density_sqmi             = 
| density_rank             = 
| density_footnotes        = 
| ethnic_groups            = 
| timezone1                = 
| utc_offset1              = 
| timezone1_DST            = 
| utc_offset1_DST          = 
| website                  = 
| additional_info          = 
| footnotes                = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===Width range===
To express a width range, replace {{para|width_km}} or {{para|width_m}} or {{para|width_mi}} or {{para|width_ft}} with one of the following:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| width_min_km     = 
| width_max_km     = 
&lt;/syntaxhighlight&gt;
or
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| width_min_m      = 
| width_max_m      = 
&lt;/syntaxhighlight&gt;
or
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| width_min_mi     = 
| width_max_mi     = 
&lt;/syntaxhighlight&gt;
or
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| width_min_ft     = 
| width_max_ft     = 
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{clear}}

==Parameters==

===Mandatory===
* '''name''' = the official name (without the word ''island'')
* '''location''' = the sea in which the island is located
* '''country''' = where the island is located. Either specify the standard three-letter [[ISO 3166-1 alpha-3]] code for the country, or a name by which the country is commonly known (e.g., &quot;US&quot;, &quot;South Korea&quot;, &quot;Democratic People's Republic of Korea&quot;). If the island is shared, then use &quot;country 1&quot; and &quot;country 2&quot; and list them alphabetically.

===Optional===
* '''native_name''' = only when the common name is different from the native name.  To remove the &quot;native name&quot; prefix, use '''local_name''' instead.
* '''native_name_link''' = link to the article about the language used for the native name.
* '''nickname'''= for a well-known nickname
* '''image''' = locator/satellite/other map image (without the prefix &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot;)
** '''image_caption''' = caption for the image
** '''image_size''' = size of the image in [[pixel]]s (e.g., &quot;{{mono|100px}}&quot;)
** '''image_alt''' = alt text for readers who cannot see the image; see [[Wikipedia:Alternative text for images]] for more information
* '''image_map''' = locator/satellite/other map image (without the prefix &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot;)
** '''image_map_caption''' = caption for the image
** '''image_map_size''' = size of the image in [[pixel]]s (e.g., &quot;{{mono|100px}}&quot;)
** '''image_map_alt''' = alt text for readers who cannot see the image; see [[Wikipedia:Alternative text for images]] for more information
* '''pushpin_map''' = the name of a location map as per [[Template:Location map]] (e.g. ''Indonesia'' or ''Russia'')
** '''pushpin_alt''' = alt text for the map, primarily for visually impaired readers
** '''pushpin_caption''' = a map caption if desired
** '''pushpin_relief''' = whether to use a relief map if one is available
* '''mapframe''' = whether to use {{tl|Infobox mapframe}}. See [[#Mapframe maps]] for more information.
* '''coordinates''' = coordinates in the {{tl|Coord}} format (&lt;code&gt;type:isle&lt;/code&gt; is added by default, unless another &lt;code&gt;type&lt;/code&gt; is specified)
* '''Grid_Reference''' = Ordnance survey grid ref (UK only)
* '''archipelago''' = the name of the group of islands the island belongs to
* '''total_islands''' = total number of islands (for archipelagos only)
* '''major_islands''' = names of the major islands (for archipelagos only)
* '''area_km2''' or '''area_sqmi''' or '''area_m2''' or '''area_sqft''' or '''area_acre''' or '''area_ha''' = the area in either square kilometres or square miles or square metres or square feet or hectares or acres without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
** '''area_footnotes''' = references for area values using {{tag|ref}} format.
* '''rank''' = the island's rank among other islands in the world in terms of size (1st being the largest island), as indicated in &quot;[[List of islands by area]]&quot;
* '''length_km''' or '''length_mi''' or '''length_m''' or '''length_ft''' = the length in either kilometres or miles or metres or feet without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
** '''length_footnotes''' = references for length values using {{tag|ref}} format.
* '''width_km''' or '''width_mi''' or '''width_m''' or '''width_ft''' = the width in either kilometres or miles or metres or feet without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
** '''width_footnotes''' = references for width values using {{tag|ref}} format.
* '''coastline_km''' or '''coastline_mi''' or '''coastline_m''' or '''coastline_ft''' = the length of the coastline in either kilometres or miles or metres or feet without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
** '''coastline_footnotes''' = references for coastline values using {{tag|ref}} format.
* '''elevation_m''' or '''elevation_ft''' = the height of the highest point in either metres or feet without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
** '''elevation_footnotes''' = references for elevation values using {{tag|ref}} format.
* '''highest_mount''' = name of the highest point on the island, if any
* '''country_admin_divisions_title''' = title for the administrative divisions
* '''country_admin_divisions''' = the administrative divisions that govern the island
* '''country_admin_divisions_title_1''' = (country admin_divisions title 1)
* '''country_admin_divisions_1''' = (country admin divisions 1)
* '''country_admin_divisions_title_2''' = (country admin divisions title 2)
* '''country_admin_divisions_2''' = (country admin divisions 2)
* '''country_capital'''
* '''country_largest_city_type''' = the largest city's type of settlement (default value is &quot;settlement&quot;)
* '''country_largest_city'''
* '''country_capital_and_largest_city'''
* '''country_largest_city_population'''
* '''country_leader_title'''
* '''country_leader_name'''
* '''country_area_km2''' or '''country_area_sqmi''' or '''country_area_m2''' or '''country_area_sqft''' or '''country_area_acre''' or '''country_area_ha''' = the area in either square kilometres or square miles or square metres or square feet or hectares or acres without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
* '''country1''' = (see '''country''')
* '''country1_admin_divisions_title''' = (country_admin_divisions_title)
* '''country1_admin_divisions''' = (country_admin_divisions)
* '''country1_capital''' = (country_capital)
* '''country1_largest_city_type''' = (country_largest_city_type)
* '''country1_largest_city''' = (country_largest_city)
* '''country1_capital_and_largest_city''' = (country_capital_and_largest_city)
* '''country1_largest_city_population''' = (country_largest_city_population)
* '''country1_leader_title'''
* '''country1_leader_name'''
* '''country1_area_km2''' or '''country1_area_sqmi''' or '''country1_area_m2''' or '''country1_area_sqft''' or '''country1_area_acre''' or '''country1_area_ha''' = the area in either square kilometres or square miles or square metres or square feet or hectares or acres without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
* '''country2''' = (see '''country''')
* '''country2_admin_divisions_title''' = (country_admin_divisions_title)
* '''country2_admin_divisions''' = (country_admin_divisions)
* '''country2_capital''' = (country_capital)
* '''country2_largest_city_type''' = (country_largest_city_type)
* '''country2_largest_city''' = (country_largest_city)
* '''country2_capital_and_largest_city''' = (country_capital_and_largest_city)
* '''country2_largest_city_population''' = (country_largest_city_population)
* '''country2_leader_title'''
* '''country2_leader_name'''
* '''country2_area_km2''' or '''country2_area_sqmi''' or '''country2_area_m2''' or '''country2_area_sqft''' or '''country2_area_acre''' or '''country2_area_ha''' = the area in either square kilometres or square miles or square metres or square feet or hectares or acres without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
*: '''...'''
* '''country8''' = (see '''country''')
* '''country8_admin_divisions_title''' = (country_admin_divisions_title)
* '''country8_admin_divisions''' = (country_admin_divisions)
* '''country8_capital''' = (country_capital)
* '''country8_largest_city_type''' = (country_largest_city_type)
* '''country8_largest_city''' = (country_largest_city)
* '''country8_capital_and_largest_city''' = (country_capital_and_largest_city)
* '''country8_largest_city_population''' = (country_largest_city_population)
* '''country8_leader_title'''
* '''country8_leader_name'''
* '''country8_area_km2''' or '''country8_area_sqmi''' or '''country8_area_m2''' or '''country8_area_sqft''' or '''country8_area_acre''' or '''country8_area_ha''' = the area in either square kilometres or square miles or square metres or square feet or hectares or acres without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically
* '''demonym''' = the name the people of the island are called that is based on location
* '''population''' = the size of the island's population
* '''population_as_of''' = the year when the population [[census]] took place
** '''population_footnotes''' = references for population values using {{tag|ref}} format.
* '''density_km2''' or '''density_sqmi''' = the [[population density]] of the island expressed in either persons per square kilometres or persons per square miles without using {{tl|convert}}; the conversion will be done automatically. For example, if the number is 85, the output for &lt;code&gt;density km2&lt;/code&gt; is {{convert|85|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}.
** '''density_footnotes''' = references for density values using {{tag|ref}} format.
* '''languages''' = list of native languages spoken by the island's population
* '''ethnic_groups''' = list the major [[ethnic group]]s making up the island's population
* '''timezone1''' = 
* '''utc_offset1''' = 
* '''timezone1_DST''' = 
* '''utc_offset1_DST''' = 
* '''timezone2''' = 
* '''utc_offset2''' = 
* '''timezone2_DST''' = 
* '''utc_offset2_DST''' = 
* '''website''' = 
* '''additional_info''' = a space for additional information at the bottom of the infobox
* '''footnotes''' =

=== Pushpin map ===
{{Location map/doc/infobox parameters}}

===Mapframe maps===
{{Infobox mapframe/doc/parameters
  | onByDefault = yes, unless any of these are set: {{para|pushpin_map}}, {{para|map}}, {{para|image_map}}
  | mapframe-zoom = 7
  | mapframe-marker = island
  | mapframe-marker-color = #a8bdec
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-wikidata = yes
}}

===Disputed territory===
If the territory in question is disputed, use {{para|disputed|yes}}, which will add an additional header to show which other countries are making a claim.
{{Инфобокс арал
| disputed                   = yes
| name                       = Liancourt Rocks
| plural                     = yes
| other_names                = Dokdo, Takeshima
| image                 = Location-of-Liancourt-rocks-en.png
| image_size                 = 300px
| image_caption              = Location of the Liancourt Rocks in the Sea of Japan (East Sea) between South Korea and Japan
| image_map                  = Liancourt Rocks Map.svg
| map_caption                = Liancourt Rocks
| location                   = [[Sea of Japan]] (East Sea)
| coordinates                = {{coord|37|14|30|N|131|52|0|E|display=inline}}
| total_islands              = 90 (37 permanent land)
| major_islands              = East Islet, West Islet
| country                    = South Korea
| country_admin_divisions_title = County
| country_admin_divisions    = [[Ulleung County]]
| country1                   = Japan
| country1_admin_divisions_title = Town
| country1_admin_divisions   = [[Okinoshima, Shimane|Okinoshima]]
| country2                   = South Korea
| country2_admin_divisions_title = County
| country2_admin_divisions   = [[Ulleung County]]
| population                 = 2 + 43 support personnel
| ethnic_groups              = [[Korean people|Korean]]
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Инфобокс арал
| disputed                   = yes
| name                       = Liancourt Rocks
| plural                     = yes
| other_names                = Dokdo, Takeshima
| image                 = Location-of-Liancourt-rocks-en.png
| image_size                 = 300px
| image_caption              = Location of the Liancourt Rocks in the Sea of Japan (East Sea) between South Korea and Japan
| image_map                  = Liancourt Rocks Map.svg
| map_caption                = Liancourt Rocks
| location                   = [[Sea of Japan]] (East Sea)
| coordinates                = {{coord|37|14|30|N|131|52|0|E|display=inline}}
| total_islands              = 90 (37 permanent land)
| major_islands              = East Islet, West Islet
| country                    = South Korea
| country_admin_divisions_title = County
| country_admin_divisions    = [[Ulleung County]]
| country1                   = Japan
| country1_admin_divisions_title = Town
| country1_admin_divisions   = [[Okinoshima, Shimane|Okinoshima]]
| country2                   = South Korea
| country2_admin_divisions_title = County
| country2_admin_divisions   = [[Ulleung County]]
| population                 = 2 + 43 support personnel
| ethnic_groups              = [[Korean people|Korean]]
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Microformat==
This template generates an hCard microformat. More information can be found [[Template:UF-hcard-geo|here]].

== Tracking categories ==
{{Infobox tracking categories}}
* {{clc|Articles using infobox islands with additional info}}

== Template data ==
{{collapse top|title=[[Wikipedia:TemplateData|TemplateData]] documentation used by [[Wikipedia:VisualEditor|VisualEditor]] and other tools}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Official name (without the word island). Defaults to page's title.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;disputed&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Disputed?&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For islands or archipelagos which are disputed, put \&quot;yes\&quot;. Otherwise, leave blank.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;yes&quot;
			]
		},
		&quot;native_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Native name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Only when the common name is different from the native name. To remove the \&quot;native name\&quot; prefix, use \&quot;Local name\&quot; instead.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;native_name_link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Native name link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Link to the article about the language used for the native name. Use with \&quot;Native name\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;nickname&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nickname&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Well-known nickname.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;image&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image 1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Locator/satellite/other map image.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;image_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image 1 size&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the image in pixels.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;100px&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;image_alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image 1 alternative text&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternative text for the image; for accesibility purposes. This text will be read out by screen readers in place of the image, and is invisible. Describe the contents of the image.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;image_caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image 1 caption&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;image_map&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Locator/satellite/other map image.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;image_map_size&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;map_size&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Image 2 size&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the image in pixels.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;100px&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;image_map_alt&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;map_alt&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Image 2 alternative text&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternative text for the image; for accesibility purposes. This text will be read out by screen readers in place of the image, and is invisible. Describe the contents of the image.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;image_map_caption&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;map_image_caption&quot;,
				&quot;map_caption&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Image 2 caption&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;pushpin_map&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The name of a location map as per Template:Location map.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Indonesia&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pushpin_alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map alternative text&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternative text for the map; for accesibility purposes. This text will be read out by screen readers in place of the image, and is invisible. Describe the contents of the map. &quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;pushpin_map_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map width&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Width of the map in pixels.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;100px&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pushpin_caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map caption&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;pushpin_mark&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map mark&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Image of the pushpin. Defaults to a red dot.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;pushpin_mark_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map mark width&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the image in pixels.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;10px&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pushpin_relief&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Use relief pushpin map?&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to anything (including \&quot;no\&quot;), the pushpin map will be a relief map, if it's available. Leave blank for a flat map.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;yes&quot;
			]
		},
		&quot;pushpin_label&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map label&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pin's label. Defaults to \&quot;Name\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;pushpin_label_position&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pushpin map label position&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;coordinates&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Coordinates&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;{{coord|LATITUDE|N/S|LONGITUDE|E/W|display=it}}&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;{{coord|49|11|24.06|N|2|6|36|W|display=inline,title}}&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;other_names&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Other names&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;etymology&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Etymology&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;location&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Location&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sea in which the island is located.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;grid_reference&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OS grid reference&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For the UK only.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;island_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Type of island.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Volcanic&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;archipelago&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archipelago&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The name of the group of islands the island belongs to.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;waterbody&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Adjacent to&quot;
		},
		&quot;total_islands&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Total islands&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Total number of islands (for archipelagos only).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;major_islands&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Major islands&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Names of the major islands (for archipelagos only).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area (square kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area (square miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area (square meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area (square feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area (hectares)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area (acres)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;area_footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;\&quot;Area\&quot; footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;References for area values using &lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; format.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;rank&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area rank&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The island's rank among other islands in the world in terms of size (1st being the largest island).&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1st&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;length_km&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Length (kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Length\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;length_mi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Length (miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Length\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;length_m&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Length (meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Length\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;length_ft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Length (feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Length\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;length_footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;\&quot;Length\&quot; footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;References for length values using &lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; format.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;width_min_km&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Minimum width (kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_max_km&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Maximum width (kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_min_mi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Minimum width (miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_max_mi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Maximum width (miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_min_m&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Minimum width (meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_max_m&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Maximum width (meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_min_ft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Minimum width (feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_max_ft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Maximum width (feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use \&quot;Minimum width\&quot; and \&quot;Maximum width\&quot; together. Don't mix units. If width is known, see the \&quot;Width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_km&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Width (kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Width\&quot; parameter. If a width range is required, see \&quot;Maximum width\&quot; and \&quot;Minimum width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_mi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Width (miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Width\&quot; parameter. If a width range is required, see \&quot;Maximum width\&quot; and \&quot;Minimum width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_m&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Width (meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Width\&quot; parameter. If a width range is required, see \&quot;Maximum width\&quot; and \&quot;Minimum width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_ft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Width (feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Width\&quot; parameter. If a width range is required, see \&quot;Maximum width\&quot; and \&quot;Minimum width\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;width_footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;\&quot;Width\&quot; footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;References for width values using &lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; format.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;coastline_km&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Coastline (kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Coastline\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;coastline_mi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Coastline (miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Coastline\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;coastline_m&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Coastline (meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Coastline\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;coastline_ft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Coastline (feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Coastline\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;coastline_footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;\&quot;Coastline\&quot; footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;References for coastline values using &lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; format.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;elevation_m&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Elevation (meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Elevation\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;elevation_ft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Elevation (feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Elevation\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;elevation_footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;\&quot;Elevation\&quot; footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;References for elevation values using &lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; format.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;highest_mount&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Highest point&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the highest point on the island, if any.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Country that administers the islands.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;treaty_system&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Administered under the?&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Treaty system the island is under, if any.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title for the administrative divisions.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The administrative divisions that govern the island.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_title_2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 3, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_title_3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 4, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_title_4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 5, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_admin_divisions_4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, administrative divisions 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, capital and largest city&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;This parameter overrides \&quot;Country 1, capital city\&quot;. If the largest city is not the capital city, use the \&quot;Country 1, capital city\&quot; and \&quot;Country 1, largest city\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, capital city&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;This parameter is overridden by \&quot;Country 1, capital and largest city\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, largest city type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;This can apply to \&quot;Country 1, capital and largest city\&quot; and \&quot;Country 1, largest city\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Country 1, area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, area (square miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Country 1, area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, area (square meters)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Country 1, area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, area (square feet)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Country 1, area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, area (hectares)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Country 1, area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, area (acres)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Country 1, area\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 1, area appendices&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Attached to the end of the \&quot;Country 1, area &lt;X&gt;\&quot; parameters.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Refer to \&quot;Country 1\&quot; parameters for documentation of \&quot;Country X\&quot; parameters. Please note: if the \&quot;Disputed?\&quot; parameter is set to \&quot;yes\&quot;, \&quot;Country X\&quot; parameters that are not \&quot;Country 1\&quot; will be under a \&quot;Claimed by\&quot; header.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country1_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country1_admin_divisions_title_2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, administrative divisions 3, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_admin_divisions_2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, administrative divisions 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country1_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country1_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country1_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country1_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country1_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country1_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country1_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country1_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country1_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 2, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country2_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country2_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country2_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country2_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country2_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country2_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country2_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country2_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country2_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country2_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 3, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country3_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country3_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country3_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country3_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country3_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country3_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country3_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country3_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country3_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country3_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 4, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country4_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country4_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country4_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country4_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country4_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country4_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country4_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country4_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country4_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country4_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 5, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country5_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country5_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country5_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country5_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country5_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country5_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country5_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country5_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country5_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country5_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 6, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country6_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country6_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country6_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country6_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country6_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country6_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country6_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country6_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country6_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country6_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 7, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country7_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country7_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country7_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country7_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country7_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country7_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country7_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country7_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country7_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country7_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 8, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_admin_divisions_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, administrative divisions 1, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_admin_divisions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, administrative divisions 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country8_admin_divisions_title_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, administrative divisions 2, title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_admin_divisions_1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, administrative divisions 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country8_capital_and_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, capital and largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_capital&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, capital city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_largest_city_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, largest city type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_largest_city&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, largest city&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_largest_city_population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, largest city population&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;country8_leader_title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, leader title&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_leader_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, leader name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;country8_area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, area (square kilometers)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country8_area_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, area (square miles)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country8_area_m2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, area (square meters)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country8_area_sqft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, area (square feet)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country8_area_ha&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, area (hectares)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country8_area_acre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, area (acres)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;country8_area&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Country 9, area appendices&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;demonym&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Demonym&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The name the people of the island are called.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;population&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the island's population.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;population_as_of&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population as of?&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The year when the population census took place.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;population_footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;References for population values using &lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; format.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;population_rank&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population rank&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1st&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;population_rank_max&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population rank out of?&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;density_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population density (square kilometers)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Population density\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;density_sqmi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population density (square miles)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Choose only one \&quot;Population density\&quot; parameter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;density_footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population density footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;References for density values using &lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; format.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;density_rank&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Population density rank&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;69th&quot;
		},
		&quot;languages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Languages&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;List of native languages spoken by the island's population.&quot;
		},
		&quot;ethnic_groups&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ethnic groups&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;List of major ethnic groups making up the island's population.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;timezone2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Alternate timezone&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Common name of alternate timezone, if any. Otherwise, write the UTC offset.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;CST&quot;
		},
		&quot;utc_offset1&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;utc_offset&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;UTC offset&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If timezone has common name.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;+1&quot;
		},
		&quot;utc_offset2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Alternate UTC offset&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If alternate timezone has common name.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;+2&quot;
		},
		&quot;timezone1_DST&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;timezone_DST&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;DST timezone&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Common name of daylight saving time (DST) timezone, if any. Otherwise, write the UTC offset.&quot;
		},
		&quot;utc_offset1_DST&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;utc_offset_DST&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;DST timezone UTC offset&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If DST timezone has common name.&quot;
		},
		&quot;timezone2_DST&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Alternate DST timezone&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Common name of daylight saving time (DST) alternate timezone, if any. Otherwise, write the UTC offset.&quot;
		},
		&quot;utc_offset2_DST&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Alternate DST timezone UTC offset&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If alternate DST timezone has common name.&quot;
		},
		&quot;postal_code_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postal code type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Defaults to \&quot;Postal code\&quot;.&quot;
		},
		&quot;postal_code&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postal code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Postal code, unless \&quot;Postal code type\&quot; is different.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;area_code_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area code type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Defaults to telephone numbering plan.&quot;
		},
		&quot;area_code&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Area code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Telephone numbering plan, unless \&quot;Area code type\&quot; is different.&quot;
		},
		&quot;registration_plate&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Vehicle registration&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Vehicle registration plate.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;iso_code_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISO code type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Defaults to ISO 3166-2.&quot;
		},
		&quot;iso_code&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISO code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ISO 3166-2 code, unless \&quot;ISO code type\&quot; is different.&quot;
		},
		&quot;website&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Official website&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;
		},
		&quot;additional_info&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional information&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Text displayed at the bottom of the infobox, above \&quot;Misc\&quot; and \&quot;Module\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;misc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Misc&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Displayed alongside \&quot;Module\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;module&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Module&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used for embedding other infoboxes. Unnecessary for most purposes. Displayed alongside \&quot;Misc\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;footnotes&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Footnotes&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Displayed at the bottom of the infobox.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;timezone1&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;timezone&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Timezone&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Common name of timezone, if any. Otherwise, write the UTC offset.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;UTC&quot;
		},
		&quot;local_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Local name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Only when the common name is different from the native name. To add a \&quot;native name\&quot; prefix, use \&quot;Native name\&quot; instead.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;plural&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Plural?&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If article is about multiple islets, \&quot;yes\&quot;. Otherwise, leave blank.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;yes&quot;
			]
		},
		&quot;mapframe&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Show mapframe map&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Specify yes or no to show or hide the map, overriding the default&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;yes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;no&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;mapframe-caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe caption&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Caption for the map. If mapframe-geomask is set, then the default is \&quot;Location in &lt;&lt;geomask's label&gt;&gt;\&quot;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mapframe-custom&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Custom mapframe&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Use a custom map instead of the automatic mapframe. Specify either a {{maplink}} template, or another template that generates a mapframe map, or an image name. If used, other mapframe parameters will be ignored.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-template-name&quot;
		},
		&quot;mapframe-id&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;id&quot;,
				&quot;qid&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe Wikidata item&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Id (Q-number) of Wikidata item to use.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;(item for current page)&quot;
		},
		&quot;mapframe-coordinates&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;mapframe-coord&quot;,
				&quot;coordinates&quot;,
				&quot;coord&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe coordinates &quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Coordinates to use, instead of any on Wikidata. Use the {{Coord}} template.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;{{Coord|12.34|N|56.78|E}}&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-template-name&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;(coordinates from Wikidata)&quot;
		},
		&quot;mapframe-wikidata&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe shapes from Wikidata&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to yes to show shape/line features from the wikidata item, if any, when coordinates are specified by parameter&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;yes&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mapframe-shape&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe shape feature&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Override display of mapframe shape feature. Turn off by setting to \&quot;none\&quot;. Use an inverse shape (geomask) instead of a regular shape by setting to \&quot;inverse\&quot;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mapframe-point&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe point feature&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Override display of mapframe point feature. Turn off display of point feature by setting to \&quot;none\&quot;. Force point marker to be displayed by setting to \&quot;on\&quot;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mapframe-geomask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe geomask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Wikidata item to use as a geomask (everything outside the boundary is shaded darker). Can either be a specific Wikidata item (Q-number), or a property that specifies the item to use (e.g. P17 for country, or P131 for located in the administrative territorial entity)&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Q100&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;mapframe-switcher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe switcher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to \&quot;auto\&quot; or \&quot;geomasks\&quot; or \&quot;zooms\&quot; to enable Template:Switcher-style switching between multiple mapframes. IF SET TO auto – switch geomasks found in location (P276) and located in the administrative territorial entity (P131) statements on the page's Wikidata item, searching recursively. E.g. an item's city, that city's state, and that state's country. IF SET TO geomasks – switch between the geomasks specified as a comma-separated list of Wikidata items (Q-numbers) in the mapframe-geomask parameter. IF SET TO zooms – switch between \&quot;zoomed in\&quot;/\&quot;zoomed midway\&quot;/\&quot;zoomed out\&quot;, where \&quot;zoomed in\&quot; is the default zoom (with a minimum of 3), \&quot;zoomed out\&quot; is 1, and \&quot;zoomed midway\&quot; is the average.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mapframe-frame-width&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;mapframe-width&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe width&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Frame width in pixels&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;270&quot;
		},
		&quot;mapframe-frame-height&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;mapframe-height&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe height&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Frame height in pixels&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;200&quot;
		},
		&quot;mapframe-shape-fill&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe shape fill&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Color used to fill shape features&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#606060&quot;
		},
		&quot;mapframe-shape-fill-opacity&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe shape fill opacity&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Opacity level of shape fill, a number between 0 and 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0.5&quot;
		},
		&quot;mapframe-stroke-color&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;mapframe-stroke-colour&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe stroke color&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Color of line features, and outlines of shape features&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#ff0000&quot;
		},
		&quot;mapframe-stroke-width&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe stroke width&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Width of line features, and outlines of shape features&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;5&quot;
		},
		&quot;mapframe-marker&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe marker&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Marker symbol to use for coordinates; see [[mw:Help:Extension:Kartographer/Icons]] for options&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;museum&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mapframe-marker-color&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;mapframe-marker-colour&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe marker color&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Background color for the marker&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#5E74F3&quot;
		},
		&quot;mapframe-geomask-stroke-color&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;mapframe-geomask-stroke-colour&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe geomask stroke color&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Color of outline of geomask shape&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#555555&quot;
		},
		&quot;mapframe-geomask-stroke-width&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe geomask stroke width&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Width of outline of geomask shape&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;2&quot;
		},
		&quot;mapframe-geomask-fill&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe geomask fill&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Color used to fill outside geomask features&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#606060&quot;
		},
		&quot;mapframe-geomask-fill-opacity&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe geomask fill opacity&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Opacity level of fill outside geomask features, a number between 0 and 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0.5&quot;
		},
		&quot;mapframe-zoom&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe zoom&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set the zoom level, from \&quot;1\&quot; to \&quot;18\&quot;, to used if the zoom level cannot be determined automatically from object length or area&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;12&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;10&quot;
		},
		&quot;mapframe-length_km&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe length (km)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Object length in kilometres, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;mapframe-length_mi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe length (mi)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Object length in miles, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;mapframe-area_km2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe area (km^2)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Object arean square kilometres, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;mapframe-area_mi2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe area (mi^2)&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Object area in square miles, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;mapframe-frame-coordinates&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;mapframe-frame-coord&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe frame coordinates&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternate latitude and longitude coordinates for initial placement of map, using {{coord}}&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;{{Coord|12.35|N|56.71|E}}&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-template-name&quot;
		},
		&quot;mapframe-line&quot;: {},
		&quot;mapframe-type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mapframe type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Type of the object rendered in the mapframe, like with {{coord}}.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;This template is intended to be used as an infobox for an island, islet or an archipelago.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;{{_\n| __________________ = _\n}}\n&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;name&quot;,
		&quot;plural&quot;,
		&quot;disputed&quot;,
		&quot;local_name&quot;,
		&quot;native_name&quot;,
		&quot;native_name_link&quot;,
		&quot;nickname&quot;,
		&quot;image&quot;,
		&quot;image_size&quot;,
		&quot;image_alt&quot;,
		&quot;image_caption&quot;,
		&quot;image_map&quot;,
		&quot;image_map_size&quot;,
		&quot;image_map_alt&quot;,
		&quot;image_map_caption&quot;,
		&quot;pushpin_map&quot;,
		&quot;pushpin_alt&quot;,
		&quot;pushpin_map_size&quot;,
		&quot;pushpin_caption&quot;,
		&quot;pushpin_mark&quot;,
		&quot;pushpin_mark_size&quot;,
		&quot;pushpin_relief&quot;,
		&quot;pushpin_label&quot;,
		&quot;pushpin_label_position&quot;,
		&quot;coordinates&quot;,
		&quot;other_names&quot;,
		&quot;etymology&quot;,
		&quot;location&quot;,
		&quot;grid_reference&quot;,
		&quot;island_type&quot;,
		&quot;archipelago&quot;,
		&quot;waterbody&quot;,
		&quot;total_islands&quot;,
		&quot;major_islands&quot;,
		&quot;area_km2&quot;,
		&quot;area_sqmi&quot;,
		&quot;area_m2&quot;,
		&quot;area_sqft&quot;,
		&quot;area_ha&quot;,
		&quot;area_acre&quot;,
		&quot;area_footnotes&quot;,
		&quot;rank&quot;,
		&quot;length_km&quot;,
		&quot;length_mi&quot;,
		&quot;length_m&quot;,
		&quot;length_ft&quot;,
		&quot;length_footnotes&quot;,
		&quot;width_km&quot;,
		&quot;width_mi&quot;,
		&quot;width_m&quot;,
		&quot;width_ft&quot;,
		&quot;width_min_km&quot;,
		&quot;width_max_km&quot;,
		&quot;width_min_mi&quot;,
		&quot;width_max_mi&quot;,
		&quot;width_min_m&quot;,
		&quot;width_max_m&quot;,
		&quot;width_min_ft&quot;,
		&quot;width_max_ft&quot;,
		&quot;width_footnotes&quot;,
		&quot;coastline_km&quot;,
		&quot;coastline_mi&quot;,
		&quot;coastline_m&quot;,
		&quot;coastline_ft&quot;,
		&quot;coastline_footnotes&quot;,
		&quot;elevation_m&quot;,
		&quot;elevation_ft&quot;,
		&quot;elevation_footnotes&quot;,
		&quot;highest_mount&quot;,
		&quot;country&quot;,
		&quot;treaty_system&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country_admin_divisions&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_title_2&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_2&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_title_3&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_3&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_title_4&quot;,
		&quot;country_admin_divisions_4&quot;,
		&quot;country_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country_capital&quot;,
		&quot;country_largest_city_type&quot;,
		&quot;country_largest_city&quot;,
		&quot;country_largest_city_population&quot;,
		&quot;country_leader_title&quot;,
		&quot;country_leader_name&quot;,
		&quot;country_area_km2&quot;,
		&quot;country_area_sqmi&quot;,
		&quot;country_area_m2&quot;,
		&quot;country_area_sqft&quot;,
		&quot;country_area_ha&quot;,
		&quot;country_area_acre&quot;,
		&quot;country_area&quot;,
		&quot;country1&quot;,
		&quot;country1_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country1_admin_divisions&quot;,
		&quot;country1_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country1_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country1_admin_divisions_title_2&quot;,
		&quot;country1_admin_divisions_2&quot;,
		&quot;country1_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country1_capital&quot;,
		&quot;country1_largest_city_type&quot;,
		&quot;country1_largest_city&quot;,
		&quot;country1_largest_city_population&quot;,
		&quot;country1_leader_title&quot;,
		&quot;country1_leader_name&quot;,
		&quot;country1_area_km2&quot;,
		&quot;country1_area_sqmi&quot;,
		&quot;country1_area_m2&quot;,
		&quot;country1_area_sqft&quot;,
		&quot;country1_area_ha&quot;,
		&quot;country1_area_acre&quot;,
		&quot;country1_area&quot;,
		&quot;country2&quot;,
		&quot;country2_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country2_admin_divisions&quot;,
		&quot;country2_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country2_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country2_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country2_capital&quot;,
		&quot;country2_largest_city_type&quot;,
		&quot;country2_largest_city&quot;,
		&quot;country2_largest_city_population&quot;,
		&quot;country2_leader_title&quot;,
		&quot;country2_leader_name&quot;,
		&quot;country2_area_km2&quot;,
		&quot;country2_area_sqmi&quot;,
		&quot;country2_area_m2&quot;,
		&quot;country2_area_sqft&quot;,
		&quot;country2_area_ha&quot;,
		&quot;country2_area_acre&quot;,
		&quot;country2_area&quot;,
		&quot;country3&quot;,
		&quot;country3_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country3_admin_divisions&quot;,
		&quot;country3_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country3_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country3_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country3_capital&quot;,
		&quot;country3_largest_city_type&quot;,
		&quot;country3_largest_city&quot;,
		&quot;country3_largest_city_population&quot;,
		&quot;country3_leader_title&quot;,
		&quot;country3_leader_name&quot;,
		&quot;country3_area_km2&quot;,
		&quot;country3_area_sqmi&quot;,
		&quot;country3_area_m2&quot;,
		&quot;country3_area_sqft&quot;,
		&quot;country3_area_ha&quot;,
		&quot;country3_area_acre&quot;,
		&quot;country3_area&quot;,
		&quot;country4&quot;,
		&quot;country4_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country4_admin_divisions&quot;,
		&quot;country4_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country4_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country4_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country4_capital&quot;,
		&quot;country4_largest_city_type&quot;,
		&quot;country4_largest_city&quot;,
		&quot;country4_largest_city_population&quot;,
		&quot;country4_leader_title&quot;,
		&quot;country4_leader_name&quot;,
		&quot;country4_area_km2&quot;,
		&quot;country4_area_sqmi&quot;,
		&quot;country4_area_m2&quot;,
		&quot;country4_area_sqft&quot;,
		&quot;country4_area_ha&quot;,
		&quot;country4_area_acre&quot;,
		&quot;country4_area&quot;,
		&quot;country5&quot;,
		&quot;country5_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country5_admin_divisions&quot;,
		&quot;country5_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country5_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country5_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country5_capital&quot;,
		&quot;country5_largest_city_type&quot;,
		&quot;country5_largest_city&quot;,
		&quot;country5_largest_city_population&quot;,
		&quot;country5_leader_title&quot;,
		&quot;country5_leader_name&quot;,
		&quot;country5_area_km2&quot;,
		&quot;country5_area_sqmi&quot;,
		&quot;country5_area_m2&quot;,
		&quot;country5_area_sqft&quot;,
		&quot;country5_area_ha&quot;,
		&quot;country5_area_acre&quot;,
		&quot;country5_area&quot;,
		&quot;country6&quot;,
		&quot;country6_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country6_admin_divisions&quot;,
		&quot;country6_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country6_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country6_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country6_capital&quot;,
		&quot;country6_largest_city_type&quot;,
		&quot;country6_largest_city&quot;,
		&quot;country6_largest_city_population&quot;,
		&quot;country6_leader_title&quot;,
		&quot;country6_leader_name&quot;,
		&quot;country6_area_km2&quot;,
		&quot;country6_area_sqmi&quot;,
		&quot;country6_area_m2&quot;,
		&quot;country6_area_sqft&quot;,
		&quot;country6_area_ha&quot;,
		&quot;country6_area_acre&quot;,
		&quot;country6_area&quot;,
		&quot;country7&quot;,
		&quot;country7_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country7_admin_divisions&quot;,
		&quot;country7_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country7_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country7_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country7_capital&quot;,
		&quot;country7_largest_city_type&quot;,
		&quot;country7_largest_city&quot;,
		&quot;country7_largest_city_population&quot;,
		&quot;country7_leader_title&quot;,
		&quot;country7_leader_name&quot;,
		&quot;country7_area_km2&quot;,
		&quot;country7_area_sqmi&quot;,
		&quot;country7_area_m2&quot;,
		&quot;country7_area_sqft&quot;,
		&quot;country7_area_ha&quot;,
		&quot;country7_area_acre&quot;,
		&quot;country7_area&quot;,
		&quot;country8&quot;,
		&quot;country8_admin_divisions_title&quot;,
		&quot;country8_admin_divisions&quot;,
		&quot;country8_admin_divisions_title_1&quot;,
		&quot;country8_admin_divisions_1&quot;,
		&quot;country8_capital_and_largest_city&quot;,
		&quot;country8_capital&quot;,
		&quot;country8_largest_city_type&quot;,
		&quot;country8_largest_city&quot;,
		&quot;country8_largest_city_population&quot;,
		&quot;country8_leader_title&quot;,
		&quot;country8_leader_name&quot;,
		&quot;country8_area_km2&quot;,
		&quot;country8_area_sqmi&quot;,
		&quot;country8_area_m2&quot;,
		&quot;country8_area_sqft&quot;,
		&quot;country8_area_ha&quot;,
		&quot;country8_area_acre&quot;,
		&quot;country8_area&quot;,
		&quot;demonym&quot;,
		&quot;population&quot;,
		&quot;population_as_of&quot;,
		&quot;population_footnotes&quot;,
		&quot;population_rank&quot;,
		&quot;population_rank_max&quot;,
		&quot;density_km2&quot;,
		&quot;density_sqmi&quot;,
		&quot;density_footnotes&quot;,
		&quot;density_rank&quot;,
		&quot;languages&quot;,
		&quot;ethnic_groups&quot;,
		&quot;timezone1&quot;,
		&quot;utc_offset1&quot;,
		&quot;timezone2&quot;,
		&quot;utc_offset2&quot;,
		&quot;timezone1_DST&quot;,
		&quot;utc_offset1_DST&quot;,
		&quot;timezone2_DST&quot;,
		&quot;utc_offset2_DST&quot;,
		&quot;postal_code_type&quot;,
		&quot;postal_code&quot;,
		&quot;area_code_type&quot;,
		&quot;area_code&quot;,
		&quot;registration_plate&quot;,
		&quot;iso_code_type&quot;,
		&quot;iso_code&quot;,
		&quot;website&quot;,
		&quot;additional_info&quot;,
		&quot;misc&quot;,
		&quot;module&quot;,
		&quot;footnotes&quot;,
		&quot;mapframe&quot;,
		&quot;mapframe-caption&quot;,
		&quot;mapframe-custom&quot;,
		&quot;mapframe-id&quot;,
		&quot;mapframe-coordinates&quot;,
		&quot;mapframe-wikidata&quot;,
		&quot;mapframe-point&quot;,
		&quot;mapframe-shape&quot;,
		&quot;mapframe-frame-width&quot;,
		&quot;mapframe-frame-height&quot;,
		&quot;mapframe-shape-fill&quot;,
		&quot;mapframe-shape-fill-opacity&quot;,
		&quot;mapframe-stroke-color&quot;,
		&quot;mapframe-stroke-width&quot;,
		&quot;mapframe-marker&quot;,
		&quot;mapframe-marker-color&quot;,
		&quot;mapframe-geomask&quot;,
		&quot;mapframe-geomask-stroke-color&quot;,
		&quot;mapframe-geomask-stroke-width&quot;,
		&quot;mapframe-geomask-fill&quot;,
		&quot;mapframe-geomask-fill-opacity&quot;,
		&quot;mapframe-zoom&quot;,
		&quot;mapframe-length_km&quot;,
		&quot;mapframe-length_mi&quot;,
		&quot;mapframe-area_km2&quot;,
		&quot;mapframe-area_mi2&quot;,
		&quot;mapframe-frame-coordinates&quot;,
		&quot;mapframe-switcher&quot;,
		&quot;mapframe-line&quot;,
		&quot;mapframe-type&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;
{{collapse bottom}}

== Мөн үзэх ==
; Дэмжих загвар
* [[Загвар:Инфобокс арал/area]]
* [[Загвар:Инфобокс арал/density]]
* [[Загвар:Инфобокс арал/length]]

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!--Categories below this line, please; interwikis at Wikidata--&gt;
[[Category:Place infobox templates|Islands]]
[[Category:Templates with coordinates fields]]
[[Category:Island templates]]
[[Category:Infobox templates with module parameter]]
[[Category:Embeddable templates]]
[[Category:Infobox templates using Wikidata]]
[[Category:Templates that add a tracking category|{{PAGENAME}}]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>0927jka7vxf3j2e58aoxmv3ui2j7s8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>872618</id>
      <parentid>872430</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23545" sha1="gvxifa24x75jbtbwhsq7xp14bp4v9b5" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-10-05 13:19:54 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>gvxifa24x75jbtbwhsq7xp14bp4v9b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>872632</id>
      <parentid>872433</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12953" sha1="iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text=&quot;In general, he rules.&quot; |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 сарын 5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22079</id>
    <revision>
      <id>872627</id>
      <parentid>792813</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2490" sha1="rjjfm7wr7gjkxz5w7p61h32x1wvi53q" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|10 сарын}}
'''10 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 278 дахь ([[өндөр жил]] бол 279 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 87 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1502 — [[Христофер Колумб]] Коста-Рикаг нээсэн.
* 1910 — Португал улсад Бүгд Найрамдах улс тогтсон.
* 1925 — [[Эрнест Хемингуэй|Эрнест Хемингуэйн]] анхны ном АНУ-д хэвлэгдэн гарсан. 
* 1962 — [[The Beatles]] хамтлагийн анхны сингл — &quot;Love Me Do&quot; [[Их Британи|Их Британид]] гарсан.
* 2016 — [[Антониу Гутерреш]] НҮБ-ын шинэ Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон. 
*

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1829 - [[Честер Артур|Честер Алан Артур]] (1886 онд нас барсан) АНУ-ын 21 дахь Ерөнхийлөгч (1881—1885). 
* 1864 - [[Луи Люмьер]] (1948 онд нас барсан) францын зохион бүтээгч, кино үүсгэн байгуулагч, продюсер.
* 1902 - [[Рэй Крок]] (1984 онд нас барсан) америкийн рестораны зүтгэлтэн, McDonald’s хоолны сүлжээг үүсгэн байгуулагч.
* 1936 - [[Вацлав Хавел|Вацлав]] [[Вацлав Хавел|Хавел]] (2011 онд нас барсан) Чехийн улс төрч бөгөөд ерөнхийлөгч (1989—2003).
* 1952 - [[Эмомали Рахмон]], Тажикистаны ерөнхийлөгч (1994 оноос хойш).
* 1979 -  Өмнөд Солонгосын жүжигчин [[Сун Сын-хонь]]
* [[1980 он|1980]] - [[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]] Улсын начин
*[[1987]] - [[T-Ara]] хамтлагийн гишүүн [[Soyeon]]

== Тэмдэглэлт баярууд ==

* 1994 он - [[Дэлхийн багш нарын өдөр]]

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 2020 он- Гавьяат жүжигчин [[Жамсрангийн Сүххуяг]] (1960 онд төрсөн)

----
{{Commonscat|5 October|10 сарын 5}}

[[Ангилал:Өдөр|1005]]
[[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#05]]</text>
      <sha1>rjjfm7wr7gjkxz5w7p61h32x1wvi53q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Персийн эзэнт гүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28548</id>
    <revision>
      <id>872686</id>
      <parentid>771418</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9652" sha1="kmsbbf2dot5v6ulwznbp2ph829tcj87" xml:space="preserve">[[Файл:Map of the Achaemenid Empire.jpg|thumb|[[Ахеменидын эзэнт гүрэн]]]]
[[Файл:Khwarezmid Empire 1190-1220.png|thumb|[[Хорезмын эзэнт улс]]]]
'''Персийн эзэнт гүрэн''' - Месопотами, Ассир, Вавилон зэрэг томоохон улсуудын нутаг дэвсгэрийн зах хязгаарт Медес, Перс гээд зарим нэг жижиг улс, овог аймгууд оршдог байлаа. Персүүдийн нөлөөнд автсан грек түүхчид Медесүүд өөрийн хөрш Месопотамичуудтай адил болохын тулд хэрхэн сүр жавхлантай гүрэн болж хөгжсөнийг дүрслэн үзүүлсэн байдаг. Персийн хаантай ойр байсан нэгэн хүн Сирус хаан Медесийг цэцэглүүлэн мандуулсан мэт өгүүлсэн нь бий. Харин археологийн баримт өөр зүйл өгүүлж байна. Вавилоноос олдсон орчин үеийн баримтуудаас харахад Сирус МЭӨ 6 зууны дунд үед нутаг орны төв рүү нүүхээсээ өмнө Месопотами хавийн газрийг байлдан дагуулжээ. Анхных нь өнөөгийн Туркийн баруун зүгт байсан Лидийн хаант-улс байв. Энэ байлдан дагуулалт түүнд Грекийг дотроос нь харах боломжийг өгсөн юм. Үүний дараа Вавилоны хаан Набонидус Сируст буун өгч нийслэлээ тавьж өгөв. Вавилон болон [[Газар дундын тэнгис]] хавийн орны дэлгэрэнгүй түүх бичлэгт Сирусын хүү Камбайсис МЭӨ 524 онд Египетийг хэрхэн байлдан дагуулсан тухай өгүүлсэн байдаг. Сирусын төв Азийн зүүн хэсгийг байлдан дагуулж ихээхэн нутгийг эзэмшсэн тухай баримт бага үлджээ. Камбайсис Египетийг өөртөө нэгтгэсэнтэй зэрэгцээд ираны өндөрлөг газраас гаралтай язгууртан персүүд удирдлагадаа маш хүчтэй шахалт үзүүл нэг үеийн дотор дэлхийн хэмжээний Эзэнт гүрнийг байгуулав. Камбайсисыг нас барсны дараа түүний дүү Бардия эзэн хаан болжээ. Гэхдээ дараагийн жилүүдэд [[I Дари]] нөлөө бүхий болж ирсэн юм. Дариг Биситун ууланд бицжээс хийж үлдээсэн гэдэг бөгөөд тэрээр Бардияг хоосон хэр зээлдэгч хэмээн суудлаас нь зайлуулсан билээ. Энэ бүх донсолгоонт байдлын дараа Дари хаан өөрийн захиран буй Эзэнт гүрний талаар их л эв зохицолт дүрийг бүтээх гэж хичээсэн байдаг. Гол хотууд болох Мерцепөлис, Сусагийн архитектүрт эзэнт гүрний бүх иргэд ихэд амарлингуй байдалтай дүрслэджээ. Сусагийн үндсийг тавих үеийн баримтаас үзэхэд Дари барилгын материалуудыг өөрийн эзэмшлийн хамгийн алс хязгар нутаг болох Энэтхэгээс авчирч, али болох төгс сүрлэг бариулдаг байжээ. 
==Хаан ширээний залгамжлал==
Дари, түүний хүү Ксеркис болон бусад залгамжлагчдын дүрийг ордны ханан дээр сийлбэрлэсэн байдаг бөгөөд гэр бүлийн угсаа залгамжлалыг нь онцлон тэдгээр дүрийг өөрчлөлгүй явж иржээ. Энд дүрслэгдсэн ордны өмсгөлтэй угсаа залгамжлагч яг л хааныг санагдуулам харагддаг. 
==Грекчүүдтэй тулгарсан==
Дари болон түүнийг залгамжлагчид өөрсдийн удирдлагын үр дүнтэй, эв зохицолт шинжийг онцлон тэмдэглэж байв. Персийн эзэнт улсын хил хязгаарын дагуу тарсан жижиг хотууд дахь грекүүд Персийн хаадын тухай бичихдээ зөрчил мөргөлдөөнийг онцлодоггуй байжээ. Үнэндээ Грекүүд хөрш их гүрэнтэйгээ нэлээд ээдрээт харилцаатай байсан юм. МЭӨ 490 онд Иониан дахь  Персүүдээс хараат байсан грек хотууд бослого гаргахад Грекийн их газраас [[Афин]] болон Эритричүүд тусламж илгээлээ. Персийн удирдагчид үүнийг аядуухан байсан хүмүүсийн эсэргүүцэл хэмээн үзэж МЭӨ 490 онд залхаан цээрлүүлэх аян явуулжээ.  Мөн МЭӨ 480 онд Даригийн хүү Ксеркиц өөр нэг аян дайныг удирдан явуулжээ. Хэдийгээр зарим хот тэр дороо персүүдэд бууж өгсөн ч гэсэн зарим нь эрэлхгээр  эсэргүүцэн тэмцсээр байв. Энэхүү эсэргүүцэл тэмцлийг Грекүүдийн тусгаар тогтнолын ухамсар бүрэлдэж байсан эргэлтийн үе гэж үздэг.
==Дэлхийн Эзэнт гүрэн==
Хэдийгээр Грекээс хөөгдсөн ч Персүүд [[Газар дундын тэнгис]] хавьцаа улс төр, соёлын нөлөөгөө хадгалсаар байв. МЭӨ 334 онд Аугаа [[Македоны Александр|Македоны Александрын]] аян дайн эхэлтэл Персүүдийн хаанчлалд ямар нэг аюул заналхийлэл тулгараагүй юм. Персийн хаан ширээнд хүндэтгэл үзүүлдэг хүмүүс умардын хээр талд байдаг скифчүүдээс эхлээөд өмнөдөд орших доод Египетийн хил хязгаарын цайз хэрэм хүртэл тархан суурьшсан байлаа. Персийн соёлын цар Вавилоны түүхт, суурьшсан хотуудаас эхлээд  иргэд нь Персийн армид алба хаадаг, Персийн орднуудын архитектурын хийц, гоёмсог барилгуудыг дууриалган хийдэг байсан хаант улсуудыг хүртэл хамарч байжээ. Хоёр хотын хооронд явах юмуу зарим төвлөрсөн газарт хүрэхийн тулд гурван долоо хоногийн аялал хийх шаардлага гарна. Албан ёсны аяллын замд хэд хэдэн өртөө байрлах бөгөөд аяллын аюлгүй байдлыг сайтар хангадаг байжээ. Маш шуурхай ажилладаг хариалцаа холбооны сүлжээ тогтлоо. Захирамж тушаал, захиа мэдээ, элдэв хангамж албаны хүмүүсийг энэ сүлжээгээр дамжуулан нэвтрүүлнэ. Цэрэг дайчдыг тухайн орон нутгийн хэрэгцээнд тохируулан дайчилна. Эзэнт гүрний захирагчид болох перцүүд өөр хоорондоо том хотуудын хөшөө дурсгал дээр бичиг нь үлдсэн, хязгаарлагдмал хөрээнд тахсан өөрсдийн хилээр (хуучин [[Перс хэл]]) ярина. Албан ёсны харилцаа арамайк буюу Ассирчуудын захиргаанаас уламжлагдан ирсэн лингуа франко (нийтийн хэл) дээр явагдана. Гэхдээ одоо энэ хэлээс маш бага зүйл пергамент цаас болон [[папирус]] дээр хадгалагдан үлджээ. Египетээс олдсон захиа, Төрийн ажлыг орон нутгийн түшмэд хааны өмнө шууд хариуцлага хүлээдэг Персийн засаг захиргаанаас томилогдсон &quot;сатрапчууд&quot;-ын удирдлага дор нягт нямбай гүйцэтгэдэг байжээ. Ийм харилцаа холбооны систем нь  өргөн уудам нутагт үзэл санаа, бараа таваар, хүмүүсийн харилцан нэвтрэлцэл урьд хожид үзэгдээгүй амжилттай явагдахад хүргэсэн.


[[Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн| ]]
[[Ангилал:Эртний улс]]
[[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнодын нутаг дэвсгэр]]</text>
      <sha1>kmsbbf2dot5v6ulwznbp2ph829tcj87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганболдын Эрдэнэбилэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29379</id>
    <revision>
      <id>872620</id>
      <parentid>814701</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3730" sha1="e8o8r43lzvnx60yc0r0o7mporvgc3xc" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]

-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-rowspan=1
|2010

|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-rowspan=1

|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрчлөлт]

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>e8o8r43lzvnx60yc0r0o7mporvgc3xc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872621</id>
      <parentid>872620</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3800" sha1="2k57i2647qyiima4fuz9idv2jfd141w" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]
-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-rowspan=1
|2010
|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
|-
|rowspan=1 |2015
|[[Ар хударга]]
|гол дүр
|Алдар
|-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-rowspan=1
|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрчлөлт]

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>2k57i2647qyiima4fuz9idv2jfd141w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872624</id>
      <parentid>872621</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="sqgw0040iycg99er9twmomb7jo90mxw" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]
|-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
|-
|rowspan=1 |2015
|[[Ар хударга]]
|гол дүр
|Алдар
|-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2017
|[[Яллагч]]
|эерэг дүр
|Гарьд
|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|-
|rowspan=1| 2025
|[[No rules 3 History олон ангит кино ]]
|эсрэг дүр
|Хотын дарга 
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Аз жаргалын Гормон ]]
|энгийн дүр
|
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2026
|[[Хонины Морь ]]
|Ерөнхий Найруулагч
|-rowspan=1
|
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрчлөлт]

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>sqgw0040iycg99er9twmomb7jo90mxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872625</id>
      <parentid>872624</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4215" sha1="fcjp5b5uuqk7ownx0sqm5doln2hm9t8" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]
|сонин дэд дүр
|Мөнхөө 
|-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
|-
|rowspan=1 |2015
|[[Ар хударга]]
|гол дүр
|Алдар
|-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2017
|[[Яллагч]]
|эерэг дүр
|Гарьд
|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|-
|rowspan=1| 2025
|[[No rules 3 History олон ангит кино ]]
|эсрэг дүр
|Хотын дарга 
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Аз жаргалын Гормон ]]
|энгийн дүр
|
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2026
|[[Хонины Морь ]]
|Ерөнхий Найруулагч
|-rowspan=1
|
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрчлөлт]

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>fcjp5b5uuqk7ownx0sqm5doln2hm9t8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872626</id>
      <parentid>872625</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="b521ymkf9jcji6yc5i3u221cri1yvxc" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]
|сонин дэд дүр
|Мөнхөө 
|-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
|-
|rowspan=1 |2015
|[[Ар хударга]]
|гол дүр
|Алдар
|-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2017
|[[Яллагч]]
|эерэг дүр
|Гарьд
|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|Шилийн эр 
|-
|rowspan=1| 2025
|[[No rules 3 History олон ангит кино ]]
|эсрэг дүр
|Хотын дарга 
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Аз жаргалын Гормон ]]
|энгийн дүр
|
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2026
|[[Хонины Морь ]]
|Ерөнхий Найруулагч
|Хонины Морьны Өгүүлэгч
|-rowspan=1
|
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрчлөлт]

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>b521ymkf9jcji6yc5i3u221cri1yvxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872628</id>
      <parentid>872626</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4423" sha1="n9czo6nux86iiyxo9tdchvqe21or5ye" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]
|сонин дэд дүр
|Мөнхөө 
|-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
|-
|rowspan=1 |2015
|[[Ар хударга]]
|гол дүр
|Алдар
|-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-
|rowspan=1| 2017
|[[Яллагч]]
|эерэг дүр
|Гарьд
|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|Шилийн эр 
|-
|rowspan=1| 2025
|[[No rules 3 History олон ангит кино ]]
|эсрэг дүр
|Хотын дарга 
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Аз жаргалын Гормон ]]
|энгийн дүр
|
|-rowspan=1
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Тусгаар Тогтнол ; Бошигт Сахигч ]]
|Түүхэн хүчирхэг дүр
|Чин ван Ханддорж
|-rowspan=1
|
|-
|rowspan=1| 2026
|[[Хонины Морь ]]
|Ерөнхий Найруулагч
|Хонины Морьны Өгүүлэгч
|-rowspan=1
|
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрчлөлт]

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>n9czo6nux86iiyxo9tdchvqe21or5ye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872629</id>
      <parentid>872628</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4410" sha1="fxkce3jpmsubxxzw8qyjxzblwdf34od" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]
|сонин дэд дүр
|Мөнхөө 
|-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
|-
|rowspan=1 |2015
|[[Ар хударга]]
|гол дүр
|Алдар
|-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-
|rowspan=1| 2017
|[[Яллагч]]
|эерэг дүр
|Гарьд
|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|Шилийн эр 
|-
|rowspan=1| 2025
|[[No rules 3 History олон ангит кино ]]
|эсрэг дүр
|Хотын дарга 
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Аз жаргалын Гормон ]]
|энгийн дүр
|
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Тусгаар Тогтнол ; Бошигт Сахигч ]]
|Түүхэн хүчирхэг дүр
|Чин ван Ханддорж
|-
|rowspan=1| 2026
|[[Хонины Морь ]]
|Ерөнхий Найруулагч
|Хонины Морьны Өгүүлэгч
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрч]
* https://kinosan.mn/actor/657&lt;nowiki/&gt;Эх сурвалж

* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>fxkce3jpmsubxxzw8qyjxzblwdf34od</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872631</id>
      <parentid>872629</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="qtsu7mbf6v07fpe8m1hxu4h7lxpxich" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{Birth date and age|df=yes|1977|10|03}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, дуучин
| тайзны_нэр        = Эрдэнэбилэг, Эби
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)
| дүр_маяг        = царайлаг, булчинлаг, зэвүүн эр
| танил_үе        =2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2007)&lt;br&gt;'''Ажил мэргэжлийн шан'''&lt;br&gt;Гэгээн Муза наадмын драмын жүжгийн төрөлд&lt;br&gt;оны шилдэг эрэгтэй гол дүр (2011)
}}

'''Ганболдын Эрдэнэбилэг''' (1977 онд төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

Г.Эрдэнэбилэг, [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулж байв. 

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Ямар дүр
! Дүрийн нэр
|-
|2006
|[[Чиний эзгүйд]]
|гол дүр
|Жаргал
|-
|rowspan=1| 2009
|[[Би чамд хайртай 2]]
|эсрэг дэд дүр
|Хангай
|-rowspan=1
|2012
|[[Бурхан өршөөг]]
|сонин дэд дүр
|Мөнхөө 
|-
|rowspan=1| 2010
|[[Татар ажиллагаа ]]
|энгийн дүр
|Тулгаа
|-
|rowspan=1| 2011
|[[Сая долларын олз]]
|эсрэг гол дүр 
|Эрчимхүү
|-
|rowspan=1 |2014
|[[Үргээлэг]]
|гол дүр 
|Хангал
|-
|rowspan=1 |2015
|[[Ар хударга]]
|гол дүр
|Алдар
|-
|rowspan=1| 2016
|[[Үргээлэг  2]]
|эерэг дүр
|Хангал
|-
|rowspan=1| 2017
|[[Яллагч]]
|эерэг дүр
|Гарьд
|-
|2018
|Хийморь
|Ерөнхий найруулагч
|Шилийн эр 
|-
|rowspan=1| 2022
|[[Тэнгри Чину]]
|Түүхэн дүр 
|
|-
|rowspan=1| 2025
|[[No rules 3 History олон ангит кино ]]
|эсрэг дүр
|Хотын дарга 
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Аз жаргалын Гормон ]]
|энгийн дүр
|
|-
|rowspan=1| 2025
|[[Тусгаар Тогтнол ; Бошигт Сахигч ]]
|Түүхэн хүчирхэг дүр
|Чин ван Ханддорж
|-
|rowspan=1| 2026
|[[Хонины Морь ]]
|Ерөнхий Найруулагч
|Хонины Морьны Өгүүлэгч
|}

==Цахим холбоос==

* [https://gogo.mn/r/76811 &quot;Драм-4&quot; хамтлаг Солонгост тоглолтоо хийнэ]
* [https://www.tac.mn/article/73017 Драмын дөрвийн өөрч]
* https://kinosan.mn/actor/657&lt;nowiki/&gt;Эх сурвалж

* [https://web.archive.org/web/20121218023418/http://filmart.mn/ filmart.mn] — Ц.Болор: [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=255:2012-03-09-06-22-26&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭБИЛЭГ Ганболд]
* [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] [http://www.24tsag.mn/content/10600.shtml Үнэ цэнэтэй, залуу, царайлаг, эрч хүчтэй жүжигчин Г.Эрдэнэбилэгийн тухай 24 баримт]

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбилэг, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qtsu7mbf6v07fpe8m1hxu4h7lxpxich</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луушааны Баттулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31242</id>
    <revision>
      <id>872692</id>
      <parentid>807018</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5097" sha1="posm9u45i2yey79dv5mk24lled41gmj" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{bda|1975|11|6}}
| төрсөн_газар      = 
Улаанбаатар хот
|амьдарч_буй_газар=Улаанбаатар|үндэстэн=Халх| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, бараа сурталчлагч
|эцэг=Луушаан| тайзны_нэр        = Аглуу, Баттулга
| төрөл          = хошин үзэгдэл, жүжиг, УСК
| дүр_маяг                = царайлаг эр, нөхөр, найз, дарга..
| танил_үе      = 2000-аад оноос өнөө ч гэсэн
| хамтлаг         = Х Түц (2000-2015) (2024-одоо)
Шинэ Үе Продакшн (2016-2019)
Doz entertainment (хэсэгчилэн) 
|сургууль=Соёл Урлагийн Их Сургууль|хоч_нэр=Аглуу| алдар_нэр    = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br /&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2011)&lt;br /&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}
'''Луушааны Баттулга''' ([[1975 он|1975]] оны [[11 сарын 6]]-нд Улаанбаатарт төрсөн) -Монгол улсын урлагийн [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|гавьяат жүжигчин]] (2011), [[Монгол Улс]]ын хошин урлаг, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]]. Эцэг Лушаан нь [[Улаанбаатар]] хот, эх нь [[Хэнтий]] аймгийн [[Биндэр сум|Биндэр]] сумынх ажээ.&lt;ref name=&quot;ярилцлага2008&quot;/&gt; Баттулга 1993 онд дунд сургуулиа төгсөөд 1993-1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-ийн кино драмын жүжигчний ангид сурч төгсөөд хошин урлагт хөл тавьжээ. Анхны эхнэр нь Уянга, одоогийн эхнэр нь жүжигчин Оюунчимэг, 5 хүүхэдтэй. Уянгаас Баттулгын хоёр охин, нэг хөвүүн, Н.Оюунчимэгээс хоёр хүүхэд нь төржээ.

'''&quot;Аглуу&quot;''' гэх нэр бол Баттулга гэдэг нэрийг тонгоруулж унших үеийн эхний 4 үсгээс үүсчээ. Аглуу энтертайнмэнтийн үүсгэн байгуулагч.

Тэрээр хошин урлаг болон уран бүтээлийн Х Түц хамтлагт удаа хугацаанд жүжиглэж байсан төдийгүй цөөхөн чөлөөтэй зав цаг байгаа хугацаанд кино дэлгэцэнд тоглож явдаг 

'''Дэлгэцийн болон Тайзны урлагт''';

Улаанбаатарын Үдэш (2003)

Өвлийн Инээмсэглэл (2004)

Өвлийн Инээмсэглэл (2005)

Өвлийн Инээмсэглэл (2006)

Хориотой Жүжиг (2006) 

Өвлийн Инээмсэглэл (2007)

Өвлийн Инээмсэглэл (2008)

Өвлийн Инээмсэглэл (2009)

Гэмгүй Буруутнууд (2009)

Өвлийн Инээмсэглэл (2010)

Мөнгөтэй Туулай (2010)

Эгч Дүүс (2011)

Өвлийн Инээмсэглэл (2011)

Сэрүүн Хасын Нууц - Хятад Ноён (2014)

Өвлийн Инээмсэглэл (2014) 

Өвлийн Инээмсэглэл (2015)

Өвлийн Инээмсэглэл (2024)

UB Comedy Дайралцаан - (2026)

'''Тоглосон Кинонуудаас''';

Миний хөрш Чөтгөр - (2009)

Тэнгэрийн Продюсер - (2010)

Болсон Явдал - Сэндэрийн Аав (2011)

Мартагдашгүй Намар 2 - (2011)

Найз - Дорлиг (2011)

Жаужүрек мын Бала - (2012)

Аз жаргалын Шок - Эмнэлгийн Эмч (2014)

Давхар Цохилт - (2015)

Барьцаа 007 - (2016)

Шинэ Шөл - Насанбат (2018)

Дэлхий Даахгүй Баян - Чүлтэм (2019) 

Алимабебе - (2020)

Карантины Кино - (2020)

Аавын Дээл , Супер Цагдаа - (2021)

Ханиа даргадаа үнсүүл - (2021)

Ноолуурчид - Улаанхүү (2025) 

Аавын Нууц - (2026)

Найз ОАК - Дорлиг (2026)

==Баримтын холбоос==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Баттулга, Луушааны}}
[[Ангилал:Инээдмийн жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголын хүн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Хятадууд]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]

https://kinosan.mn/actor/2689 
{{bio-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>posm9u45i2yey79dv5mk24lled41gmj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872693</id>
      <parentid>872692</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5202" sha1="j56nxpuyu4g9xnjqys39q5dcx53sfxk" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{bda|1975|11|6}}
| төрсөн_газар      = 
Улаанбаатар хот
|амьдарч_буй_газар=Улаанбаатар|үндэстэн=Халх| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, бараа сурталчлагч
|эцэг=Луушаан| тайзны_нэр        = Аглуу, Баттулга
| төрөл          = хошин үзэгдэл, жүжиг, УСК
| дүр_маяг                = царайлаг эр, нөхөр, найз, дарга..
| танил_үе      = 2000-аад оноос өнөө ч гэсэн
| хамтлаг         = Х Түц (2000-2015) (2024-одоо)
Шинэ Үе Продакшн (2016-2019)
Doz entertainment (хэсэгчилэн) 
|сургууль=Соёл Урлагийн Их Сургууль|хоч_нэр=Аглуу| алдар_нэр    = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br /&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2011)&lt;br /&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}
'''Луушааны Баттулга''' ([[1975 он|1975]] оны [[11 сарын 6]]-нд Улаанбаатарт төрсөн) -Монгол улсын урлагийн [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|гавьяат жүжигчин]] (2011), [[Монгол Улс]]ын хошин урлаг, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]]. Эцэг Лушаан нь [[Улаанбаатар]] хот, эх нь [[Хэнтий]] аймгийн [[Биндэр сум|Биндэр]] сумынх ажээ.&lt;ref name=&quot;ярилцлага2008&quot;/&gt; Баттулга 1993 онд дунд сургуулиа төгсөөд 1993-1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-ийн кино драмын жүжигчний ангид сурч төгсөөд хошин урлагт хөл тавьжээ. Анхны эхнэр нь Уянга, одоогийн эхнэр нь жүжигчин Оюунчимэг, 5 хүүхэдтэй. Уянгаас Баттулгын хоёр охин, нэг хөвүүн, Н.Оюунчимэгээс хоёр хүүхэд нь төржээ.

'''&quot;Аглуу&quot;''' гэх нэр бол Баттулга гэдэг нэрийг тонгоруулж унших үеийн эхний 4 үсгээс үүсчээ. Аглуу энтертайнмэнтийн үүсгэн байгуулагч.

Тэрээр хошин урлаг болон уран бүтээлийн Х Түц хамтлагт удаан хугацаанд жүжиглэж байсан төдийгүй богинохон чөлөөтэй зав цаг байгаа хугацаанд киноны ажилд голцуу тоглож явдаг. 

'''Дэлгэцийн болон Тайзны урлагт''';

Улаанбаатарын Үдэш (2003)

Өвлийн Инээмсэглэл (2004)

Өвлийн Инээмсэглэл (2005)

Өвлийн Инээмсэглэл (2006)

Хориотой Жүжиг (2006) 

Өвлийн Инээмсэглэл (2007)

Өвлийн Инээмсэглэл (2008)

Өвлийн Инээмсэглэл (2009)

Гэмгүй Буруутнууд (2009)

Өвлийн Инээмсэглэл (2010)

Мөнгөтэй Туулай (2010)

Эгч Дүүс (2011)

Өвлийн Инээмсэглэл (2011)

Сэрүүн Хасын Нууц - Хятад Ноён (2014)

Өвлийн Инээмсэглэл (2014) 

Өвлийн Инээмсэглэл (2015)

Өвлийн Инээмсэглэл (2024)

UB Comedy Дайралцаан - (2026)

'''Тоглосон Кинонуудаас''';

Миний хөрш Чөтгөр - (2009)

Тэнгэрийн Продюсер - (2010)

Болсон Явдал - Сэндэрийн Аав (2011)

Мартагдашгүй Намар 2 - (2011)

Найз - Дорлиг (2011)

Жаужүрек мын Бала - (2012)

Аз жаргалын Шок - Эмнэлгийн Эмч (2014)

Давхар Цохилт - (2015)

Барьцаа 007 - (2016)

Шинэ Шөл - Насанбат (2018)

Дэлхий Даахгүй Баян - Чүлтэм (2019) 

Алимабебе - (2020)

Карантины Кино - (2020)

Аавын Дээл , Супер Цагдаа - (2021)

Ханиа даргадаа үнсүүл - (2021)

Ноолуурчид - Улаанхүү (2025) 

Аавын Нууц - (2026)

Найз ОАК - Дорлиг (2026)

==Баримтын холбоос==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Баттулга, Луушааны}}
[[Ангилал:Инээдмийн жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголын хүн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Хятадууд]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]

https://kinosan.mn/actor/2689

https://gogo.mn/r/n7309 

https://news.zindaa.mn/4dh 

https://www.24tsag.mn/a/24551  
{{bio-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>j56nxpuyu4g9xnjqys39q5dcx53sfxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872694</id>
      <parentid>872693</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5319" sha1="ro57spa199bbjmixkgejf79k7oervdl" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = {{bda|1975|11|6}}
| төрсөн_газар      = 
Улаанбаатар хот
|амьдарч_буй_газар=Улаанбаатар|үндэстэн=Халх| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, бараа сурталчлагч
|эцэг=Луушаан| тайзны_нэр        = Аглуу, Баттулга
| төрөл          = хошин үзэгдэл, жүжиг, УСК
| дүр_маяг                = царайлаг эр, нөхөр, найз, дарга..
| танил_үе      = 2000-аад оноос өнөө ч гэсэн
| хамтлаг         = Х Түц (2000-2015) (2024-одоо)
Шинэ Үе Продакшн (2016-2019)
Doz entertainment (хэсэгчилэн) 
|сургууль=Соёл Урлагийн Их Сургууль|хоч_нэр=Аглуу| алдар_нэр    = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br /&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2011)&lt;br /&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}
'''Луушааны Баттулга''' ([[1975 он|1975]] оны [[11 сарын 6]]-нд Улаанбаатарт төрсөн) -Монгол улсын урлагийн [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|гавьяат жүжигчин]] (2011), [[Монгол Улс]]ын хошин урлаг, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]]. Эцэг Лушаан нь [[Улаанбаатар]] хот, эх нь [[Хэнтий]] аймгийн [[Биндэр сум|Биндэр]] сумынх ажээ.&lt;ref name=&quot;ярилцлага2008&quot;/&gt; Баттулга 1993 онд дунд сургуулиа төгсөөд 1993-1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-ийн кино драмын жүжигчний ангид сурч төгсөөд хошин урлагт хөл тавьжээ. Анхны эхнэр нь Уянга, одоогийн эхнэр нь жүжигчин Оюунчимэг, 5 хүүхэдтэй. Уянгаас Баттулгын хоёр охин, нэг хөвүүн, Н.Оюунчимэгээс хоёр хүүхэд нь төржээ.

'''&quot;Аглуу&quot;''' гэх нэр бол Баттулга гэдэг нэрийг тонгоруулж унших үеийн эхний 4 үсгээс үүсчээ. Аглуу энтертайнмэнтийн үүсгэн байгуулагч.

Тэрээр хошин урлаг болон уран бүтээлийн Х Түц хамтлагт удаан хугацаанд жүжиглэж байсан төдийгүй богинохон чөлөөтэй зав цаг байгаа хугацаанд киноны ажилд голцуу тоглож явдаг. 

'''Дэлгэцийн болон Тайзны урлагт''';

Сэргээш 1 (2003)

Сэргээш 2 (2004)

Улаанбаатарын Үдэш (2003)

Өвлийн Инээмсэглэл (2004)

Өвлийн Инээмсэглэл (2005)

Сэргээш 3 (2005)

Өвлийн Инээмсэглэл (2006)

Хориотой Жүжиг (2006) 

Өвлийн Инээмсэглэл (2007)

Өвлийн Инээмсэглэл (2008)

Өвлийн Инээмсэглэл (2009)

Гэмгүй Буруутнууд (2009)

Өвлийн Инээмсэглэл (2010)

Мөнгөтэй Туулай (2010)

Эгч Дүүс (2011)

Өвлийн Инээмсэглэл (2011)

Сэрүүн Хасын Нууц - Хятад Ноён (2014)

Өвлийн Инээмсэглэл (2014) 

Өвлийн Инээмсэглэл (2015)

Өвлийн Инээмсэглэл (2024)

UB Comedy Дайралцаан - (2026)

'''Тоглосон Кинонуудаас''';

Миний хөрш Чөтгөр - (2009)

Тэнгэрийн Продюсер - (2010)

Болсон Явдал - Сэндэрийн Аав (2011)

Мартагдашгүй Намар 2 - (2011)

Найз - Дорлиг (2011)

Жаужүрек мын Бала - (2012)

Аз жаргалын Шок - Эмнэлгийн Эмч (2014)

Давхар Цохилт - (2015)

Барьцаа 007 - (2016)

Шинэ Шөл - Насанбат (2018)

Дэлхий Даахгүй Баян - Чүлтэм (2019) 

Алимабебе - (2020)

Карантины Кино - (2020)

Аавын Дээл , Супер Цагдаа - (2021)

Ханиа даргадаа үнсүүл - (2021)

Ноолуурчид - Улаанхүү (2025) 

Аавын Нууц - (2026)

Найз ОАК - Дорлиг (2026)

==Баримтын холбоос==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Баттулга, Луушааны}}
[[Ангилал:Инээдмийн жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголын хүн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Хятадууд]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]

https://kinosan.mn/actor/2689

https://gogo.mn/r/n7309 

https://news.zindaa.mn/4dh 

https://www.24tsag.mn/a/24551

https://ergelt.mn/news/111/single/29600   
{{bio-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>ro57spa199bbjmixkgejf79k7oervdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чоймболын Болд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31416</id>
    <revision>
      <id>872605</id>
      <parentid>869739</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5211" sha1="hs93k3giukmkfp7snxv73okjsz63pu8" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Бүтээсэн он
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|rowspan=1| 
|Бидний найзын дурлал 
|2001
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|2002
|Гол дүр 
|
|
|-
|rowspan=1| 
|Үүлэн чөлөөний нар 
|2002 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Боолын гэрээ
|2007
|гол дүр
|Цолмон
|
|-
|rowspan=1| 
|Надтай гэрлээч 
|2009 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Гоёлын даашинз 
|2009 
|Туслах дүрүүдэд 
|Золоогын Ах 
|
|-
|rowspan=1| 
|Богд хаан
|2011
|гол дүр
|Богд хаан
|
|-
|rowspan=1| 
|Бохир Ертөнц
|2015
|гол дүр
|Бархас
|
|-
|rowspan=1| 
|Аймшигтай нүүдэл 
|2015
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Хүдэн 
|2014
|Гол дүр
|
|-
|rowspan=1
|Луйвар
|2014
|Туслах дүрүүдэд
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|
|-
|rowspan=1| 
|Тэнгэр газрын заагт  
|2022
|Гол дүр
|Бат хаан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Хүсэл 
|2015
|түр зуурын дүр
|Цагдаагийн хурандаа
|
|-
|rowspan=1|
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|2017
|Гол дүр 
|Болдхүү 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүүн замын сахуил 
|2019
|Дүрүүдэд
|Оч цагдаагийн ахмад 
|
|-
|rowspan=1| 
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|2019
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Аймшигтай нүүдэл
|2015
|Гол дүр
|
|-
|rowspan=1| 
|Бидний араншин  
|2024
|Дүрүүдэд
|Бээлий Шахагч
|
|
|-
|rowspan=1| 
|Академи ажиллагаа 
|2019
|Гол дүр 
|Нэг охины аав 
|
|-
|rowspan=1| 
|16 Дахь хавар 
|2024 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Made in ulaanbaatar 
|2015
|Гол дүр 
|Хорооны цагдаа
|
|-
|rowspan=1| 
|Гангсетрууд 
|2021
|Гол дүр
|Цагдаагийн ажилтан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Халуун бороо 
|2024
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Ах дүүс 
|2010
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|16 дахь хавар 
|2024
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өнчин 
|2026 
|Гол дүр 
|
| 
|-
|rowspan=1| 
|Бодлын хулгайч
|2011
|Дүрүүдэд
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|2021
|Гол дүр 
|Богд хаан  
|
|-
|rowspan=1| 
|Хиртээгүй Сарнай 
|2021
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өвөл 
|2021
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|2022
|Гол дүр 
|  
|-
|rowspan=1| 
|Хадам ээж 
|2025
|Гол дүр 
|Хүрлээ 
|
|-
|rowspan=1| 
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|2026 
|Гол дүр 
|Бат хаан 
|
|-
|rowspan=1|
|Сэтэрт халзан 
|2026
|Гол дүр 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өнчин 
|2026
|Гол дүр 
|
|
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>hs93k3giukmkfp7snxv73okjsz63pu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872606</id>
      <parentid>872605</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5205" sha1="t2lj2axjuyx86oikj5pcfikfw2ql28e" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр
! Бүтээсэн он
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|rowspan=1| 
|Бидний найзын дурлал 
|2001
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|2002
|Гол дүр 
|
|
|-
|rowspan=1| 
|Үүлэн чөлөөний нар 
|2002 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Боолын гэрээ
|2007
|гол дүр
|Цолмон
|
|-
|rowspan=1| 
|Надтай гэрлээч 
|2009 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Гоёлын даашинз 
|2009 
|Туслах дүрүүдэд 
|Золоогын Ах 
|
|-
|rowspan=1| 
|Богд хаан
|2011
|гол дүр
|Богд хаан
|
|-
|rowspan=1| 
|Бохир Ертөнц
|2015
|гол дүр
|Бархас
|
|-
|rowspan=1| 
|Аймшигтай нүүдэл 
|2015
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Хүдэн 
|2014
|Гол дүр
|
|-
|rowspan=1|
|Луйвар
|2014
|Туслах дүрүүдэд
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|
|-
|rowspan=1| 
|Тэнгэр газрын заагт  
|2022
|Гол дүр
|Бат хаан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Хүсэл 
|2015
|түр зуурын дүр
|Цагдаагийн хурандаа
|
|-
|rowspan=1|
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|2017
|Гол дүр 
|Болдхүү 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүүн замын сахуил 
|2019
|Дүрүүдэд
|Оч цагдаагийн ахмад 
|
|-
|rowspan=1| 
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|2019
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Аймшигтай нүүдэл
|2015
|Гол дүр
|
|-
|rowspan=1| 
|Бидний араншин  
|2024
|Дүрүүдэд
|Бээлий Шахагч
|
|
|-
|rowspan=1| 
|Академи ажиллагаа 
|2019
|Гол дүр 
|Нэг охины аав 
|
|-
|rowspan=1| 
|16 Дахь хавар 
|2024 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Made in ulaanbaatar 
|2015
|Гол дүр 
|Хорооны цагдаа
|
|-
|rowspan=1| 
|Гангсетрууд 
|2021
|Гол дүр
|Цагдаагийн ажилтан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Халуун бороо 
|2024
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Ах дүүс 
|2010
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|16 дахь хавар 
|2024
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өнчин 
|2026 
|Гол дүр 
|
| 
|-
|rowspan=1| 
|Бодлын хулгайч
|2011
|Дүрүүдэд
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|2021
|Гол дүр 
|Богд хаан  
|
|-
|rowspan=1| 
|Хиртээгүй Сарнай 
|2021
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өвөл 
|2021
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|2022
|Гол дүр 
|  
|-
|rowspan=1| 
|Хадам ээж 
|2025
|Гол дүр 
|Хүрлээ 
|
|-
|rowspan=1| 
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|2026 
|Гол дүр 
|Бат хаан 
|
|-
|rowspan=1|
|Сэтэрт халзан 
|2026
|Гол дүр 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өнчин 
|2026
|Гол дүр 
|
|
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>t2lj2axjuyx86oikj5pcfikfw2ql28e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872608</id>
      <parentid>872606</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5209" sha1="q6dp33etr1vj8goxsqoabxhl7jxnrbn" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;
! Киноны нэр
! Бүтээсэн он
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|
|-
|rowspan=1| 
|Бидний Найзын дурлал
|2001
|Гол дүр 
|
|
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|2002
|Гол дүр 
|
|
|-
|rowspan=1| 
|Үүлэн чөлөөний нар 
|2002 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Боолын гэрээ
|2007
|гол дүр
|Цолмон
|
|-
|rowspan=1| 
|Надтай гэрлээч 
|2009 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Гоёлын даашинз 
|2009 
|Туслах дүрүүдэд 
|Золоогын Ах 
|
|-
|rowspan=1| 
|Богд хаан
|2011
|гол дүр
|Богд хаан
|
|-
|rowspan=1| 
|Бохир Ертөнц
|2015
|гол дүр
|Бархас
|
|-
|rowspan=1| 
|Аймшигтай нүүдэл 
|2015
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Хүдэн 
|2014
|Гол дүр
|
|-
|rowspan=1|
|Луйвар
|2014
|Туслах дүрүүдэд
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|
|-
|rowspan=1| 
|Тэнгэр газрын заагт  
|2022
|Гол дүр
|Бат хаан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Хүсэл 
|2015
|түр зуурын дүр
|Цагдаагийн хурандаа
|
|-
|rowspan=1|
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|2017
|Гол дүр 
|Болдхүү 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүүн замын сахуил 
|2019
|Дүрүүдэд
|Оч цагдаагийн ахмад 
|
|-
|rowspan=1| 
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|2019
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Аймшигтай нүүдэл
|2015
|Гол дүр
|
|-
|rowspan=1| 
|Бидний араншин  
|2024
|Дүрүүдэд
|Бээлий Шахагч
|
|
|-
|rowspan=1| 
|Академи ажиллагаа 
|2019
|Гол дүр 
|Нэг охины аав 
|
|-
|rowspan=1| 
|16 Дахь хавар 
|2024 
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Made in ulaanbaatar 
|2015
|Гол дүр 
|Хорооны цагдаа
|
|-
|rowspan=1| 
|Гангсетрууд 
|2021
|Гол дүр
|Цагдаагийн ажилтан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Халуун бороо 
|2024
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Ах дүүс 
|2010
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|16 дахь хавар 
|2024
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өнчин 
|2026 
|Гол дүр 
|
| 
|-
|rowspan=1| 
|Бодлын хулгайч
|2011
|Дүрүүдэд
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|
|-
|rowspan=1| 
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|2021
|Гол дүр 
|Богд хаан  
|
|-
|rowspan=1| 
|Хиртээгүй Сарнай 
|2021
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өвөл 
|2021
|Гол дүр 
|
|-
|rowspan=1| 
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|2022
|Гол дүр 
|  
|-
|rowspan=1| 
|Хадам ээж 
|2025
|Гол дүр 
|Хүрлээ 
|
|-
|rowspan=1| 
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|2026 
|Гол дүр 
|Бат хаан 
|
|-
|rowspan=1|
|Сэтэрт халзан 
|2026
|Гол дүр 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|
|-
|rowspan=1| 
|Өнчин 
|2026
|Гол дүр 
|
|
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>q6dp33etr1vj8goxsqoabxhl7jxnrbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872609</id>
      <parentid>872608</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5376" sha1="oazvgy6pa2qv54mwfyysjcjokyt5esb" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд
|- style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр
|
! Дүрийн нэрс 
! Бүтээсэн он
! Дүрийн бүтэц 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Бидний Найзын дурлал
|2001
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|2002
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Үүлэн чөлөөний нар 
|2002 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Цолмон
|гол дүр
|Боолын гэрээ
|2007
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Надтай гэрлээч 
|2009 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Золоогын Ах 
|Туслах дүрүүдэд 
|Гоёлын даашинз 
|2009 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Богд хаан
|гол дүр
|Богд хаан
|2011
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Бархас
|гол дүр
|Бохир Ертөнц
|2015
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Аймшигтай нүүдэл 
|2015
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр
|Хүдэн 
|2014
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|Туслах дүрүүдэд
|Луйвар
|2014
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Бат хаан 
|Гол дүр
|Тэнгэр газрын заагт  
|2022
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Цагдаагийн хурандаа
|түр зуурын дүр
|Хүсэл 
|2015
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Болдхүү 
|Гол дүр 
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|2017
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Оч цагдаагийн ахмад 
|Дүрүүдэд
|Сүүн замын сахуил 
|2019
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|2019
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр
|Аймшигтай нүүдэл
|2015
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Бээлий Шахагч
|Дүрүүдэд
|Бидний араншин  
|2024
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Нэг охины аав 
|Гол дүр 
|Академи ажиллагаа 
|2019
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|16 Дахь хавар 
|2024 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Хорооны цагдаа
|Гол дүр 
|Made in ulaanbaatar 
|2015
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Цагдаагийн ажилтан 
|Гол дүр
|Гангсетрууд 
|2021
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Халуун бороо 
|2024
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Ах дүүс 
|2010
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|16 дахь хавар 
|2024
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Өнчин 
|2026 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|Дүрүүдэд
|Бодлын хулгайч
|2011
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Богд хаан  
|Гол дүр 
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|2021
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Хиртээгүй Сарнай 
|2021
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Өвөл 
|2021
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|2022
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Хүрлээ 
|Гол дүр 
|Хадам ээж 
|2025
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Бат хаан 
|Гол дүр 
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|2026 
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|Гол дүр 
|Сэтэрт халзан 
|2026
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|Гол дүр 
|Өнчин 
|2026
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>oazvgy6pa2qv54mwfyysjcjokyt5esb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872610</id>
      <parentid>872609</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4774" sha1="t67srb63w3rodwr4z2wbbihs3qtfogn" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд
|- style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Бүтээсэн он 
! 
! Дүрийн нэрс 
|
! 
|-
|2001
|Гол дүр 
|
|Бидний Найзын дурлал
|-
|2002
|Гол дүр 
|
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|-
|2002 
|Гол дүр 
|
|Үүлэн чөлөөний нар 
|-
|2007
|гол дүр
|Цолмон
|Боолын гэрээ
|-
|2009 
|Гол дүр 
|
|Надтай гэрлээч 
|-
|2009 
|Туслах дүрүүдэд 
|Золоогын Ах 
|Гоёлын даашинз 
|-
|2011
|гол дүр
|Богд хаан
|Богд хаан
|-
|2015
|гол дүр
|Бархас
|Бохир Ертөнц
|-
|2015
|Гол дүр 
|
|Аймшигтай нүүдэл 
|-
|2014
|Гол дүр
|
|Хүдэн 
|-
|2014
|Туслах дүрүүдэд
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|Луйвар
|-
|2022
|Гол дүр
|Бат хаан 
|Тэнгэр газрын заагт  
|-
|2015
|түр зуурын дүр
|Цагдаагийн хурандаа
|Хүсэл 
|-
|2017
|Гол дүр 
|Болдхүү 
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|-
|2019
|Дүрүүдэд
|Оч цагдаагийн ахмад 
|Сүүн замын сахуил 
|-
|2019
|Гол дүр 
|
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|-
|2015
|Гол дүр
|
|Аймшигтай нүүдэл
|-
|2024
|Дүрүүдэд
|Бээлий Шахагч
|Бидний араншин  
|-
|2019
|Гол дүр 
|Нэг охины аав 
|Академи ажиллагаа 
|-
|2024 
|Гол дүр 
|
|16 Дахь хавар 
|-
|2015
|Гол дүр 
|Хорооны цагдаа
|Made in ulaanbaatar 
|-
|2021
|Гол дүр
|Цагдаагийн ажилтан 
|Гангсетрууд 
|-
|2024
|Гол дүр 
|
|Халуун бороо 
|-
|2010
|Гол дүр 
|
|Ах дүүс 
|-
|2024
|Гол дүр 
|
|16 дахь хавар 
|-
|2026 
|Гол дүр 
|
|Өнчин 
|-
|2011
|Дүрүүдэд
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|Бодлын хулгайч
|-
|2021
|Гол дүр 
|Богд хаан  
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|-
|2021
|Гол дүр 
|
|Хиртээгүй Сарнай 
|-
|2021
|Гол дүр 
|
|Өвөл 
|-
|2022
|Гол дүр 
|
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|-
|2025
|Гол дүр 
|Хүрлээ 
|Хадам ээж 
|-
|2026 
|Гол дүр 
|Бат хаан 
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|-
|2026
|Гол дүр 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|Сэтэрт халзан 
|-
|2026
|Гол дүр 
|
|Өнчин 
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>t67srb63w3rodwr4z2wbbihs3qtfogn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872611</id>
      <parentid>872610</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4819" sha1="4a2oyirj7obsj3c2313ucrwf2soaivu" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд
|- style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
|
! Киноны нэр
! Дүрийн нэрс 
! Дүрийн бүтэц
! Тоглосон он 
! 
|-
|Бидний Найзын дурлал
|
|Гол дүр 
|2001
|-
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|
|Гол дүр 
|2002
|-
|Үүлэн чөлөөний нар 
|
|Гол дүр 
|2002 
|-
|Боолын гэрээ
|Цолмон
|гол дүр
|2007
|-
|Надтай гэрлээч 
|
|Гол дүр 
|2009 
|-
|Гоёлын даашинз 
|Золоогын Ах 
|Туслах дүрүүдэд 
|2009 
|-
|Богд хаан
|Богд хаан
|гол дүр
|2011
|-
|Бохир Ертөнц
|Бархас
|гол дүр
|2015
|-
|Аймшигтай нүүдэл 
|
|Гол дүр 
|2015
|-
|Хүдэн 
|
|Гол дүр
|2014
|-
|Луйвар
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|Туслах дүрүүдэд
|2014
|-
|Тэнгэр газрын заагт  
|Бат хаан 
|Гол дүр
|2022
|-
|Хүсэл 
|Цагдаагийн хурандаа
|түр зуурын дүр
|2015
|-
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|Болдхүү 
|Гол дүр 
|2017
|-
|Сүүн замын сахуил 
|Оч цагдаагийн ахмад 
|Дүрүүдэд
|2019
|-
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|
|Гол дүр 
|2019
|-
|Аймшигтай нүүдэл
|
|Гол дүр
|2015
|-
|Бидний араншин  
|Бээлий Шахагч
|Дүрүүдэд
|2024
|-
|Академи ажиллагаа 
|Нэг охины аав 
|Гол дүр 
|2019
|-
|16 Дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024 
|-
|Made in ulaanbaatar 
|Хорооны цагдаа
|Гол дүр 
|2015
|-
|Гангсетрууд 
|Цагдаагийн ажилтан 
|Гол дүр
|2021
|-
|Халуун бороо 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Ах дүүс 
|
|Гол дүр 
|2010
|-
|16 дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Бодлын хулгайч
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|Дүрүүдэд
|2011
|-
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|Богд хаан  
|Гол дүр 
|2021
|-
|Хиртээгүй Сарнай 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Өвөл 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|
|Гол дүр 
|2022
|-
|Хадам ээж 
|Хүрлээ 
|Гол дүр 
|2025
|-
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|Бат хаан 
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Сэтэрт халзан 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|Гол дүр 
|2026
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>4a2oyirj7obsj3c2313ucrwf2soaivu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872612</id>
      <parentid>872611</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4815" sha1="6xta36pmf9y4pm2yyh3ptphev8tvto6" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд
|- style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
|
! Киноны нэр
! Дүрийн нэрс 
! Дүрийн бүтэц
! Бүтээсэн он
|-
|Бидний Найзын дурлал
|
|Гол дүр 
|2001
|-
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|
|Гол дүр 
|2002
|-
|Үүлэн чөлөөний нар 
|
|Гол дүр 
|2002 
|-
|Боолын гэрээ
|Цолмон
|гол дүр
|2007
|-
|Надтай гэрлээч 
|
|Гол дүр 
|2009 
|-
|Гоёлын даашинз 
|Золоогын Ах 
|Туслах дүрүүдэд 
|2009 
|-
|Богд хаан
|Богд хаан
|гол дүр
|2011
|-
|Бохир Ертөнц
|Бархас
|гол дүр
|2015
|-
|Аймшигтай нүүдэл 
|
|Гол дүр 
|2015
|-
|Хүдэн 
|
|Гол дүр
|2014
|-
|Луйвар
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|Туслах дүрүүдэд
|2014
|-
|Тэнгэр газрын заагт  
|Бат хаан 
|Гол дүр
|2022
|-
|Хүсэл 
|Цагдаагийн хурандаа
|түр зуурын дүр
|2015
|-
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|Болдхүү 
|Гол дүр 
|2017
|-
|Сүүн замын сахуил 
|Оч цагдаагийн ахмад 
|Дүрүүдэд
|2019
|-
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|
|Гол дүр 
|2019
|-
|Аймшигтай нүүдэл
|
|Гол дүр
|2015
|-
|Бидний араншин  
|Бээлий Шахагч
|Дүрүүдэд
|2024
|-
|Академи ажиллагаа 
|Нэг охины аав 
|Гол дүр 
|2019
|-
|16 Дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024 
|-
|Made in ulaanbaatar 
|Хорооны цагдаа
|Гол дүр 
|2015
|-
|Гангсетрууд 
|Цагдаагийн ажилтан 
|Гол дүр
|2021
|-
|Халуун бороо 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Ах дүүс 
|
|Гол дүр 
|2010
|-
|16 дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Бодлын хулгайч
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|Дүрүүдэд
|2011
|-
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|Богд хаан  
|Гол дүр 
|2021
|-
|Хиртээгүй Сарнай 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Өвөл 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|
|Гол дүр 
|2022
|-
|Хадам ээж 
|Хүрлээ 
|Гол дүр 
|2025
|-
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|Бат хаан 
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Сэтэрт халзан 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|Гол дүр 
|2026
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>6xta36pmf9y4pm2yyh3ptphev8tvto6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872613</id>
      <parentid>872612</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4817" sha1="suglvp23q3m2q72bzr9nlwlmqf48f57" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд
|- style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
|
! Киноны нэр
! Дүрийн нэрс 
! Дүрийн бүтэц
! Бүтээсэн он
|
|-
|Бидний Найзын дурлал
|
|Гол дүр 
|2001
|-
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|
|Гол дүр 
|2002
|-
|Үүлэн чөлөөний нар 
|
|Гол дүр 
|2002 
|-
|Боолын гэрээ
|Цолмон
|гол дүр
|2007
|-
|Надтай гэрлээч 
|
|Гол дүр 
|2009 
|-
|Гоёлын даашинз 
|Золоогын Ах 
|Туслах дүрүүдэд 
|2009 
|-
|Богд хаан
|Богд хаан
|гол дүр
|2011
|-
|Бохир Ертөнц
|Бархас
|гол дүр
|2015
|-
|Аймшигтай нүүдэл 
|
|Гол дүр 
|2015
|-
|Хүдэн 
|
|Гол дүр
|2014
|-
|Луйвар
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|Туслах дүрүүдэд
|2014
|-
|Тэнгэр газрын заагт  
|Бат хаан 
|Гол дүр
|2022
|-
|Хүсэл 
|Цагдаагийн хурандаа
|түр зуурын дүр
|2015
|-
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|Болдхүү 
|Гол дүр 
|2017
|-
|Сүүн замын сахуил 
|Оч цагдаагийн ахмад 
|Дүрүүдэд
|2019
|-
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|
|Гол дүр 
|2019
|-
|Аймшигтай нүүдэл
|
|Гол дүр
|2015
|-
|Бидний араншин  
|Бээлий Шахагч
|Дүрүүдэд
|2024
|-
|Академи ажиллагаа 
|Нэг охины аав 
|Гол дүр 
|2019
|-
|16 Дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024 
|-
|Made in ulaanbaatar 
|Хорооны цагдаа
|Гол дүр 
|2015
|-
|Гангсетрууд 
|Цагдаагийн ажилтан 
|Гол дүр
|2021
|-
|Халуун бороо 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Ах дүүс 
|
|Гол дүр 
|2010
|-
|16 дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Бодлын хулгайч
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|Дүрүүдэд
|2011
|-
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|Богд хаан  
|Гол дүр 
|2021
|-
|Хиртээгүй Сарнай 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Өвөл 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|
|Гол дүр 
|2022
|-
|Хадам ээж 
|Хүрлээ 
|Гол дүр 
|2025
|-
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|Бат хаан 
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Сэтэрт халзан 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|Гол дүр 
|2026
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>suglvp23q3m2q72bzr9nlwlmqf48f57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872614</id>
      <parentid>872613</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4815" sha1="g5g5pb9p2xmpsoqoxm3edwzlhdjtzzx" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд
|- style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр
! Дүрийн нэрс 
! Дүрийн бүтэц
! Бүтээсэн он
|
|-
|Бидний Найзын дурлал
|
|Гол дүр 
|2001
|-
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|
|Гол дүр 
|2002
|-
|Үүлэн чөлөөний нар 
|
|Гол дүр 
|2002 
|-
|Боолын гэрээ
|Цолмон
|гол дүр
|2007
|-
|Надтай гэрлээч 
|
|Гол дүр 
|2009 
|-
|Гоёлын даашинз 
|Золоогын Ах 
|Туслах дүрүүдэд 
|2009 
|-
|Богд хаан
|Богд хаан
|гол дүр
|2011
|-
|Бохир Ертөнц
|Бархас
|гол дүр
|2015
|-
|Аймшигтай нүүдэл 
|
|Гол дүр 
|2015
|-
|Хүдэн 
|
|Гол дүр
|2014
|-
|Луйвар
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|Туслах дүрүүдэд
|2014
|-
|Тэнгэр газрын заагт  
|Бат хаан 
|Гол дүр
|2022
|-
|Хүсэл 
|Цагдаагийн хурандаа
|түр зуурын дүр
|2015
|-
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|Болдхүү 
|Гол дүр 
|2017
|-
|Сүүн замын сахуил 
|Оч цагдаагийн ахмад 
|Дүрүүдэд
|2019
|-
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|
|Гол дүр 
|2019
|-
|Аймшигтай нүүдэл
|
|Гол дүр
|2015
|-
|Бидний араншин  
|Бээлий Шахагч
|Дүрүүдэд
|2024
|-
|Академи ажиллагаа 
|Нэг охины аав 
|Гол дүр 
|2019
|-
|16 Дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024 
|-
|Made in ulaanbaatar 
|Хорооны цагдаа
|Гол дүр 
|2015
|-
|Гангсетрууд 
|Цагдаагийн ажилтан 
|Гол дүр
|2021
|-
|Халуун бороо 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Ах дүүс 
|
|Гол дүр 
|2010
|-
|16 дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Бодлын хулгайч
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|Дүрүүдэд
|2011
|-
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|Богд хаан  
|Гол дүр 
|2021
|-
|Хиртээгүй Сарнай 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Өвөл 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|
|Гол дүр 
|2022
|-
|Хадам ээж 
|Хүрлээ 
|Гол дүр 
|2025
|-
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|Бат хаан 
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Сэтэрт халзан 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|Гол дүр 
|2026
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>g5g5pb9p2xmpsoqoxm3edwzlhdjtzzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872615</id>
      <parentid>872614</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4813" sha1="emha8y4fe9cfn27gbxm1bckajc2bd6x" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_өдөр       = 
| төрсөн_газар      = Улаанбаатар 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = жүжигчин
| тайзны_нэр        = 
| төрөл           = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) 
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 2001 оноос — одоо
| хамтлаг         = 
| төгссөн_нь      = 
| алдар_нэр       = 
}}

'''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Дэлгэцнээ==
===Уран сайхны кино===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд
|- style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр
! Дүрийн нэрс 
! Дүрийн бүтэц
! Бүтээсэн он
|-
|Бидний Найзын дурлал
|
|Гол дүр 
|2001
|-
|Сүүгээр ариусдаг хорвоо 
|
|Гол дүр 
|2002
|-
|Үүлэн чөлөөний нар 
|
|Гол дүр 
|2002 
|-
|Боолын гэрээ
|Цолмон
|гол дүр
|2007
|-
|Надтай гэрлээч 
|
|Гол дүр 
|2009 
|-
|Гоёлын даашинз 
|Золоогын Ах 
|Туслах дүрүүдэд 
|2009 
|-
|Богд хаан
|Богд хаан
|гол дүр
|2011
|-
|Бохир Ертөнц
|Бархас
|гол дүр
|2015
|-
|Аймшигтай нүүдэл 
|
|Гол дүр 
|2015
|-
|Хүдэн 
|
|Гол дүр
|2014
|-
|Луйвар
|Түмэн УИХ-ын гишүүн
|Туслах дүрүүдэд
|2014
|-
|Тэнгэр газрын заагт  
|Бат хаан 
|Гол дүр
|2022
|-
|Хүсэл 
|Цагдаагийн хурандаа
|түр зуурын дүр
|2015
|-
|Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино 
|Болдхүү 
|Гол дүр 
|2017
|-
|Сүүн замын сахуил 
|Оч цагдаагийн ахмад 
|Дүрүүдэд
|2019
|-
|Орилоон 2 шуургатай шөнө 
|
|Гол дүр 
|2019
|-
|Аймшигтай нүүдэл
|
|Гол дүр
|2015
|-
|Бидний араншин  
|Бээлий Шахагч
|Дүрүүдэд
|2024
|-
|Академи ажиллагаа 
|Нэг охины аав 
|Гол дүр 
|2019
|-
|16 Дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024 
|-
|Made in ulaanbaatar 
|Хорооны цагдаа
|Гол дүр 
|2015
|-
|Гангсетрууд 
|Цагдаагийн ажилтан 
|Гол дүр
|2021
|-
|Халуун бороо 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Ах дүүс 
|
|Гол дүр 
|2010
|-
|16 дахь хавар 
|
|Гол дүр 
|2024
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Бодлын хулгайч
|Цагдан сэргийлэхын ажилтан 
|Дүрүүдэд
|2011
|-
|Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги 
|Богд хаан  
|Гол дүр 
|2021
|-
|Хиртээгүй Сарнай 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Өвөл 
|
|Гол дүр 
|2021
|-
|Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх 
|
|Гол дүр 
|2022
|-
|Хадам ээж 
|Хүрлээ 
|Гол дүр 
|2025
|-
|1242 Өрнөдийн бослого дээр 
|Бат хаан 
|Гол дүр 
|2026 
|-
|Сэтэрт халзан 
|Сүрэн сумын засаг дарга 
|Гол дүр 
|2026
|-
|Өнчин 
|
|Гол дүр 
|2026
|}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
===Олон ангит кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Киноны нэр 
! Бүтээсэн он 
! Гаргасан телевиз 
! Дүрийн бүтэц 
! Дүрийн нэрс 
|-
|Бид дөрвийн хайр 
|2009 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Төгсбаяр 
|-
|Тоглоомын дүрэм 
|2013 
|NTV 
|Гол дүрд 
|Лхагва 
|-
|Босго тотго
|2013 
|МҮОНТ 
|Гол дүрд 
|Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг 
|-
|Мөрдөгч 
|2014 
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|Гарьд дэслэгч 
|-
|Эрвээхэйн сүүдэр 
|2022
|Боловсрол телевиз 
|Гол дүрд 
|
|-
|Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 
|2024 
|Боловсрол телевиз 
|Дүрүүдэд 
|Гарьд хурандаа 
|}</text>
      <sha1>emha8y4fe9cfn27gbxm1bckajc2bd6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сугарын Болд-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31418</id>
    <revision>
      <id>872619</id>
      <parentid>867013</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <comment>https://kinosan.mn/actor/2636</comment>
      <origin>872619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18901" sha1="cue08dk3e2jiofxgbplmliqriz3mkbt" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг             = Bold-erdene.jpg
| төрсөн_өдөр       = {{bda|1976|6|29}}
| төрсөн_газар      = 
| яс_үндэс          = [[монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = [[жүжигчин]]
| тайзны_нэр        =
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК)
| дүр_маяг        =
| танил_үе        = 2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| сургууль        = 
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин
}}

'''Сугарын Болд-Эрдэнэ''' ([[1976 он]]д төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. 

== Намтар ==
С.Болд-Эрдэнэ нь жүжигчин Сугарын хүү болж 1976 онд төржээ. 

=== Боловсрол ===

* 1984-1994 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн.
* 1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн.
* 2013 онд доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. 

=== Ажилласан байдал ===

* 2000 оноос УДЭТ-ын жүжигчнээр ажиллаж байгаад 
* 2019 оноос одоог хүртэл Уран бүтээлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байна.

Монголын драмын урлаг унал­тад байсан тэр цагт Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар, Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид орж ирснээр хэлтэй, хөлтэй болсон гэж үздэг. Эдгээр уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа.

== Уран бүтээл ==

=== Тайзны дүр ===

# Зуны шөнийн зүүд (2000) - Намалдаг
# Сэтгэлд нууцлагддсан амраг (2001)
# Кармен хүүхэн (2001) - Рамендадо
# Надаар тоглосон хайр (2001) - Бүүвэй 
# Хаалганы өмнө жүжгийн Чүнсэрээний дүр (2002. УДЭТ)
# Тэмүүжин (2002) - Дай цэцэн 
# Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх (2003) - Франсуа Пенион 
# Садар эрийг номхотгосон нь (2003) - Зарц 
# Бардам туулай (2003) 2-р Бүжин
# Улаан дарвуулт хөлөг - Олны хэсэгт
# Тамгагүй төр - Хүчир
# Ричард ван -Жеймс
# Далан худалч - Малгайчин
# Үнсгэлжин - Ордны дагуул
# Хүйтэн сэнтий - Хятад ноён
# Гавал сар - Ундрал
# Эрлэгийн данс - Гончиг
# Ээжээ - Болд болон Зориг
# Атга нөж - Өгэдэй
# Хуримын бэлэг - Уудам
# Төлөөс - Мөрдөгч
# Аавын хонгорхон үрс - Хятад
# Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе - Гаабий
# Найрын ширээний ууц - Залуус
# Гарваа жүжгийн +- Олны хэсэгт
# Өширч чадахгүй үнэн - Батсар
# Гургалдайн дуут шөнө - Петр Бородин
# Миний six амрагууд (туйлшрал)
# Хайрын массаж (туйлшрал)
# Тэнгэрийн хүү - Их зайран болон Хан улсын элч
# Хаан түүх I, II, III - Олны хэсэг болон Харуул
# Дурлахыг хориглоно (2003) - Жижгээ
# Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж (2004) - Гарьд 
# Саран хөхөө (2004) - Лагана 
# Антигона (2005) - Гемон 
# Эр хүн болгож өгөөч (2005) Батаа 
# Амьгүй албат (2005) - Хачиг 
# Атга нөж (2006) - Өгөдэйн дүр 
# Хайрын виз (2006) - Жаргал
# Амьдрал чиний төлөө (2007) - Харгалзагчийн дүр 
# Нууц амраг чинь болъё (2007)- Оргил
# Харц хатан (2007) - Ёндон 
# Сарны цагаан цус (2007) - Эсгэл
# Гол дүрийн амрагууд  (2008) - Жек
# Лусын дагина жүжгийн (2008) - Ханхүү
# Эдип (2008) - Хамгаалагч
# Парисын дарь эхийн сүм (2009) Квазимодо
# Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Зайгуулынхан
# Би ч гэсэн жаргамаар байна (2010) - Нөхөр 
# Оролмаа (2011) - Сандагдорж
# [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Ану]] хатан (2011) - Галдмаа баатар 
# Цэцэрлэгт учирсан хоёр (2012) - Фёдор Кузмыч
# Гамлет (2013) - Гамлет
# Кихот ноён (2013) - Гахайчин
# Норовын намтар (2013) - Захирал 
# Ромео Жульетта (2016) - Лоренцо лам 
# Царцаа намжил (2017) - Номын багш 
# Фауст (2018) - Фауст 
# Бүсгүйн зурвас (2019) - Архай сайд 
# Анна Каренина (2020) - Левин
# Тамгагүй Төр (2020-иод он) - 

=== Дэлгэцийн дүр ===

#[[Ноён Солиот]] - Баяр (2002)
# [[Орхидос|Орхидос 1]] - Сүхээ (2009)
# Орхидос 2 - Сүхээ (2010)
# [[Хайрлаагүй амь]] - Сүлдээ (2010)
# [[Эзэнгүй бөгж]] (2011)
# [[Амьдрах тасалбар]] - Эрка (2009)
# [[Нар сарны зааг]] - Сэнгээ (2011)
# Удирдагч - Хангал (1998)
# [[Хоёр амь|Хоёр амь - Галаа]] (2017)
# Анчид - (2015)
#2000 - Манж жанжин (2019)
#Үргээлэг 1 - Тогтох (2014)
#Үргээлэг 2 - Тогтох (2016)
#Дурлалын золиос - Зураач 
#Сэтгэлийн дуудлага 
#Дэв (2010)
#Чингис хаан (Англи-Монгол хамтарсан) - Бэлгүтэй (2000-аад он)
#Сая километр - Аав (2009)
#Торлогдсон хайр - туслах найруулагч
#Амин дэнс - туслах найруулагч
#[[Үл таних эмэгтэй]] - Ананд (2011)
#Бөртэ чоно ([[Япон]] Монголын хамтарсан) - Хачиун 
#Найзууд - гол дүр
#Яллагч - Дэмчигсүрэн (2017)
#Гадны Нөлөөгүй - Азжаргал (2022)
#Зура 1 - Отгонбаатар (2020)
#Зура 2  - Отгонбаатар (2022)                                                                        
#Boss of boss - Том ах (2017) 
#Трио - Лам (2023)
#Тархи баригч - (2022)
#Сүүн замын сахиул - Хүдэр (2019)
#Эрдэнэсийн өв - Инженер (2020)
#Хөх тавилан - Нөхөр (2022)
#Сүрэг мэдэх эрхгүй Түүх - (2022)
#Богд хаан - Ханддорж ван
#Чин Ван Ханддорж - Ханддорж ван (2019)
#Амьдрал - Зураач (2018)
#Солонго Үүл - (2019)
#Монголын Сүүлчийн Эзэн хаан 1-р анги - Чин ван ханддорж (2021)
#Restart - (2023)
#Аавын охин (2026)
#Үхлийн Тойрог - (2026)
#Овгор - Барига (2026)
'''Тоглосон Телевизийн Олон ангит кинонууд;''' 

1. Босго Тотго - (2013)

2. Ээж - (2023)

2. Хавтаст хэрэг 1-р бүлэг - Хошууч Тулга (2022)

3. Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг - Хошууч тулга (2024)

4. No rules 3 History - (2025)

5. Хараал хүрсэн хот - Эрдэнэбат (2026)

=== Тоглосон клипүүд ===
1. Free zone хамтлагийн Миний нулимсыг салхи арчина дуу

2. Дуучин Оюунбилэг                                

3. Дуучин Дашдондогийн Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж жүжгийн дуу

4. Дуучин С.Жавхлангийн Зүүдэнд уяатай аав

5. Дуучин Б.Жаргалсайханы Эрхүүгийн хавар

6. Дуучин Алтанцэцэгийн Дурлалын золиос киноны дуу

7. Дуучин Алтанцэцэгийн Антигона жүжгийн дуу

8. Чоно хамтлагийн Залуу нас

9.  Дуучин Сэрчмаа, ВХ нарын Нууц амраг чинь болъё жүжгийн дуу

10.Дуучин Сэрчмаагийн Дурлахыг хориглоно жүжгийн дуу

11. Ган-Эрдэнэ, Маралжингоогийн Хайрын виз  жүжгийн дуу

12. Хайрын дурсамж Дөрвөн улирал

13. Хайрын дурсамж Уучил хайрт минь

14. Хайрын дурсамж Санаандгүй учрал

15. Хайрын дурсамж [[Шүтээн (Монгол кино)|Шүтээн]]

16. Дуучин Т.Ариунаа Үггүй мордсон чи минь

17. Драм-4, Халиун Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе жүжгийн дуу

18. Дуучин Ө.Уянга Амьдрал чиний төлөө жүжгийн дуу

19. Дуучин Анхаа, Халиун нарын Лусын дагина жүжгийн дуу

20. Жүжигчидийн дуулсан Гол дүрийн амрагууд жүжгийн дуу

21. Дуучин Ө.Уянга-ын Ээжээ ... жүжгийн дуу

22. Дуучин Хэрлэн Эр хүн болгож өгөөч жүжгийн дуу

23. Хоёр амь киноны дуу

=== Радио телевизийн жүжгийн дүрүүд ===
1. С.Жаргалсайхан “Хаан түүх” 1,2,3 телевизийн жүжиг - Аанд 

2. Д.Мягмар “Найрын ширээний ууц”  - Галжав 

3. Д.Мэндсайхан “Ээжээ” Жүжиг DVD бичлэг

4. Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” DVD бичлэг

5. Шар толгой “Саран хөхөө” DVD бичлэг

6. К.Людвиг “Гол дүрийн амрагууд” DVD бичлэг

7. В.Хюго “Парисын Дарь-Эхийн сүм”  DVD бичлэг

8. Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” DVD бичлэг

9. С.Жаргалсайхан “Нууц амраг чинь болъёо” DVD бичлэг

10. Д.Төрбат “Харц хатан” DVD бичлэг

11. Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” DVD бичлэг

12. Х.Пинтер “ Өчигдөр” DVD бичлэг

13. В.Красногоров “Яаж амьдрах юм бэ?” DVD бичлэг       

=== Оролцон тоглосон дурсамж, тайлан тоглолтууд ===
1. Соёлын тэргүүний ажилтан жүжигчин С.Дамдины тайлан тоглолт

2. Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт

3. Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт

4. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэнгийн тайлан тоглолт

5. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан – Өлзийн тайлан тоглолт

6. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт

7. Ардын жүжигчин Д.Чимид – Осорын дурсамж тоглолт

8. Төрийн соёрхолт, Гавъяат жүжигчин Н.Сувдын тайлан тоглолт Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт

5. Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт

6. Ардын жүжигчин Д.Мэндбаярын тайлан тоглолт

7. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан-Өлзийн тайлан тоглолт

8. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт

9. СТА Дамдин “Сөгдөн амьдарснаас сөрж үх” тайлан тоглолт

10. Төрийн хошой шагналт Д.Намдаг “Дурсамж” тоглолт

11. Бөмбөгөр ногооны дуудлага

12. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардийн жүжигчин Ц.Гантөмөр “Хүний мөр, миний мөр” тайлан тоглолт

13. СТА, найруулагч Ч.Түвшин “Хайрын тайз” тайлан тоглолт

14. Ардын жүжигчин, [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|УГЗ]], найруулагч Б.Мөнхдорж “Театр, жүжиг, би” тайлан тоглолт

15. УГЗ, найруулагч Б.Баатар “Атга нөж” тайлан тоглолт

16. “Алтан үе” дурсамж тоглолт (2005-2018)

17. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Сэтгэлээс ургасан дүрүүд”  тайлан тоглолт (2005)

18. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Шавийн эрдэм багшаас”  тайлан тоглолт (2010)

19. УГЗ, найруулагч Н.Ганхуяг “Эрчүүдээ баярлуулцгаач” тайлан тоглолт

20. Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран тайлан тоглолт

21. УГЖ Б.Жаргалсайхан тайлан тоглолт

22. Ардын жүжигчин С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн

23. УГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт

23. Г.Доржсамбуу найруулагч агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт

=== Бие даасан уран бүтээлүүд ===
1.”Хайрын дурсамж” цомог /1990-ээд оны дууны/

2.”Бүсгүй чамд” цомог 

3.”Хайрын дурсамж” тоглолт /хөгжимт/

4.”Бүсгүй чамд” тоглолт 

5. “Хайрын дурсамж” театрчилсан ион концерт 2006 он

6. УГЖ У.Уранчимэгтэй хамтран “Парисын Дарь-Эхийн сүм” жүжгийн дуу

7.дуучин Халиунтай хамтран “Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе” жүжгийн дуу, 

=== Оролцсон олон улсын наадам, фестивал, аялан тоглолт ===
1. Литва улсад болсон хүүхдийн жүжгийн фестивал “Алунгоо эх” Бүгнүүтэй (2002)

2. ОХУ-ын Буриад улсын Улан-Үдэ хотод “Алтан сэрэг” фестивал

3. Солонгосын Масан хотын олон улсын театрын фестивалд “Хаан угсаа” ханхүү (2002)

4. Солонгосын Масан хотноо “Сэндэр охин” баяны хүү (2003)

5. Англи, Ирланд улсад ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан “Хайрын дурсамж” тоглолт (2007)

6. АНУ-д амьдарч буй монголчуудад зориулан“Хайрын дурсамж” тоглолт (2008) онд тоглосон

7. УДЭТ-ын аялан тоглолтын хүрээнд 2002 оноос хойшхи аялан тоглолтууд (21 аймаг)

8. Европын холбооны улсуудаар Драм-4 хамтлагийн “Бүсгүй чамд” тоглолт (2015)

9. БНСУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан Драм-4 хамтлагаараа “Бүсгүй чамд” тоглолт (2018) 

== Гавьяа шагнал ==

* 2004 онд Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх жүжгийн Франсуа Пернины дүрээр “Гэгээн Муза I ” наадмын Шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал
* 2006 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
* 2013 онд Алтангадас одон
* 2011 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийн Нөхрийн дүрээр “Гэгээн Муза VIII” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын Шилдэг жүжигчин шагнал
* 2012 онд “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Хан улсын элчийн дүрээр “Гэгээн Муза IX” наадмын Шилдэг эрэгтэй туслах  дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал
* 2013 онд “Гамлет” жүжгийн Гамлетийн дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал
* 2019 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон 
* 2021 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин

== Эх сурвалж ==
*https://web.archive.org/web/20210510144727/http://drama.mn/artist?id=9

{{DEFAULTSORT:Болд-Эрдэнэ, Сугарын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
__FORCETOC____INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>cue08dk3e2jiofxgbplmliqriz3mkbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маккаби Тел-Авив (хөлбөмбөгийн баг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34936</id>
    <revision>
      <id>872601</id>
      <parentid>820836</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2176" sha1="35gfm0kuk5794ztu6s9400ejf7kbb4i" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб 
| clubname = Маккаби Тел Авив
| current  = 
| image    = 
| fullname = Моадон Кадурегел Маккаби Тел Авив
| nickname = 
| founded  = 1906 он
| ground   = [[Блумфилд цэнгэлдэх хүрээлэн|Блумфилд]]
| capacity = 29.400
| chairman = {{CAN|Ziel=Митчел Голдхар}}
| manager  = 
| coach    = {{SRB|Ziel=Владимир Ивич}}
| league   = Израилын Хөлбөмбөгийн Дээд Лиг
| season   = 2025/26
| position = '''3.'''
| website  = http://www.maccabi-tlv.co.il/
| pattern_la1   = _maccabi1920h
| pattern_b1    = _maccabi1920h
| pattern_ra1   = _maccabi1920h
| pattern_sh1   = _maccabi1920h
| pattern_so1   = _maccabi1920h
| leftarm1      = FFFF00
| body1         = 0000FF
| rightarm1     = FFFF00
| shorts1       = FFFF00
| socks1        = FFFF00
| pattern_la2   = _maccabi1920a
| pattern_b2    = _maccabi1920a
| pattern_ra2   = _maccabi1920a
| pattern_sh2   =
| pattern_so2   =
| leftarm2      = 000055
| body2         = 000055
| rightarm2     = 000055
| shorts2       = 000055
| socks2        = 000055
| pattern_la3   = _maccabi1920t
| pattern_b3    = _maccabi1920t
| pattern_ra3   = _maccabi1920t
| pattern_sh3   =
| pattern_so3   =
| leftarm3      = FFFFFF
| body3         = FFFFFF
| rightarm3     = FFFFFF
| shorts3       = FFFFFF
| socks3        = FFFFFF
}}
'''Моадон Кадурегел Маккаби Тел Авив''' ([[Еврей хэл|еврей хэлээр]]: מועדון כדורגל מכבי תל אביב; – ''Маккаби Тел Авив хөлбөмбөгийн клуб'') — [[Израил]] улсын [[Тел-Авив]] хотын [[хөлбөмбөгийн клуб]].

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Maccabi Tel Aviv FC|Маккаби Тел Авив}}
* [http://www.maccabi-tlv.co.il/ Хөлбөмбөгийн клубийн албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Израилын хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Тел-Авивын спортын клуб]]
[[Ангилал:1906 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>35gfm0kuk5794ztu6s9400ejf7kbb4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стеван Йоветич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45085</id>
    <revision>
      <id>872604</id>
      <parentid>743960</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7011" sha1="ss4wehs7zy3h124qwbg3w13igk1lovj" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                         = Стеван Йоветич
 |уугуул нэр                  =
 |зураг                 = Iran vs. Montenegro 2014-05-26 (161).jpg
 |хэмжээ                     = 260px
 |тайлбар        = 
 |хоч                   = Jo-Jo (Йо-йо)
 |мэндэлсэн огноо               = [[1989]] оны [[11 сарын 2]]
 |мэндэлсэн газар              = [[Холбооны Бүгд Найрамдах Югослав Улс|ХБНЮУ]], [[Подгорица]]
 |иргэншил                = {{Далбаа Черногори|20px}} [[Черногори]]
 |өндөр                       = 185
 |жин                         = 79
 |байрлал                    = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]]
 |одоогийн баг               = {{Далбаа Англи|20px}} [[Манчестер Сити]]
 |дугаар                      = 35
 |залуучуудын багууд            = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2000—2003|{{Далбаа Холбооны Бүгд Найрамдах Югослав Улс|20px}} [[Младост Подгорица]]|
 |2003—2006|{{Далбаа Серби ба Черногори|20px}} [[Партизан Белград|Партизан]]|}}
 |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал
 |2005—2006|{{Далбаа Серби ба Черногори|20px}} [[Партизан Белград|Партизан]]|2 (0)
 |2006—2008|{{Далбаа Серби|20px}} [[Партизан Белград|Партизан]]|49 (13)
 |2008—2013|{{Далбаа Итали|20px}} [[Фиорентина (хөлбөмбөгийн баг)|Фиорентина]]|116 (59)
 |2013—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Манчестер Сити]]|13 (5)}}
 |шигшээ     = {{хөлбөмбөгийн замнал
 |2007|{{Далбаа Черногори|20px}} Черногори (21-)|6 (2)
 |2007—одоо|{{Далбаа Черногори|20px}} [[Монтенегрогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Черногори]]|30 (12)}}
 |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 8 сарын 25
 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 5 сарын 26
}}
'''Стеван Йоветич''' ({{Lang-me|Стеван Јоветић/Stevan Jovetić}}; ''[[1989]] оны [[11 сарын 2|арваннэгдүгээр сарын 2-нд]] [[Подгорица|Титоград]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Черногори]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Манчестер Сити]]» болон [[Черногорийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Черногорийн шигшээд]] [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог.

== Замнал ==
«[[Партизан Белград|Партизан]]» багт 19-хөн настайдаа ахлагчаар дэвшсэн&lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/story/0,19528,11835_3161171,00.html Partizan deny Jovetic deal]. Skysports.com (18 February 2008). Retrieved on 8 January 2012.&lt;/ref&gt; Йоветичийг [[2008]] оны [[5 сарын 10|тавдугаар сарын 10-нд]] [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Сери А-гийн]] «[[Фиорентина (хөлбөмбөгийн баг)|Фиорентина]]» 8 сая фунтээр элсүүлэв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://goal.com/en/news/711/fiorentina/2008/05/10/690916/fiorentina-announce-jovetic-signing |title=Fiorentina Announce Jovetic Signing |access-date=2014-08-26 |archive-date=2009-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003021402/http://goal.com/en/news/711/fiorentina/2008/05/10/690916/fiorentina-announce-jovetic-signing |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[2013]] оны [[7 сарын 19|долоодугаар сарын 19-нд]] [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] «[[Манчестер Сити]]» багтай 22 саяар «[[Фиорентина (хөлбөмбөгийн баг)|Фиорентина]]» Йоветичээр наймаалцав.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23369164 &quot;Manchester City: Stevan Jovetic completes move from Fiorentina&quot;] BBC Sport. 19 July 2013. Retrieved 19 July 2013.&lt;/ref&gt; Тэр [[9 сарын 14|есдүгээр сарын 14-нд]] «[[Сток Сити|Сток Сититэй]]» (0:0) анхны тоглолтоо хийсэн&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23999231 &quot;Stoke 0–0 Manchester City&quot;] BBC Sport. 14 September 2013. Retrieved 17 September 2013.&lt;/ref&gt; бол [[9 сарын 24|есдүгээр сарын 24-нд]] [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|лигийн цомд]] «[[Уиган Атлетик|Уиган Атлетиктай]]» тоглоход (5:0) анхны гоолоо оруулсан.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24122130 &quot;Manchester City 5–0 Wigan&quot;] BBC Sport. 24 September 2013. Retrieved 24 September 2013.&lt;/ref&gt; 

== Амжилт ==
{{Далбаа Серби|20px}} '''[[Партизан Белград|Партизан]]'''

* [[Сербийн хөлбөмбөгийн лиг|Сербийн аварга]]: 2008
* [[Сербийн хөлбөмбөгийн цом|Сербийн цомын эзэн]]: 2008

{{Далбаа Англи|20px}} '''[[Манчестер Сити]]'''
* [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн аварга]]: [[2013/2014 оны Английн хөлбөмбөгийн лиг|2014]]
* [[Хөлбөмбөгийн лигийн цом (Англи)|Лигийн цомын эзэн]]: 2014

;Хувийн
* Черногорийн шилдэг хөлбөмбөгчин: 2009&lt;ref&gt;[http://www.championat.ru/football/news-380517.html Йоветич признан лучшим игроком Черногории]&lt;/ref&gt;

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
* [http://youtube.com/watch?v=D85RdqCFplM Йоветичийн танилцуулга]
* [http://weltfussball.de/spieler_profil/stevan-jovetic/1/ Профайл - weltfussball.de]
* [https://web.archive.org/web/20140923091022/http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur29852.html Профайл - lequipe.fr]

{{Montenegro-footy-bio-stub}}
{{Манчестер Сити багийн бүрэлдэхүүн}}
{{DEFAULTSORT:Йоветич, Стеван}}
[[Ангилал:Монтенегрогийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]]
[[Ангилал:Партизан Белград багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Фиорентина багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]]
[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монтенегрочууд]]</text>
      <sha1>ss4wehs7zy3h124qwbg3w13igk1lovj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашийн Дамба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51311</id>
    <revision>
      <id>872687</id>
      <parentid>748924</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12497" sha1="skxeaqyoyia1ecv4qhcv1ata1l6fdq2" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
|image=Dashiin Damba circa 1950s.png
|caption=Д.Дамба. 1940-1950-д оны үеэр.
|office=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга
|term_start=1954 оны 4 сарын 4
|term_end=1958 оны 11 сарын 22
|predecessor=Юмжаагийн Цэдэнбал
|successor=[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
|term_start1=1938 оны 7 сарын 4
|term_end1=1940 оны 4 сарын 8
|predecessor1=
|successor1=Юмжаагийн Цэдэнбал
|citizenship={{MGL3}}
|party=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|birth_date=1908 оны 3-р сарын 29
|birth_place=[[Түшээт хан аймаг]], [[Ар Монгол]], [[Манж Чин гүрэн]]&lt;br&gt;{{small|(одоогийн [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Тэшиг сум]])}}
|death_date=1989 он&lt;br&gt;(80-81 насалсан)
|death_place=
|resting_place=
|spouse=
|children=
|alma_mater=
}}

'''Дашийн Дамба''' (1908 оны 3-р сарын 29-нд [[Булган]] аймгийн [[Тэшиг сум]]анд төрсөн - 1989 онд нас барсан) - [[Монгол|Монголын]] төрийн зүтгэлтэн, [[БНМАУ]]-ын анхны [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын дарга]], Монгол Ардын Хувьсгалт Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга зэрэг албыг хашиж байсан.  

== Намтар ==
Эцэг нь адуучин Бизьяагийн Даш (нутгийн олон &quot;Дух&quot; Даш гэдэг байсан), эх Цэрмаа нар юм. Б.Даш, Цэрмаа нар том нь охин Надмидын Умбаа, хүү Чүлтэмжамц, Дамба, отгон хүү Лувсандагва гээд 4 хүүхэд төрүүлжээ. 

Д.Дамба билгийн тооллын ХҮ жарны шар бич жил буюу 1908 оны хаврын тэргүүн сарын шувтаргаар (03 дугаар сарын 29) Төмрөн харуулын нутагт (Одоогийн Булган аймгийн Тэшиг сум) эцэг Даш, эх Цэрмаагийн насан залууд хувь тохион мэндэлжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2018-10-09 |title=АРДЫН ТӨРИЙН НЭРТ ЗҮТГЭЛТЭН Д.ДАМБА |url=http://bulgan.bulgan.khural.mn/n/123956 |access-date=2026-10-06 |website=bulgan.bulgan.khural.mn}}&lt;/ref&gt; Дамбыг бага байхад нь эцэг Даш харуулын албанд мордоход эх нь хүүхдүүдээ харж, өсгөсөн байна. Дамба хүүг 8 нас хүрмэгц эцэг нь Дашдорж заланд хадаг барьжномын шавь болгосон байна. Дамба хүү бичиг үсэг сурч, &quot;Оюун түлхүүр&quot;, &quot;Шидэт хүүрийн үлгэр&quot;,&quot;Цагаан шувууны үлгэр&quot; ном судрыг уншиж, дөрвөн аргын тоо бодож, сампин цохиж суржээ.

Тэрээр 1927 онд 19 нас хүрч [[Булган аймаг|Булган]] хан уулын хошууны эвлэлийн товчлох хорооны галч, зарлага зэрэг ажил хийжээ. Удалгүй засаг дарга нь түүнийг бичээч болгоод удалгүй 1928 онд сумын нарийн бичгийн даргаар томилсон байна. 

Тэрээр 1930 оны 6-р сард Булган хан уулын хошууны залуучуудын эвлэлийн хорооны даргаар сонгогдсон байна. Мөн онд тэрээр [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 1931 онд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] Эвлэлийн хорооны дарга болжээ. 1931-1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]] дарах тусгай отрядын туслах комиссараар  томилогдсон Дамба энэхүү бослогыг дарахад оролцож байжээ. 

Тэрээр бослого дарсаны дараа 1932 оны 11-р сард Улаанбаатарт ирээд тусгай хорооны Намын хорооны даргаар ажилласан байна.

1933-1937 он хүртэл Д.Дамба Ардын цэргийн 1-р морьт хорооны улс төрийн удирдагч, цэргийн тээх нэвтрүүлэх хороонд дивизион батальоны комиссараар ажилласан байна.               

1937 онд [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] даргаар томилогдсон байна.

Улс төрийн курс, намын шинэ хүчний дээд сургуулийг төгссөн. [[МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга]], [[МАХН-ын Төв Хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга]], [[БНМАУ]]-ын анхны [[Ардын Их Хурлын дарга]], АИХ-ын Тэргүүлэгч гишүүн зэрэг албыг хашиж байлаа. 

1939 оны долдугаар сард Д.Дамбыг МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгож, тэр өдрөө Намын Төв Хорооны тэргүүлэгчдийн хурлаар Улаанбаатар хотын намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар батлагдсан байна. Энэ үеэс 20 жилийн турш МАХН-ын удирдах дээд албан тушаалыг хашиж, Монгол оронд шинэ цагийн аж үйлдвэрийг бий болгох, худалдаа, тээврийн шинэ салбарыг хөгжүүлэх, халдварт өвчинд баригдсан ард түмнээ эрүүлжүүлэх, сонгуулийн системийг шинэчлэх, халхын голын дайны үед ч цэрэг дайчдад иргэдээс бэлэг цуглуулах ажлыг зохион байгуулах, улсын үйлдвэр, аж ахуйн газруудыг дэлхийн дайны үеийн нөхцөлд зохицуулан удирдах, ард түмний бэлэглэлийн Төв Комиссын ажлыг идэвхижүүлж, Зөвлөлтийн ард түмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах  үйлсэд авъяас чадвараа харуулж, жинтэй хувь нэмэр оруулсан  билээ. 

1954 онд Д.Дамба Намын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон. Өнөөгийн Монголын хөгжлийн суурийг тавих их бүтээн байгуулалтын он жилүүдэд МАН-ын төв байгууллагыг удирдаж, шинэ Монголыг бий болгох үйлсэд оройлон зүтгэж байсан хүн юм.  Тухайлбал, 21 аймагт улсын авто өртөөг 180 гаруй автомашинтай байгуулжээ. Мөн Наушка-Улаанбаатарын 400 км өргөн царигтай төмөр зам тавих, гурилын үйлдвэр, мах комбинат, [[Зүүнбаян|Зүүнбаянд]] нефть боловсруулах үйлдвэр байгуулах зэрэг энх цагийн бүтээн байгуулалтад гар бие оролцож явсан аж.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Д.Дамбын хөшөөний нээлт боллоо – NewsWall |url=http://newswall.mn/?p=9836 |access-date=2026-10-06 |website=newswall.mn |language=}}&lt;/ref&gt; 

Түүнчлэн тухайн цаг үед Монгол Улс 700 мянган хүн амтай, дийлэнх нь нэн ядуу, бичиг үсэгт тайлагдаагүй, бэлчээрийн мал аж ахуйгаас өөр амьжиргааны эх үүсвэргүй, өвчин эмгэг бүхий,  буурай орны нэг байхад Д.Дамбын санаачилгаар Зөвлөлтөөс хүн амыг эрүүлжүүлэх болон арьс өнгө, сүрьеэ өвчнийг эмчлэх экспедиц ажиллуулан, хүн амаа эрүүлжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмрээ оруулж байжээ.

Д.Дамба хоёр хөрш их гүрний ашиг сонирхол, хүчний нөлөөний тэнцвэрийг барьж, адил тэгш авч үзэж, харилцан ашигтай түншлэлийг эрхэмлэн, заяа төөргөөр хаяа нийлсэн ард түмнүүдийн хоорондын уламжлалт харилцаа, сайн хөршийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхийн төлөө хүчин чармайлт гаргаж байжээ. Хятадад үл итгэх баримжааг сөрж [[БНХАУ]]-тай хэвийн найрсаг харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж, тэмүүлж байсан байдаг.

ЗХУКН-ын Төв Хорооны ХХ их хуралд оролцсон МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Д.Дамба тэргүүтэй хүмүүс Монголд ирэнгүүт 1956 оны 4 дүгээр сард МАХН-ын Төв хорооны IV бүгд хурлыг хуралдуулж, [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсанг]] шүүмжлэн, нэг хүнийг тахин шүтсэний улмаас хувьсгалт хуулийг зөрчиж байсан явдлыг нарийвчлан шалгаж илрүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 

1958 онд Д.Дамбыг МАХН-ын ТХ-ны II бүгд хурлын шийдвэрээр ажлаас нь халж, нутаг заажээ. Д.Дамба нам, төрийн өндөр албан тушаалаас зайлуулагдсаны дараа [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Их-Уул сум (Хөвсгөл)|Их-уул сумын]] Мал аж ахуйн машинт станцыг удирдаж, хэдхэн жилийн дотор ажлыг нь өөд татаж, үнэнхүү авьяаслаг зохион байгуулагч болохоо харуулж байв. Дараа нь Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн орлогч захирлаар 15 жил ажилласан билээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Төр, нийгмийн зүтгэлтэн Дашийн Дамбын мэндэлсний 90 жилийн ойг 1998 оны 7 дугаар сард Булган аймагт тэмдэглэх тухай Засгийн газрын Захирамж гарч байжээ.  

== Нэмэлт мэдээлэл ==

* [[Ёндонгийн Отгонбаяр|Отгонбаяр, Ё]]. (2017) Дашийн Дамба. Улаанбаатар: Нэпко хэвлэлийн газар.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Отгонбаяр |first=Ёндонгийн |title=Дашийн Дамба |date=2017 |publisher=Нэпко хэвлэлийн газар |isbn=978-99978-51-20-8 |edition=Анхны хэвлэл |series=Түүхэн эрхмүүдийн цадиг |location=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}{{Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга}}
{{DEFAULTSORT:Дамба, Дашийн}}
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Булганыхан]]
[[Ангилал:Тэшигийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>skxeaqyoyia1ecv4qhcv1ata1l6fdq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын газар нутгийн санаархал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51882</id>
    <revision>
      <id>872638</id>
      <parentid>872030</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18143" sha1="kcaaeszorkmgendyc3xc4d6321a21hc" xml:space="preserve">[[Файл:Чин улс.png|thumb|400px|Чин гүрний хил хязгаарыг БНХАУ-ын харьцуулсан байдал]]
[[Хятад|НХАУ байгуулагдсаны эхэн үед зарим хөрш орнуудтай түүхэн хилийн маргаантай байсан. Хоёр талын олон удаагийн хэлэлцээрийн дараа Хятад улс хөрш орнуудынхаа дийлэнх хэсэгтэй хилийн заагийг тогтоож, хэмжилт хийж дуусгасан. Одоогийн байдлаар Хятад улс цөөн хэдэн хөрш орнуудтай хилийн маргаантай байгаа бөгөөд түүхийн хувьд эдгээр маргааны зарим нь хилийн маргаан, зэвсэгт мөргөлдөөн болж өргөжсөн. Хятад улс холбогдох нутаг дэвсгэрт маргаангүй бүрэн эрхтэй бөгөөд санал зөрөлдөөнийг хэлэлцээр, зөвлөлдөх замаар шийдвэрлэхийг шаардаж байна. Холбогдох бүх талууд хил орчмын бүс нутагт мөргөлдөөнийг зохицуулж, энх тайван, тогтвортой байдлыг хамтран хамгаалахад үүрэг хүлээдэг.]]

== Шийдвэрлэсэн маргаанууд == 
===Дундад азийн улсуудтай маргаантай газар нутгууд ===
Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгаад тусгаарласан Дундад Азийн Казахстан, Киргизстан, Тажикстан, Туркменстан, Укбекстан зэрэг улсууд 1991 оноос хойш Хятад улсад зарим зурвас газруудаа алдсан. Казахстан улс маргаантай хэсгийн газраасаа 407 км.кв нутгийг, Киргизстан 12 км.кв нутгаа өгчээ. Харин тусгаар тогтносон даруйдаа иргэний дайнд нэрвэгдэн улс төр, эдийн засгийн хувьд маш хүнд байдалд орсон Тажикстан Маркансу гол, Памирын нуруун дахь Сарыгол уулс орчмын 1358 км. кв нутгийг Хятадуудад өгч, газар нутгийн маргаанаа эцэслэсэн. Хятадууд142 мянган км. кв нутаг дэвсгэртэй тус улсаас 28 мянган км. кв нутгийг нь түүхэн болон бусад нотлох баримтын дагуу өөрийн газар нутаг гээд өгөхийг шаардаж байсан ч хэлэлцээрийн явцад ийнхүү бууруулж авчээ. 

====Тажикстан====
{{гол|Хятад Тажикстаны маргаантай газар нутгууд}}
Нутаг дэвсгэрийн маргааны түүхэн уг сурвалж нь 19 дүгээр зууны үеэс эхэлдэг. Тухайн үед хүч нь суларсан байсан Манж Чин гүрэн, колончлолоо Ази руу идэвхитэй тэлж байсан Хаант Орос улсуудын ашиг сонирхол энэ бүсэд тулжээ. Хил тогтоолт Хаант Оросын давамгайллаар өндөрлөж Манжийн тал сэтгэл дундуур үлдсэн.

Энэ асуудал 100 гаруй жил үргэлжилж ЗХУ-ын үед ч шийдэж чадаагүй юм. Харин 1990-ээд оны үед ЗХУ бутарснаар олон салангид бие даасан улсууд бий болж хилийн маргааныг шийдвэрлэхэд Хятадад илүү хялбар болсон байна.

Нөгөө талаас БНХАУ нь өөрийн хамгийн тогтворгүй эмзэг бүс нутаг болох Шинжаантай залгадаг хилийнхээ асуудлыг яаралтай тодорхой болгож авах сонирхолтой байжээ.

Иймээс Казахстан, Киргизстан улсуудтай маргааныг шийдвэрлэснийхээ дараа 2011 оны нэгдүгээр сард Тажикстан улстай 1877 оноос хойш тодорхойгүй байсан Памирын уулсын бүс дэх хилийн зурвасыг асуудлыг өрийн асуудалтай уяолуулдан шахалт үзүүлэн тохиролцож чадсан байна.

Тохиролцооны дүнд 1358 хавтгай дөрвөлжин км нутаг БНХАУ-ын харъяанд орсон түүхтэй. Тажикстаны гадаад хэргийн сайдын мэдээлснээр энэ нутаг нь Хятадтай маргаантай байсан нийт газрын 5.5 хувь болж байгаа аж.

===БНХАУ, Мьянмарын маргаантай газар нутгууд ===
БНХАУ-ын дөнгөж байгуулагдсаны дараа Ардын чөлөөлөх арми нь Бирмд үүрлэсэн Гоминданы үлдэгдлийг бут цохихоор тус улсын нутагт цөмрөн ороод буцаж гараагүй байна.  Үүнийг Бирмийн эрх баригчид удаа дараа шаардсан боловч цэргээ гаргаагүй учир 1955 онд цэргийн хүчээр хөөн гаргахаар дайн хийжээ. Шинээр байгуулагдсан БНХАУ-ыг олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлөх зорилготой Хятадууд Бирмээс цэргээ гаргаж газар нутгийн шинэ хэлэлцээр байгуулжээ. Түүний дараа Хятад улс Бирмийн Качин хэмээх газрыг Өмнөд Төвдийн нэг хэсэг үзэж маргаан дэгдээж үүнийгээ одоо ч үргэлжлүүлж байна.

== Өнөөдрийн БНХАУ-ын хилийн маргаантай газар нутгууд ==
[[Файл:Territory dispute of China 2020.png|thumb|260px|2020 онд Хятадын газар нутгийн маргаан]]
===Тайванийн асуудал ===
{{гол|Тайвань}}

БНХАУ байгуулагдах хүртэл албан ёсоор Хятад улсад багтаж байсан Тайвань арал эдүгээ тус улсын хувьд маргаантай газар нутаг байдаг. 1949 онд БНХАУ байгуулагдахын өмнөхөн коммунистуудад шахагдсан Чан Кай Ши тэргүүтэй Гоминданыхан Тайвань арал руу зугатаж очин БНХУ-г  байгуулсан түүхтэй.
1949 оноос хойш Тайваний асуудал БНХАУ-ын хувьд байнгын маргаантай байсаар ирсэн.Тус улс нь 10 гаруй жил Хятадыг НҮБ-д төлөөлж байсан. Эдүгээ харин Тайвань арал эх газрын бүрэн хараат улс хэмээгдэж газрын зураг дээр Хятадтай адил өнгөөр тэмдэглэгдэх болсон. БНХАУ сүүлийн хэдэн жил Тайвань бол Хятадынх гэдгийг дэлхий нийтэд ойлгуулах томоохон шийдвэрүүдийг гаргасаар ирсэн. Тайвань арлынхны хувьд эх газрын Хятадын нэг хэсэг нь Монгол Улс болон Оросын автономит Тува улс мөн хэмээн эдүгээ ч иймэрхүү газрын зураг хэвлэн тараасаар байдаг.

=== Өмнөд Хятадын тэнгис дэх маргаантай газар нутгууд ===
Хятадын өмнөд хэсэгт тэнгисийн эрэг дагуу оршдог бүлэг  хэдэн арал байдаг.Тэдгээр арал болон ойр орчмынх нь газар нутгийг Өмнөд Хятадын далайн бүс хэмээн хятадууд ярьдаг. Гэвч тухайн бүс нутаг дахь бусад улс орнууд ч өөр өөрсдийн хэлээр тэрхүү нутгийг нэрлэж хилийн маргаанд оролцдог.
Энд Вьетнам, Малайз, Бруней, Филиппин гээд Зүүн Өмнөд Азийн хэд хэдэн улсын эрх ашиг огтлолцож байдаг газар болох Спартли арлууд, Параселийн арлууд болон Тонкийн булан оршино. Вьетнам, Хятад хоёр 1979 онд эдгээрээс болоод жижиг  хэмжээний дайн хүртэл хийж байсан. Энэхүү газрын ойролцоох усан доор ихээхэн хэмжээний байгалийн хий, газрын тосны нөөц байдаг бол усанд нь их хэмжээний загас агнуурын нөөц бий. Түүхчид, судлаачид ч энд тогтоосон хилийн зурвасын талаарх ойлголтыг нэг мөр болгож чаддаггүй ажээ. Энэ орчмыг аль нэг улс нь өөрийн эзэмшилдээ багтаахын тулд 100 гаруй жилийн турш маргалдсаар байгаа ба сүүлийн хэдэн жил БНХАУ бусдыгаа давамгайлахыг оролдож байна.

===БНХАУ, Вьетнамын маргаантай газар нутгууд ===
Вьетнам, Хятад улсын хооронд Өмнөд Хятадын тэнгисийн Парсел болон Спратлиарлын арлын эзэмшлийн асуудлаар олон жилийн турш маргаантай.  БНХАУ сүүлийн жилүүдэд энэ арлуудаас болон  Филиппинтэй болон бусад улстай хилийн маргаан өрнүүлсэн.
Филиппин улс БНХАУ-ыг НҮБ-д мэдүүлж заргалдаад байгаа юм. Эдийн засгийн хувьд өдөр ирэх бүр хүчирхэгжсээр байгаа Хятад Улс сүүлийн жилүүдэд хилийн маргаан будилааны хэргийг байнга өдүүлж, олон улсыг хамарсан маргаан мэтгэлцээн, тулгаралтыг өрнүүлэх болоод байна. 

===БНХАУ, Японы маргаантай газар нутгууд ===
БНХАУ болон Японы хооронд Өмнөд Хятадын тэнгист байдаг Сэнкаку олтригийн бүлэг арлуудыг тойрсон маргаантай. Хоёр талаасаа үе үе тус арал дээр өөрсдийн улсын туг далбаагаа мандуулснаас болж, хоёр улсад нэгнийгээ эсэргүүцсэн жагсаал цуглаан болж, улангассан зарим нь бусдын  эд зүйлс, бизнест хохирол учруулах үйлдлүүд хийсээр ирлээ. Иймэрхүү асуудлаас болоод хоёр улс хоорондоо эсэргүүцлийн ноот бичиг солилцохоос эхлээд заримдаа цэрэг, зэвсэг ч хэрэглэх шахдаг.
Энэхүү Япончуудын Сенкакү гэдэг арлыг Америкчууд мэдэлдээ байлгаж байгаад 1971 онд Япончуудад өгсөн. 

===БНХАУ, Энэтхэгийн маргаантай газар нутгууд ===
Хятад, Энэтхэг хоёр улс аль хэдийнээс л хил дагуух газар нутаг дээрээ маргалдсаар ирсэн. Тус хоёр улс газрын нутгийн маргаанаас болж хэд хэдэн удаа зэвсэгт мөргөлдөөнд орж,1961-1962 онд бүр дайн хийгээд авсан. Энэхүү маргааны гол учиг нь Британийн колончлогчдын 1914 оны үед Энэтхэг, Хятадын хил орчимд татсан “Мак Махоны шугам” гэгчээс болдог байна.
Хятадууд “Энэ шугамыг татсанаараа энэтхэгчүүд анхнаасаа Хятадын мэдэлд байсан Өмнөд Төвдийн нутгийг авсан” гэж гомдоллодог. Энэхүү шугамын дагуу 700 км үргэлжилдэг нутгийг манайх  гэж маргалдсаар ирсэн. Энэ нь 80 мянган км. кв нутаг дэвсгэр гэсэн үг ажээ.ЭнэтхэгийнУттараханд, Ладах, Араначал-Прадеш, Жамму, Кашмир зэрэг мужид Хятадууд үе үе нэвтэрдэг. 

===БНХАУ, Бутаны маргаантай газар нутгууд ===
Хятад, Энэтхэгийн дунд Гималайн уулс дунд оршдог Бутан улс нь газрын нутгийн хувьд жижигхэн. БНХАУ бутанд Хятадын 270 км.кв “нутаг” бий хэмээн  шаарддаг байна. Бутан улс газар нутгаар жижиг болохоор ямар ч байсан газраа өгөх эрхгүй гэдэг ажээ. Тиймээс ч тус улс Хятадтай залгадаг хилээ хаан, өмнөд хөрш Энэтхэг улстай бүх талаар хамтран ажиллах бодлого хэрэгжүүлдэг байна.

== БНХАУ-ын санаархаж байгаа газар нутгууд ==
* Тайваний олон улсын эрх

== Мөн үзэх ==
* [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]]
* [[Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд]]
* [[Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Жаланашколь нуурын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]]

== Судалгааны бүтээл ==
* Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он.
* Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он.
* Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство &quot;Казахстан&quot;. Алма-Ата, 1975г.

== Эх сурвалжууд ==
* [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе]
* [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем]
* {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}}
* ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152].
* [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)]
* д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004)
* [https://web.archive.org/web/20160304111753/http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников]
* В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова https://web.archive.org/web/20140407081802/http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710
* [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти]

==Зүүлтүүд==

==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Гадаад холбоос==
*[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas]
*[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website]
*[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969]
*[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969]

{{DEFAULTSORT:Хятадын газар нутгийн санаархал}}
[[Ангилал:Хятадын түүх]]
[[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Хятадын хилийн мөргөлдөөнүүд]]
[[Ангилал:Хятадуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:БНХАУ-ын оролцсон дайн тулаан]]</text>
      <sha1>kcaaeszorkmgendyc3xc4d6321a21hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Давид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53554</id>
    <revision>
      <id>872689</id>
      <parentid>812968</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3426" sha1="nx02s50kavoomxa2m2vgmhnxkm0fzir" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[File:King David, the King of Israel.jpg|thumb|Давид]]

'''Давид хаан  '''(еврей. דָּוִד&amp;#x200E;  — ''«хайрт»'') Иудизмын Христ шашны үнэнхүү чин сүсэгт шүтлэгтэн, эртний [[Израил]]ын хаадын нэг бөгөөд алдарт [[Соломон хаан]]ы эцэг юм. Давид нь Голиатыг ялснаараа алдаршсан байна. Давид нь Библийн судар дээрх Рутийн зээ хүү, Иессигийн хүү.

Библид бичсэнээр тэрээр нийт 40 жил хаанчилсан: долоон жил зургаан сар нийслэл Хеброн хоттой Иудей улсын хаан, дараа нь 33 жил нийслэл Иерусалим хоттой Израилийн арван хоёр овгийн нэгдсэн хаант улсын хаан байв. Тэрээр Давид угсааг үндэслэгч байжээ.

Христийн [[Шинэ Гэрээ|Шинэ Гэрээний]] дагуу Давидын удам угсааны Мессиа аль хэдийн гарч ирсэн бөгөөд энэ бол [[Есүс Христ]] (Давидын Хүү гэж нэрлэгддэг) юм.

Израилын ард түмнээс тодорсон анхны хаан Саулын жанжин байсан бөгөөд Саулын гүнж Михалтай гэрлэсэн. Саул хаан насан эцэслэсний дараа тэмцэл өрнүүлж, эхлээд Иудагийн хаанаар өргөмжлөгдөж дараа нь олны дэмжлэгийг авч бүх Израилын хаан ширээнд 40 жил хаанчилсан. Давид хаан цэргийн гарамгай жанжин байсан төдийгүй тэр үеийн хөрш зэргэлдээ улсууд болох Филист, Амалекчуудтай хийсэн удаа дараагийн дайн тулаанд давамгай ялалт байгуулж байжээ.
Хэдийгээр алдартай хаан байсан ч гэсэн тэрээр маш муухай хар царайтай шаргал үстэй нэгэн байсан ба түүнийг зурсан нэг ч зураг байдаггүй гэдэг. Давид хаан нэгэн түүхээс хуваалцахад Израилын анхны хаан Саул Эзэн бурханы тушаалыг зөрчиж, улмаар бузар муу ёрын сүнс буюу сатан диаволд автагдаж сэтгэл санаа нь ихээхэн тогтворгүй болсон үед даруу төлөв ухаалаг сэргэлэн Бурханд итгэх итгэл үнэмилээр дүүрэн Давид хүүгийн босоо ятгаар тоглох уянгалаг чимээнээр бага ч болов тайвширч тайван унтдаг байжээ.

{{commonscat|David (Biblical figure)}}

[[Ангилал:Давид| ]]
[[Ангилал:Израилын хан]]
[[Ангилал:Уянгын шүлэгч]]
[[Ангилал:Босоо ятгачин]]
[[Ангилал:Исламын бошиглогч]]
[[Ангилал:МЭӨ 11-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:МЭӨ 10-р зуунд өнгөрсөн]]


{{bio-stub}}</text>
      <sha1>nx02s50kavoomxa2m2vgmhnxkm0fzir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дархлаа судлал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56886</id>
    <revision>
      <id>872676</id>
      <parentid>802710</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7281" sha1="lcje4zazq7zindnxku4vqu7jkr0lrze" xml:space="preserve">{{Хянах}}
== Дархлаа судлал буюу иммунологи ==

=== '''Дархлаа  тогтолцооны нийтлэг шинж''' ===
Бидний хүрээлэн буй орчин тоо томшгүй олон эмгэгтөрөгчдийг \[[вирус]], [[Нян|бактери]], [[мөөгөнцөр]], [[эгэл биетэн]], [[шимэгчид]]\ агуулж байдаг. Эмгэгтөрөгч биед халдварлах, өвчлүүлэх эсэх нь түүний эсрэг тэмцэж буй дархлаа тогтолцооны идэвхээс шууд шалтгаална. Эмгэгтөрөгчид янз бүрийн замаар биед нэвтрэх ба халдвар тус бүрт тохирсон дархлааны урвал өрнөх шаардлагатай болдог. Хүний биеийг гадна дотор талаас нь битүү хучиж байдаг [[арьс]], [[салст]] нь ихэнх халдварын эсрэг үр дүнтэй хориг болдог ба зарим нянгууд гэмтээгүй арьсаар нэвтэрч чаддаг байна. Хэдий тийм боловч ихэнх нянгууд хоол боловсруулах ба шээс бэлгийн замын салст бүрхэвчээр дамжин халдварладаг. Зарим нь хамар , залгиур , уушгийг халдварлуулах ба зарим төрлийн бактери, вирус  тухайлбал: [[Дархлалын олдмол хомсдол|ХДХВ]] \[[HIV]]\ , [[Хумхаагийн шумуул|хумхаа]] \[[Хумхаа]]\, гепатитын\\ вирус нь цусаар халдварлана.Дархлаа тогтолцооны язгуур үүрэг нь эмгэгтөрөгчийг биеэс зайлуулах , ингэснээр бие махбодид  учруулж болзошгүй хөнөөлийг бууруулахад чиглэгдэнэ. Хүний бие махбодын бүтцийн гол бүрдэл нь  полипептид буюу уураг байдаг. Ихэнх уургийн амин хүчлийн дараалал бодгаль бүрд ялгаатай байх бөгөөд энэ ялгааг тухайн хүний эсийн бөөмд байх [[Хромосом|хромосомын]] үндсэн бодис болох полимер бүтэцтэй [[Нүклейн хүчил|нүклейн хүчлийн]] \[[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]]-ийн\ дараалал нөхцөлдүүлж өгнө. Дархлаа тогтолцоо нь энэ ялгааг танин мэдрэх гайхамшигт чанартай бөгөөд өөрийн уургийн эсрэг үл үйлчлэх , харь уургийг \жишээлбэл: бактери, вирус\ таньж зайлуулдаг юм.Мөн биемахбодийн эд эс мөнх амьдардаггүй өөрийн удмын  материалд программчлагдсан мэдээллийн дагуу тодорхой хугацааны дараа үхэхээр \[[Апоптоз|апоптозод]] өртөхөөр\ бүтээгдсэн байдаг. Ингэж үхсэн эд эсийг бие махбодоос зайлуулах үүргийг мөн л дархлаа тогтолцоо хийж гүйцэтгэдэг. Өөрөөр хэлбэл , дархлаа тогтолцоо нь бие махбодийн оршин тогтнохын үндэс болсон удмын хувьд нөхцөлдсөн дотоод орчны антигений тэнцвэрт байдлыг хангадаг.

== Төрөлхийн ба өвөрмөц  дархлаа ==
[[Дархлаа тогтолцооны бүтэц, үйл ажиллагааны онцлог|Дархлаа тогтолцоо]] нь өнөөгийн хөхтөн амьтанд байгаа шиг хоорондоо маш нарийн уялдаа холбоотой, уян хатан зохицуулагатай хамгаалалтын механизмуудын цогцолбор болон хөгжихэд [[эволюци]] хөгжилийн 400 сая жил шаардагдсан гэж үздэг. Дархлаа тогтолцоо нь удмын хувьд нөхцөлдсөн дотоод орчны антигений тэнцвэрт байдлыг хангах үүргээ [[Дархлааны хариу урвал|дархлааны хариу урвалын]] тусламжтай гүйцэтгэдэг. Аливаа дархлааны хариу урвал нь: 1рт  эмгэгтөрөгч болон бусад харийн биетийг таних 2рт тэдгээрийг устгах, биеэс зайлуулах гэсэн үндсэн үйлээс бүрдэнэ.

'''Дархлааны хариу урвалийг ерөнхийд нь 2 хуваана:''' 
* Төрөлхийн буюу байгалийн 
* Олдмол буюу өвөрмөц
'''Төрөлхийн буюу байгалийн дархлаа:''' [[Антигенд]] тухайлсан өвөрмөц чанаргүй . Төрөлхийн дархлаа нь тухайн эмгэгтөрөгч давтан халдварлахад түүнд тохирч хувирч чаддаггүй байдаг. Төрөлхийн дархлааны урвалын эсэд [[моноцит]], полиморф бөөмт [[нейтрофил]] , [[макрофаг]] . Эдгээр эсүүд нь нянтай холбогдон , залгиж  устгадаг. Залгиур эсүүд нянгийн янз бүрийн хэсгүүдтэй өвөрмөц бусаар холбогдох чадвартай. Өөрөөр хэлбэл нян бүрийг таньж, холбогдох механизм ижил. Залгиур эсүүд  халдварын эсрэг хамгаалалтын эхний шатанд үйлчилдэг. 

'''Олдмол буюу өвөрмөц дархлаа:'''  Тодорхой нэг антигенд өвөрмөц чанартай, эмгэгтөрөгч давтан халдварлахад түүнд тохирч улам боловсронгуй болж хувирч чаддаг байна. Өөрөөр хэлбэл өвөрмөц дархлааны хариу урвалын үед тухайн антигенд өвөрмөц санамжийн эсүүд \[[memory cell]]\ үүсэх ба эмгэгтөрөгч дахин халдварлахаас үр дүнтэй хамгаалж чадна. Тухайлбал: сахуугийн халдвар, салхин цэцгийн халдварын дараа насан туршийн дархлаа тогтоно. Өвөрмөц дархлааны хариу урвалын эсэд [[лимфоцит]] юм. Лимфоцит нь [[цус]] , эдэд байршиж эсийн гаднах болон эсийн доторх эмгэгтөрөгчийн аль алиныг өвөрмөцөөр таньдаг.


[[Ангилал:Анагаахын мэргэжлийн салбар]]
[[Ангилал:Дархлаа судлал| ]]


{{Med-stub}}</text>
      <sha1>lcje4zazq7zindnxku4vqu7jkr0lrze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс барилга</title>
    <ns>10</ns>
    <id>62046</id>
    <revision>
      <id>872649</id>
      <parentid>871941</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14636" sha1="eksx32doqjea3mazzt1kjltowf29o2o" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| aboveclass  = fn org
| headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}}
| title       = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;div style=&quot;font-weight:bold; text-align:center;&quot;&gt;Building details&lt;/div&gt;}}
| above       = {{if empty|{{{name|}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| imagestyle = text-align: center
| captionstyle = text-align: center
| image1     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption1   = {{{logo_caption|}}}

| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}
| caption2   = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| image3     = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |mark    = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}}
 |marksize= 7
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}}
 |width   = {{{pushpin_mapsize|}}}
}} |&lt;!-- else if map_type is blank
--&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}&lt;!-- end if map_type
--&gt;}}
| caption3   = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |&lt;!-- leave blank --&gt;| {{{map_caption|}}} }}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}
| caption4 = {{{map_caption|}}}

| image5   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker = building
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
  | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area
}}

| label1    = Хуучин нэр
|  data1    = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}
| class1    = nickname

| label2    = Бусад нэр
|  data2    = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}}
| class2    = nickname

| label3    = Нэрийн гарал
|  data3    = {{{etymology|}}}

| label4    = Зочид буудлын сүлжээ
|  data4    = {{{hotel_chain|}}}

| header5   = Өндрийн дээд амжилт

|  data6    = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}
    |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}&lt;!--
   --&gt; {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} 
        |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}}
        |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}&lt;!--
   --&gt;}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}}
    }}

| label7    = Өмнөх
|  data7    = {{{highest_prev|}}}

| label8    = Дараах
|  data8    = {{{highest_next|}}}

| header9   = Ерөнхий мэдээлэл

| label10   = Төлөв
| class10   = category
|  data10   = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}}
| built | completed | finished
| complete = Дууссан
| destroyed  = Сүйрсэн
| demolished = Нураагдсан
| on hold    = Царцсан
| incomplete | unfinished
| under construction = Баригдаж буй
| cancelled | canceled
| never built = Баригдаагүй
| topped out
| topped-out  = Дээд цэгтээ хүрсэн
| planned
| proposed    = Санал болгосон
| approved    = Approved
| #default    = {{{status|}}}
}}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }}

| label11   = Төрөл
|  data11   = {{{building_type|}}}
| class11   = category

| label12   = Архитектурын&lt;br&gt;хэв маяг
|  data12   = {{{architectural_style|}}}
| class12   = category

| label13   = Ангилал
|  data13   = {{{classification|}}}
| class13   = category

| class14   = label
| label14   = Байршил
|  data14   = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}}

| label18   = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]]
|  data18   = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}}

| label19   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data19   = {{{grid_position|}}}

| label20   = Өндөрлөг
|  data20   = {{{altitude|}}}

| label21   = Одоогийн байрлагчид
|  data21   = {{{current_tenants|}}}

| label22   = Named for
|  data22   = {{{namesake|}}}

| label23   = Барьсан огноо
|  data23   = {{{years_built|}}}

| label24   = Groundbreaking
|  data24   = {{{groundbreaking_date|}}}

| label25   = Барьж эхэлсэн
|  data25   = {{{construction_start_date|}}}

| label26   = Барьж дууссан
|  data26   = {{{construction_stop_date|}}}

| label27   = Topped-out
|  data27   = {{{topped_out_date|}}}

| rowclass28= note
| label28   = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }}
|  data28   = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }}

| label29   = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%&lt;.*%&gt;|3=|4=%s|5=}}}}}}&gt;{{#time:U}} |Opening|Нээгдсэн}}|Нээгдсэн}}|Opening}}
|  data29   = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}}

| label30   = Inaugurated
|  data30   = {{{inauguration_date|}}}

| label31   = Relocated
|  data31   = {{{relocated_date|}}}

| label32   = Шинэчлэлт
|  data32   = {{{renovation_date|}}}

| label33   = Closed
|  data33   = {{{closing_date|}}}

| rowclass34= note
| label34   = Destroyed
|  data34   = {{{destruction_date|}}}

| label35   = Нураагдсан
|  data35   = {{{demolished_date|}}}

| label36   = Өртөг
|  data36   = {{{cost|}}}

| label37   = Renovation cost
|  data37   = {{{ren_cost|}}}

| label38   = Client
|  data38   = {{{client|}}}

| label39   = Эзэмшигч
|  data39   = {{{owner|}}}

| label40   = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}}
|  data40   = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}}

| label41   = Affiliation
|  data41   = {{{affiliation|}}}

| header42  = Өндөр

| label43   = Өндөр
|  data43   = {{{height|}}}

| label44   = Architectural
|  data44   = {{{architectural|}}}

| label45   = Үзүүр
|  data45   = {{{tip|}}}

| label46   = Антенны орой
|  data46   = {{{antenna_spire|}}}

| label47   = Дээвэр
|  data47   = {{{roof|}}}

| label48   = Дээд давхар
|  data48   = {{{top_floor|}}}

| label49   = Ажиглалтын цэг
|  data49   = {{{observatory|}}}

| header50  = Хэмжээ

| label51   = Diameter
|  data51   = {{{diameter|}}}

| label52   = Circumference
|  data52   = {{{circumference|}}}

| label53   = Weight
|  data53   = {{{weight|}}}

| label54   = Бусад хэмжээс
|  data54   = {{{other_dimensions|}}}

| header55  = Техникийн мэдээлэл

| label56   = Structural system
|  data56   = {{{structural_system|}}}
| class56   = category

| label57   = Material
|  data57   = {{{material|}}}
| class57   = category

| label58   = Size
|  data58   = {{{size|}}}

| label59   = Давхар
|  data59   = {{{floor_count|}}}

| label60   = Суурь талбай
|  data60   = {{{floor_area|}}}

| label61   = Лифт
|  data61   = {{{elevator_count|}}}

| label62   = Grounds
|  data62   = {{{grounds_area|}}}

| header63  = Зураг төсөл ба барилга

| label64   = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}
|  data64   = {{{architect|}}}

| label65   = Архитектурын фирм
|  data65   = {{{architecture_firm|}}}

| label66   = Хөгжүүлэгч
|  data66   = {{{developer|}}}

| label67   = Инженер
|  data67   = {{{engineer|}}}

| label68   = Бүтцийн инженер
|  data68   = {{{structural_engineer|}}}

| label69   = Services engineer
|  data69   = {{{services_engineer|}}}

| label70   = Civil engineer
|  data70   = {{{civil_engineer|}}}

| label71   = Other designers
|  data71   = {{{other_designers|}}}

| label72   = Quantity surveyor
|  data72   = {{{quantity_surveyor|}}}

| label73   = Ерөнхий гүйцэтгэгч
|  data73   = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}}

| rowclass74 = note
| label74    = Awards and prizes
|  data74    = {{{awards|}}}

| label75    = Designations
|  data75    = {{{designations|}}}

| label76    = Known for
|  data76    = {{{known_for|}}}

| header77  = Renovating team

| rowclass78 = note
| label78   = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}}
|  data78   = {{{ren_architect|}}}

| label79   = Renovating firm
|  data79   = {{{ren_firm|}}}

| label80   = Engineer
|  data80   = {{{ren_engineer|}}}

| label81   = Structural engineer
|  data81   = {{{ren_str_engineer|}}}

| label82   = Services engineer
|  data82   = {{{ren_serv_engineer|}}}

| label83   = Civil engineer
|  data83   = {{{ren_civ_engineer|}}}

| label84   = Other designers
|  data84   = {{{ren_oth_designers|}}}

| label85   = Quantity surveyor
|  data85   = {{{ren_qty_surveyor|}}}

| label86   = Main contractor
|  data86   = {{{ren_contractor|}}}

| rowclass87 = note
| label87   = Awards and prizes
|  data87   = {{{ren_awards|}}}

| header88  = Other information

| label89   = Seating type
|  data89   = {{{seating_type|}}}

| label90   = Seating capacity
|  data90   = {{{seating_capacity|}}}

| label91   = Number of stores
|  data91   = {{{number_of_stores|}}}

| label92   = Number of anchors
|  data92   = {{{number_of_anchors|}}}

| label93   = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}}
|  data93   = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}}

| label94   = Number of suites
|  data94   = {{{number_of_suites|}}}

| label95   = Number of restaurants
|  data95   = {{{number_of_restaurants|}}}

| label96   = Number of bars
|  data96   = {{{number_of_bars|}}}

| label97   = Facilities
|  data97   = {{{facilities|}}}

| label98   = Parking
|  data98   = {{{parking|}}}

| label99   = Public transit access
|  data99   = {{{public_transit|}}}

| header100 = Вэбсайт

|  data101  = {{{website|}}}

| header102 = _BLANK_

|  data103  = {{{nrhp|}}}
|  data104  = {{{embedded|}}}
|  data105  = {{{module|}}}

| header106 = Эшлэл
|  data107  = {{{references|}}}

| belowstyle = {{{belowstyle|}}}
| below     = {{{footnotes|}}}
}}&lt;!-- end of infobox

--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | pushpin_map | pushpin_caption | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}&lt;!--
--&gt;{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox building]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
| caption; image_caption
| alt; image_alt
| alternate_names; alternate_name 
| est_completion; completion_date 
| opened_date; opening_date 
| governing_body; landlord; operator 
| main_contractor; main_contractors 
| number_of_units; number_of_rooms 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eksx32doqjea3mazzt1kjltowf29o2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872650</id>
      <parentid>872649</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14644" sha1="d35ki3uvq3gs8qtmmzyo3t871xyu5yy" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| aboveclass  = fn org
| headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}}
| title       = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;div style=&quot;font-weight:bold; text-align:center;&quot;&gt;Building details&lt;/div&gt;}}
| above       = {{if empty|{{{name|}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| imagestyle = text-align: center
| captionstyle = text-align: center
| image1     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption1   = {{{logo_caption|}}}

| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}
| caption2   = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| image3     = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |mark    = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}}
 |marksize= 7
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}}
 |width   = {{{pushpin_mapsize|}}}
}} |&lt;!-- else if map_type is blank
--&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}&lt;!-- end if map_type
--&gt;}}
| caption3   = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |&lt;!-- leave blank --&gt;| {{{map_caption|}}} }}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}
| caption4 = {{{map_caption|}}}

| image5   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker = building
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
  | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area
}}

| label1    = Хуучин нэр
|  data1    = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}
| class1    = nickname

| label2    = Бусад нэр
|  data2    = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}}
| class2    = nickname

| label3    = Нэрийн гарал
|  data3    = {{{etymology|}}}

| label4    = Зочид буудлын сүлжээ
|  data4    = {{{hotel_chain|}}}

| header5   = Өндрийн дээд амжилт

|  data6    = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}
    |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}&lt;!--
   --&gt; {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} 
        |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}}
        |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}&lt;!--
   --&gt;}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}}
    }}

| label7    = Өмнөх
|  data7    = {{{highest_prev|}}}

| label8    = Дараах
|  data8    = {{{highest_next|}}}

| header9   = Ерөнхий мэдээлэл

| label10   = Төлөв
| class10   = category
|  data10   = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}}
| built | completed | finished
| complete = Дууссан
| destroyed  = Сүйрсэн
| demolished = Нураагдсан
| on hold    = Царцсан
| incomplete | unfinished
| under construction = Баригдаж буй
| cancelled | canceled
| never built = Баригдаагүй
| topped out
| topped-out  = Дээд цэгтээ хүрсэн
| planned
| proposed    = Санал болгосон
| approved    = Approved
| #default    = {{{status|}}}
}}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|Дээд цэгтээ хүрсэн}} }} }}

| label11   = Төрөл
|  data11   = {{{building_type|}}}
| class11   = category

| label12   = Архитектурын&lt;br&gt;хэв маяг
|  data12   = {{{architectural_style|}}}
| class12   = category

| label13   = Ангилал
|  data13   = {{{classification|}}}
| class13   = category

| class14   = label
| label14   = Байршил
|  data14   = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}}

| label18   = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]]
|  data18   = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}}

| label19   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data19   = {{{grid_position|}}}

| label20   = Өндөрлөг
|  data20   = {{{altitude|}}}

| label21   = Одоогийн байрлагчид
|  data21   = {{{current_tenants|}}}

| label22   = Named for
|  data22   = {{{namesake|}}}

| label23   = Барьсан огноо
|  data23   = {{{years_built|}}}

| label24   = Groundbreaking
|  data24   = {{{groundbreaking_date|}}}

| label25   = Барьж эхэлсэн
|  data25   = {{{construction_start_date|}}}

| label26   = Барьж дууссан
|  data26   = {{{construction_stop_date|}}}

| label27   = Topped-out
|  data27   = {{{topped_out_date|}}}

| rowclass28= note
| label28   = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }}
|  data28   = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }}

| label29   = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%&lt;.*%&gt;|3=|4=%s|5=}}}}}}&gt;{{#time:U}} |Opening|Нээгдсэн}}|Нээгдсэн}}|Opening}}
|  data29   = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}}

| label30   = Inaugurated
|  data30   = {{{inauguration_date|}}}

| label31   = Relocated
|  data31   = {{{relocated_date|}}}

| label32   = Шинэчлэлт
|  data32   = {{{renovation_date|}}}

| label33   = Closed
|  data33   = {{{closing_date|}}}

| rowclass34= note
| label34   = Destroyed
|  data34   = {{{destruction_date|}}}

| label35   = Нураагдсан
|  data35   = {{{demolished_date|}}}

| label36   = Өртөг
|  data36   = {{{cost|}}}

| label37   = Renovation cost
|  data37   = {{{ren_cost|}}}

| label38   = Client
|  data38   = {{{client|}}}

| label39   = Эзэмшигч
|  data39   = {{{owner|}}}

| label40   = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}}
|  data40   = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}}

| label41   = Affiliation
|  data41   = {{{affiliation|}}}

| header42  = Өндөр

| label43   = Өндөр
|  data43   = {{{height|}}}

| label44   = Architectural
|  data44   = {{{architectural|}}}

| label45   = Үзүүр
|  data45   = {{{tip|}}}

| label46   = Антенны орой
|  data46   = {{{antenna_spire|}}}

| label47   = Дээвэр
|  data47   = {{{roof|}}}

| label48   = Дээд давхар
|  data48   = {{{top_floor|}}}

| label49   = Ажиглалтын цэг
|  data49   = {{{observatory|}}}

| header50  = Хэмжээ

| label51   = Diameter
|  data51   = {{{diameter|}}}

| label52   = Circumference
|  data52   = {{{circumference|}}}

| label53   = Weight
|  data53   = {{{weight|}}}

| label54   = Бусад хэмжээс
|  data54   = {{{other_dimensions|}}}

| header55  = Техникийн мэдээлэл

| label56   = Structural system
|  data56   = {{{structural_system|}}}
| class56   = category

| label57   = Material
|  data57   = {{{material|}}}
| class57   = category

| label58   = Size
|  data58   = {{{size|}}}

| label59   = Давхар
|  data59   = {{{floor_count|}}}

| label60   = Суурь талбай
|  data60   = {{{floor_area|}}}

| label61   = Лифт
|  data61   = {{{elevator_count|}}}

| label62   = Grounds
|  data62   = {{{grounds_area|}}}

| header63  = Зураг төсөл ба барилга

| label64   = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}
|  data64   = {{{architect|}}}

| label65   = Архитектурын фирм
|  data65   = {{{architecture_firm|}}}

| label66   = Хөгжүүлэгч
|  data66   = {{{developer|}}}

| label67   = Инженер
|  data67   = {{{engineer|}}}

| label68   = Бүтцийн инженер
|  data68   = {{{structural_engineer|}}}

| label69   = Services engineer
|  data69   = {{{services_engineer|}}}

| label70   = Civil engineer
|  data70   = {{{civil_engineer|}}}

| label71   = Other designers
|  data71   = {{{other_designers|}}}

| label72   = Quantity surveyor
|  data72   = {{{quantity_surveyor|}}}

| label73   = Ерөнхий гүйцэтгэгч
|  data73   = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}}

| rowclass74 = note
| label74    = Awards and prizes
|  data74    = {{{awards|}}}

| label75    = Designations
|  data75    = {{{designations|}}}

| label76    = Known for
|  data76    = {{{known_for|}}}

| header77  = Renovating team

| rowclass78 = note
| label78   = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}}
|  data78   = {{{ren_architect|}}}

| label79   = Renovating firm
|  data79   = {{{ren_firm|}}}

| label80   = Engineer
|  data80   = {{{ren_engineer|}}}

| label81   = Structural engineer
|  data81   = {{{ren_str_engineer|}}}

| label82   = Services engineer
|  data82   = {{{ren_serv_engineer|}}}

| label83   = Civil engineer
|  data83   = {{{ren_civ_engineer|}}}

| label84   = Other designers
|  data84   = {{{ren_oth_designers|}}}

| label85   = Quantity surveyor
|  data85   = {{{ren_qty_surveyor|}}}

| label86   = Main contractor
|  data86   = {{{ren_contractor|}}}

| rowclass87 = note
| label87   = Awards and prizes
|  data87   = {{{ren_awards|}}}

| header88  = Other information

| label89   = Seating type
|  data89   = {{{seating_type|}}}

| label90   = Seating capacity
|  data90   = {{{seating_capacity|}}}

| label91   = Number of stores
|  data91   = {{{number_of_stores|}}}

| label92   = Number of anchors
|  data92   = {{{number_of_anchors|}}}

| label93   = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}}
|  data93   = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}}

| label94   = Number of suites
|  data94   = {{{number_of_suites|}}}

| label95   = Number of restaurants
|  data95   = {{{number_of_restaurants|}}}

| label96   = Number of bars
|  data96   = {{{number_of_bars|}}}

| label97   = Facilities
|  data97   = {{{facilities|}}}

| label98   = Parking
|  data98   = {{{parking|}}}

| label99   = Public transit access
|  data99   = {{{public_transit|}}}

| header100 = Вэбсайт

|  data101  = {{{website|}}}

| header102 = _BLANK_

|  data103  = {{{nrhp|}}}
|  data104  = {{{embedded|}}}
|  data105  = {{{module|}}}

| header106 = Эшлэл
|  data107  = {{{references|}}}

| belowstyle = {{{belowstyle|}}}
| below     = {{{footnotes|}}}
}}&lt;!-- end of infobox

--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | pushpin_map | pushpin_caption | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}&lt;!--
--&gt;{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox building]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
| caption; image_caption
| alt; image_alt
| alternate_names; alternate_name 
| est_completion; completion_date 
| opened_date; opening_date 
| governing_body; landlord; operator 
| main_contractor; main_contractors 
| number_of_units; number_of_rooms 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d35ki3uvq3gs8qtmmzyo3t871xyu5yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872651</id>
      <parentid>872650</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14619" sha1="a00pwfxc3t5uznlv1c44dnxegi9x2rf" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| aboveclass  = fn org
| headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}}
| title       = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;div style=&quot;font-weight:bold; text-align:center;&quot;&gt;Building details&lt;/div&gt;}}
| above       = {{if empty|{{{name|}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| imagestyle = text-align: center
| captionstyle = text-align: center
| image1     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption1   = {{{logo_caption|}}}

| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}
| caption2   = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| image3     = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |mark    = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}}
 |marksize= 7
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}}
 |width   = {{{pushpin_mapsize|}}}
}} |&lt;!-- else if map_type is blank
--&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}&lt;!-- end if map_type
--&gt;}}
| caption3   = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |&lt;!-- leave blank --&gt;| {{{map_caption|}}} }}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}
| caption4 = {{{map_caption|}}}

| image5   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker = building
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
  | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг
}}

| label1    = Хуучин нэр
|  data1    = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}
| class1    = nickname

| label2    = Бусад нэр
|  data2    = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}}
| class2    = nickname

| label3    = Нэрийн гарал
|  data3    = {{{etymology|}}}

| label4    = Зочид буудлын сүлжээ
|  data4    = {{{hotel_chain|}}}

| header5   = Өндрийн дээд амжилт

|  data6    = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}
    |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}&lt;!--
   --&gt; {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} 
        |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}}
        |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}&lt;!--
   --&gt;}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}}
    }}

| label7    = Өмнөх
|  data7    = {{{highest_prev|}}}

| label8    = Дараах
|  data8    = {{{highest_next|}}}

| header9   = Ерөнхий мэдээлэл

| label10   = Төлөв
| class10   = category
|  data10   = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}}
| built | completed | finished
| complete = Дууссан
| destroyed  = Сүйрсэн
| demolished = Нураагдсан
| on hold    = Царцсан
| incomplete | unfinished
| under construction = Баригдаж буй
| cancelled | canceled
| never built = Баригдаагүй
| topped out
| topped-out  = Дээд цэгтээ хүрсэн
| planned
| proposed    = Санал болгосон
| approved    = Approved
| #default    = {{{status|}}}
}}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|Дээд цэгтээ хүрсэн}} }} }}

| label11   = Төрөл
|  data11   = {{{building_type|}}}
| class11   = category

| label12   = Архитектурын&lt;br&gt;хэв маяг
|  data12   = {{{architectural_style|}}}
| class12   = category

| label13   = Ангилал
|  data13   = {{{classification|}}}
| class13   = category

| class14   = label
| label14   = Байршил
|  data14   = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}}

| label18   = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]]
|  data18   = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}}

| label19   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data19   = {{{grid_position|}}}

| label20   = Өндөрлөг
|  data20   = {{{altitude|}}}

| label21   = Одоогийн байрлагчид
|  data21   = {{{current_tenants|}}}

| label22   = Named for
|  data22   = {{{namesake|}}}

| label23   = Барьсан огноо
|  data23   = {{{years_built|}}}

| label24   = Groundbreaking
|  data24   = {{{groundbreaking_date|}}}

| label25   = Барьж эхэлсэн
|  data25   = {{{construction_start_date|}}}

| label26   = Барьж дууссан
|  data26   = {{{construction_stop_date|}}}

| label27   = Topped-out
|  data27   = {{{topped_out_date|}}}

| rowclass28= note
| label28   = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }}
|  data28   = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }}

| label29   = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%&lt;.*%&gt;|3=|4=%s|5=}}}}}}&gt;{{#time:U}} |Opening|Нээгдсэн}}|Нээгдсэн}}|Opening}}
|  data29   = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}}

| label30   = Inaugurated
|  data30   = {{{inauguration_date|}}}

| label31   = Relocated
|  data31   = {{{relocated_date|}}}

| label32   = Шинэчлэлт
|  data32   = {{{renovation_date|}}}

| label33   = Closed
|  data33   = {{{closing_date|}}}

| rowclass34= note
| label34   = Destroyed
|  data34   = {{{destruction_date|}}}

| label35   = Нураагдсан
|  data35   = {{{demolished_date|}}}

| label36   = Өртөг
|  data36   = {{{cost|}}}

| label37   = Renovation cost
|  data37   = {{{ren_cost|}}}

| label38   = Client
|  data38   = {{{client|}}}

| label39   = Эзэмшигч
|  data39   = {{{owner|}}}

| label40   = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}}
|  data40   = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}}

| label41   = Affiliation
|  data41   = {{{affiliation|}}}

| header42  = Өндөр

| label43   = Өндөр
|  data43   = {{{height|}}}

| label44   = Architectural
|  data44   = {{{architectural|}}}

| label45   = Үзүүр
|  data45   = {{{tip|}}}

| label46   = Антенны орой
|  data46   = {{{antenna_spire|}}}

| label47   = Дээвэр
|  data47   = {{{roof|}}}

| label48   = Дээд давхар
|  data48   = {{{top_floor|}}}

| label49   = Ажиглалтын цэг
|  data49   = {{{observatory|}}}

| header50  = Хэмжээ

| label51   = Diameter
|  data51   = {{{diameter|}}}

| label52   = Circumference
|  data52   = {{{circumference|}}}

| label53   = Weight
|  data53   = {{{weight|}}}

| label54   = Бусад хэмжээс
|  data54   = {{{other_dimensions|}}}

| header55  = Техникийн мэдээлэл

| label56   = Structural system
|  data56   = {{{structural_system|}}}
| class56   = category

| label57   = Material
|  data57   = {{{material|}}}
| class57   = category

| label58   = Size
|  data58   = {{{size|}}}

| label59   = Давхар
|  data59   = {{{floor_count|}}}

| label60   = Суурь талбай
|  data60   = {{{floor_area|}}}

| label61   = Лифт
|  data61   = {{{elevator_count|}}}

| label62   = Grounds
|  data62   = {{{grounds_area|}}}

| header63  = Зураг төсөл ба барилга

| label64   = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}
|  data64   = {{{architect|}}}

| label65   = Архитектурын фирм
|  data65   = {{{architecture_firm|}}}

| label66   = Хөгжүүлэгч
|  data66   = {{{developer|}}}

| label67   = Инженер
|  data67   = {{{engineer|}}}

| label68   = Бүтцийн инженер
|  data68   = {{{structural_engineer|}}}

| label69   = Services engineer
|  data69   = {{{services_engineer|}}}

| label70   = Civil engineer
|  data70   = {{{civil_engineer|}}}

| label71   = Other designers
|  data71   = {{{other_designers|}}}

| label72   = Quantity surveyor
|  data72   = {{{quantity_surveyor|}}}

| label73   = Ерөнхий гүйцэтгэгч
|  data73   = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}}

| rowclass74 = note
| label74    = Awards and prizes
|  data74    = {{{awards|}}}

| label75    = Designations
|  data75    = {{{designations|}}}

| label76    = Known for
|  data76    = {{{known_for|}}}

| header77  = Renovating team

| rowclass78 = note
| label78   = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}}
|  data78   = {{{ren_architect|}}}

| label79   = Renovating firm
|  data79   = {{{ren_firm|}}}

| label80   = Engineer
|  data80   = {{{ren_engineer|}}}

| label81   = Structural engineer
|  data81   = {{{ren_str_engineer|}}}

| label82   = Services engineer
|  data82   = {{{ren_serv_engineer|}}}

| label83   = Civil engineer
|  data83   = {{{ren_civ_engineer|}}}

| label84   = Other designers
|  data84   = {{{ren_oth_designers|}}}

| label85   = Quantity surveyor
|  data85   = {{{ren_qty_surveyor|}}}

| label86   = Main contractor
|  data86   = {{{ren_contractor|}}}

| rowclass87 = note
| label87   = Awards and prizes
|  data87   = {{{ren_awards|}}}

| header88  = Other information

| label89   = Seating type
|  data89   = {{{seating_type|}}}

| label90   = Seating capacity
|  data90   = {{{seating_capacity|}}}

| label91   = Number of stores
|  data91   = {{{number_of_stores|}}}

| label92   = Number of anchors
|  data92   = {{{number_of_anchors|}}}

| label93   = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}}
|  data93   = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}}

| label94   = Number of suites
|  data94   = {{{number_of_suites|}}}

| label95   = Number of restaurants
|  data95   = {{{number_of_restaurants|}}}

| label96   = Number of bars
|  data96   = {{{number_of_bars|}}}

| label97   = Facilities
|  data97   = {{{facilities|}}}

| label98   = Parking
|  data98   = {{{parking|}}}

| label99   = Public transit access
|  data99   = {{{public_transit|}}}

| header100 = Вэбсайт

|  data101  = {{{website|}}}

| header102 = _BLANK_

|  data103  = {{{nrhp|}}}
|  data104  = {{{embedded|}}}
|  data105  = {{{module|}}}

| header106 = Эшлэл
|  data107  = {{{references|}}}

| belowstyle = {{{belowstyle|}}}
| below     = {{{footnotes|}}}
}}&lt;!-- end of infobox

--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | pushpin_map | pushpin_caption | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}&lt;!--
--&gt;{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox building]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
| caption; image_caption
| alt; image_alt
| alternate_names; alternate_name 
| est_completion; completion_date 
| opened_date; opening_date 
| governing_body; landlord; operator 
| main_contractor; main_contractors 
| number_of_units; number_of_rooms 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a00pwfxc3t5uznlv1c44dnxegi9x2rf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардын Их Хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66450</id>
    <revision>
      <id>872681</id>
      <parentid>732151</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="278nsgy7wc01mfjxlvgqpcq44gn53f9" xml:space="preserve">[[Файл:Анхдугаар үндсэн хуулийг хэлэлцэн батласан Улсын анхдугаар их хурал.png|thumb|Анхдугаар үндсэн хуулийг хэлэлцэн батласан Улсын анхдугаар их хурал. 1924 оны 11 дүгээр сар.]]
[[1960 он]]д баталсан [[БНМАУ]]-ын III дахь Үндсэн хуульд тус улсад гагцхүү '''Ардын Их Хурал''' нь хууль тогтоох эрхтэй, төрийн эрх барих дээд байгууллага байх, Ардын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид төрийн эрх барих дээд байгууллага байхаар заасан. Ардын Их Хурал (АИХ) бүх шатны Ардын Депутатуудын Хурлын системийг толгойлон улс орныг төрийн зүгээс удирдах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлж, үйл ажиллагааг нь хянаж удирдан, Үндсэн хууль, бусад хуулиудыг батлах эрх эдэлж байв. АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, орлогч дарга нар, нарийн бичгийн дарга, тэргүүлэгч гишүүд орж байв. АИХ-ын Тэргүүлэгчид АИХ-д ажлаа хариуцан тайлагнах ба түүний эрх хэмжээнд хамаардаг зарим чухал асуудлыг чуулганы чөлөөт цагт шийдвэрлэж байв. Үүний нэг жишээ бол АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар хууль батлаад түүнийгээ дараа нь АИХ-ын чуулганд оруулж баталгаажуулдаг байсан нь АИХ-ын хууль тогтоох үйл ажиллагааг хэлбэрдэхэд хүргэж байв. Түүнчлэн АИХ-д Мандатын комиссоос гадна төлөвлөгөө төсвийн, хуулийн төсөл боловсруулах ба үндэсний асуудлын, хөдөө аж ахуйн, аж үйлдвэрийн, соёл, гэгээрэл, эрүүлийг хамгаалахын болон залуучуудын асуудал эрхлэх зэрэг 10 гаруй байнгын комисс ажиллаж байв.
 
БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 12 дахь удаагийн сонгуулийн II хуралдаан 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг баталснаар түүхэн үүргээ гүйцэтгэж дуусаад үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна.

== БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга нар ==

* [[Гончигийн Бумцэнд]] ([[1951]] оны 7-р сарын 6-[[1953]] оны 9-р сарын 23-ны өдөр)
* [[Сүхбаатарын Янжмаа]] ([[1953]] оны 9-р сарын 23- [[1954]] оны 7-р сарын 7-ны өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* [[Жамсрангийн Самбуу]] ([[1954]] оны 7-р сарын 7- [[1972]] оны 5-р сарын 20-ны өдөр)
* [[Цагаанламын Дүгэрсүрэн]] ([[1972]] оны 5-р сарын 20 - [[1972]] оны 6-р сарын 29-ний өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* [[Сономын Лувсан]] ([[1972]] оны 6-р сарын 29- [[1974]] оны 6-р сарын 11-ний өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] ([[1974]] оны 6-р сарын 11 - [[1984]] оны 8-р сарын 23-ний өдөр)
* [[Нямын Жагварал]] ([[1984]] оны 8-р сарын 23 - [[1984]] оны 12-р сарын 12-ны өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* [[Жамбын Батмөнх]] ([[1984]] оны 12-р сарын 12 - [[1990]] оны 3-р сарын 21-ний өдөр)
* [[Пунсалмаагийн Очирбат]] ([[1990]] оны 3-р сарын 21 - [[1990]] оны 9-р сарын 3-ны өдөр)

[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын их хурал| ]]
[[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>278nsgy7wc01mfjxlvgqpcq44gn53f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>872622</id>
      <parentid>872431</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134361" sha1="gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханбалиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71193</id>
    <revision>
      <id>872647</id>
      <parentid>784523</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zuungar</username>
        <id>90879</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>872647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12441" sha1="e1x7itmnnkyze9np89wbuhnzcq16o8h" xml:space="preserve">[[File:Map of Cambaluk.jpg|thumb|right|Ханбалиг хотын байршил]]
'''Ханбалиг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠨᠪᠠᠯᠢᠭ}}) (мөн '''Хаанбалгас''', '''Ханбалуг''',&lt;ref&gt;[http://encyclopedia.jrank.org/CAL_CAR/CAMBALUC.html Ханбалуг]. : Британника нэвтэрхий толь. 11 дэх хэвлэлт. Лондон 1910–1911, 5-р боть, тал 81.,&lt;/ref&gt; '''Даду''') буюу '''Дайду''' ([[монголоор]]: {{MongolUnicode|ᠲᠠᠶ᠋ᠢᠳᠤ}};  [[хятадаар]]:大都) нь [[Юань улс]]ын [[нийслэл]] хот бөгөөд тухайн үед  [[хаан|их хаан]] [[Хубилай]] хятадад суурин амьдарч байсан учир тэнд байгуулсан аж. [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улсын]] үед ''Жунду'' буюу ''Дундад нийслэл'' нэртэй байсан хотыг [[Чингис хаан]]ы үед [[Монголчууд]] эзлэн, галдан шатааж газрын хөрстэй тэгшилсэн ч, сүүлд ач хүү Хубилай буцаан сэргээн босгосон юм.

== Түүх ==
Чингис хааны отгон хүү [[Тулуй|Тулуйн]] хөвгүүн [[Хубилай хаан|Хубилай]], хаан суудалд суугаад 1260 онд улсын нийслэлийг [[Хархорум|Хархорумаас]] [[Шанду]] руу шилжүүлсэн юм. 1267 онд дахин зарлигдаж, урьдын [[Алтан улс|Алтан улсын]] Дунд нийслэл буюу өнөөгийн Бээжин хотыг улсын нийслэлээр тунхагласан бөгөөд 1272 онд '''Хаанбалгас''' хэмээх алдар хайрласан нь '''Их нийслэл''' гэсэн утгатай Дайду хэмээх хятад нэрийн хамтаар цагийн уртад хэрэглэгдсээр иржээ.

[[Марко Поло]]&lt;nowiki/&gt;гийн &quot;''Орчлонгийн элдэв сонин''&quot; номонд дурьдахдаа:
:''“Жил бүрийн өвлийн арван хоёр, нэг, хоёрдугаар сарыг их хаан Катай орны нийслэл Хаанбалгас хотноо өнгөрөөнө. Энэ хотод түүний асар том орд өргөө байдаг. Дайду хэмээх энэ том хотыг хэрхэн юуны учир барьж байгуулсан бэ? гэвэл Катай хэмээх энэ нутгийн арвин устай их мөрний эрэг дээр эртний түүхт Ханбалик хот орших бөгөөд энэ нэр нь манай хэлээр бол “Бурхдын хот” гэсэн утга санааг илэрхийлж байгаа юм. Гэтэл их хааны зурхайч төлөгч нар Ханбалик хотын иргэд оршин суугчид нэгэн цагт Их Монгол гүрний эсрэг босон тэмцэлдэх юм байна гэж мэргэ төлгөнд бууж байгааг их хаандаа айлтган сонордуулжээ. Зурхайч төлөгчдийн энэ мэргэ их хааныг шинэ хот барьж байгуулах үйл хэрэгт түлхэж, даруй санаа оноогоо хэрэгжүүлэх ажилд шуурхайлуулжээ. Ингээд шинэ хотоо их устай голын нөгөө эрэгт, хуучин хотын зэргэмжээ барьж байгуулсан бөгөөд шинэ хотоо Дайду хэмээн нэрийдсэн амой“''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.tolgoilogch.mn/_dkodu8pj6q |wayback=20171210113313 |text=tolgoilogch.mn: |archiv-bot=2024-07-06 13:25:43 InternetArchiveBot }} ''Их нийслэл Дайду буюу Хаанбалгас хотын хэрэм'', хэлбичгийн ухааны доктор Я.ГАНБААТАР, хандсан 2017-11-29&lt;/ref&gt; 

хэмээн өгүүлсэн байдаг.

[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] шууд удирдлага дор [[Юань улс|Юань улсын]] [[Төвлөн засах яам|Төв засгийн газрын]] шадар сайд [[Лю Бинжун]] гэгч шинэ хотыг барьж байгуулах ажлыг ерөнхийлөн удирдаж, араб угсаатан [[Еэхэдир]] гэгч хааны гол гол орд харшийн зураг төслийг төлөвлөн үйлдсэн байдаг. Хятад эрдэмтэн [[Гуо Шоузин]] тэргүүлэн их хотын усан хангамж, ус сувгийн бүтээн байгуулалтыг удирдаж, Хаанбалгасаас өмнөд Хятадын [[Тунжоу]] хүртэлх хэдэн мянганы урттай Их суваг хэмээх хиймэл голыг барьж байгуулах ажлыг эхлүүлсэн юм. 1285 он гэхэд Хаанбалгас-Дайдугийн гол гол орд харш, өнөөгийн Бээжин хотын төвд орших Бэйхай цэцэрлэгийн орчимд оршиж асан хааны ордон, тэр үед Тай-еэчи, өнөөдөр Бэйхай гэх болсон хиймэл нуур цөөрмийн баруун эрэгт орших Лонфу гун хэмээх хунтайж [[Чингим]] ба бусад хан хөвгүүд, ноёд, хатад, гүнж нарын суух орд харшийг барьж дуусгажээ. Түүнчлэн төрийн гол яамд, албан байгууллагуудын ордон өргөө, Түчэн буюу Шороон хэрэм гэж нэрлэгддэг хотын бэхлэлт хэрэм, Хэнгэрэгт асар, Хонхот асар, Түмэн амгалант сүм буюу өнөөгийн Хубилай хааны Цагаан суваргат сүм зэрэг гол гол барилга байгууламжуудыг барьж дуусгасан юм.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  

Ингээд тэр ондоо хаан бээр зарлиг болж, урьдын [[Алтан улс|Алтан улсын]] Дунд нийслэлийн оршин суугчдыг шинэ нийслэл хотод шилжин суурьшихыг зарлан мэдүүлсэн байна. Дараах хэдэн жилийн туршид хотын доторх орд хар, сүм хийд, Их сувгийн салаа урсгалууд, үр тарианы агуулах зэргийг гүйцээн бариулжээ. Харин 1300-гаад оны эхээр Төрийн хөвгүүдийн сургууль, Күнзийн сүм, Дээдсийн тахилгын сүм, бурхны шашны хэд хэдэн сүм хийд нэмэгдсэн юм. Түүхийн эх сурвалжуудад тэмдэглэгдэн үлдсэн мэдээ баримтаар бол Дайду-Хаанбалгаст нэг зуу гаруй томоохон барилга байгууламж байсан агаад өнөөдөр тэдгээрээс 40 гаруйг нь хаана оршиж байсныг нь тогтоосон бол бас 30 шахам нь бараг бүрэн бүтнээрээ ба дахин сэргээгдсэн байдалтай сүндэрлэж байна.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  

== Хотын бүтэц, зохион байгуулалт ==
Дайду хотын хэрэм нь өмнөөсөө хойд үзүүрээ хүртэл 7.6 км, баруунаасаа зүүн үзүүрээ хүртэл 6.7 км урт, тэгш дөрвөлжин хэлбэртэй байсан бөгөөд эргэн тойрны нийт хэмжээ нь 28.6 км агаад сууриараа 15 м өргөн, дээд хэсгээрээ 3 м өргөн, өндөр нь 10 м байжээ. 

“[[Юань улсын судар]]: '''Газар зүйн тэмдэглэл'''”-д:
: ''Дайду хотын эргэн тойрон нь 60 газар, нийт 11 хаалгатай''” 
гэсэн байдаг. Хотын хэрмийн дөрвөн өнцөгт өндөр харуулын цамхаг байсан бөгөөд 85-140 м тутамд нэг харуул хамгаалалтын асар байжээ. Хэрмийн 11 хаалга нь бүгд чулуу, тоосгоор хийгдсэн, харин хана хэрэм нь элс шороон хэрэм байсан учраас бороо цасанд урсан нурахаас нь сэргийлж зэгсэн чийрсээр хучдаг байв. 

Марко Пологийн аяллын тэмдэглэлдээ: 
:“''Дайду хот'' нь тэгш өнцөгт дөрвөлжин хэлбэртэй, тэгш өнцөгтийн тал болгоны урт ижил бөгөөд ''хэрмийн нийт урт нь хорин дөрвөн [[бээр]]'' хэмжээтэй. Хотын хэрэм нь ''шороон далан дээр барьсан хорин тохой өндөр'', ''сууриараа арван тохой зузаан'', ''дотогшоо налуу'', ''хэрмийн орой нь гурван тохой өргөн'' билээ. Хэрэм нь хамгаалалтын цайз хэлбэрээр бүтээгдсэн, орж гарах ''арван хоёр хаалгатай'', хаалга бүр нь уужим саруул өргөө ордтой. Хэрмийн тал бүр нь ''гурван хаалгатай'', хаалга бүр нь орд өргөөтэйгөөс гадна хэрмийн өнцөг бүрт мөн уужим саруул өрөө, танхимтай бөгөөд тэдгээрт хотын харуул хамгаалалтынхан зэр зэвсэгтэйгээ байрлан сууцгаана“

гэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Үлдсэн өв соёл ==
Өнөөдөр Бээжин хотын Хайдэнь, Чао-ян дүүрэгт тус тус гурван газарт хэрмийн үлдэгдэл 12 км урт хэсэг үлдсэн байдаг нь Дайду нийслэлийн үеийн хэрмийн тэн хагас нь гэсэн үг бөгөөд Бээжингийн баруун дүүрэгт орших Сижимэн хэмээх хаалгын орчимд орших Сюэ-юаньлу гудамжнаас хойш чиглэн Вазин гудамжны Зинмэн хаалга хүрч зүүн эргэн, Хятад-Японы найрамдал эмнэлгийн орчимд хүрч, түүний зүүн талаар урагш эргэн, Дунжимэн хаалга хүрдэг.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Уг хэрэм нь чулуу, тоосгон биш, харин '''модон хүрээ зангидан гадуур нь шороо түрэн овоолж дагтаршуулсан хэрэм юм'''. Яагаад бусад улсын нийслэл хотуудын хэрэм шиг чулуу юм уу, тоосгон хэрэм байгуулаагүй вэ? гэвэл тэр үед нийслэл хотыг барьж байгуулахад асар их хөрөнгө мөнгө гаргасан байсан тул энэхүү хэрмийг барих хөрөнгө хомсодсоноос ийнхүү шороон хэрэм босгожээ. Өнөөдөр энд тус хэрмийн үлдцийг түшиглэн “Юань улсын их нийслэл Дайду хотын цэцэрлэгт хүрээлэн” хэмээх Бээжин хотын хамгийн том түүх соёл, амралт зугаалгын газрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мөн үзэх==
* [[Шанду]]

== Цахим холбоос ==
{{wiktionary}}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Бээжингийн түүх]]
[[Ангилал:Марко Поло]]
[[Ангилал:Суурингийн нэр]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголын урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]]</text>
      <sha1>e1x7itmnnkyze9np89wbuhnzcq16o8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>872633</id>
      <parentid>872434</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74398" sha1="cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Израилын хот}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Хайфа
| native_name              = {{native name|he|חיפה|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|حيفا|italics=off}}
| settlement_type          = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 1/3/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg
  | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот
  | image2 = SailTower.jpg
  | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]]
  | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg
  | caption3 = [[Хайфагийн театр]]
  | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg
  | caption4 = [[IEC Tower]]
  | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg
  | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]]
  | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg
  | caption6 = [[Бат-Галим]]
  | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg
  | caption7 = [[Адар]]
  | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg
  | caption8 = [[Стелла Марис хийд]]
}}
| image_flag               = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem       = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type        = Сүлд
| image_map                = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt          =
| pushpin_map              = Израил умард хайфа#Израил
| pushpin_mapsize          =
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Израил дахь байршил
| coordinates              = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_type          = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name          = {{ISR}}
|subdivision_type1         = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
|subdivision_name1         = [[Хайфа тойрог|Хайфа]]
|subdivision_type2         = Дэд тойрог
|subdivision_name2         = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]]
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = МЭ 1-р зуун
|government_type           = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
|governing_body            = Хайфа хотын захиргаа
| leader_title             = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name              = [[Йона Яхав]]
| unit_pref                = metric
| area_total_dunam         = {{formatnum:63666|R}}
| population_footnotes     = {{Israel populations|reference}}
| population_total         = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban         = 600,000
| population_metro         = 1,050,000
| population_as_of         = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = Хайфачууд
| demographics_type1       = Угсаатан
| demographics1_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
|  demographics1_title1    = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]
|  demographics1_info1     = 73.1%
|  demographics1_title2    = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]]
|  demographics1_info2     = 12.1%
|  demographics1_title3    = Бусад
|  demographics1_info3     = 14.8%
| timezone1           = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]]
| utc_offset1         = +2
| timezone1_DST       = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]]
| utc_offset1_DST     = +3
| website                  = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C=27.0
|Feb record high C=30.4
|Mar record high C=38.0
|Apr record high C=42.5
|May record high C=44.6
|Jun record high C=43.5
|Jul record high C=37.8
|Aug record high C=37.8
|Sep record high C=41.8
|Oct record high C=41.4
|Nov record high C=36.0
|Dec record high C=31.5
|Jan avg record high C=22.6
|Feb avg record high C=25.0
|Mar avg record high C=29.9
|Apr avg record high C=35.5
|May avg record high C=36.2
|Jun avg record high C=34.6
|Jul avg record high C=35.2
|Aug avg record high C=34.1
|Sep avg record high C=34.7
|Oct avg record high C=35.4
|Nov avg record high C=30.3
|Dec avg record high C=24.7
|year avg record high C=
|Jan high C=17.8
|Feb high C=18.6
|Mar high C=20.9
|Apr high C=23.8
|May high C=26.5
|Jun high C=29.5
|Jul high C=31.6
|Aug high C=31.6
|Sep high C=30.2
|Oct high C=27.9
|Nov high C=24.4
|Dec high C=19.8
|year high C=
|Jan mean C=13.9
|Feb mean C=14.4
|Mar mean C=16.5
|Apr mean C=19.4
|May mean C=22.4
|Jun mean C=25.7
|Jul mean C=28.0
|Aug mean C=28.4
|Sep mean C=26.7
|Oct mean C=23.7
|Nov mean C=19.8
|Dec mean C=15.8
|year mean C=
|Jan low C=10.0
|Feb low C=10.2
|Mar low C=12.1
|Apr low C=14.8
|May low C=18.2
|Jun low C=21.9
|Jul low C=24.4
|Aug low C=25.1
|Sep low C=23.2
|Oct low C=19.5
|Nov low C=15.1
|Dec low C=11.8
|year low C=15.9
|Jan avg record low C=5.4
|Feb avg record low C=6.1
|Mar avg record low C=7.6
|Apr avg record low C=9.5
|May avg record low C=13.7
|Jun avg record low C=18.4
|Jul avg record low C=21.7
|Aug avg record low C=22.7
|Sep avg record low C=19.5
|Oct avg record low C=14.8
|Nov avg record low C=9.9
|Dec avg record low C=7.3
|year avg record low C=
|Jan record low C=-1.6
|Feb record low C=-3.5
|Mar record low C=2.0
|Apr record low C=4.3
|May record low C=9.6
|Jun record low C=13.0
|Jul record low C=17.0
|Aug record low C=17.9
|Sep record low C=14.2
|Oct record low C=8.5
|Nov record low C=5.0
|Dec record low C=0.2
|year record low C=
|rain colour=green
|Jan rain mm=124.9
|Feb rain mm=95.2
|Mar rain mm=52.8
|Apr rain mm=23.6
|May rain mm=2.7
|Jun rain mm=0.1
|Jul rain mm=0.0
|Aug rain mm=0.0
|Sep rain mm=1.2
|Oct rain mm=28.0
|Nov rain mm=77.8
|Dec rain mm=135.5
|unit rain days=0.1 мм
|Jan rain days=13.9
|Feb rain days=11.7
|Mar rain days=8.6
|Apr rain days=3.6
|May rain days=1.4
|Jun rain days=0.1
|Jul rain days=0.1
|Aug rain days=0
|Sep rain days=0.8
|Oct rain days=3.9
|Nov rain days=8.0
|Dec rain days=11.8
|source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''&lt;ref name=IMS&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rain&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфляци</title>
    <ns>10</ns>
    <id>114505</id>
    <revision>
      <id>872664</id>
      <parentid>665390</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6276" sha1="kmglxj6yein92n1sall6ln6rmr0hwu2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{&lt;!--
1: if a mandatory field is unspecified, return error, else next test
--&gt;#ifexpr:
    {{#if:{{{value|{{{2|}}}}}}|0|1}}
    or {{#if:{{{start_year|{{{3|}}}}}}|0|1}}
   |&lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error when using {{tl|Инфляци}}:&lt;!--
 --&gt; {{Separated entries|separator=,&amp;#32;|conjunction=&amp;#32;and&amp;#32;
     |{{#if:{{{index|{{{1|}}}}}}||{{para|index}} (parameter 1)}}
     |{{#if:{{{value|{{{2|}}}}}}||{{para|value}} (parameter 2)}}
     |{{#if:{{{start_year|{{{3|}}}}}}||{{para|start_year}} (parameter 3)}}
     }} must be specified.&lt;/span&gt;&lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{nocat|}}}||{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}}&lt;!--

--&gt;|{{&lt;!--
2: if index code is unrecognized, return error, else next test
 --&gt;#ifexpr:
     not(
      {{#ifexist:Загвар:Инфляци/{{{index|{{{1}}}}}}|1|0}}
      and {{Isnumeric|{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}|boolean=true}}
     )
    |&lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error when using {{tl|Инфляци}}:&lt;!--
  --&gt; {{para|index|'''{{{index|{{{1}}}}}}'''}} (parameter 1) not a recognized index.&lt;/span&gt;&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{nocat|}}}||{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}}&lt;!--

 --&gt;|{{&lt;!--
3: if a numeric parameter contain invalid data, return error, else next test
  --&gt;#ifexpr:
      not(
       {{Isnumeric|{{{value|{{{2}}}}}}|boolean=true}}
       and {{Isnumeric|{{{start_year|{{{3}}}}}}|boolean=true}}
       and {{#if: {{{end_year|{{{4|}}}}}} | {{Isnumeric|{{{end_year|{{{4}}}}}}|boolean=true}} | 1 }}
       and {{#if: {{{r|}}} | {{Isnumeric|{{{r}}}|boolean=true}} | 1 }}
      )
     |&lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error when using {{tl|Инфляци}}:&lt;!--
   --&gt; [[NaN]], check parameters for non-numeric data:&lt;!--
   --&gt; {{Separated entries|separator=,&amp;#32;|conjunction=&amp;#32;and&amp;#32;
       |{{Ifnumber|{{formatnum:{{{value|{{{2}}}}}}|R}}||{{para|value|'''{{{value|{{{2}}}}}}'''}} (parameter 2)}}
       |{{Ifnumber|{{formatnum:{{{start_year|{{{3}}}}}}|R}}||{{para|start_year|'''{{{start_year|{{{3}}}}}}'''}} (parameter 3)}}
       |{{#if: {{{end_year|{{{4|}}}}}} | {{Ifnumber|{{formatnum:{{{end_year|{{{4}}}}}}|R}}||{{para|end_year|'''{{{end_year|{{{4}}}}}}'''}} (parameter 4)}} }}
       |{{#if: {{{r|}}} | {{Ifnumber|{{formatnum:{{{r}}}|R}}||{{para|r|'''{{{r}}}'''}}}} }}
       }}.&lt;/span&gt;&lt;!--
   --&gt;{{#if:{{{nocat|}}}||{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}}&lt;!--

  --&gt;|{{&lt;!--
4: if a parameter is out of calculable bounds, return error, else proceed
   --&gt;#ifexpr:
       not(
        ( {{{start_year|{{{3}}}}}} &gt;= {{Инфляци/{{{index|{{{1}}}}}}/startyear}} )
        and(
         ( {{{start_year|{{{3}}}}}} &lt;= {{{end_year|{{{4|{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}}}}}}} )
         or ( {{{start_year|{{{3}}}}}} = {{{end_year|{{{4|{{CURRENTYEAR}}}}}}}} )
        )
        and ( {{{end_year|{{{4|{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}}}}}}} &lt;= {{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}} )
       )
      |&lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error when using {{tl|Инфляци}}:&lt;!--
    --&gt; {{Separated entries|separator=,&amp;#32;|conjunction=&amp;#32;and&amp;#32;
        |{{&lt;!-- 4a: [parameter 3/start_year] too low --&gt;
         #ifexpr: {{{start_year|{{{3}}}}}} &lt; {{Инфляци/{{{index|{{{1}}}}}}/startyear}}
         |{{para|start_year|'''{{{start_year|{{{3}}}}}}'''}} (parameter 3)&lt;!--
       --&gt; is lower than the earliest available year ('''{{Инфляци/{{{index|{{{1}}}}}}/startyear}}''')&lt;!--
       --&gt; in index &quot;'''{{{index|{{{1}}}}}}'''&quot;&lt;!--
      --&gt;}}
        |{{&lt;!-- 4b: [parameter 3/start_year] greater than [parameter 4/end_year]
                ...and not equal to {{CURRENTYEAR}} if [parameter 4/end_year] is unspecified --&gt;
         #ifexpr:
          ( {{{start_year|{{{3}}}}}} &gt; {{{end_year|{{{4|{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}}}}}}} )
          and ( {{{start_year|{{{3}}}}}} != {{{end_year|{{{4|{{CURRENTYEAR}}}}}}}} )
         |{{para|start_year|'''{{{start_year|{{{3}}}}}}'''}} (parameter 3)&lt;!--
       --&gt; is greater than&lt;!--
       --&gt; {{&lt;!--
        --&gt;#if:{{{end_year|{{{4|}}}}}}&lt;!--
        --&gt;|{{para|end_year|'''{{{end_year|{{{4}}}}}}'''}} (parameter 4)&lt;!--
        --&gt;|the latest available year ('''{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}''')&lt;!--
         --&gt; in index &quot;'''{{{index|{{{1}}}}}}'''&quot;&lt;!--
        --&gt;}}&lt;!--
      --&gt;}}
        |{{&lt;!-- 4c: [parameter 4/end_year] greater than [parameter 1/index] highest year --&gt;
         #ifexpr: {{{end_year|{{{4|{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}}}}}}} &gt; {{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}
         |{{para|end_year|'''{{{end_year|{{{4}}}}}}'''}} (parameter 4)&lt;!--
       --&gt; is greater than the latest available year ('''{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}''')&lt;!--
       --&gt; in index &quot;'''{{{index|{{{1}}}}}}'''&quot;&lt;!--
      --&gt;}}&lt;!--
     --&gt;}}.&lt;/span&gt;&lt;!--
    --&gt;{{#if:{{{nocat|}}}||{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}}&lt;!--

   --&gt;|&lt;!--
begin template proper
--&gt;{{#ifeq:{{{orig|}}}|yes|{{{cursign|$}}}{{{2}}} (}}{{#ifeq:{{{fmt|raw}}}|eq|equivalent to {{{cursign|$}}}}}&lt;!--
--&gt;{{formatnum:
    {{
    #iferror:
     {{#invoke:Math|{{#ifeq:{{{fmt|raw}}}|raw|round|precision_format}}|1={{
     #expr:
      {{formatnum:{{{value|{{{2}}}}}}|R}}
      {{#ifeq:{{{start_year|{{{3}}}}}}|{{CURRENTYEAR}}
        | * 1
        | {{Инфляци/{{{index|{{{1}}}}}}|{{{start_year|{{{3}}}}}}|{{{end_year|{{{4|{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}}}}}}}}}
        }}
      round {{{r|0}}}
     }}|2={{{r|0}}}}}
    |&lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error when using {{tl|Инфляци}}:&lt;!--
  --&gt; [[NaN]]/calculation error, please notify [[Template talk:Inflation]].&lt;/span&gt;&lt;!--
  --&gt;{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}&lt;!--
     this error indicates template bug, always categorize
 --&gt;}}&lt;!--
 --&gt;|{{#ifeq:{{{fmt|raw}}}|raw|R|}}&lt;!--
 --&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{{fmt|raw}}}|eq|&amp;#32;in&lt;!--
 --&gt; {{&lt;!--
  --&gt;#ifeq:{{{start_year|{{{3}}}}}}|{{CURRENTYEAR}}&lt;!--
  --&gt;|{{CURRENTYEAR}}&lt;!--
  --&gt;|{{{end_year|{{{4|{{Инфляци/жил|{{{index|{{{1}}}}}}}}}}}}}}&lt;!--
  --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
end template proper

   --&gt;}}&lt;!-- 4
  --&gt;}}&lt;!-- 3
 --&gt;}}&lt;!-- 2
--&gt;}}&lt;!-- 1 --&gt;{{#ifeq:{{{orig|}}}|yes|)}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kmglxj6yein92n1sall6ln6rmr0hwu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лувсандоржийн Өлзийсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132256</id>
    <revision>
      <id>872667</id>
      <parentid>862056</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3100" sha1="mz2bwze293frgsdhkqvi81jf4k0dnzc" xml:space="preserve">'''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн ) -Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн асан. Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга.

== Намтар ==

* 1993 онд Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль төгссөн.
* 1998 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн бакалавр,
* 1999 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн магистр,
* 1998-2002 онд УБИС-д багш.
* 2002-2016 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуульд багш, ахлах багш.
* 2007 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зөвлөх, шинжээчдийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх,
* 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх,
* 2013-2015 онд Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөлийн Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга,
* 2015- 2017 онд нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч.
* 2018-2019 онд ЗГХЭГ-ын Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга.
* 2019-2023 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан байна.
* 2023 оны 11-р сард [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн]] гишүүнд Улсын Их Хурлаас нэр дэвшүүлж баталсан байна.
* 2025 оны 11-р сарын 28-нд Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар дахин томилсон.

Тэрбээр Үндсэн хууль болон шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр Америк, Герман, Япон, Франц, Солонгос, Швейцарын холбооны улсад мэргэжил дээшлүүлсэн. Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор цолтой.

{{DEFAULTSORT:Өлзийсайхан, Лувсандоржийн }}
[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]]
[[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]]</text>
      <sha1>mz2bwze293frgsdhkqvi81jf4k0dnzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфляци/IN/startyear</title>
    <ns>10</ns>
    <id>132711</id>
    <revision>
      <id>872662</id>
      <parentid>766043</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Inflation/IN/startyear]] to [[Загвар:Инфляци/IN/startyear]]</comment>
      <origin>766043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="diykan7h77vqe3dxs8rmdbur3mrn0yw" xml:space="preserve">1595&lt;noinclude&gt;{{documentation|Template:Inflation/doc/startyear}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>diykan7h77vqe3dxs8rmdbur3mrn0yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфляци/жил</title>
    <ns>10</ns>
    <id>132712</id>
    <revision>
      <id>872652</id>
      <parentid>766044</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="l5cd2bczkvnyulumtlc8ugjhvpbob9r" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{index|{{{1|ERR}}}}}}
&lt;!-- *** When changing this, also update the reference in [[Template:Inflation/fn]] and the datasets for [[Template:Inflation]]! *** --&gt;
| AR = 2020
| AT = 2018
| AU = 2022
| AU-road  = 2018
| BD = 2024
| BE = 2025
| BR = 2020
| CA = 2025
| CH = 2021 
| CL = 2024
| CN = 2024
| DE = 2021
| DK = 2022
| EG = 2024
| ES = 2022
| EU = 2023
| FI = 2023
| FR = 2025
| GR = 2025
| HK = 2020
| ID = 2025
| IL = 2021
| IN = 2026
| IR = 1398
| IS = 2025
| IT = 2020
| JP = 2024
| KRW = 2025
| MX = 2025
| NL = 2024
| NO = 2018
| NZ = 2026
| PE = 2017
| PH = 2021
| PK = 2021
| PL = 2021
| PT = 2007
| RU = 2023
| SE = 2023
| SG = 2022
| TEST = 2012
| TH = 2020
| TR = 2024
| TW = 2021
| UK|GBP = 2025
| UKGDP
| UK-GDP
| UK-CAP = 2024
| US|USD = 2025
| USGDP
| US-GDP
| US-CAP = 2024
| VN = 2022
| ZAR = 2018
| ERR = &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error: no index specified when using {{tl|Inflation/year}}.{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}&lt;/span&gt;
|#default  = &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error: undefined index &quot;{{{index|{{{1}}}}}}&quot; when using {{tl|Inflation/year}}.{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}&lt;/span&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l5cd2bczkvnyulumtlc8ugjhvpbob9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872660</id>
      <parentid>872652</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Inflation/year]] to [[Загвар:Инфляци/жил]]</comment>
      <origin>872652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="l5cd2bczkvnyulumtlc8ugjhvpbob9r" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{index|{{{1|ERR}}}}}}
&lt;!-- *** When changing this, also update the reference in [[Template:Inflation/fn]] and the datasets for [[Template:Inflation]]! *** --&gt;
| AR = 2020
| AT = 2018
| AU = 2022
| AU-road  = 2018
| BD = 2024
| BE = 2025
| BR = 2020
| CA = 2025
| CH = 2021 
| CL = 2024
| CN = 2024
| DE = 2021
| DK = 2022
| EG = 2024
| ES = 2022
| EU = 2023
| FI = 2023
| FR = 2025
| GR = 2025
| HK = 2020
| ID = 2025
| IL = 2021
| IN = 2026
| IR = 1398
| IS = 2025
| IT = 2020
| JP = 2024
| KRW = 2025
| MX = 2025
| NL = 2024
| NO = 2018
| NZ = 2026
| PE = 2017
| PH = 2021
| PK = 2021
| PL = 2021
| PT = 2007
| RU = 2023
| SE = 2023
| SG = 2022
| TEST = 2012
| TH = 2020
| TR = 2024
| TW = 2021
| UK|GBP = 2025
| UKGDP
| UK-GDP
| UK-CAP = 2024
| US|USD = 2025
| USGDP
| US-GDP
| US-CAP = 2024
| VN = 2022
| ZAR = 2018
| ERR = &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error: no index specified when using {{tl|Inflation/year}}.{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}&lt;/span&gt;
|#default  = &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;Error: undefined index &quot;{{{index|{{{1}}}}}}&quot; when using {{tl|Inflation/year}}.{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}&lt;/span&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l5cd2bczkvnyulumtlc8ugjhvpbob9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаргалсайханы Шижир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133663</id>
    <revision>
      <id>872690</id>
      <parentid>872301</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shijircom</username>
        <id>8838</id>
      </contributor>
      <origin>872690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11134" sha1="fywohiihxopsgq6jyz0l1yj3iduzqwc" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| зураг = Shijir 10.jpg
| тайлбар = Ж.Шижир
| төрсөн огноо = 1986-07-07
| төрсөн_он_сар_өдөр = 1986-07-07
| төрсөн газар = [[Завхан аймаг]], [[Эрдэнэхайрхан сум]]
| яс үндэс = Халх
| үндэстэн = Монгол
| боловсрол = Магистр
| төгссөн сургууль = [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]
| ажил_мэргэжил = Математикийн багш, бизнес эрхлэгч
| байгууллага = [[Amjilt|Амжилт Групп]]
}}
'''Жаргалсайханы Шижир''' (1986 оны 7 дугаар сарын 7-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Эрдэнэхайрхан сум|Эрдэнэхайрхан суманд]] төрсөн) нь математикийн багш мэргэжилтэй, Монголын бизнес эрхлэгч юм. Тэрбээр мэдээллийн технологи, боловсрол, контент үйлдвэрлэл, хот байгуулалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг [[Amjilt|«Амжилт Групп»]]-ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд [[Amjilt.com]] цахим платформ, [[Амжилт Кибер Сургууль]], [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]], [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] зэрэг төслийг санаачилсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mbook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Бага нас, боловсрол ==
Жаргалсайхан, Нансалмаа нарын ууган хүү. 1994–2004 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 28 дугаар сургуульд суралцсан. 2004–2008 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуульд]] (МУБИС) математикийн багшийн мэргэжлээр бакалаврын, 2008–2010 онд тус сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; Оюутан байхдаа интернет кафед вэб сайт хийж сурсан гэдгээ тэрбээр ярилцлагадаа дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt;

== Ажил мэргэжил ==
=== Amjilt.com ===
Шижир 2007 оны 12 дугаар сарын 19-нд [[Amjilt.com]] вэб сайтыг үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; 2008–2009 онд Нийслэлийн 54 дүгээр сургуульд математикийн багшаар ажилласан бөгөөд багшаар нэг жил ажилласны дараа мэдээллийн технологийн салбарт шилжсэн гэж ярьсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt; Amjilt.com нь анх багш нар лекцээ текст, аудио, видео хэлбэрээр байршуулж, суралцагчид дахин үзэх боломжтой сайтаар эхэлж, улмаар онлайн сургалт болон сургуулийн дотоод үйл ажиллагааг бүхэлд нь зохион байгуулах платформ болж хөгжсөн.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; 2020 онд байгууллагын дотоод үйл ажиллагааны «Амжилт ERP» системийг гаргасан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

=== «Амжилт Групп» ===
Amjilt.com-оос эхэлсэн үйл ажиллагаа нь мэдээллийн технологи, боловсрол, контент үйлдвэрлэлийн олон байгууллагыг нэгтгэсэн «Амжилт Групп» болон өргөжсөн.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Шижирийн 2021 онд гаргасан номын танилцуулгад дурдсанаар групп тухайн үед 200 орчим ажилтантай, ерөнхий боловсролын сургууль, дээд боловсролын байгууллага, мэдээллийн технологи, анимэйшн, хэвлэл мэдээллийн компани, амралтын кемп зэрэг 10 гаруй охин компанитай байжээ.&lt;ref name=&quot;mbook&quot; /&gt;

2012 онд график дизайн, вэб дизайн, 3D анимэйшний практик сургалт явуулдаг Амжилт Мэдээлэл Технологийн Академийг (одоогийн [[Амжилт Кибер Академи]]) байгуулсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt; 2018 онд [[Индра Кибер Сургууль|Индра Кибер Институтыг]], 2019 онд ерөнхий боловсролын [[Амжилт Кибер Сургууль|Амжилт Кибер Сургуулийг]] үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; 2022 онд Төв аймгийн Эрдэнэ суманд дотуур байртай [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль|Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийг]] байгуулсан.

=== Анимэйшн ===
Групп нь [[Амжилт Анимэйшн Студи]]-ээр дамжуулан хүүхэлдэйн кино бүтээдэг. Студи хоёр жил ажиллаж бүтээсэн бүрэн хэмжээний 3D хүүхэлдэйн кино «[[Мора]]»-г 2017 онд дуусгасан бөгөөд Шижир үүнийг Монголд бүрэн хэмжээнд нь хийж дуусгасан анхны 3D хүүхэлдэйн кино хэмээн тодорхойлсон.&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt; 2020 онд «[[ZuZu|Зузугийн найзууд]]» 3D хүүхэлдэйн киног бүтээсэн.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

=== Цонжин Кибер Сити ===
«Амжилт Групп» 2020 онд хот байгуулалтын салбарт орж, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Эрдэнэ сумын нутаг [[Цонжин болдог|Цонжин болдогт]] орон сууцны хорооллууд, сургууль, цэцэрлэг, худалдааны зах, ресорт бүхий, цаашид эмнэлгийн парк байгуулахаар төлөвлөсөн [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arslan&quot; /&gt; Шижир уг төслийг «Монголын анхны хувийн хот» хэмээн тодорхойлдог.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Төслийн хүрээнд 2026 оны 7 дугаар сарын 1-нд Цонжин Захын талбайн борлуулалт нээгдэж, 9 дүгээр сарын 5-нд [[Цонжин Ресорт]] кондотелийн 1-р блокийн шавыг тавьсан.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Үзэл бодол ==
Шижир 2020 онд «Зууны мэдээ» сонинд өгсөн ярилцлагадаа сургуулиудын ирц, дүн, төлбөр, эцэг эхтэй харилцах зэрэг бичиг цаасны ажлыг программчлалаар хөнгөвчилбөл багш нар сургалтдаа илүү цаг гаргаж, сургалтын чанар сайжирна гэж үзсэн бөгөөд Amjilt системийг дэлхийн аль ч улсад хэрэглэдэг боловсролын платформ болгох зорилготой гэдгээ илэрхийлжээ.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

== Бүтээл ==
=== Ном ===
* ''Шийдэл үргэлж байдаг'' (2021) — бизнес эхлүүлэхэд тулгардаг бэрхшээлийг даван туулах тухай, өөрийн туршлагад тулгуурласан ном.&lt;ref name=&quot;mbook&quot; /&gt;

=== Хүүхэлдэйн кино ===
* «[[Мора]]» (2017) — бүрэн хэмжээний 3D хүүхэлдэйн кино&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt;
* «[[ZuZu|Зузугийн найзууд]]» (2020) — 3D хүүхэлдэйн кино&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

== Шагнал ==
* 2014 — Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан
* 2017 — Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын (МҮХАҮТ) дээд шагнал «Хийморь» хүндэтгэлийн одон
* 2020 — Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2020 — Монголын Залуучуудын Холбооны (МЗХ) «Оны шилдэг бизнесмен залуу»
* 2022 — Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Эшлэл ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;polit&quot;&gt;Б.Солонго (2020-08-10). [https://www.polit.mn/a/83961 «Ж.Шижир: Сургуулиудын бичиг цаасны ажлыг хөнгөвчилснөөр сургалтын чанар сайжирна»]. ''Зууны мэдээ'', № 152 (6377); ''Polit.mn''-д дахин нийтэлсэн. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot;&gt;Т.Гэрэл (2017-08-07). [https://paparazzi.mn/n/hiq «Ж.Шижир: Автобусны мөнгөгүй алхах үе олон байсан ч шантраагүй»]. ''Paparazzi.mn''. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mbook&quot;&gt;[https://www.m-book.mn/authors/740 «Ж. Шижир»] (зохиогчийн хуудас). ''M-book.mn''. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;city&quot;&gt;[https://tsonjin.com/city «Манай хот — Цонжин Кибер Сити: зорилго, бодлого, төслүүд»]. ''tsonjin.com''. 2026-09-24-ний байдлаар. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;arslan&quot;&gt;[https://www.arslan.mn/social/news/669550.shtml «Түгжрэл, төвлөрлийг сааруулах Монголын хамгийн урт худалдааны “Цонжин Зах”-ын талбайн борлуулалт эхэллээ»]. ''Arslan.mn''. 2026-06-23. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== Нэмэлт уншлага ==
* [https://web.archive.org/web/20240227101340/https://www.jargaldefacto.com/article/jargalsaikhanii-shijir-shijir-jargalsaikhan ''Jargal Defacto''] (архив)
* [https://web.archive.org/web/20240227101349/https://www.urug.mn/news/11238 ''Urug.mn''] (архив)
* [https://web.archive.org/web/20240227101338/https://www.unen.mn/a/76306 ''Unen.mn''] (архив)

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.amjilt.com amjilt.com]

[[Ангилал:1986 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен]]
[[Ангилал:Багш]]
[[Ангилал:Монголын багш]]
[[Ангилал:Математикч]]
[[Ангилал:Хүүхэлдэйн киноны хүн]]
[[Ангилал:Сургуулийн захирал]]</text>
      <sha1>fywohiihxopsgq6jyz0l1yj3iduzqwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Намсрайн Ялалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135883</id>
    <revision>
      <id>872634</id>
      <parentid>788029</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <comment>https://kinosan.mn/actor/692</comment>
      <origin>872634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8955" sha1="7973czgs8nfumjtok8p6r9vslp642z6" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг       = Yalalt.jpg
| төрсөн_он       = 1977
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} 
| ажил_үйл          = Жүжигчин
| тайзны_нэр        =
| төрөл             = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг)
| дүр_маяг          = 
| сургууль          = Соёл Урлагийн Их сургууль
| алдар_нэр         = '''Төр нийгмийн шагнал'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}

== Намтар ==
Намсрайн Ялалт нь 1977 онд Улаанбаатар хотод төрсөн.

2000-2020 оны хооронд нийт 20 жил МҮОНРТ, ТВ9, UBS, “Монгол HD” телевизүүд, мөн “Юнивишн”, “Скаймедиа” болон бусад iptv-ийн үзэгчдийн хүртээл болсон уран сайхны болон баримтат кино, хүүхэлдэйн кино, баримтат болон шоу нэвтрүүлэг зэрэг 9000 гаруй бүтээлд орчуулгын жүжигчнээр ажилласан.

== Боловсрол ==
1985-1995 онд Нийслэлийн 99-р сургуулийг төгссөн

1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцан төгссөн

== Ажил ==
2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна.

== Уран бүтээл ==

==== Тайзны уран бүтээл : ====

* 1999 онд “Зуны шөнийн зүүд” жүжгийн Дмитрий
* 2002 онд  “Оюутны охидод өрөө хөлслүүлнэ” жүжгийн Эрдэнэ
* 2003 онд “Шөнө дундын бүжиг” жүжгийн Хавх
* 2006 онд  “Хориотой жүжиг” жүжгийн Ганаа
* 2013 онд  “Улсын цол Монгол” теле жүжгийн Манлай баатар Дамдинсүрэн
* 2013 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Гү Ямөн
* 2020 онд “Сычуаны сайн хүн” Ян Сун
* 2022 онд “Анна Каренина” жүжгийн Шербацкий ван
* 2022 онд “Хаадын хаан андгай”
* 2023 онд “Тоглоомчид” жүжгийн Утешительный
* 2023 онд “Ромео Жульетта” жүжгийн Капулет
* 2023 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна”
* 2024 онд “Анна Каренина” жүжгийн Щербацкий ван

===== Дэлгэцийн уран бүтээл : =====

* 1999 онд “Дурласан дурлуулсан хоёр” УСК  -Ганаа
* 2000 онд “Алтан хөрш” ОАУСК  -Төгөлдөр
* 2000 онд “Оюутны амьдрал аа гэж” УСК - Ганаа
* 2001 онд “Толбо” УСК - Хасар
* 2003 онд BBC “Чингис хаан” УСК Өгөөдэй
* 2006 онд “Үнсэлт” УСК Багш
* 2008 онд “Дурлалын ангууч” УСК - Аянга
* 2008 онд “Боолын гэрээ” УСК - Цагдаа
* 2009 онд “Амьдрах тасалбар” УСК - Ганаа
* 2010 онд “Ми 15” УСК - Өлзий
* 2011 онд “Хайрын эрэлд” ОАУСК - Баяр
* 2010 онд “Dream” богино хэмжээний кино
* 2010 онд Хайрын Үнэ цэнэ -
* 2011 онд “Чонын алтан шагай” ОАУСК - Баясаа
* 2011 онд  “Найз” УСК - Хирс
* 2011 онд “Богд хаан” УСК Сандо амбан
* 2012 онд “ТАЙГА” УСК Өлзий
* 2012 онд “Бурхан өршөөг” УСК
* 2012 онд “Долоон бурхан харавдаггүй” УСК - Гарам
* 2012 онд “Улаан дөрвөлжин” УСК - Мөрдөн байцаагч
* 2012 онд “Тавилан” УСК - Сүлд
* 2012 онд “ТНГРИ” УСК Тунгар
* 2012 онд “Босго тотго” ОАУСК - Мажиг генерал
* 2012 онд “Тэнгэрийн продюсер” УСК - 
* 2013 онд “Амингоо” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Хувь тавилангийн ээдрээ” ОАУСК Төлөөлөгч
* 2013 онд “The call” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Дурлалын гэмт хэрэг” УСК - Даваа
* 2013 онд “Single ladies” УСК - Батбаяр
* 2013 онд “ХӨЛТРӨГ” УСК - Даваа
* 2014 онд “Хүдэн” УСК -
* 2014 онд “Анчид” УСК -
* 2014 онд “Хамтран амьдрагч” УСК -
* 2014 онд “Мөрдөгч” ОАУСК Батнягт
* 2014 онд “Нарны жим” ОАУСК - Амгалан
* 2015 онд Тайга УСК -
* 2015 онд “Босуул” УСК -
* 2015 онд “Донор” УСК -
* 2015 онд “Хамтдаа” ОАУСК Бор шувуу
* 2016 онд “Төмөр нар” УСК - Аав 
* 2016 онд “Үргээлэг” 2 УСК - Цагдаагийн Ахмад
* 2015 онд “Бохир ертөнц” УСК - Зоригоо
* 2016 онд “Цагаан хадаг” УСК - Жудогийн дасгалжуулагч
* 2016 онд “Сайн уу амьдрал минь” УСК - Батаа
* 2016 онд “Сайн аав” УСК - Ченжийн эзэн
* 2016 онд GIRLS 1 ОАК - Цагдаагийн худандаа 
* 2017 онд “Явуулын хүн” УСК - 
* 2017 онд “Хайр эргэсэн хавар” ОАУСК - Билэгт
* 2017 онд Үүр Цайгаасай УСК -
* 2018 онд “7-р тусгай тасаг”  УСК - Лхагва
* 2018 онд “Алтан судлал” УСК - Эрдэнэ
* 2019 онд “37-р точка” УСК
* 2020 онд “Бүтэн амьдрал” - ОАУСК
* 2020 онд “Зориг” УСК - Түшиг
* 2020 онд “Хийморь” УСК - Хүүхэд барьсан эр
* 2021 онд “Цасан хүн” УСК - Цасан хүн 
* 2021 онд “Этгээд” УСК - Эмч
* 2022 онд “Тэгри чину” ОАУСК - Гос, Битүү хүн
* 2023 онд “No rules” ОАУСК - Батболд
* 2023 онд “Шар гэгээ” УСК - Дашжил
* 2023 онд “SUITS Mongolia” ОАУСК - Алтангэрэл
* 2023 онд “Гажуудал” УСК - 
* 2024 онд Тусгал ОАК -
* 2024 онд Тойрог МУСК -
* 2025 онд Мөрч ОАК - Дамдин 
* 2026 онд Ирээдүйгээс ирсэн зочид -

==== Радиод : ====

* 2009 онд “Дээдэс өршөө” шилдэг богино өгүүллэгийн цомог
* 2022 онд “Шинэ байшинд” радио жүжиг
* 2022 онд “Эрдэнэсийн аралд” роман
* 2023 онд “Газар усны шивнээн” роман

===== Найруулагчаар : =====

* “Оюутны амьдрал аа гэж” 2-р найруулагч
* “Шинэ байр” реалити шоу Хөтлагч, найруулагч
* “Хайрын эрэлд” ОАУСК 2-р найруулагч
* “Анчид” УСК 2-р найруулагч
* “Бохир ертөнц” УСК 2-р найруулагч
* “7-р тусгай тасаг” УСК 2-р найруулагч
* “Эх орны эрэлхэг хөвгүү” цуврал баримтат нэвтрүүлэг Хөтлөгч, Найруулагч
* “Өврийн дэвтэр” яруу найргийн реалити шоу Хөтлөгч, Найруулагч
* “Миний сонсож өссөн дуунууд” тоглолтын Хөтлөгч, Найруулагч
* “Зориг” УСК
* “Тэгри Чину” ОАУСК
* “SUITS Mongolia” УСК

===== Зохиол дээр ажилласан уран бүтээлүүд : =====

* “7 дугаар тусгай тасаг” УСК
* “Бохир ертөнц” УСК
* “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* “Зориг” УСК
* “Тэгри чину” ОАУСК

== Гавьяа, шагнал ==

* 2012 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2023 онд Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон</text>
      <sha1>7973czgs8nfumjtok8p6r9vslp642z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872635</id>
      <parentid>872634</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9164" sha1="pevwhtvqfx8oeit46pssnklv5q1u215" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг       = Yalalt.jpg
| төрсөн_он       = 1977
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} 
| ажил_үйл          = Жүжигчин
| тайзны_нэр        =
| төрөл             = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг)
| дүр_маяг          = 
| сургууль          = Соёл Урлагийн Их сургууль
| алдар_нэр         = '''Төр нийгмийн шагнал'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}

== Намтар ==
Намсрайн Ялалт нь 1977 онд Улаанбаатар хотод төрсөн.

2000-2020 оны хооронд нийт 20 жил МҮОНРТ, ТВ9, UBS, “Монгол HD” телевизүүд, мөн “Юнивишн”, “Скаймедиа” болон бусад iptv-ийн үзэгчдийн хүртээл болсон уран сайхны болон баримтат кино, хүүхэлдэйн кино, баримтат болон шоу нэвтрүүлэг зэрэг 9000 гаруй бүтээлд орчуулгын жүжигчнээр ажилласан.

== Боловсрол ==
1985-1995 онд Нийслэлийн 99-р сургуулийг төгссөн

1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцан төгссөн

== Ажил ==
2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна.

== Уран бүтээл ==

==== Тайзны уран бүтээл : ====

* 1999 онд “Зуны шөнийн зүүд” жүжгийн Дмитрий
* 2002 онд  “Оюутны охидод өрөө хөлслүүлнэ” жүжгийн Эрдэнэ
* 2003 онд “Шөнө дундын бүжиг” жүжгийн Хавх
* 2006 онд  “Хориотой жүжиг” жүжгийн Ганаа
* 2013 онд  “Улсын цол Монгол” теле жүжгийн Манлай баатар Дамдинсүрэн
* 2013 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Гү Ямөн
* 2020 онд “Сычуаны сайн хүн” Ян Сун
* 2022 онд “Анна Каренина” жүжгийн Шербацкий ван
* 2022 онд “Хаадын хаан андгай”
* 2023 онд “Тоглоомчид” жүжгийн Утешительный
* 2023 онд “Ромео Жульетта” жүжгийн Капулет
* 2023 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна”
* 2024 онд “Анна Каренина” жүжгийн Щербацкий ван

===== Дэлгэцийн уран бүтээл : =====

* 1999 онд “Дурласан дурлуулсан хоёр” УСК  -Ганаа
* 2000 онд “Алтан хөрш” ОАУСК  -Төгөлдөр
* 2000 онд “Оюутны амьдрал аа гэж” УСК - Ганаа
* 2001 онд “Толбо” УСК - Хасар
* 2003 онд BBC “Чингис хаан” УСК Өгөөдэй
* 2006 онд “Үнсэлт” УСК Багш
* 2008 онд “Дурлалын ангууч” УСК - Аянга
* 2008 онд “Боолын гэрээ” УСК - Цагдаа
* 2009 онд “Амьдрах тасалбар” УСК - Ганаа
* 2010 онд “Ми 15” УСК - Өлзий
* 2011 онд “Хайрын эрэлд” ОАУСК - Баяр
* 2010 онд “Dream” богино хэмжээний кино
* 2010 онд Хайрын Үнэ цэнэ -
* 2011 онд “Чонын алтан шагай” ОАУСК - Баясаа
* 2011 онд  “Найз” УСК - Хирс
* 2011 онд “Богд хаан” УСК - Сандо амбан
* 2015 онд “ТАЙГА” УСК - Өлзий
* 2012 онд “Бурхан өршөөг” УСК - Архичин Эр
* 2012 онд “Долоон бурхан харавдаггүй” УСК - Гарам
* 2012 онд “Улаан дөрвөлжин” УСК - Мөрдөн байцаагч
* 2012 онд “Тавилан” УСК - Сүлд
* 2012 онд “ТНГРИ” УСК Тунгар
* 2012 онд “Босго тотго” ОАУСК - Мажиг генерал
* 2012 онд “Тэнгэрийн продюсер” УСК - 
* 2013 онд “Амингоо” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Хувь тавилангийн ээдрээ” ОАУСК Төлөөлөгч
* 2013 онд “The call” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Дурлалын гэмт хэрэг” УСК - Даваа
* 2013 онд “Single ladies” УСК - Баярбат 
* 2013 онд “ХӨЛТРӨГ” УСК - Даваа
* 2014 онд “Хүдэн” УСК -
* 2014 онд “Анчид” УСК -
* 2014 онд “Хамтран амьдрагч” УСК -
* 2014 онд “Мөрдөгч” ОАУСК Батнягт
* 2014 онд “Нарны жим” ОАУСК - Амгалан
* 2015 онд Тайга УСК -
* 2015 онд “Босуул” УСК -
* 2015 онд “Донор” УСК -
* 2015 онд “Хамтдаа” ОАУСК Бор шувуу
* 2016 онд “Төмөр нар” УСК - Аав 
* 2016 онд “Үргээлэг” 2 УСК - Цагдаагийн Ахмад
* 2015 онд “Бохир ертөнц” УСК - Зоригоо
* 2016 онд “Цагаан хадаг” УСК - Жудогийн дасгалжуулагч
* 2016 онд “Сайн уу амьдрал минь” УСК - Батаа
* 2016 онд “Сайн аав” УСК - Ченжийн эзэн
* 2016 онд GIRLS 1 ОАК - Цагдаагийн худандаа 
* 2017 онд “Явуулын хүн” УСК - 
* 2017 онд “Хайр эргэсэн хавар” ОАУСК - Билэгт
* 2017 онд Үүр Цайгаасай УСК -
* 2017 онд Үхээд өгөөч Хайрт Минь -
* 2017 онд Үзэсгэлэнт 12 сар -  
* 2018 онд Бумеранг - Ойн Анчин 
* 2018 онд WAR -
* 2018 онд “7-р тусгай тасаг”  УСК - Лхагва
* 2018 онд “Алтан судлал” УСК - Эрдэнэ
* 2019 онд “37-р точка” УСК - 
* 2020 онд “Бүтэн амьдрал” - ОАУСК
* 2020 онд “Зориг” УСК - Түшиг
* 2019 онд “Хийморь” УСК - Хүүхэд барьсан эр
* 2021 онд “Цасан хүн” УСК - Цасан хүн 
* 2021 онд “Этгээд” УСК - Эмч
* 2022 онд “Тэгри чину” ОАУСК - Гос, Битүү хүн
* 2023 онд “No rules” ОАУСК - Батболд
* 2023 онд “Шар гэгээ” УСК - Дашжил
* 2023 онд “SUITS Mongolia” ОАУСК - Алтангэрэл
* 2023 онд “Гажуудал” УСК - 
* 2024 онд Тусгал ОАК -
* 2024 онд Тойрог МУСК -
* 2025 онд Мөрч ОАК - Дамдин 
* 2026 онд Ирээдүйгээс ирсэн зочид -

==== Радиод : ====

* 2009 онд “Дээдэс өршөө” шилдэг богино өгүүллэгийн цомог
* 2022 онд “Шинэ байшинд” радио жүжиг
* 2022 онд “Эрдэнэсийн аралд” роман
* 2023 онд “Газар усны шивнээн” роман

===== Найруулагчаар : =====

* “Оюутны амьдрал аа гэж” 2-р найруулагч
* “Шинэ байр” реалити шоу Хөтлагч, найруулагч
* “Хайрын эрэлд” ОАУСК 2-р найруулагч
* “Анчид” УСК 2-р найруулагч
* “Бохир ертөнц” УСК 2-р найруулагч
* “7-р тусгай тасаг” УСК 2-р найруулагч
* “Эх орны эрэлхэг хөвгүү” цуврал баримтат нэвтрүүлэг Хөтлөгч, Найруулагч
* “Өврийн дэвтэр” яруу найргийн реалити шоу Хөтлөгч, Найруулагч
* “Миний сонсож өссөн дуунууд” тоглолтын Хөтлөгч, Найруулагч
* “Зориг” УСК
* “Тэгри Чину” ОАУСК
* “SUITS Mongolia” УСК

===== Зохиол дээр ажилласан уран бүтээлүүд : =====

* “7 дугаар тусгай тасаг” УСК
* “Бохир ертөнц” УСК
* “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* “Зориг” УСК
* “Тэгри чину” ОАУСК

== Гавьяа, шагнал ==

* 2012 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2023 онд Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон</text>
      <sha1>pevwhtvqfx8oeit46pssnklv5q1u215</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872637</id>
      <parentid>872635</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9514" sha1="dgn3f2edqwkm7dg2jk7smy2w8a866w2" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг       = Yalalt.jpg
| төрсөн_он       = 1977
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} 
| ажил_үйл          = Жүжигчин
| тайзны_нэр        =
| төрөл             = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг)
| дүр_маяг          = 
| сургууль          = Соёл Урлагийн Их сургууль
| алдар_нэр         = '''Төр нийгмийн шагнал'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}

== Намтар ==
Намсрайн Ялалт нь 1977 онд Улаанбаатар хотод төрсөн.

2000-2020 оны хооронд нийт 20 жил МҮОНРТ, ТВ9, UBS, “Монгол HD” телевизүүд, мөн “Юнивишн”, “Скаймедиа” болон бусад iptv-ийн үзэгчдийн хүртээл болсон уран сайхны болон баримтат кино, хүүхэлдэйн кино, баримтат болон шоу нэвтрүүлэг зэрэг 9000 гаруй бүтээлд орчуулгын жүжигчнээр ажилласан.

== Боловсрол ==
1985-1995 онд Нийслэлийн 99-р сургуулийг төгссөн

1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцан төгссөн

== Ажил ==
2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна.

== Уран бүтээл ==

==== Тайзны уран бүтээл : ====

* 1999 онд “Зуны шөнийн зүүд” жүжгийн Дмитрий
* 2002 онд  “Оюутны охидод өрөө хөлслүүлнэ” жүжгийн Эрдэнэ
* 2003 онд “Шөнө дундын бүжиг” жүжгийн Хавх
* 2006 онд  “Хориотой жүжиг” жүжгийн Ганаа
* 2013 онд  “Улсын цол Монгол” теле жүжгийн Манлай баатар Дамдинсүрэн
* 2013 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Гү Ямөн
* 2020 онд “Сычуаны сайн хүн” Ян Сун
* 2022 онд “Анна Каренина” жүжгийн Шербацкий ван
* 2022 онд “Хаадын хаан андгай”
* 2023 онд “Тоглоомчид” жүжгийн Утешительный
* 2023 онд “Ромео Жульетта” жүжгийн Капулет
* 2023 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна”
* 2024 онд “Анна Каренина” жүжгийн Щербацкий ван

===== Дэлгэцийн уран бүтээл : =====

* 1999 онд “Дурласан дурлуулсан хоёр” УСК  -Ганаа
* 2000 онд “Алтан хөрш” ОАУСК  -Төгөлдөр
* 2000 онд “Оюутны амьдрал аа гэж” УСК - Ганаа
* 2001 онд “Толбо” УСК - Хасар
* 2003 онд BBC “Чингис хаан” УСК Өгөөдэй
* 2006 онд “Үнсэлт” УСК Багш
* 2008 онд “Дурлалын ангууч” УСК - Аянга
* 2008 онд “Боолын гэрээ” УСК - Цагдаа
* 2009 онд “Амьдрах тасалбар” УСК - Ганаа
* 2010 онд “Ми 15” УСК - Өлзий
* 2011 онд “Хайрын эрэлд” ОАУСК - Баяр
* 2010 онд “Dream” богино хэмжээний кино
* 2010 онд Хайрын Үнэ цэнэ -
* 2011 онд “Чонын алтан шагай” ОАУСК - Баясаа
* 2011 онд  “Найз” УСК - Хирс
* 2011 онд “Богд хаан” УСК - Сандо амбан
* 2015 онд “ТАЙГА” УСК - Өлзий
* 2012 онд “Бурхан өршөөг” УСК - Архичин Эр
* 2012 онд “Долоон бурхан харавдаггүй” УСК - Гарам
* 2012 онд “Улаан дөрвөлжин” УСК - Мөрдөн байцаагч
* 2012 онд “Тавилан” УСК - Сүлд
* 2012 онд “ТНГРИ” УСК Тунгар
* 2012 онд “Босго тотго” ОАУСК - Мажиг генерал
* 2012 онд “Тэнгэрийн продюсер” УСК - 
* 2013 онд “Амингоо” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Хувь тавилангийн ээдрээ” ОАУСК Төлөөлөгч
* 2013 онд “The call” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Дурлалын гэмт хэрэг” УСК - Даваа
* 2013 онд “Single ladies” УСК - Баярбат 
* 2013 онд “ХӨЛТРӨГ” УСК - Даваа
* 2014 онд “Хүдэн” УСК -
* 2014 онд “Анчид” УСК -
* 2014 онд “Хамтран амьдрагч” УСК -
* 2014 онд “Мөрдөгч” ОАУСК Батнягт
* 2014 онд “Нарны жим” ОАУСК - Амгалан
* 2015 онд Тайга УСК -
* 2015 онд “Босуул” УСК -
* 2015 онд “Донор” УСК -
* 2015 онд “Хамтдаа” ОАУСК Бор шувуу
* 2015 онд Их хотын Залуус ОАК - 40-р анги дээр Туслах Жүжигчин 
* 2016 онд “Төмөр нар” УСК - Аав 
* 2016 онд “Үргээлэг” 2 УСК - Цагдаагийн Ахмад
* 2015 онд “Бохир ертөнц” УСК - Зоригоо
* 2016 онд “Цагаан хадаг” УСК - Жудогийн дасгалжуулагч
* 2016 онд “Сайн уу амьдрал минь” УСК - Батаа
* 2016 онд “Сайн аав” УСК - Ченжийн эзэн
* 2016 онд GIRLS 1 ОАК - Цагдаагийн худандаа 
* 2017 онд “Явуулын хүн” УСК - 
* 2017 онд “Хайр эргэсэн хавар” ОАУСК - Билэгт
* 2017 онд Үүр Цайгаасай УСК -
* 2017 онд Үхээд өгөөч Хайрт Минь -
* 2017 онд Үзэсгэлэнт 12 сар -  
* 2018 онд Бумеранг - Ойн Анчин 
* 2018 онд WAR -
* 2018 онд “7-р тусгай тасаг”  УСК - Лхагва
* 2018 онд “Алтан судлал” УСК - Эрдэнэ
* 2019 онд “37-р точка” УСК - 
* 2020 онд “Бүтэн амьдрал” - ОАУСК
* 2020 онд “Зориг” УСК - Түшиг
* 2020 онд Онцгой Эрх УСК -
* 2019 онд “Хийморь” УСК - Хүүхэд барьсан эр
* 2021 онд “Цасан хүн” УСК - Цасан хүн 
* 2021 онд “Этгээд” УСК - Эмч
* 2022 онд “Тэгри чину” ОАУСК - Гос, Битүү хүн
* 2022 онд Үүрдийн Хайр - 
* 2023 онд “No rules” ОАУСК - Батболд
* 2023 онд “Шар гэгээ” УСК - Дашжил
* 2023 онд “SUITS Mongolia” ОАУСК - Алтангэрэл
* 2023 онд “Гажуудал” УСК - 
* 2024 онд Тусгал ОАК -
* 2024 онд Тойрог МУСК -
* 2025 онд Мөрч ОАК - Дамдин 
* 2026 онд Ирээдүйгээс ирсэн зочид -
* 2026 онд НАЙЗ ОАК - Хирс
* 2026 онд Гэмгүй ОАК - 

==== Радиод : ====

* 2009 онд “Дээдэс өршөө” шилдэг богино өгүүллэгийн цомог
* 2022 онд “Шинэ байшинд” радио жүжиг
* 2022 онд “Эрдэнэсийн аралд” роман
* 2023 онд “Газар усны шивнээн” роман

===== Найруулагчаар : =====

* “Оюутны амьдрал аа гэж” 2-р найруулагч
* “Шинэ байр” реалити шоу Хөтлагч, найруулагч
* “Хайрын эрэлд” ОАУСК 2-р найруулагч
* “Анчид” УСК 2-р найруулагч
* “Бохир ертөнц” УСК 2-р найруулагч
* “7-р тусгай тасаг” УСК 2-р найруулагч
* “Эх орны эрэлхэг хөвгүү” цуврал баримтат нэвтрүүлэг Хөтлөгч, Найруулагч
* “Өврийн дэвтэр” яруу найргийн реалити шоу Хөтлөгч, Найруулагч
* “Миний сонсож өссөн дуунууд” тоглолтын Хөтлөгч, Найруулагч
* “Зориг” УСК
* “Тэгри Чину” ОАУСК
* “SUITS Mongolia” УСК
'''Дуу оруулалт ба Өгүүлэлтэнд;'''

Хөх дөл (2026)

===== Зохиол дээр ажилласан уран бүтээлүүд : =====

* “7 дугаар тусгай тасаг” УСК
* “Бохир ертөнц” УСК
* “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* “Зориг” УСК
* “Тэгри чину” ОАУСК

== Гавьяа, шагнал ==

* 2012 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2023 онд Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон</text>
      <sha1>dgn3f2edqwkm7dg2jk7smy2w8a866w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872639</id>
      <parentid>872637</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <comment>https://kinosan.mn/actor/692</comment>
      <origin>872639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9481" sha1="0tt63hn8doy8of8v50al2y6axwok0ta" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг       = Yalalt.jpg
| төрсөн_он       = 1977
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} 
| ажил_үйл          = Жүжигчин
| тайзны_нэр        =
| төрөл             = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг)
| дүр_маяг          = 
| сургууль          = Соёл Урлагийн Их сургууль
| алдар_нэр         = '''Төр нийгмийн шагнал'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}

== Намтар ==
Намсрайн Ялалт нь 1977 онд Улаанбаатар хотод төрсөн.

2000-2020 оны хооронд нийт 20 жил МҮОНРТ, ТВ9, UBS, “Монгол HD” телевизүүд, мөн “Юнивишн”, “Скаймедиа” болон бусад iptv-ийн үзэгчдийн хүртээл болсон уран сайхны болон баримтат кино, хүүхэлдэйн кино, баримтат болон шоу нэвтрүүлэг зэрэг 9000 гаруй бүтээлд орчуулгын жүжигчнээр ажилласан.

== Боловсрол ==
1985-1995 онд Нийслэлийн 99-р сургуулийг төгссөн

1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцан төгссөн

== Ажил ==
2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна.

== Уран бүтээл ==

==== Тайзны уран бүтээл : ====

* 1999 онд “Зуны шөнийн зүүд” жүжгийн Дмитрий
* 2002 онд  “Оюутны охидод өрөө хөлслүүлнэ” жүжгийн Эрдэнэ
* 2003 онд “Шөнө дундын бүжиг” жүжгийн Хавх
* 2006 онд  “Хориотой жүжиг” жүжгийн Ганаа
* 2013 онд  “Улсын цол Монгол” теле жүжгийн Манлай баатар Дамдинсүрэн
* 2013 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Гү Ямөн
* 2020 онд “Сычуаны сайн хүн” Ян Сун
* 2022 онд “Анна Каренина” жүжгийн Шербацкий ван
* 2022 онд “Хаадын хаан андгай”
* 2023 онд “Тоглоомчид” жүжгийн Утешительный
* 2023 онд “Ромео Жульетта” жүжгийн Капулет
* 2023 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна”
* 2024 онд “Анна Каренина” жүжгийн Щербацкий ван

===== Дэлгэцийн уран бүтээл : =====

* 1999 онд “Дурласан дурлуулсан хоёр” УСК  -Ганаа
* 2000 онд “Алтан хөрш” ОАУСК  -Төгөлдөр
* 2000 онд “Оюутны амьдрал аа гэж” УСК - Ганаа
* 2001 онд “Толбо” УСК - Хасар
* 2003 онд BBC “Чингис хаан” УСК Өгөөдэй
* 2006 онд “Үнсэлт” УСК Багш
* 2008 онд “Дурлалын ангууч” УСК - Аянга
* 2008 онд “Боолын гэрээ” УСК - Цагдаа
* 2009 онд “Амьдрах тасалбар” УСК - Ганаа
* 2010 онд “Ми 15” УСК - Өлзий
* 2011 онд “Хайрын эрэлд” ОАУСК - Баяр
* 2010 онд “Dream” богино хэмжээний кино
* 2010 онд Хайрын Үнэ цэнэ -
* 2011 онд “Чонын алтан шагай” ОАУСК - Баясаа
* 2011 онд  “Найз” УСК - Хирс
* 2011 онд “Богд хаан” УСК - Сандо амбан
* 2015 онд “ТАЙГА” УСК - Өлзий
* 2012 онд “Бурхан өршөөг” УСК - Архичин Эр
* 2012 онд “Долоон бурхан харавдаггүй” УСК - Гарам
* 2012 онд “Улаан дөрвөлжин” УСК - Мөрдөн байцаагч
* 2012 онд “Тавилан” УСК - Сүлд
* 2012 онд “ТНГРИ” УСК Тунгар
* 2012 онд “Босго тотго” ОАУСК - Мажиг генерал
* 2012 онд “Тэнгэрийн продюсер” УСК - 
* 2013 онд “Амингоо” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Хувь тавилангийн ээдрээ” ОАУСК - Төлөөлөгч
* 2013 онд “The call” богино хэмжээний кино -
* 2013 онд “Дурлалын гэмт хэрэг” УСК - Даваа
* 2013 онд “Single ladies” УСК - Баярбат 
* 2013 онд “ХӨЛТРӨГ” УСК - Даваа
* 2014 онд “Хүдэн” УСК -
* 2014 онд “Анчид” УСК -
* 2014 онд Мөрдөгч ОАК - Батнягт
* 2015 онд “Хамтран амьдрагч” УСК - Их сургуулийн Захирал2015 онд Тайга УСК -
* 2015 онд “Босуул” УСК -
* 2015 онд “Донор” УСК - 
* 2015 онд “Хамтдаа” ОАУСК Бор шувуу
* 2015 онд Их хотын Залуус ОАК - 40-р анги дээр Туслах Жүжигчин
* 2016 онд “Төмөр нар” УСК - Аав
* 2016 онд “Үргээлэг” 2 УСК - Цагдаагийн Ахмад
* 2015 онд “Бохир ертөнц” УСК - Зоригоо
* 2016 онд “Цагаан хадаг” УСК - Жудогийн дасгалжуулагч
* 2016 онд “Сайн уу амьдрал минь” УСК - Батаа
* 2016 онд “Сайн аав” УСК - Ченжийн эзэн
* 2016 онд GIRLS 1 ОАК - Цагдаагийн худандаа 
* 2017 онд “Явуулын хүн” УСК - 
* 2017 онд “Хайр эргэсэн хавар” ОАУСК - Билэгт
* 2017 онд Үүр Цайгаасай УСК -
* 2017 онд Үхээд өгөөч Хайрт Минь -
* 2017 онд Үзэсгэлэнт 12 сар -  
* 2018 онд Бумеранг - Ойн Анчин 
* 2018 онд WAR -
* 2018 онд “7-р тусгай тасаг”  УСК - Лхагва
* 2018 онд “Алтан судлал” УСК - Эрдэнэ
* 2019 онд “37-р точка” УСК - 
* 2020 онд “Бүтэн амьдрал” - ОАУСК
* 2020 онд “Зориг” УСК - Түшиг
* 2020 онд Онцгой Эрх УСК -
* 2019 онд “Хийморь” УСК - Хүүхэд барьсан эр
* 2021 онд “Цасан хүн” УСК - Цасан хүн 
* 2021 онд “Этгээд” УСК - Эмч
* 2022 онд “Тэгри чину” ОАУСК - Гос, Битүү хүн
* 2022 онд Үүрдийн Хайр - 
* 2023 онд “No rules” ОАУСК - Батболд
* 2023 онд “Шар гэгээ” УСК - Дашжил
* 2023 онд “SUITS Mongolia” ОАУСК - Алтангэрэл
* 2023 онд “Гажуудал” УСК - 
* 2024 онд Тусгал ОАК -
* 2024 онд Тойрог МУСК -
* 2025 онд Мөрч ОАК - Дамдин 
* 2026 онд Ирээдүйгээс ирсэн зочид -
* 2026 онд НАЙЗ ОАК - Хирс
* 2026 онд Гэмгүй ОАК - 

==== Радиод : ====

* 2009 онд “Дээдэс өршөө” шилдэг богино өгүүллэгийн цомог
* 2022 онд “Шинэ байшинд” радио жүжиг
* 2022 онд “Эрдэнэсийн аралд” роман
* 2023 онд “Газар усны шивнээн” роман

===== Найруулагчаар : =====

* “Оюутны амьдрал аа гэж” 2-р найруулагч
* “Шинэ байр” реалити шоу Хөтлагч, найруулагч
* “Хайрын эрэлд” ОАУСК 2-р найруулагч
* “Анчид” УСК 2-р найруулагч
* “Бохир ертөнц” УСК 2-р найруулагч
* “7-р тусгай тасаг” УСК 2-р найруулагч
* “Эх орны эрэлхэг хөвгүү” цуврал баримтат нэвтрүүлэг Хөтлөгч, Найруулагч
* “Өврийн дэвтэр” яруу найргийн реалити шоу Хөтлөгч, Найруулагч
* “Миний сонсож өссөн дуунууд” тоглолтын Хөтлөгч, Найруулагч
* “Зориг” УСК
* “Тэгри Чину” ОАУСК
* “SUITS Mongolia” УСК
'''Дуу оруулалт ба Өгүүлэлтэнд;'''

Хөх дөл (2026)

===== Зохиол дээр ажилласан уран бүтээлүүд : =====

* “7 дугаар тусгай тасаг” УСК
* “Бохир ертөнц” УСК
* “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* “Зориг” УСК
* “Тэгри чину” ОАУСК

== Гавьяа, шагнал ==

* 2012 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2023 онд Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон</text>
      <sha1>0tt63hn8doy8of8v50al2y6axwok0ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872640</id>
      <parentid>872639</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53607-35</username>
        <id>108000</id>
      </contributor>
      <origin>872640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9537" sha1="bleysg3ssubtm8h567cq0oax18wfigi" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг       = Yalalt.jpg
| төрсөн_он       = 1977
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} 
| ажил_үйл          = Жүжигчин
| тайзны_нэр        =
| төрөл             = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг)
| дүр_маяг          = 
| сургууль          = Соёл Урлагийн Их сургууль
| алдар_нэр         = '''Төр нийгмийн шагнал'''&lt;br&gt;Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
}}

== Намтар ==
Намсрайн Ялалт нь 1977 онд Улаанбаатар хотод төрсөн.

2000-2020 оны хооронд нийт 20 жил МҮОНРТ, ТВ9, UBS, “Монгол HD” телевизүүд, мөн “Юнивишн”, “Скаймедиа” болон бусад iptv-ийн үзэгчдийн хүртээл болсон уран сайхны болон баримтат кино, хүүхэлдэйн кино, баримтат болон шоу нэвтрүүлэг зэрэг 9000 гаруй бүтээлд орчуулгын жүжигчнээр ажилласан.

== Боловсрол ==
1985-1995 онд Нийслэлийн 99-р сургуулийг төгссөн

1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцан төгссөн

== Ажил ==
2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна.

== Уран бүтээл ==

==== Тайзны уран бүтээл : ====

* 1999 онд “Зуны шөнийн зүүд” жүжгийн Дмитрий
* 2002 онд  “Оюутны охидод өрөө хөлслүүлнэ” жүжгийн Эрдэнэ
* 2003 онд “Шөнө дундын бүжиг” жүжгийн Хавх
* 2006 онд  “Хориотой жүжиг” жүжгийн Ганаа
* 2013 онд  “Улсын цол Монгол” теле жүжгийн Манлай баатар Дамдинсүрэн
* 2013 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Гү Ямөн
* 2020 онд “Сычуаны сайн хүн” Ян Сун
* 2022 онд “Анна Каренина” жүжгийн Шербацкий ван
* 2022 онд “Хаадын хаан андгай”
* 2023 онд “Тоглоомчид” жүжгийн Утешительный
* 2023 онд “Ромео Жульетта” жүжгийн Капулет
* 2023 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна”
* 2024 онд “Анна Каренина” жүжгийн Щербацкий ван

===== Дэлгэцийн уран бүтээл : =====

* 1999 онд “Дурласан дурлуулсан хоёр” УСК  -Ганаа
* 2000 онд “Алтан хөрш” ОАУСК  -Төгөлдөр
* 2000 онд “Оюутны амьдрал аа гэж” УСК - Ганаа
* 2001 онд “Толбо” УСК - Хасар
* 2003 онд BBC “Чингис хаан” УСК Өгөөдэй
* 2006 онд “Үнсэлт” УСК Багш
* 2008 онд “Дурлалын ангууч” УСК - Аянга
* 2008 онд “Боолын гэрээ” УСК - Цагдаа
* 2009 онд “Амьдрах тасалбар” УСК - Ганаа
* 2010 онд “Ми 15” УСК - Өлзий
* 2011 онд “Хайрын эрэлд” ОАУСК - Баяр
* 2010 онд “Dream” богино хэмжээний кино
* 2010 онд Хайрын Үнэ цэнэ -
* 2011 онд “Чонын алтан шагай” ОАУСК - Баясаа
* 2011 онд  “Найз” УСК - Хирс
* 2011 онд “Богд хаан” УСК - Сандо амбан
* 2015 онд “ТАЙГА” УСК - Өлзий
* 2012 онд “Бурхан өршөөг” УСК - Архичин Эр
* 2012 онд “Долоон бурхан харавдаггүй” УСК - Гарам
* 2012 онд “Улаан дөрвөлжин” УСК - Мөрдөн байцаагч
* 2012 онд “Тавилан” УСК - Сүлд
* 2012 онд “ТНГРИ” УСК Тунгар
* 2012 онд “Босго тотго” ОАУСК - Мажиг генерал
* 2012 онд “Тэнгэрийн продюсер” УСК - 
* 2013 онд “Амингоо” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* 2013 онд “Хувь тавилангийн ээдрээ” ОАУСК - Төлөөлөгч
* 2013 онд “The call” богино хэмжээний кино -
* 2013 онд “Дурлалын гэмт хэрэг” УСК - Даваа
* 2013 онд “Single ladies” УСК - Баярбат 
* 2013 онд “ХӨЛТРӨГ” УСК - Даваа
* 2014 онд “Хүдэн” УСК -
* 2014 онд “Анчид” УСК -
* 2014 онд Нарны Жим ОАК - Амгалан
* 2014 онд Мөрдөгч ОАК - Батнягт
* 2015 онд “Хамтран амьдрагч” УСК - Их сургуулийн Захирал2015 онд Тайга УСК -
* 2015 онд “Босуул” УСК -
* 2015 онд “Донор” УСК - 
* 2015 онд “Хамтдаа” ОАУСК Бор шувуу
* 2015 онд Их хотын Залуус ОАК - 40-р анги дээр Туслах Жүжигчин
* 2016 онд “Төмөр нар” УСК - Аав
* 2016 онд “Үргээлэг” 2 УСК - Цагдаагийн Ахмад
* 2015 онд “Бохир ертөнц” УСК - Зоригоо
* 2016 онд “Цагаан хадаг” УСК - Жудогийн дасгалжуулагч
* 2016 онд “Сайн уу амьдрал минь” УСК - Батаа
* 2016 онд “Сайн аав” УСК - Ченжийн эзэн
* 2016 онд GIRLS 1 ОАК - Цагдаагийн худандаа 
* 2017 онд “Явуулын хүн” УСК - 
* 2017 онд “Хайр эргэсэн хавар” ОАУСК - Билэгт
* 2017 онд Үүр Цайгаасай УСК -
* 2017 онд Үхээд өгөөч Хайрт Минь -
* 2017 онд Үзэсгэлэнт 12 сар -  
* 2018 онд Бумеранг - Ойн Анчин 
* 2018 онд WAR -
* 2018 онд “7-р тусгай тасаг”  УСК - Лхагва
* 2018 онд “Алтан судлал” УСК - Эрдэнэ
* 2019 онд “37-р точка” УСК - 
* 2020 онд “Бүтэн амьдрал” - ОАУСК
* 2020 онд “Зориг” УСК - Түшиг
* 2020 онд Онцгой Эрх УСК -
* 2019 онд “Хийморь” УСК - Хүүхэд барьсан эр
* 2021 онд “Цасан хүн” УСК - Цасан хүн 
* 2021 онд “Этгээд” УСК - Эмч
* 2022 онд “Тэгри чину” ОАУСК - Гос, Битүү хүн
* 2022 онд Үүрдийн Хайр - 
* 2023 онд “No rules” ОАУСК - Батболд
* 2023 онд “Шар гэгээ” УСК - Дашжил
* 2023 онд “SUITS Mongolia” ОАУСК - Алтангэрэл
* 2023 онд “Гажуудал” УСК - 
* 2024 онд Тусгал ОАК -
* 2024 онд Тойрог МУСК -
* 2025 онд Мөрч ОАК - Дамдин 
* 2026 онд Ирээдүйгээс ирсэн зочид -
* 2026 онд НАЙЗ ОАК - Хирс
* 2026 онд Гэмгүй ОАК - 

==== Радиод : ====

* 2009 онд “Дээдэс өршөө” шилдэг богино өгүүллэгийн цомог
* 2022 онд “Шинэ байшинд” радио жүжиг
* 2022 онд “Эрдэнэсийн аралд” роман
* 2023 онд “Газар усны шивнээн” роман

===== Найруулагчаар : =====

* “Оюутны амьдрал аа гэж” 2-р найруулагч
* “Шинэ байр” реалити шоу Хөтлагч, найруулагч
* “Хайрын эрэлд” ОАУСК 2-р найруулагч
* “Анчид” УСК 2-р найруулагч
* “Бохир ертөнц” УСК 2-р найруулагч
* “7-р тусгай тасаг” УСК 2-р найруулагч
* “Эх орны эрэлхэг хөвгүү” цуврал баримтат нэвтрүүлэг Хөтлөгч, Найруулагч
* “Өврийн дэвтэр” яруу найргийн реалити шоу Хөтлөгч, Найруулагч
* “Миний сонсож өссөн дуунууд” тоглолтын Хөтлөгч, Найруулагч
* “Зориг” УСК
* “Тэгри Чину” ОАУСК
* “SUITS Mongolia” УСК
'''Дуу оруулалт ба Өгүүлэлтэнд;'''

Хөх дөл (2026)

===== Зохиол дээр ажилласан уран бүтээлүүд : =====

* “7 дугаар тусгай тасаг” УСК
* “Бохир ертөнц” УСК
* “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино
* “Зориг” УСК
* “Тэгри чину” ОАУСК

== Гавьяа, шагнал ==

* 2012 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2023 онд Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон</text>
      <sha1>bleysg3ssubtm8h567cq0oax18wfigi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын Их нэвтэрхий толь бичиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137535</id>
    <revision>
      <id>872617</id>
      <parentid>810532</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="bm4mc0fazqonormu8yfqwv7rocjmtqq" xml:space="preserve">'''Хятадын Их нэвтэрхий толь бичиг'''([[Хятад хэл|хятад]]. 中國大百科全書, хялбар. 中国大百科全书, [[пиньинь]] ''Zhōngguó dà bǎikē quánshū'') —Орчин цагийн Хятад дахь бүх нийтийн нэвтэрхий толь бичгүүдийн хамгийн том бөгөөд бүрэн гүйцэд хэвлэгдсэн нэвтэрхий толь бичиг юм. 

== Анхны хэвлэл (1980–1993) ==
Хятадын Их нэвтэрхий толь бичгийг бүтээх ажил 1978 онд эхэлсэн бөгөөд анхны хэвлэл нь 73 боть, түүний дотор 80 мянга гаруй өгүүлэл, тусдаа лавлах боть багтаж байсан юм. Энэхүү нэвтэрхий толь бичиг нь 1980-1993 онд Бээжин дахь &quot;Хятадын нэвтэрхий толь хэвлэл&quot; ([[Хятад хэл|хятад]]. 中國大百科全書出版社, хялбар. 中国大百科全书出版社, [[пиньинь]]- ''Zhōngguó dà bǎikē quánshū chūbǎnshè'') -ийн газар хэвлэгдэж байжээ. Барууны нэвтэрхий толь бичгүүдээс ялгаатай нь өгүүллүүдийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар эрэмбэлдэггүй, харин мэдлэгийн салбаруудын дагуу боть болгон ангилсан байдаг. Оюуны соёлтой холбоотой ботиуудаас “Хятадын уран зохиол” хоёр боть, “Гадаад уран зохиол” хоёр боть, “Хятадын түүх” гурван боть, “Гүн ухаан”, “Археологи”, “Шашин”, “Дэлхийн ард түмэн”, “Драмын болон өгүүлэх урлаг” гэх мэт хуваагддаг байна. 

== Хоёр дахь хэвлэл (1995–2009) ==
Толь бичгийн хоёр дахь хэвлэлтийн ажил 1995 онд эхэлсэн бөгөөд бүх 32 боть нь 2009 онд хэвлэгдэж дууссан байна. Энэ удаад нэвтэрхий толь бичгийн нийтлэлүүдийг латин цагаан толгойн үсгийн дарааллаар [[пиньинь]] өгүүллийн гарчгийг уншиж цэгцэлсэн нь Хятад улсын анхны том хэмжээний иж бүрэн нэвтэрхий толь болсон юм. Хоёр дахь хэвлэл нь 60,000 гаруй өгүүлэг, 600 сая ханзаас бүрдсэн байна. 

== Гурав дахь хэвлэл (2017–2021) ==
2017 оноос хойш толь бичгийн гурав дахь хэвлэлийг бүтээхээр ажиллаж эхэлсэн. Гурав дахь удаагийн хэвлэх ажлын хүрээнд 80 боть гаргахаар төлөвлөж байв. Гурав дахь хэвлэлийг түүх, газарзүй, утга зохиол, гүн ухаан, соёл зэрэг тодорхой сэдвүүдэд зориулагдсан ботиудыг орос хэл рүү таван боть болгон орчуулж байгаа ажээ. 2020 онд эхний хоёр боть хэвлэгдэж, &quot;Хятадын Их нэвтэрхий толь бичиг&quot;-ийн [[орос хэл]] дээрх хоёр дахь хэвлэлийг 2021 онд хэвлүүлжээ.

2024 онд 19 боть хэвлэгдэн гарсан байна.</text>
      <sha1>bm4mc0fazqonormu8yfqwv7rocjmtqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Себастьен Лекорню</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142459</id>
    <revision>
      <id>872684</id>
      <parentid>830692</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="3hhrry6wjt1r7daf2juuvvoxz90qq76" xml:space="preserve">[[Файл:Portrait Sébastien Lecornu.jpg|thumb|'''Себастьен Лекорню''']]
'''Себастьен Лекорню''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Sébastien Lecornu''; 1986 оны 6-р сарын 11-нд Францын Парис орчмын Өбонн хотод төрсөн) — [[Франц|Францын]] улс төрийн зүтгэлтэн, 2025 оны 9-р сарын 9-нд [[Францын Ерөнхий сайд нар|Францын Ерөнхий сайдаар]] томилогдсон. 

Тэрээр залуугаасаа улс төр сонирхож, 16 настайгаасаа &quot;Ардын хөдөлгөөний төлөөх холбоо&quot; намын идэвхтэн болсон. Намын залуучуудын хөдөлгөөний нэг хэсэг болгон 2004 онд Вернон хотод болсон бүсийн сонгуульд оролцож, Пантеон-Ассасын их сургуульд хууль зүйн бакалавр, дараа нь хуулийн магистрын зэрэг хамгаалсан. 2005 онд [[Францын Үндэсний Ассемблей|Францын Үндэсний Ассамблейн]] гишүүн Франк Жиларын туслахаар ажиллаж эхэлжээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр Францын Үндэсний Ассамблейн өөр нэг гишүүн Бруно Ле Мэйртай хамтран ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Ле Мэйр Европын асуудал эрхэлсэн Төрийн нарийн бичгийн дарга болсны дараа тэрээр түүний ажлын албанд ажиллахаар болжээ. Себастьян Лекорню 23 настайдаа Франсуа Фийоны засгийн газрын гишүүний хамгийн залуу туслах болсон юм.

Лекорню 2014 онд Вернон хотын засаг захиргааны сонгуульд намын жагсаалтыг тэргүүлж, хотын даргын сонгуульд ялалт байгуулсан байна.

2022 оноос Зэвсэгт хүчний сайд, 2020-2022 онд Францын далайн чанад дахь газар нутгийн сайд байсан. Социал-либерал «Сэргэн мандалт» ([[Франц хэл|франц.]] ''Renaissance'') улс төрийн намын гишүүн.

{{DEFAULTSORT:Лекорню, Себастьен}}
[[Ангилал:1986 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Францын ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Францын сайд]]
[[Ангилал:Францын батлан хамгаалахын сайд]]</text>
      <sha1>3hhrry6wjt1r7daf2juuvvoxz90qq76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таван Богд групп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142913</id>
    <revision>
      <id>872668</id>
      <parentid>872589</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53530-35</username>
        <id>108015</id>
      </contributor>
      <comment>from their official website</comment>
      <origin>872668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4706" sha1="fs3hx1xg0nvtpmzcaumjtvcakz2yd14" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name             = Таван Богд Групп
| logo             = 
| founder          = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг
| foundation       = 1995
| area_served      = Ази, Европ, Хойд Америк
| industry         = Ноолуурын хувцас, автомашин, санхүүгийн үйлчилгээ, аялал жуулчлал ба зочид буудал, хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний бараа, электроник, хэвлэлийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, эрүүл мэнд
| num_employees = 13,000 (2025)
| location          = Улаанбаатар, Монгол Улс
| type             = Конгломерат
| homepage         = https://tavanbogd.com/
}}

'''Таван Богд Групп''' Монголын хамгийн өндөр оргил уулсаар нэрлэгдсэн Таван Богд Групп 1995 онд Японы FUJIFILM корпорацын албан ёсны дистрибьютер болж үүсэн байгуулагдсан. Өдгөө бизнесийн 10 салбарт, 18 охин компани, 1 хөрөнгө оруулалттай компани, 12,000 гаруй ажилтантайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

== Ерөнхийлөгчийн мэндчилгээ ==
Эх орныхоо оргил уулсаар нэрийдсэн Таван Богд Групп 1995 онд Японы FujiFilm корпорацын гэрэл зураг боловсруулах лабораторийг Монголд нээснээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байлаа. Групп маань дэлхийн шилдэг брэндүүд, стандарт, туршлагыг улсдаа нутагшуулж, дотоодын брэндүүдийг олон улсад таниулах үйлсэд түүчээлж, өдгөө 12 мянган ажилтантай, 18 охин компани болон 1 хөрөнгө оруулалттай компанитайгаар бизнесийн 10 чиглэлд нэр хүндээ өргөсөн хэвээр байна.

Бид алсын хараагаа нийгмийн хөгжил дэвшил, ирээдүйд чиглүүлж чанар, инновац, итгэлцлээр харилцагч, түнш, хэрэглэгчдийнхээ үнэнч сонголт байж ирлээ.

Бизнесийн салбарт 30 жилийн туршлага, түүх бий болгосон Таван Богд Групп ирээдүйн 30 жилээ үндэсний үйлдвэрлэлийг дэлхийд гаргасан он жилүүдээр дүүргэхээр ажиллаж байна. Бид өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн хамт олныхоо хамтын хүчээр Монгол Улсын нийгэм, эдийн засагт жинтэй хувь нэмэр оруулах хариуцлагатай бизнесийг улам өргөжүүлж чадна гэдэгт итгэлтэй байна.

== Үйл ажиллагааны чиглэлүүд ==

*AI эрүүл мэнд - '''Таван Богд Нура ХХК'''
*Ноолуурын үйлдвэрлэл - '''Говь ХК'''
*Хүнс үйлдвэрлэл - '''Улаанбаатар Гурил; Таван Богд Интернэйшнл ХХК'''
*Аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ - '''Кемпински Хаан Палас ХХК; Эйрлинк Монголиа ХХК; Жуулчин Дюти Фрий ХК; Жуулчин ХХК;''' 
*Барилга бүтээн байгуулалт  - '''Таван Богд Холдингс ХХК'''
*Мэдээллийн технологи - '''Таван Богд Тек ХХК'''
*Автомашин, уул уурхайн тоног төхөөрөмж - '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК; Таван Богд Автомотив ХХК; Таван Богд Трейд ХХК'''
*Рестораны үйлчилгээ -  '''ХХК Таван Богд Фүүдс ХХК; Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК'''
*Олон улсын худалдаа, үйлдвэрлэл - '''Ар И Ди Эженси ХХК; Таван Богд Трейд ХХК; Таван Богд Трейд ХХК'''
*Банк &amp; санхүү - '''Хаан Банк ХК; Таван Богд Капитал ҮЦК ХХК; Таван Богд Финанс ББСБ'''

[[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]]</text>
      <sha1>fs3hx1xg0nvtpmzcaumjtvcakz2yd14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872669</id>
      <parentid>872668</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53530-35</username>
        <id>108015</id>
      </contributor>
      <comment>from website</comment>
      <origin>872669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4722" sha1="50n6sk5gibi14szzt177eqko4bk6jrh" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = Таван Богд Групп
| logo = 
| founder = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг
| foundation = 1995
| area_served = Ази, Европ, Хойд Америк
| industry = AI эрүүл мэнд
Ноолуурын үйлдвэрлэл
Хүнс үйлдвэрлэл
Аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ
Барилга бүтээн байгуулалт
Мэдээллийн технологи
Автомашин, уул уурхайн тоног төхөөрөмж
Рестораны үйлчилгээ
Олон улсын худалдаа, үйлдвэрлэл
Банк &amp; санхүү
| num_employees = 12,000 (2026)
| location = Улаанбаатар, Монгол Улс
| type = Конгломерат
| homepage = https://tavanbogd.com/
}}

'''Таван Богд Групп''' Монголын хамгийн өндөр оргил уулсаар нэрлэгдсэн Таван Богд Групп 1995 онд Японы FUJIFILM корпорацын албан ёсны дистрибьютер болж үүсэн байгуулагдсан. Өдгөө бизнесийн 10 салбарт, 18 охин компани, 1 хөрөнгө оруулалттай компани, 12,000 гаруй ажилтантайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

== Ерөнхийлөгчийн мэндчилгээ ==
Эх орныхоо оргил уулсаар нэрийдсэн Таван Богд Групп 1995 онд Японы FujiFilm корпорацын гэрэл зураг боловсруулах лабораторийг Монголд нээснээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байлаа. Групп маань дэлхийн шилдэг брэндүүд, стандарт, туршлагыг улсдаа нутагшуулж, дотоодын брэндүүдийг олон улсад таниулах үйлсэд түүчээлж, өдгөө 12 мянган ажилтантай, 18 охин компани болон 1 хөрөнгө оруулалттай компанитайгаар бизнесийн 10 чиглэлд нэр хүндээ өргөсөн хэвээр байна.

Бид алсын хараагаа нийгмийн хөгжил дэвшил, ирээдүйд чиглүүлж чанар, инновац, итгэлцлээр харилцагч, түнш, хэрэглэгчдийнхээ үнэнч сонголт байж ирлээ.

Бизнесийн салбарт 30 жилийн туршлага, түүх бий болгосон Таван Богд Групп ирээдүйн 30 жилээ үндэсний үйлдвэрлэлийг дэлхийд гаргасан он жилүүдээр дүүргэхээр ажиллаж байна. Бид өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн хамт олныхоо хамтын хүчээр Монгол Улсын нийгэм, эдийн засагт жинтэй хувь нэмэр оруулах хариуцлагатай бизнесийг улам өргөжүүлж чадна гэдэгт итгэлтэй байна.

== Үйл ажиллагааны чиглэлүүд ==

*AI эрүүл мэнд - '''Таван Богд Нура ХХК'''
*Ноолуурын үйлдвэрлэл - '''Говь ХК'''
*Хүнс үйлдвэрлэл - '''Улаанбаатар Гурил; Таван Богд Интернэйшнл ХХК'''
*Аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ - '''Кемпински Хаан Палас ХХК; Эйрлинк Монголиа ХХК; Жуулчин Дюти Фрий ХК; Жуулчин ХХК;''' 
*Барилга бүтээн байгуулалт  - '''Таван Богд Холдингс ХХК'''
*Мэдээллийн технологи - '''Таван Богд Тек ХХК'''
*Автомашин, уул уурхайн тоног төхөөрөмж - '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК; Таван Богд Автомотив ХХК; Таван Богд Трейд ХХК'''
*Рестораны үйлчилгээ -  '''ХХК Таван Богд Фүүдс ХХК; Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК'''
*Олон улсын худалдаа, үйлдвэрлэл - '''Ар И Ди Эженси ХХК; Таван Богд Трейд ХХК; Таван Богд Трейд ХХК'''
*Банк &amp; санхүү - '''Хаан Банк ХК; Таван Богд Капитал ҮЦК ХХК; Таван Богд Финанс ББСБ'''

[[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]]</text>
      <sha1>50n6sk5gibi14szzt177eqko4bk6jrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барсүрэнгийн Баасандорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143022</id>
    <revision>
      <id>872666</id>
      <parentid>833210</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3123" sha1="bhpdycxcaa5y7j13bw04jg3m4e6hpcp" xml:space="preserve">'''Барсүрэнгийн Баасандорж''' (1979 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол Улсын Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга.

== Намтар ==
Б.Баасандорж нь 1987-1997 онд нийслэлийн 5 дугаар дунд сургуулийг, 1997-2001 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр, 2009-2011 онд АНУ-ын Калифорнийн Олон улсын их сургуулийг Бизнесийн удирдлагын мастерын зэрэгтэйгээр тус тус төгссөн.

2001-2002 онд УИХ-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын туслах, 2002–2006 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газарт Хуулийн хэлтсийн шинжээч, 2006-2008 онд УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хорооны референт, 2008-2009 онд Хууль зүйн байнгын хорооны зөвлөх, 2011-2013 онд Хууль зүйн байнгын хорооны Ажлын албаны Ахлах зөвлөх, 2013-2015 онд Хууль зүйн яамны Хууль зүйн нэгдсэн бодлогын газрын дарга, 2015-2018 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газарт Хууль зүйн байнгын хорооны Ажлын албаны ахлах зөвлөх, 2018-2020 онд Улсын бүртгэлийн Ерөнхий газрын дарга, 2020-2022 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, 2022-2023 онд Мэргэжлийн хяналтын Ерөнхий газрын дарга, 2023 оноос 2024 он хүртэл Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэд дарга бөгөөд Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газрын даргаар ажиллаж байсан. 

Тэрээр 2024 оны 7-р сард Улсын Их Хурлын дарга Д.Амарбаясгалан санал болгосоноор УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдоод 2025 оны 11 дүгээр сарын 30-нд үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн ба 2026 оны 1 дүгээр сарын байдлаар түүнийг төрийн эрх барих дээд байгууллагын эрх мэдлийг хууль бусаар авах хэрэгт яллагдагчаар татан шалгаж байгаа талаар хууль хяналтын болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд мэдээлэгджээ.

== Гэр бүл ==
Б.Баасандорж эхнэр, 2 хүүхдийн хамт амьдардаг.

{{DEFAULTSORT:Баасандорж, Барсүрэнгийн}}
[[Ангилал:1979 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>bhpdycxcaa5y7j13bw04jg3m4e6hpcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Inflation-year</title>
    <ns>10</ns>
    <id>143534</id>
    <redirect title="Загвар:Инфляци/жил" />
    <revision>
      <id>872665</id>
      <parentid>837363</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Загвар:Inflation/year]] на [[Загвар:Инфляци/жил]]</comment>
      <origin>872665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ept0yrywhc3l93cmlstoxqisdo0zxll" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфляци/жил]]</text>
      <sha1>ept0yrywhc3l93cmlstoxqisdo0zxll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оптогенетик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147168</id>
    <revision>
      <id>872672</id>
      <parentid>862550</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2838" sha1="stjijwxeq8xhx5abgpdnipc9tqor5o9" xml:space="preserve">'''Оптогенетик''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Optogenetics'') - гэрлийн тусламжтайгаар нейрон болон бусад төрлийн эсийн үйл ажиллагааг тодорхойлох, удирдах зориулалттай 2005 онд бий болсон биологийн арга юм. Энэ нь зорилтот тархины эсүүдэд гэрэлд мэдрэмтгий ионы суваг, насос, эсвэл ферментийг илэрхийлүүлэх замаар хэрэгждэг. Энэхүү салбарын нэгэн тусгай чиглэл нь нано-оптогенетик юм. Нэг эсийн түвшинд гэрлээр идэвхждэг ферментүүд болон транскрипцийн хүчин зүйлсийг ашигласнаар биохимийн дохиоллын замуудыг маш нарийн хянах боломжтой болдог.

Мэдрэлийн шинжлэх ухаанд генетикийн хувьд тодорхойлогдсон нейронуудын бүлгийн үйл ажиллагааг удирдах боломж нь тэдгээрийн шийдвэр гаргалт, суралцах үйл явц, айдас, ой санамж, үржил, донтох зан үйл, хооллолт болон хөдөлгөөнд хэрхэн оролцдогийг ойлгоход ашиглагддаг.

Өргөн хүрээний утгаар авч үзвэл, оптогенетикийн салбар нь генетикийн аргаар кодлогдсон үзүүлэлтүүдийг ашиглан эсийн үйл ажиллагааг бүртгэх аргуудыг мөн багтаадаг. Нейрон болон бусад эсийн үйл ажиллагааг дүрслэлийн болон электрофизиологийн аргаар өөрчилж, бүртгэснээр судлаачид эсүүд болон тархины хэсгүүдийн хоорондын статистик хамаарлыг тодорхойлох боломжтой болдог. Ингэснээр амьд биологийн эдийн доторх үйл явцыг орон зайн болон цаг хугацааны хувьд урьд өмнө байгаагүй өндөр нарийвчлалтайгаар хянах боломж бүрддэг.

== Судлаач эрдэмтэд ==
2026 оны Физиологи буюу Анагаах Ухааны Нобелийн шагналыг [[Карл Дейсерот]], [[Петер Хегеманн]], [[Георг Нагель]] нарт &quot;гэрэлд мэдрэмтгий ионы суваг болон оптогенетикийн талаарх нээлтүүдийнхээ төлөө&quot; олгосон.</text>
      <sha1>stjijwxeq8xhx5abgpdnipc9tqor5o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872673</id>
      <parentid>872672</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3484" sha1="bw85mtf5jpwzek4hu63jxjyaiqlas1e" xml:space="preserve">'''Оптогенетик''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Optogenetics'') - гэрлийн тусламжтайгаар нейрон болон бусад төрлийн эсийн үйл ажиллагааг тодорхойлох, удирдах зориулалттай 2005 онд бий болсон биологийн арга юм. Энэ нь зорилтот тархины эсүүдэд гэрэлд мэдрэмтгий ионы суваг, насос, эсвэл ферментийг илэрхийлүүлэх замаар хэрэгждэг. Энэхүү салбарын нэгэн тусгай чиглэл нь нано-оптогенетик юм. Нэг эсийн түвшинд гэрлээр идэвхждэг ферментүүд болон транскрипцийн хүчин зүйлсийг ашигласнаар биохимийн дохиоллын замуудыг маш нарийн хянах боломжтой болдог.

Мэдрэлийн шинжлэх ухаанд генетикийн хувьд тодорхойлогдсон нейронуудын бүлгийн үйл ажиллагааг удирдах боломж нь тэдгээрийн шийдвэр гаргалт, суралцах үйл явц, айдас, ой санамж, үржил, донтох зан үйл, хооллолт болон хөдөлгөөнд хэрхэн оролцдогийг ойлгоход ашиглагддаг.

Өргөн хүрээний утгаар авч үзвэл, оптогенетикийн салбар нь генетикийн аргаар кодлогдсон үзүүлэлтүүдийг ашиглан эсийн үйл ажиллагааг бүртгэх аргуудыг мөн багтаадаг. [[Нейрон]] болон бусад эсийн үйл ажиллагааг дүрслэлийн болон электрофизиологийн аргаар өөрчилж, бүртгэснээр судлаачид эсүүд болон тархины хэсгүүдийн хоорондын статистик хамаарлыг тодорхойлох боломжтой болдог. Ингэснээр амьд биологийн эдийн доторх үйл явцыг орон зайн болон цаг хугацааны хувьд урьд өмнө байгаагүй өндөр нарийвчлалтайгаар хянах боломж бүрддэг.

Мэдрэлийн сүлжээг судлах, удирдах уламжлалт электрофизиологийн аргуудаас оптогенетикийн аргуудын давуу тал нь тодорхой мэдрэлийн холболтыг өндөр сонгомол байдлаар идэвхжүүлэх эсвэл дарангуйлах чадвартайд оршино. Энэхүү сонгомол чанар нь [[Паркинсоны өвчин]], сэтгэл гутрал, түгшүүр, [[Эпилепcи|эпилепси]] зэргийн эмчилгээний шинэ замыг нээж өгдөг.

== Судлаач эрдэмтэд ==
2026 оны Физиологи буюу Анагаах Ухааны Нобелийн шагналыг [[Карл Дейсерот]], [[Петер Хегеманн]], [[Георг Нагель]] нарт &quot;гэрэлд мэдрэмтгий ионы суваг болон оптогенетикийн талаарх нээлтүүдийнхээ төлөө&quot; олгосон.</text>
      <sha1>bw85mtf5jpwzek4hu63jxjyaiqlas1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Сандавдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148606</id>
    <revision>
      <id>872643</id>
      <parentid>872413</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114931" sha1="4k4xtj9hfugpz9jkm3ags3450ftugdh" xml:space="preserve">[[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]]
{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}

{{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}}

'''Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;shua&quot;&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,&lt;ref name=&quot;boorchi&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.&lt;ref name=&quot;archive_main&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;.&lt;/ref&gt;

== Ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг ==
Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:&lt;ref name=&quot;archive_main&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;seksie&quot;&gt;&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot; (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.&lt;ref name=&quot;jambal&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
* '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү.&lt;ref name=&quot;jambal&quot; /&gt;
* '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед Лхас руу одож байсан.
* '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан.&lt;ref name=&quot;shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt;
* '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж.
* '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг.&lt;ref name=&quot;ethno&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
* '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү.
* '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). Шадар ван Чингүнжавын бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэсэн. Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан.
* '''[[Бандийн Сандавдорж]] ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа &quot;Зудын хуурамч данс&quot;-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч.&lt;ref name=&quot;boch&quot;&gt;Ч.Бат-Очир, &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;
* '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь Улиастайн манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*.&lt;ref name=&quot;bazar&quot;&gt;Википедиа. &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;.&lt;/ref&gt;
* '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*.
* '''[[Цэдэвсодном ван]]''' (Цэдэнсоном ван) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, Ялгуусан хутагт Лувсанданзан нартай эв санаа нэгдэн, Хаант Оросоос тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй.
* '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Богд хаанаас үе улиран &quot;Цогтой засаг&quot; цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлснээр түүний засаглал дуусгавар болсон.&lt;ref name=&quot;archive_114&quot;&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо ==
[[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.&lt;ref name=&quot;natsag&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.&lt;ref name=&quot;natsag&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ulaanbaatar_archive&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

=== Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд ===

# '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:&lt;ref&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;理藩院满文档案&quot; (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
#: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;
# '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):&lt;ref&gt;&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot; (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;清实录&quot; (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
#: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг&quot; (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.&lt;ref&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;平定准噶尔方略&quot; (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эшлэлүүд}}

== Ашигласан материал ==

* Позднеев А. М. ''&quot;Монголия и монголы&quot;'', Т.2, 1892.
* Ш.Нацагдорж. ''&quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;'', Улаанбаатар, 1958.
* Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'', Улаанбаатар, 2011

=== Эх сурвалж ===
&lt;references /&gt;

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;''.
* Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.
* &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot; - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь.

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

=== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг.

=== &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна.

Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt; Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө &quot;Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан&quot; хэмээн мэдүүлсэн байна.

Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд &quot;Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов&quot; хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар &quot;Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал&quot;-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, &quot;Засаг тайж Бандийн Сандавдорж&quot; хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.&lt;ref&gt;Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''.

== '''Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол''' ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot; /&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1757 оны &quot;Авралын айлтгал&quot; дахь нэршлийн нууц ===
Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах &quot;Хамтарсан авралын айлтгал&quot;-ыг өргөхөд &quot;Засаг тайж Банди&quot; гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой:

* Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон &quot;Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж&quot; гэж бүртгэдэг байв.&lt;ref&gt;''&quot;理藩院满文档案&quot;'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
* Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх &quot;Банди&quot; хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== '''Дүгнэлт''' ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд  ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. 

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр  тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эгнээ
!Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад
!Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''1-р Эгнээ'''
(Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд)
|'''1. Бандийн Сандавдорж'''
(Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798)
|Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч.
|-
|'''2. Сандавдоржийн Базарваань'''
(Дэд зэргийн төрөл тайж, &quot;Хувилгаан тайж&quot;)
|Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү.
|-
|'''3. Агваанлувсанчойдон'''
(Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн)
|Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү.
|-
|'''4. Загдсамбар ноён'''
(Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895)
|Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү.
|-
|'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв'''
(Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч)
|Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн.
|-
|'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан'''
(1885-1912)
|Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''2-р Эгнээ'''
(Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд)
|'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар'''
(1874-1923)
|Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой.
|-
|'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав'''
(1884-1965)
|Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул.
|-
|'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн'''
(1912-1937)
|5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой.
|}

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно:

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна'''

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==
Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - &quot;Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг&quot;)

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил'''  Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн.

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>4k4xtj9hfugpz9jkm3ags3450ftugdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872644</id>
      <parentid>872643</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119378" sha1="1zzpxrkdqrnt2pjw4zgmdrn6oezifdx" xml:space="preserve">[[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]]
{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}

{{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}}

'''Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;shua&quot;&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,&lt;ref name=&quot;boorchi&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.&lt;ref name=&quot;archive_main&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;.&lt;/ref&gt;

== Ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг ==
Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:&lt;ref name=&quot;archive_main&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;seksie&quot;&gt;&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot; (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.&lt;ref name=&quot;jambal&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
* '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү.&lt;ref name=&quot;jambal&quot; /&gt;
* '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед Лхас руу одож байсан.
* '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан.&lt;ref name=&quot;shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt;
* '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж.
* '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг.&lt;ref name=&quot;ethno&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
* '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү.
* '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). Шадар ван Чингүнжавын бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэсэн. Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан.
* '''[[Бандийн Сандавдорж]] ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа &quot;Зудын хуурамч данс&quot;-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч.&lt;ref name=&quot;boch&quot;&gt;Ч.Бат-Очир, &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;
* '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь Улиастайн манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*.&lt;ref name=&quot;bazar&quot;&gt;Википедиа. &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;.&lt;/ref&gt;
* '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*.
* '''[[Цэдэвсодном ван]]''' (Цэдэнсоном ван) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, Ялгуусан хутагт Лувсанданзан нартай эв санаа нэгдэн, Хаант Оросоос тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй.
* '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Богд хаанаас үе улиран &quot;Цогтой засаг&quot; цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлснээр түүний засаглал дуусгавар болсон.&lt;ref name=&quot;archive_114&quot;&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо ==
[[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.&lt;ref name=&quot;natsag&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.&lt;ref name=&quot;natsag&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ulaanbaatar_archive&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

=== Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд ===

# '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:&lt;ref&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;理藩院满文档案&quot; (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
#: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;
# '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):&lt;ref&gt;&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot; (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;清实录&quot; (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
#: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг&quot; (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.&lt;ref&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;平定准噶尔方略&quot; (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эшлэлүүд}}

== Ашигласан материал ==

* Позднеев А. М. ''&quot;Монголия и монголы&quot;'', Т.2, 1892.
* Ш.Нацагдорж. ''&quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;'', Улаанбаатар, 1958.
* Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'', Улаанбаатар, 2011

=== Эх сурвалж ===
&lt;references /&gt;

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;''.
* Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.
* &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot; - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь.

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

=== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг.

=== &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна.

Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt; Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө &quot;Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан&quot; хэмээн мэдүүлсэн байна.

Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд &quot;Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов&quot; хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар &quot;Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал&quot;-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, &quot;Засаг тайж Бандийн Сандавдорж&quot; хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.&lt;ref&gt;Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''.

== '''Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол''' ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot; /&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1757 оны &quot;Авралын айлтгал&quot; дахь нэршлийн нууц ===
Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах &quot;Хамтарсан авралын айлтгал&quot;-ыг өргөхөд &quot;Засаг тайж Банди&quot; гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой:

* Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон &quot;Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж&quot; гэж бүртгэдэг байв.&lt;ref&gt;''&quot;理藩院满文档案&quot;'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
* Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх &quot;Банди&quot; хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== '''Дүгнэлт''' ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд  ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. 

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр  тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга&quot;Отгонтэнгэр&quot; уул ==
Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;jambal2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

=== Б.Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг ===
[[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;shua2&quot;&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:&lt;blockquote&gt;''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;''&lt;/blockquote&gt;хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.&lt;ref name=&quot;seksie2&quot;&gt;&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot; (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot;&gt;П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.&lt;/ref&gt;

=== Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь ===
Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.&lt;ref name=&quot;darhan_1818&quot;&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо:

* [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot; /&gt;
* [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан.
* [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.&lt;ref name=&quot;shua2&quot; /&gt;

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эгнээ
!Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад
!Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''1-р Эгнээ'''
(Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд)
|'''1. Бандийн Сандавдорж'''
(Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798)
|Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч.
|-
|'''2. Сандавдоржийн Базарваань'''
(Дэд зэргийн төрөл тайж, &quot;Хувилгаан тайж&quot;)
|Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү.
|-
|'''3. Агваанлувсанчойдон'''
(Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн)
|Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү.
|-
|'''4. Загдсамбар ноён'''
(Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895)
|Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү.
|-
|'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв'''
(Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч)
|Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн.
|-
|'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан'''
(1885-1912)
|Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''2-р Эгнээ'''
(Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд)
|'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар'''
(1874-1923)
|Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой.
|-
|'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав'''
(1884-1965)
|Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул.
|-
|'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн'''
(1912-1937)
|5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой.
|}

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно:

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна'''

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==
Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - &quot;Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг&quot;)

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил'''  Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн.

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>1zzpxrkdqrnt2pjw4zgmdrn6oezifdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872645</id>
      <parentid>872644</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119454" sha1="tnverr9ht6ys7pv2o8tytfytr7f7y8c" xml:space="preserve">[[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]]
{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}

{{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}}

'''Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;shua&quot;&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,&lt;ref name=&quot;boorchi&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.&lt;ref name=&quot;archive_main&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;.&lt;/ref&gt;

== Ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг ==
Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:&lt;ref name=&quot;archive_main&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;seksie&quot;&gt;&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot; (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.&lt;ref name=&quot;jambal&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
* '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү.&lt;ref name=&quot;jambal&quot; /&gt;
* '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед Лхас руу одож байсан.
* '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан.&lt;ref name=&quot;shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt;
* '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж.
* '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг.&lt;ref name=&quot;ethno&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
* '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү.
* '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). Шадар ван Чингүнжавын бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэсэн. Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан.
* '''[[Бандийн Сандавдорж]] ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа &quot;Зудын хуурамч данс&quot;-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч.&lt;ref name=&quot;boch&quot;&gt;Ч.Бат-Очир, &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;
* '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь Улиастайн манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*.&lt;ref name=&quot;bazar&quot;&gt;Википедиа. &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;.&lt;/ref&gt;
* '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*.
* '''[[Цэдэвсодном ван]]''' (Цэдэнсоном ван) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, Ялгуусан хутагт Лувсанданзан нартай эв санаа нэгдэн, Хаант Оросоос тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй.
* '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Богд хаанаас үе улиран &quot;Цогтой засаг&quot; цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлснээр түүний засаглал дуусгавар болсон.&lt;ref name=&quot;archive_114&quot;&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо ==
[[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.&lt;ref name=&quot;natsag&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.&lt;ref name=&quot;natsag&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ulaanbaatar_archive&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

=== Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд ===

# '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:&lt;ref&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;理藩院满文档案&quot; (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
#: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;
# '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):&lt;ref&gt;&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot; (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;清实录&quot; (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
#: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг&quot; (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.&lt;ref&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;平定准噶尔方略&quot; (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эшлэлүүд}}

== Ашигласан материал ==

* Позднеев А. М. ''&quot;Монголия и монголы&quot;'', Т.2, 1892.
* Ш.Нацагдорж. ''&quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;'', Улаанбаатар, 1958.
* Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'', Улаанбаатар, 2011

=== Эх сурвалж ===
&lt;references /&gt;

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;''.
* Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.
* &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot; - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь.

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

=== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг.

=== &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна.

Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt; Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө &quot;Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан&quot; хэмээн мэдүүлсэн байна.

Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд &quot;Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов&quot; хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар &quot;Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал&quot;-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, &quot;Засаг тайж Бандийн Сандавдорж&quot; хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.&lt;ref&gt;Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''.

== '''Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол''' ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot; /&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1757 оны &quot;Авралын айлтгал&quot; дахь нэршлийн нууц ===
Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах &quot;Хамтарсан авралын айлтгал&quot;-ыг өргөхөд &quot;Засаг тайж Банди&quot; гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой:

* Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон &quot;Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж&quot; гэж бүртгэдэг байв.&lt;ref&gt;''&quot;理藩院满文档案&quot;'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
* Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх &quot;Банди&quot; хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== '''Дүгнэлт''' ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд  ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. 

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр  тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
[[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]]

== Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга&quot;Отгонтэнгэр&quot; уул ==
Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;jambal2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

=== Б.Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг ===
[[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;shua2&quot;&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:&lt;blockquote&gt;''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;''&lt;/blockquote&gt;хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.&lt;ref name=&quot;seksie2&quot;&gt;&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot; (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot;&gt;П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.&lt;/ref&gt;

=== Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь ===
Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.&lt;ref name=&quot;darhan_1818&quot;&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо:

* [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot; /&gt;
* [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан.
* [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.&lt;ref name=&quot;shua2&quot; /&gt;

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эгнээ
!Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад
!Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''1-р Эгнээ'''
(Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд)
|'''1. Бандийн Сандавдорж'''
(Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798)
|Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч.
|-
|'''2. Сандавдоржийн Базарваань'''
(Дэд зэргийн төрөл тайж, &quot;Хувилгаан тайж&quot;)
|Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү.
|-
|'''3. Агваанлувсанчойдон'''
(Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн)
|Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү.
|-
|'''4. Загдсамбар ноён'''
(Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895)
|Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү.
|-
|'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв'''
(Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч)
|Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн.
|-
|'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан'''
(1885-1912)
|Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''2-р Эгнээ'''
(Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд)
|'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар'''
(1874-1923)
|Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой.
|-
|'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав'''
(1884-1965)
|Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул.
|-
|'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн'''
(1912-1937)
|5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой.
|}

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно:

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна'''

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==
Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - &quot;Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг&quot;)

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил'''  Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн.

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>tnverr9ht6ys7pv2o8tytfytr7f7y8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мумми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148737</id>
    <revision>
      <id>872678</id>
      <parentid>872318</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>872678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6451" sha1="9ylvxc2r9j0al0ohlt7zt881fi82sim" xml:space="preserve">{{mergeto|Занданшуулсан шарил}}

[[Файл:Ramses I Mummy.jpg|thumb|I Рамзесын мумми]]
'''Мумми''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Mummy,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Мумия'') - үхсэн хүн эсвэл амьтны зөөлөн эд, эрхтнийг химийн бодист санаатайгаар болон санамсаргүй байдлаар өртөх, хэт хүйтэн, маш бага чийгшилтэй, эсвэл агааргүй байх зэргээр хадгалсан бөгөөд сэрүүн, хуурай нөхцөлд хадгалсан тохиолдолд уг  бие нь цаашид ялзрахгүй олон жил хадаглагддаг байна. Зарим эрх бүхий байгууллагууд энэ нэр томьёог зөвхөн химийн бодисоор санаатайгаар занданшуулсан биед хэрэглэдэг боловч энэ үгийг санамсаргүйгээр хатсан биеийг хамрах зорилгоор ашигладаг байсан нь дор хаяж 17-р зууны эхэн үетэй холбоотой юм.

Хүн болон амьтдын мумми нь ер бусын нөхцөлд байгалийн жамаар хадгалагдсаны үр дүн, соёлын эд өлгийн зүйл болж тив бүрт олдсон юм. Египетэд нэг сая гаруй амьтны мумми олдсон бөгөөд тэдгээрийн олонх нь муур байсан юм. Египетийн амьтны муммигийн олонх нь ариун ибис бөгөөд радиокарбон он цагийн шинжилгээгээр шинжилж үзсэн Египетийн ибис мумми нь МЭӨ 450-250 оны хооронд байсан болохыг харуулж байна.
[[Файл:Mummy at British Museum.jpg|thumb|515x515px|[[Британийн музей]] дахь египтын мумми]]
Хүн төрлөхтөний соёлд санаатайгаар занданшуулсан хамгийн эртний нотолгоо нь МЭӨ 10,000 орчим жилийн өмнө гэж үздэг  бөгөөд Зүүн Өмнөд Ази, Хятад, Шинэ Гвиней, Австралид тэндээс олдсон оршуулгын газруудад байсан гэж бүртгэгдсэн бөгөөд 20,000 жилийн өмнө бүртгэгдсэн соёлын талаар ижил занданшуулсан аргыг хэрэглэсэн нотолгоог судлахад түлхэц болж байгаа юм.

[[Эртний Египет|Эртний Египетийн]] занданшуулсан шарилуудаас гадна Америк, Азийн маш хуурай уур амьсгалтай бүс нутагт хэд хэдэн эртний соёл иргэншлийн онцлог шинж чанар нь санаатай занданшуулдаг байв. Хойд Америкийн [[Невада]] мужийн Фаллон хотын Спирит агуйн занданшуулсан шарил 9400 гаруй жилийн настай гэж тогтоогдсон. Энэхүү нээлтээс өмнө хамгийн эртний мэдэгдэж байсан санаатай занданшуулсан шарил нь МЭӨ 5050 оны үед хамаарах [[Чили|Чилийн]] Камаронес хөндийд олдсон Чинчоррогийн занданшуулсан шарилын нэг болох хүүхэд байжээ. Хамгийн эртний мэдэгдэж байсан байгалийн жамаар занданшуулсан хүний ​​цогцос бол 1936 онд [[Аргентин|Аргентины]] Куева де лас Момиасаас олдсон 6000 жилийн настай таслагдсан толгой юм.

== Нэршил ==
Англи хэлний &quot;mummy&quot; гэдэг үг нь дундад зууны үеийн [[Латин хэл|латин хэлний]] ''Mumia'' гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь занданшуулсан цогцос болон битүмээр занданшуулах бодис гэсэн утгатай дундад зууны үеийн [[Араб хэл|араб хэлний]] ''mūmiya'' (مومياء) гэдэг үгнээс зээлсэн үг юм. Энэ үг нь цаашлаад асфальт гэсэн утгатайп [[Перс хэл|перс хэлнээс]] зээлсэн авсан байдаг бөгөөд &quot;лаа&quot; гэсэн утгатай ''mūm'' гэдэг үгнээс гаралтай ажээ. &quot;Хатаах замаар хадгалсан цогцос&quot; гэсэн утга нь дундад зууны дараа үүссэн. Дундад зууны үеийн англи хэлээр &quot;mummy&quot; гэдэг нэр томьёог бүхэл цогцос гэхээсээ илүү &quot;муммигийн бодисын эмчилгээний бэлтгэл&quot; гэж тодорхойлсон бөгөөд Ричард Хаклуйт 1599 онд &quot;эдгээр цогцос бол фистичууд болон эм зүйчид бидний хүслийн эсрэг биднийг залгихад хүргэдэг муми юм&quot; гэж гомдоллож байжээ. Эдгээр бодисыг мумиа гэж нэрлэдэг байжээ.

Оксфордын Англи хэлний толь бичигт &quot;mummy&quot; гэдэг нь МЭ 1615 оноос хойшхи эх сурвалжуудыг иш татан &quot;оршуулгад бэлтгэх зорилгоор занданшуулсан (эртний Египетийн эсвэл түүнтэй төстэй зарим аргын дагуу) хүн эсвэл амьтны бие&quot; гэж тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч Чамберийн Циклопедиа болон Викторийн үеийн амьтан судлаач Фрэнсис Тревелян Бакланд &quot;мумми&quot; гэдэг зүйлийг дараах байдлаар тодорхойлогдсон байдаг: &quot;Нар эсвэл агаарт хатсан хүн эсвэл амьтны бие. Мөн эртний цасанд амьтны хөлдсөн сэгэнд хэрэглэнэ&quot; гэжээ.</text>
      <sha1>9ylvxc2r9j0al0ohlt7zt881fi82sim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ларри Сэнгер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148769</id>
    <revision>
      <id>872603</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Larry-Sanger-headshot-768x1024 (cropped).jpg|thumb|Ларри Сэнгер]] '''Ларри Сэнгер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Larry Sanger'', бүрэн нэр нь — '''Ло́уренс Марк Сэ́нгер''', [[Англи хэл|англи.]] ''Lawrence Mark Sanger''; 1968 оны 7-р сарын 16-нд АНУ-ын [[Вашингтон (муж)|Вашингтон мужийн]] Белвью хотод төрсөн) — аме...&quot;</comment>
      <origin>872603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="9cofppvkk9p185uwzp1onupa7vxo774" xml:space="preserve">[[Файл:Larry-Sanger-headshot-768x1024 (cropped).jpg|thumb|Ларри Сэнгер]]
'''Ларри Сэнгер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Larry Sanger'', бүрэн нэр нь — '''Ло́уренс Марк Сэ́нгер''', [[Англи хэл|англи.]] ''Lawrence Mark Sanger''; 1968 оны 7-р сарын 16-нд АНУ-ын [[Вашингтон (муж)|Вашингтон мужийн]] Белвью хотод төрсөн) — америкийн гүн ухаантан бөгөөд интернет төслүүд боловсруулагч, Википедияг бүтээгчдийн нэг юм. 

2000-2002 онуудад Ларри Сэнгер Nupedia-ийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Тэрээр нэвтэрхий толь бичиг материалын үйлдвэрлэлийг хурдасгахын тулд вики технологийг ашиглахыг санал болгож, &quot;[[Википедиа]]&quot; гэсэн нэрийг гаргаж, анхны нийгэмлэгийг зохион байгуулах, анхны дүрмийг боловсруулахад оролцсон. Төслөөс гарсны дараа тэрээр [[Citizendium]] нэвтэрхий толь бичгийг үүсгэн байгуулж, бусад боловсролын болон нэвтэрхий толь бичгийн нөөцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан. Тэрээр мөн Википедиагийн шүүмжлэгч гэдгээрээ алдартай болж, мэргэжилтнүүдийн үүрэг ролийг нэмэгдүүлэх, төслийн засаглалын тогтолцоонд өөрчлөлт оруулахыг дэмжиж байв.

== Намтар ==
Лоуренс Марк Сэнгер 1968 оны 7-р сарын 16-нд Вашингтон мужийн Белвью хотод төрсөн. Түүнийг 7 настай байхад гэр бүл нь [[Аляска|Аляска мужийн]] [[Анкориж]] хот руу нүүж, тэнд өссөн байна. Сургуулийн жилүүдэд Сэнгер мэтгэлцээнд оролцож, философи, компьютерт сонирхолтой болсон.

1986 онд ахлах сургуулиа төгссөний дараа Сэнгер Портланд дахь Рийд коллежид суралцаж, философийн чиглэлээр суралцаж, 1991 онд бакалаврын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр 1995 онд [[Охайо]] мужийн их сургуульд философийн чиглэлээр магистрын зэрэг, 2000 онд философийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан байна.

2000 оны эхээр Сэнгер философийн мэдээллийн товхимол бүрдүүлэхээс эхлэн мэддэг байсан бизнес эрхлэгч [[Жимми Уэйлс]] түүнийг Бомисийн бүтээсэн үнэгүй онлайн нэвтэрхий толь болох [[Нупедиа|Nupedia]]-г удирдахаар ажилд авчээ. Сэнгер төслийн ерөнхий редактор болж, зохиолч, редакторуудыг элсүүлж, үе тэнгийнхний хяналт, редакцийн хяналтыг багтаасан олон үе шаттай нийтлэл бэлтгэх үйл явцыг боловсруулахад тусалсан. Энэ үйл явцын нарийн төвөгтэй байдал нь шинэ материалын хэвлэгдэхийг удаашруулсан байдаг юм.

2001 оны 1-р сард программист Бен Ковитц Сэнгерт вики буюу хэрэглэгчид хамтран контент үүсгэж, засварлах боломжтой вэбсайтуудын тухай ойлголтыг танилцуулсан. Сэнгер Nupedia контентын үйлдвэрлэлийг хурдасгахын тулд энэ технологийг ашиглахыг санал болгосон. Эхэндээ нээлттэй вики платформыг сайн дурынхан Nupedia дээр дараагийн хяналт шалгалт хийх зорилгоор ноорог боловсруулж болох дэмжлэг үзүүлэх төсөл гэж төсөөлж байжээ.

[[Жимми Уэйлс]] уг саналыг дэмжиж, програм хангамжийг суурилуулах ажлыг зохион байгуулсан. Шинэ төслийг Nupedia-аас тусгаарласан, учир нь түүний зарим зохиогчид болон редакторууд нэвтэрхий толь бичгийн материалыг үнэгүй засварлах болно гэдэгт эргэлзэж байсан юм. Сэнгерийн санаачилсан, &quot;Википедиа&quot; нэртэй уг вэбсайт 2001 оны [[1 сарын 15|1-р сарын 15]]-нд нээгдэж, удалгүй бие даасан нэвтэрхий толь болж хөгжиж эхэлсэн байна.

Ларри Сэнгерын Википедиагийн хамтран үүсгэн байгуулагч гэсэн статус нь хожим олон нийтийн маргааны сэдэв болсон. Олон бие даасан хэвлэлүүд түүнийг Жимми Уэльстэй хамт төслийн хамтран үүсгэн байгуулагч гэж үзсэн бол Уэльс хэлэхдээ Сэнгер бол хөлсний ажилтан бөгөөд хамтран үүсгэн байгуулагч гэж тооцогдох ёсгүй гэж мэдэгджээ.

Википедиагаас гарсны дараа Ларри Сэнгер [[Охайо мужийн их сургууль|Охайо мужийн их сургуульд]] хэсэг хугацаанд философийн хичээл заажээ. 2005 онд тэрээр  Digital Universe Foundation-д элсэж, &quot;Дижитал Орчлон'''&quot;''' («Digital Universe») төслийг боловсруулах, Дэлхийн нэвтэрхий толь бичгийн (''Encyclopedia of Earth)'' мэргэжлийн онлайн нэвтэрхий толь бичгийг гаргахад оролцжээ.</text>
      <sha1>9cofppvkk9p185uwzp1onupa7vxo774</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нупедиа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148770</id>
    <revision>
      <id>872607</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Nupedia.svg|thumb|323x323px]] '''Нупедиа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nupedia'') [[англи хэл]] дээрх онлайн [[нэвтэрхий толь]] төсөл байсан бөгөөд нийтлэлүүдийг мэргэжилтнүүд бичиж, онлайнаар үнэгүй тараадаг байв.  Үүнийг төслийн ерөнхий редактор, зохион байгуулагч Ларри Сэн...&quot;</comment>
      <origin>872607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1309" sha1="jpqxgadqpch27s58agla2035k1hbmdo" xml:space="preserve">[[Файл:Nupedia.svg|thumb|323x323px]]
'''Нупедиа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nupedia'') [[англи хэл]] дээрх онлайн [[нэвтэрхий толь]] төсөл байсан бөгөөд нийтлэлүүдийг мэргэжилтнүүд бичиж, онлайнаар үнэгүй тараадаг байв.

Үүнийг төслийн ерөнхий редактор, зохион байгуулагч [[Ларри Сэнгер|Ларри Сангер]], тухайн үед төслийг санхүүжүүлсэн Bomis компанийн гүйцэтгэх захирал байсан [[Жимми Уэйлс]] нар үүсгэн байгуулжээ. Nupedia нь 2000 оны 3-р сарын 9-нөөс 2003 оны 9-р сар хүртэл оршин тогтнож байсан бөгөөд голчлон [[Википедиа|Wikipedia]]-ийн анхдагч буюу өмнөх төсөл гэдгээрээ алдартай.

nupedia.com вэбсайт нь Nupedia-тай хамт 2003 оны 9-р сарын 26-нд хаагдсан. Ихэнхдээ хязгаарлагдмал гэж тодорхойлогддог байсан Nupedia-ийн нэвтэрхий толь агуулгыг түүнээс хойш Wikipedia-д нэгтгэсэн юм.</text>
      <sha1>jpqxgadqpch27s58agla2035k1hbmdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Douyin Baike</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148771</id>
    <revision>
      <id>872616</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Douyin Baike logo.svg|thumb]] '''Douyin Baike''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 抖音百科, [[Пиньинь|пиньинь.]]''Dǒu yīn bǎi kē,'' галиг. ''Доуинь байкэ'') —Дэлхийн хамгийн том нэвтэрхий толь бичгийн вэбсайт. Энэ нь Хятад хэл дээр үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд 2005 оны 6-р сарын 19-нд Доктор Пан Хайд...&quot;</comment>
      <origin>872616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3288" sha1="9m0n3fuagfa35py4lzwld4ysvzon2da" xml:space="preserve">[[Файл:Douyin Baike logo.svg|thumb]]
'''Douyin Baike''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 抖音百科, [[Пиньинь|пиньинь.]]''Dǒu yīn bǎi kē,'' галиг. ''Доуинь байкэ'') —Дэлхийн хамгийн том нэвтэрхий толь бичгийн вэбсайт. Энэ нь Хятад хэл дээр үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд 2005 оны 6-р сарын 19-нд Доктор Пан Хайдун үүсгэн байгуулсан. Өмнө нь англиар ''Hudong'' эсвэл ''Hoodong'' гэж нэрлэгддэг байсан бөгөөд 2012 оны 12-р сараас хойш '''Baike.com''' нэртэй болсон. 

Платформын гол онцлог нь текст болон видео контентын хоорондын нягт холбоо юм. Хэрэглэгч Douyin (TikTok-ийн хятад хувилбар) дээр хайлт хийх үед алгоритмууд нь Douyin Baike-ийн картуудыг блог хөтлөгчдийн боловсролын видеонуудтай хослуулан харуулдаг байна.

== Өсөлтийн үзүүлэлт ==

* 2007 оны 12-р сар — 1.5 сая нийтлэл, 250,000 гишүүн.
* 2009 оны 1-р сар — 2.9 сая нийтлэл, 700,000 гишүүн.
* 2010 оны эхэн сар — 4 сая нийтлэл, 3.37 тэрбум тэмдэгт.
* 2011 оны 2-р сар — 5 сая нийтлэл, 5.22 тэрбум тэмдэгт, 3 сая гаруй гишүүн.
* 2012 оны 2-р сар — 6 сая нийтлэл.
* 2013 оны 4-р сар — 7.5 сая нийтлэл (Англи, Голланд, Германы Википедиагийн нийлбэрээс ч их).
* 2015 оны 1-р сар — 11.4 сая нийтлэл, 8.6 сая гишүүн.
* 2017 оны 1-р сар — 15.8 сая нийтлэл, 11.6 сая гишүүн.
* 2024 оны байдлаар уг платформ нь 8 сая гаруй толь бичгийн оруулгатай байна.

Худонг нь [[Википедиа|Википедиагийн]] ашигладаг MediaWiki платформтой өрсөлдөхийн тулд өөрийн гэсэн вики платформ болох HDWiki-г боловсруулсан. Эхний хувилбар нь 2006 оны 11-р сард гарсан бөгөөд 2007 оны 11-р сар гэхэд илүү тогтвортой, ажиллагаатай гурав дахь хувилбарыг өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн.

2009 оны 1-р сарын 7-нд Худонг нь Хятадын хамгийн том вики, Хятад хэл дээрх хамгийн том онлайн нэвтэрхий толь болсон.

2010 оны эхээр Худонг нь нийтлэлийн тоогоор Англи Википедиаг гүйцэж түрүүлсэн бөгөөд нэвтэрхий толь бичгийн эзэд 3 жилийн дотор нийтлэлийн тоо хоёр дахин нэмэгдэнэ гэж таамаглаж байсан (үнэндээ дараагийн гурван жилд нийтлэлийн тоо үнэндээ 1.8 дахин нэмэгдсэн).</text>
      <sha1>9m0n3fuagfa35py4lzwld4ysvzon2da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмомали Рахмон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148772</id>
    <revision>
      <id>872636</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Emomali Rahmon on April 3, 2025 (cropped).jpg|thumb]] '''Эмомали Рахмо́н''' ([[Тажик хэл|тажик.]] ''Эмомалӣ Раҳмон''; 2007 оноос өмнө — ''Эмомали́ Шари́пович Рахмо́нов'' ([[Тажик хэл|тажик.]] ''Эмомалӣ Шарифович Раҳмонов'') 1952 оны 10-р сарын 5-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Тажикийн Дангара тосгонд төр...&quot;</comment>
      <origin>872636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7558" sha1="g2n6e3f5cztoe4wsooa9tx2hsdtkyb5" xml:space="preserve">[[Файл:Emomali Rahmon on April 3, 2025 (cropped).jpg|thumb]]
'''Эмомали Рахмо́н''' ([[Тажик хэл|тажик.]] ''Эмомалӣ Раҳмон''; 2007 оноос өмнө — ''Эмомали́ Шари́пович Рахмо́нов'' ([[Тажик хэл|тажик.]] ''Эмомалӣ Шарифович Раҳмонов'') 1952 оны 10-р сарын 5-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Тажикийн Дангара тосгонд төрсөн) — Тажикистаны төрийн бололн улс төрийн зүтгэлтэн, 1994 оны 11-р сарын 16-наас Тажикистаны ерөнхийлөгч.

2015 оны 12-р сарын 25-наас хойш тэрээр «Пешво́и милла́т» буюу &quot;Үндэстний удирдагч&quot; гэсэн утгатай цолыг насан туршдаа эзэмшиж байна. Тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуульд 5 удаа (1994, 1999, 2006, 2013, 2020 онуудад) ялалт байгуулж, мөн 1999, 2003 оны үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулгын дараа бүрэн эрхээ өргөжүүлэн шинэчилсэн.

Э.Рахмоны засаглалын үед Тажикстан улс нэг хүнийг тахин шүтэх, улс төрийн өрсөлдөгчдийг дарангуйлах, хүний ​​эрхийг ноцтой зөрчих, чөлөөт бус, шударга бус сонгууль, газар авсан авлига, хамаатан садан нараа дэвшүүлдэг үзэл зэргээр тодорхойлогддог авторитар дэглэм тогтож ирсэн.

== Хувийн амьдрал ==
Эмомали Рахмон эхнэр Азизмо Асадуллаева нар 9 хүүхэдтэй: 7 охин (Фируза, Озода, Рухшона, Тахмина, Парвина, Заррина, Фарзона) болон 2 хүү (Рустам, Сомон).

Хүү Рустам Эмомали 1987 онд төрсөн -Тажикистаны Үндэсний хурлын дарга бөгөөд нийслэл Душанбе хотын дарга. Хоёр дахь хүү 1998 онд төрсөн Сомон Эмомали олон нийтээс далд амьдралтай. 

Том охин Фируза (1975 онд төрсөн) нь Тажикистаны төмөр замын дарга асан, томоохон бизнес эрхлэгч, нөлөө бүхий Хукумовын гэр бүлийн гишүүн Амонулло Хукумовтой гэрлэсэн. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлснээр Фируза барилга, худалдааны чиглэлээр компани, аж ахуйн нэгжүүд, мөн Душанбе хотод дэлгүүрийн сүлжээ эзэмшдэг.

Хоёр дахь охин Озода (1978 онд төрсөн) нь Тажикистаны Сангийн яам, Тажикистаны Үндэсний банкинд удирдах албан тушаал хашдаг нэртэй санхүүч Жамолиддин Нуралиевтай гэрлэсэн. Бие даасан хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлснээр Нуралиев тус улсын хамгийн том банкуудын нэг болох тус улсын хамгийн том шар айрагны үйлдвэрүүдийн нэг болох Спитамен банкийг нууцаар эзэмшдэг бөгөөд төлбөртэй замын хувьцаа эзэмшдэг. Озода түүнтэй Мэрилэндийн Их Сургуульд сурч байхдаа танилцсан гэж мэдээлж байна. Тэд 5 хүүхэдтэй.

Гурав дахь охин Рухшона нь дипломат мэргэжилтэй бөгөөд Бүгд Найрамдах Тажикстан Улсын Гадаад хэргийн яаманд ажилладаг. 2017 оноос эхлэн тэрээр Бүгд Найрамдах Тажикстан Улсын Гадаад хэргийн яамны Олон улсын байгууллагын газрын дэд даргаар ажиллаж байжээ. Тэр жилдээ тэрээр &quot;Дипломат албаны үндэс&quot; нэртэй анхны номоо хэвлүүлжээ. Тэрээр тэргүүлэгч бизнесмэн, шатах тослох материалын монополь эрхлэгч, &quot;Сафед Дара&quot; хэмээх том цанын бааз болон бусад компанийн эзэн Шамсулло Сохибовтой гэрлэжээ.

Дөрөв дэх охин Тахмина нь анхны нөхрөөсөө 2000-аад оны эхээр салсан. Тэрээр улс төрч Ёрмахмад Гуловын хөвгүүдийн нэг байв. Ерөнхийлөгчийн охиноос салсны дараа тэрээр Тажикстанаас цагаачилсан. Хэдэн жилийн дараа тэрээр одоо Гаалийн албанд ажилладаг нэр хүндтэй үл хөдлөх хөрөнгийн агент Зарифбек Давлатовтой гэрлэжээ. Хэвлэл мэдээллийн мэдээллээр бол хосууд нууц компаниудаар дамжуулан Душанбе, Хужанд хотын барилгын зах зээлд тэргүүлэх байр суурь эзэлж, тансаг зэрэглэлийн машин импортолж, Душанбе хотод дэлгүүр, үнэт эдлэлийн дэлгүүр, чихэрний үйлдвэр, жижиглэнгийн худалдааны павильон, зах эзэмшдэг. Тэд мөн Тажикистанд онгоцны тийзний борлуулалтыг монопольчилдог Агаарын харилцаа холбооны агентлагийг нууцаар эзэмшдэг.

Тэдний тав дахь охин Парвина нь Төрийн өмчийн удирдлагын улсын хорооны дарга асан, Эрчим хүч, аж үйлдвэрийн сайд асан Шерали Гуловын хүү дипломатч Ашраф Гуловтой гэрлэжээ. Хосууд мөн улс орон даяар олон тооны компани, аж ахуйн нэгж эзэмшдэг. 

Зургаа дахь охин Зарина (1994 онд төрсөн) 2013 онд мэргэжлийн боксчин Сиёвуш Зухуровтой гэрлэжээ. Тэрээр Их Британид суралцсан. 2010 онд 16 настайдаа тэрээр Тажикистаны ТВ-ийн Нэгдүгээр сувагт хөтлөгчөөр ажиллаж, дадлага хийж, англи хэл дээр мэдээ хөтөлдөг, мөн сэтгэл судлалын хэд хэдэн нэвтрүүлгийг хөтөлдөг байжээ.

Долоо дахь охин Фарзона (1998 онд төрсөн) онлайн амьдралынхаа талаар бараг ямар ч мэдээлэлгүй байдаг. 2010 онд (зургадугаар ангид) Екатеринбург хотод болсон олон улсын олимпиадад орос хэлний хичээлээр алтан медаль хүртсэн нь мэдэгдэж байна.</text>
      <sha1>g2n6e3f5cztoe4wsooa9tx2hsdtkyb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Format price</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148773</id>
    <revision>
      <id>872653</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#iferror:{{ #ifexpr:(({{{1}}}) &gt;= 1E+27) | {{formatnum:{{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+27}}}}}}&amp;nbsp;octillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+24) and (({{{1}}}) &lt; 1E+27)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+24}}}}&amp;nbsp;septillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+21) and (({{{1}}}) &lt; 1E+24)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+21}}}}&amp;nbsp;sextillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+18) and (({{{1}}}) &lt; 1E+21)) | {{Format price/digits...&quot;</comment>
      <origin>872653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1687" sha1="c3k49dptgrhhedh962mec9cbt04iqzo" xml:space="preserve">{{#iferror:{{
#ifexpr:(({{{1}}}) &gt;= 1E+27)
| {{formatnum:{{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+27}}}}}}&amp;nbsp;octillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+24) and (({{{1}}}) &lt; 1E+27))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+24}}}}&amp;nbsp;septillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+21) and (({{{1}}}) &lt; 1E+24))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+21}}}}&amp;nbsp;sextillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+18) and (({{{1}}}) &lt; 1E+21))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+18}}}}&amp;nbsp;quintillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+15) and (({{{1}}}) &lt; 1E+18))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+15}}}}&amp;nbsp;quadrillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+12) and (({{{1}}}) &lt; 1E+15))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+12}}}}&amp;nbsp;trillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+9) and (({{{1}}}) &lt; 1E+12))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+9}}}}&amp;nbsp;billion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+6) and (({{{1}}}) &lt; 1E+9))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+6}}}}&amp;nbsp;million}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+3) and (({{{1}}}) &lt; 1E+6))
| {{formatnum:{{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}})}}}}}}}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 0) and (({{{1}}}) &lt; 1E+3))
| {{formatnum:{{#expr:({{{1|}}}) round {{{2|2}}}}}}}{{#ifexpr:(({{{2|2}}} = 1) or ({{{2|2}}} = 2))|{{#ifexpr:(((((({{{1|}}}) round {{{2|2}}})*100) round 1) mod 100) = 0)|.00|{{#ifexpr:(((((({{{1|}}}) round {{{2|2}}})*100) round 1) mod 10) = 0)|0}}}}}}}}{{
#ifexpr:(({{{1|}}}) &lt; 0)|{{Error|[[Template:Format price|Format price]] error: cannot parse value &quot;{{{1|}}}&quot;}}}}|{{Error|[[Template:Format price|Format price]] error: cannot parse value &quot;{{{1|}}}&quot;}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c3k49dptgrhhedh962mec9cbt04iqzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872654</id>
      <parentid>872653</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Formatprice]] to [[Загвар:Format price]]</comment>
      <origin>872653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1687" sha1="c3k49dptgrhhedh962mec9cbt04iqzo" xml:space="preserve">{{#iferror:{{
#ifexpr:(({{{1}}}) &gt;= 1E+27)
| {{formatnum:{{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+27}}}}}}&amp;nbsp;octillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+24) and (({{{1}}}) &lt; 1E+27))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+24}}}}&amp;nbsp;septillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+21) and (({{{1}}}) &lt; 1E+24))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+21}}}}&amp;nbsp;sextillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+18) and (({{{1}}}) &lt; 1E+21))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+18}}}}&amp;nbsp;quintillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+15) and (({{{1}}}) &lt; 1E+18))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+15}}}}&amp;nbsp;quadrillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+12) and (({{{1}}}) &lt; 1E+15))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+12}}}}&amp;nbsp;trillion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+9) and (({{{1}}}) &lt; 1E+12))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+9}}}}&amp;nbsp;billion}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+6) and (({{{1}}}) &lt; 1E+9))
| {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+6}}}}&amp;nbsp;million}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 1E+3) and (({{{1}}}) &lt; 1E+6))
| {{formatnum:{{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}})}}}}}}}}{{
#ifexpr:((({{{1}}}) &gt;= 0) and (({{{1}}}) &lt; 1E+3))
| {{formatnum:{{#expr:({{{1|}}}) round {{{2|2}}}}}}}{{#ifexpr:(({{{2|2}}} = 1) or ({{{2|2}}} = 2))|{{#ifexpr:(((((({{{1|}}}) round {{{2|2}}})*100) round 1) mod 100) = 0)|.00|{{#ifexpr:(((((({{{1|}}}) round {{{2|2}}})*100) round 1) mod 10) = 0)|0}}}}}}}}{{
#ifexpr:(({{{1|}}}) &lt; 0)|{{Error|[[Template:Format price|Format price]] error: cannot parse value &quot;{{{1|}}}&quot;}}}}|{{Error|[[Template:Format price|Format price]] error: cannot parse value &quot;{{{1|}}}&quot;}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c3k49dptgrhhedh962mec9cbt04iqzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Formatprice</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148774</id>
    <redirect title="Загвар:Format price" />
    <revision>
      <id>872655</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Formatprice]] to [[Загвар:Format price]]</comment>
      <origin>872655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="d90u74pkgvryhfnqouw6oksxnlmxgik" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Format price]]</text>
      <sha1>d90u74pkgvryhfnqouw6oksxnlmxgik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Format price/digits</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148775</id>
    <revision>
      <id>872656</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#expr:({{{1|1}}} round {{#ifexpr:({{{1|1}}} &gt;= 100)   |0   |{{#ifexpr:({{{1|1}}} &gt;= 10)    |1    |2   }}  }} )}}&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>872656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="9hewm7uu1war1suxmt6q2feds90zipk" xml:space="preserve">{{#expr:({{{1|1}}} round {{#ifexpr:({{{1|1}}} &gt;= 100)
  |0
  |{{#ifexpr:({{{1|1}}} &gt;= 10)
   |1
   |2
  }}
 }}
)}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9hewm7uu1war1suxmt6q2feds90zipk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфляци/US-GDP</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148776</id>
    <revision>
      <id>872657</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;* {{#expr:{{Инфляци/US-GDP/dataset|{{{2}}}}}/{{Инфляци/US-GDP/dataset|{{{1}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation|Загвар:Инфляци/doc/table}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>872657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200" sha1="5dz3r0bhqox9q1c335beld2yqg1zi1i" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;* {{#expr:{{Инфляци/US-GDP/dataset|{{{2}}}}}/{{Инфляци/US-GDP/dataset|{{{1}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation|Загвар:Инфляци/doc/table}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5dz3r0bhqox9q1c335beld2yqg1zi1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфляци/US-GDP/dataset</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148777</id>
    <revision>
      <id>872658</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#switch:{{{1}}} | 1790 =   3.88 | 1791 =   3.98 | 1792 =   4.05 | 1793 =   4.19 | 1794 =   4.65 | 1795 =   5.32 | 1796 =   5.60 | 1797 =   5.39 | 1798 =   5.22 | 1799 =   5.22 | 1800 =   5.37 | 1801 =   5.48 | 1802 =   4.66 | 1803 =   4.95 | 1804 =   5.21 | 1805 =   5.21 | 1806 =   5.47 | 1807 =   5.22 | 1808 =   5.71 | 1809 =   5.64 | 1810 =   5.49 | 1811 =   5.71 | 1812 =   5.63 | 1813 =   6.56 | 1814 =   7.01 | 1815 =   5.96 | 1816 =   5.28 | 1817 =   4.84...&quot;</comment>
      <origin>872658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="k94v6vcmfu7adgutg1fjpkxom69vz3x" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
| 1790 =   3.88
| 1791 =   3.98
| 1792 =   4.05
| 1793 =   4.19
| 1794 =   4.65
| 1795 =   5.32
| 1796 =   5.60
| 1797 =   5.39
| 1798 =   5.22
| 1799 =   5.22
| 1800 =   5.37
| 1801 =   5.48
| 1802 =   4.66
| 1803 =   4.95
| 1804 =   5.21
| 1805 =   5.21
| 1806 =   5.47
| 1807 =   5.22
| 1808 =   5.71
| 1809 =   5.64
| 1810 =   5.49
| 1811 =   5.71
| 1812 =   5.63
| 1813 =   6.56
| 1814 =   7.01
| 1815 =   5.96
| 1816 =   5.28
| 1817 =   4.84
| 1818 =   4.48
| 1819 =   4.33
| 1820 =   4.07
| 1821 =   4.00
| 1822 =   4.23
| 1823 =   3.85
| 1824 =   3.60
| 1825 =   3.76
| 1826 =   3.83
| 1827 =   3.93
| 1828 =   3.79
| 1829 =   3.79
| 1830 =   3.81
| 1831 =   3.63
| 1832 =   3.64
| 1833 =   3.63
| 1834 =   3.75
| 1835 =   3.92
| 1836 =   4.20
| 1837 =   4.37
| 1838 =   4.32
| 1839 =   4.38
| 1840 =   4.13
| 1841 =   4.25
| 1842 =   4.03
| 1843 =   3.72
| 1844 =   3.82
| 1845 =   3.93
| 1846 =   4.03
| 1847 =   4.41
| 1848 =   4.29
| 1849 =   4.22
| 1850 =   4.30
| 1851 =   4.20
| 1852 =   4.24
| 1853 =   4.23
| 1854 =   4.59
| 1855 =   4.72
| 1856 =   4.62
| 1857 =   4.74
| 1858 =   4.46
| 1859 =   4.50
| 1860 =   4.42
| 1861 =   4.59
| 1862 =   5.14
| 1863 =   6.29
| 1864 =   7.71
| 1865 =   7.84
| 1866 =   7.48
| 1867 =   6.82
| 1868 =   6.41
| 1869 =   6.01
| 1870 =   5.75
| 1871 =   5.39
| 1872 =   5.39
| 1873 =   5.28
| 1874 =   5.03
| 1875 =   4.84
| 1876 =   4.74
| 1877 =   4.63
| 1878 =   4.41
| 1879 =   4.41
| 1880 =   4.51
| 1881 =   4.50
| 1882 =   4.49
| 1883 =   4.40
| 1884 =   4.28
| 1885 =   4.20
| 1886 =   4.08
| 1887 =   4.11
| 1888 =   4.10
| 1889 =   3.98
| 1890 =   3.95
| 1891 =   3.99
| 1892 =   4.03
| 1893 =   4.03
| 1894 =   3.88
| 1895 =   3.84
| 1896 =   3.88
| 1897 =   3.88
| 1898 =   3.91
| 1899 =   3.95
| 1900 = 4.06
| 1901 = 4.18
| 1902 = 4.29
| 1903 = 4.49
| 1904 = 4.61
| 1905 = 4.65
| 1906 = 4.81
| 1907 = 5.12
| 1908 = 5.11
| 1909 = 5.04
| 1910 = 5.17
| 1911 = 5.14
| 1912 = 5.35
| 1913 = 5.39
| 1914 = 5.44
| 1915 = 5.61
| 1916 = 6.32
| 1917 = 7.8
| 1918 = 9.09
| 1919 = 9.31
| 1920 = 10.61
| 1921 = 9.04
| 1922 = 8.54
| 1923 = 8.78
| 1924 = 8.67
| 1925 = 8.83
| 1926 = 8.87
| 1927 = 8.66
| 1928 = 8.72
| 1929 = 8.75
| 1930 = 8.42
| 1931 = 7.58
| 1932 = 6.72
| 1933 = 6.54
| 1934 = 6.86
| 1935 = 6.99
| 1936 = 7.08
| 1937 = 7.34
| 1938 = 7.2
| 1939 = 7.11
| 1940 = 7.18
| 1941 = 7.65
| 1942 = 8.29
| 1943 = 8.68
| 1944 = 8.89
| 1945 = 9.11
| 1946 = 10.26
| 1947 = 11.41
| 1948 = 12.06
| 1949 = 12.05
| 1950 = 12.17
| 1951 = 12.99
| 1952 = 13.27
| 1953 = 13.44
| 1954 = 13.58
| 1955 = 13.77
| 1956 = 14.24
| 1957 = 14.74
| 1958 = 15.09
| 1959 = 15.29
| 1960 = 15.49
| 1961 = 15.66
| 1962 = 15.85
| 1963 = 16.03
| 1964 = 16.28
| 1965 = 16.57
| 1966 = 17.04
| 1967 = 17.53
| 1968 = 18.28
| 1969 = 19.18
| 1970 = 20.19
| 1971 = 21.21
| 1972 = 22.13
| 1973 = 23.34
| 1974 = 25.43
| 1975 = 27.8
| 1976 = 29.33
| 1977 = 31.15
| 1978 = 33.34
| 1979 = 36.1
| 1980 = 39.38
| 1981 = 43.09
| 1982 = 45.76
| 1983 = 47.55
| 1984 = 49.26
| 1985 = 50.82
| 1986 = 51.85
| 1987 = 53.13
| 1988 = 55
| 1989 = 57.16
| 1990 = 59.31
| 1991 = 61.3
| 1992 = 62.7
| 1993 = 64.19
| 1994 = 65.56
| 1995 = 66.93
| 1996 = 68.16
| 1997 = 69.34
| 1998 = 70.1
| 1999 = 71.08
| 2000 = 72.71
| 2001 = 74.39
| 2002 = 75.5
| 2003 = 77.01
| 2004 = 79.07
| 2005 = 81.54
| 2006 = 84.07
| 2007 = 86.35
| 2008 = 87.98
| 2009 = 88.56
| 2010 = 89.63
| 2011 = 91.48
| 2012 = 93.19
| 2013 = 94.77
| 2014 = 96.42
| 2015 = 97.32
| 2016 = 98.24
| 2017 = 100
| 2018 = 102.29
| 2019 = 103.98
| 2020 = 105.38
| 2021 = 110.19
| 2022 = 118.02
| 2023 = 122.39
| 2024 |#default = 125.48
&lt;!-- *** When changing this also update the reference in [[Template:Inflation-fn]] and the latest year in [[Template:Inflation-year]]! *** --&gt;
}}&lt;noinclude&gt;{{documentation| Template:Inflation/doc/USGDP}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k94v6vcmfu7adgutg1fjpkxom69vz3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфляци/US-GDP/startyear</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148778</id>
    <revision>
      <id>872659</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;1790&lt;noinclude&gt;{{documentation|Template:Inflation/doc/startyear}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>872659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="du5km269hzzw9qlcctrt2n70wn63jww" xml:space="preserve">1790&lt;noinclude&gt;{{documentation|Template:Inflation/doc/startyear}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>du5km269hzzw9qlcctrt2n70wn63jww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Inflation/year</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148779</id>
    <redirect title="Загвар:Инфляци/жил" />
    <revision>
      <id>872661</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Inflation/year]] to [[Загвар:Инфляци/жил]]</comment>
      <origin>872661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ept0yrywhc3l93cmlstoxqisdo0zxll" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфляци/жил]]</text>
      <sha1>ept0yrywhc3l93cmlstoxqisdo0zxll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Inflation/IN/startyear</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148780</id>
    <redirect title="Загвар:Инфляци/IN/startyear" />
    <revision>
      <id>872663</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Inflation/IN/startyear]] to [[Загвар:Инфляци/IN/startyear]]</comment>
      <origin>872663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="jkc4ec67d6s1pikf153un4r6lbjhuq1" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфляци/IN/startyear]]</text>
      <sha1>jkc4ec67d6s1pikf153un4r6lbjhuq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Намсрайжавын Лувсанжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148781</id>
    <revision>
      <id>872670</id>
      <timestamp>2026-10-06T02:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Намсрайжавын Лувсанжав''' (1958 онд төрсөн) Монгол Улсын гавьяат хуульч, 1992-1996 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд, 2003-2008 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын дарга бөгөөд 2008-2012 онд Сонгуулийн ерөнхий хорооны дарга. Сүүлд Хуул...&quot;</comment>
      <origin>872670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="534" sha1="qbk0lljwm9c5y02zj3g2cixjpb06neg" xml:space="preserve">'''Намсрайжавын Лувсанжав''' (1958 онд төрсөн) Монгол Улсын гавьяат хуульч, 1992-1996 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд, 2003-2008 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын дарга бөгөөд 2008-2012 онд Сонгуулийн ерөнхий хорооны дарга. Сүүлд Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн захирал.</text>
      <sha1>qbk0lljwm9c5y02zj3g2cixjpb06neg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөхчулууны Пүрэвдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148782</id>
    <revision>
      <id>872671</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Бөхчулууны Пүрэвдорж''' (1973 оны 5-р сарын 10-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга, Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.   == Намтар == 1980-1990 он: Ховд аймгийн дунд сургуульд сурч төгссөн.  1990–1994 он: МУИС-ийн Оло...&quot;</comment>
      <origin>872671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1699" sha1="2pql0ubewvafdfcjfqr48qbtallgonw" xml:space="preserve">'''Бөхчулууны Пүрэвдорж''' (1973 оны 5-р сарын 10-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга, Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. 

== Намтар ==
1980-1990 он: Ховд аймгийн дунд сургуульд сурч төгссөн.

1990–1994 он: МУИС-ийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн, англи хэлний багш, орчуулагч мэргэжилтэй

1995–2009 он: Гаалийн ерөнхий газрын харьяа Баян-Өлгий, Буянт-Ухаа, Улаанбаатар хот дахь гаалийн газарт байцаагч, албаны дарга.

2009–2012 он: Ховд аймгийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] дарга.

2012–2014 он: Гадаадын иргэн, харьяатын асуудал эрхлэх газрын дарга.

2014–2015 он: Иргэний харьяалал, шилжилт хөдөлгөөний ерөнхий газрын дарга

2016 оноос: [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр 2016, 2020, 2024 онуудад дараалан сонгогдсон (Ховд болон 2024 онд Говь-Алтай, Завхан, Ховд, Увс аймгийг хамарсан 2-р тойргоос).

2024 оны 7 дугаар сараас: Улсын Их Хурлын дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байна</text>
      <sha1>2pql0ubewvafdfcjfqr48qbtallgonw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Дейсерот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148783</id>
    <revision>
      <id>872674</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Karl Deisseroth by Christopher Michel 04.jpg|thumb|Карл Дейсерот, 2022 он.]] '''Карл Дейссерот''' ([[Англи хэл|англи.]]&amp;#x20;''Karl Deisseroth''; 1971 оны 11-р сарын 18-нд АНУ-ын [[Бостон]] хотод төрсөн) - Америкийн сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач буюу нейробиологч юм. Түүний бүтээлүүд нь голчлон мэдрэ...&quot;</comment>
      <origin>872674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3274" sha1="7i5b00orf7niwm26tmcsytdq0q05n6s" xml:space="preserve">[[Файл:Karl Deisseroth by Christopher Michel 04.jpg|thumb|Карл Дейсерот, 2022 он.]]
'''Карл Дейссерот''' ([[Англи хэл|англи.]]&amp;#x20;''Karl Deisseroth''; 1971 оны 11-р сарын 18-нд АНУ-ын [[Бостон]] хотод төрсөн) - Америкийн сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач буюу нейробиологч юм. Түүний бүтээлүүд нь голчлон мэдрэл судлал, биоинженерчлэлд зориулагдсан байдаг. Тэрээр мэдрэлийн эсийн үйл ажиллагааг судлах арга болох [[Оптогенетик|оптогенетикийг]] үндэслэгчдийн нэг гэдгээрээ алдартай. Тэрээр АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академи (2012), Анагаах Ухааны (2010), Инженерчлэлийн (2019) академиуд, мөн Америкийн Философийн Нийгэмлэг (2022), Леополдинагийн (2014) академийн гишүүн юм. Тэрээр Анагаах Ухааны Доктор, Философийн Доктор бөгөөд Стэнфордын Их Сургуулийн (''D.H. Chen Professor'') тусгайлсан профессор, Ховард Хьюзийн Анагаах Ухааны Хүрээлэнгийн судлаач (2014 оноос хойш) юм. Клариватийн ишлэлийн шагналтан (2019). 2026 онд Анагаах Ухаан, Физиологийн Нобелийн шагнал хүртсэн.

== Намтар ==
Карл Дейссерот 1988-1992 онд Харвардад суралцаж биохимийн бакалавр хүртсэн. Тэрээр 1994-1998, 1992-2000 онд  [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын Их Сургуульд]] суралцаж докторын болон анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Стэнфордод байхдаа тэрээр 2000-2001 онд дадлага хийж, 2000-2004 онд сэтгэцийн чиглэлээр клиник резидентур хийсэн байна. 2004-2005 онд Стэнфордын Анагаах ухааны сургуулийн Сэтгэцийн эмгэг судлалын тэнхимд ажиллаж байгаад 2005-2008 онд тэрээр туслах профессор, 2009-2012 онд Стэнфордын их сургуульд биоинженерчлэл ба сэтгэцийн эмгэг судлалын дэд профессороор ажиллаж байжээ. 2009-2013 онд тэрээр Ховард Хьюзийн Анагаах ухааны хүрээлэнд эрт үеийн судлаачаар ажиллаж байжээ. 2012 оноос хойш тэрээр Стэнфордын Их Сургуульд биоинженерчлэл ба сэтгэцийн эмгэг судлалын профессороор (''D.H. Chen Professor'') ажиллаж байгаад тэнхимийн даргаар ажиллаж байна. Тэрээр &quot;Cell&quot; сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн юм.</text>
      <sha1>7i5b00orf7niwm26tmcsytdq0q05n6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япон улсын шагнал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148784</id>
    <revision>
      <id>872675</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Japan Prize logo.svg|thumb]] '''Япон улсын шагнал''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本国際賞, галиг. ''Нихон Кокушайшо,'' [[Англи хэл|англи.]] ''The Japan Prize)'' — &quot;мэдлэгийн цар хүрээг тэлж, хүн төрөлхтний энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө шинжлэх ухаан, технологийн салбарт гарсан шин...&quot;</comment>
      <origin>872675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1515" sha1="insnibjr7s6gpag3ocgb3dl516y7f59" xml:space="preserve">[[Файл:Japan Prize logo.svg|thumb]]
'''Япон улсын шагнал''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本国際賞, галиг. ''Нихон Кокушайшо,'' [[Англи хэл|англи.]] ''The Japan Prize)'' — &quot;мэдлэгийн цар хүрээг тэлж, хүн төрөлхтний энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө шинжлэх ухаан, технологийн салбарт гарсан шинэ гайхалтай ололт амжилтын төлөө&quot; олгодог Японы шагнал юм. Энэхүү шагналыг 1985 оноос хойш &quot;Японы Шинжлэх ухаан, технологийн сан&quot;-гаас жил бүр олгодог байна. 

Шагналыг үүсгэн байгуулагч нь Коносуке Мацушита юм. Нас барсны дараа уг шагналыг нөхөн олгодогүй зөвхөн амьд байгаа нэр дэвшигчдийг Японы шагналд нэр дэвшүүлэх бөгөөд ажил мэргэжил, иргэншил, арьс өнгө, шашин шүтлэг, хүйсээр нь хязгаарлахгүй байна. Хамтын шагнал гэж байдаггүй ч нэг ангилалд багтсан хоёр шагналтанд ихэвчлэн олгодог. Шагналыг хоёр ангилал тус бүрт 50 сая иен (ойролцоогоор 1,5 сая ам.доллар) байдаг ажээ.</text>
      <sha1>insnibjr7s6gpag3ocgb3dl516y7f59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872677</id>
      <parentid>872675</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>872677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1514" sha1="i8j8ep92fjg7cq5wr38wuhv1qc58azu" xml:space="preserve">[[Файл:Japan Prize logo.svg|thumb]]
'''Япон улсын шагнал''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本国際賞, галиг. ''Нихон Кокүсайшо,'' [[Англи хэл|англи.]] ''The Japan Prize)'' — &quot;мэдлэгийн цар хүрээг тэлж, хүн төрөлхтний энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө шинжлэх ухаан, технологийн салбарт гарсан шинэ гайхалтай ололт амжилтын төлөө&quot; олгодог Японы шагнал юм. Энэхүү шагналыг 1985 оноос хойш &quot;Японы Шинжлэх ухаан, технологийн сан&quot;-гаас жил бүр олгож байна. 

Шагналыг үүсгэн байгуулагч нь Мацүшита Кооносүкэ юм. Нас барсны дараа уг шагналыг нөхөн олгодогүй зөвхөн амьд байгаа нэр дэвшигчдийг Японы шагналд нэр дэвшүүлэх бөгөөд ажил мэргэжил, иргэншил, арьс өнгө, шашин шүтлэг, хүйсээр нь хязгаарлахгүй байна. Хамтын шагнал гэж байдаггүй ч нэг ангилалд багтсан хоёр шагналтанд ихэвчлэн олгодог. Шагнал нь хоёр ангилал тус бүрд 50 сая иен (ойролцоогоор 1,5 сая ам.доллар) байдаг ажээ.</text>
      <sha1>i8j8ep92fjg7cq5wr38wuhv1qc58azu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамбалдоржийн Уртнасан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148785</id>
    <revision>
      <id>872679</id>
      <timestamp>2026-10-06T07:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Инфобокс албан тушаалтан |office={{Flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start=1992 |term_end=1996 |office1={{Flagicon|БНМАУ}} [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] дарга |term_start1=1991 |term_end1=1992 |predecessor1=[[Жамбын Гомбожав]] |successor1=''Албан тушаал татан буугдсан'' |office2={{Flagicon...&quot;</comment>
      <origin>872679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9888" sha1="5b37et0zh6g6gut0bjebwdhkp24a23h" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
|office={{Flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|term_start=1992
|term_end=1996
|office1={{Flagicon|БНМАУ}} [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] дарга
|term_start1=1991
|term_end1=1992
|predecessor1=[[Жамбын Гомбожав]]
|successor1=''Албан тушаал татан буугдсан''
|office2={{Flagicon|БНМАУ}} [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүн
|term_start2=1990
|term_end2=1992
|birth_date=1942 оны 11-р сарын 26
|birth_place=[[Ховд хот]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[БНМАУ]]
|death_date=2009 оны 5-р сарын 1&lt;br&gt;(66 насалсан)
|death_place=[[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
|resting_place=[[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгий хүндэтгэлийн оршуулгын газар]]
|citizenship={{MGL3}}
|party=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|alma_mater=[[Хөдөө Аж Ахуйн Дээд Сургууль]]&lt;br&gt;[[БНБАУ]]-ын Нийгмийн удирдлагын академи
}}

'''Жамбалдоржийн Уртнасан''' (1942 оны 11-р сарын 26-нд [[Ховд (хот)|Ховд хотод]] төрсөн - 2009 оны 5-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] дарга, [[Улсын Бага Хурал]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2009-05-02 |title=Эмгэнэл |url=https://gogo.mn/r/e5nqd |access-date=2026-10-06 |website=GoGo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Бага нас, боловсрол ==
Жамбалдоржийн Уртнасан 1942 оны 11 дүгээр сарын 26-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Ховд (хот)|Ховд хотод]] төржээ. Тэрбээр 1960 онд Ховд хотын арван жилийн дунд сургууль, 1965 онд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн]] мал эмнэлгийн ангийг малын их эмч мэргэжлээр, 1988 онд [[Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс|Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын]] Нийгмийн удирдлагын академийг удирдлагын шинжлэх ухааны мэргэжлээр тус тус төгсжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Намтар ==

* 1965-1978 онд Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд ажилтан, эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга,
* 1987 оноос Хөдөө аж ахуйн яамны орлогч сайд,
* 1990 оноос БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлд ахлах референт,
* 1991 оноос Монголын хөдөө аж ахуйн хоршоологчдын үндэсний холбооны ерөнхий зөвлөлийн даргаар ажиллаж, Монголын хөдөө аж ахуйн салбарыг хөгжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан нэртэй эрдэмтдийн нэг байлаа.

Ж.Уртнасан 1990-1992 онд [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутат, улмаар 1991 онд Ардын Их Хурлыг сонгох 12 дахь удаагийн сонгуулийн хоёрдугаар хуралдаанаар Ардын Их Хурлын даргаар сонгогдон [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг]] баталсан Ардын Их Хурлын чуулганыг удирдаж байсан билээ. Тиймээс Ардын Их Хурлын чуулганаар баталсан Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийн тулгуур эхийг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] [[Пунсалмаагийн Очирбат|Пунсалмаагийн Очирбатад]] гардуулж өгсөн түүхэн хувь заяаны эзэн юм. Монгол оронд хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгмийн харилцааг цогцлуулан байгуулах, нийгмийн цоо шинэ харилцааг зохицуулсан эрх зүйн шинэтгэлийг хэрэгжүүлэх үндэс болсон шинэ Үндсэн хуулийг Ардын Их Хурлын чуулганаар хэлэлцүүлж батлуулах түүхэн үйл хэрэгт түүний оруулсан хичээл зүтгэл, хувь нэмрийг Монголын төр, ард түмэн, журмын нөхөд нь өндрөөр үнэлж, бахархан дурсаж байдаг юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ж.Уртнасан нь 1990-1992 онд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүн, 1992-1996 онд [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр сонгогдон Монгол Улсад парламентат ёсыг бэхжүүлэх, хууль тогтоох байгууллагыг хөгжүүлэхэд хичээл зүтгэлээ дайчлан ажиллаж ирсэн төрийн түшээ байсан юм. Тэрбээр 1997 оноос хувийн хэвшилд болон төрийн бус байгууллагад ажиллаж байгаад өндөр насны тэтгэвэрт гарчээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг баталсан Ардын Их Хурлын дарга, Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын гишүүн асан Монголын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Жамбалдоржийн Уртнасан 2009 оны тавдугаар сарын 1-нд өвчний улмаас таалал төгссөн. Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын дарга [[Дамдины Дэмбэрэл]] 2009 оны тавдугаар 1-ний өдөр захирамж гаргаж, талийгаачийг оршуулах ажлыг зохион байгуулах комиссыг УИХ-ын дэд дарга Г.Батхүүгээр ахлуулан байгуулав.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Оршуулах ажлыг зохион байгуулах комиссын бүрэлдэхүүнд УИХ-ын гишүүн [[Нямжавын Батбаяр]], [[Гомбожавын Занданшатар]], [[Долцонгийн Дондог]], [[Дэлэгийн 3агджав]], Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Т.Бадамжунай, Батлан хамгаалах яам, Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга М.Борбаатар, Г.Баясгалан, нийслэлийн Засаг даргын орлогч Б.Мөнхбаатар, Төрийн ёслолын албаны дарга О.Нямдаваа, талийгаачийн дүү Ж.Бямбахишиг нарын 18 хүн багтжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

УИХ-ын даргын захирамжаар байгуулагдсан Оршуулах ажлыг зохион байгуулах комисс анхны хурлаа тавдугаар сарын 2-ны өдөр Төрийн ордонд хийж, оршуулгын ажилтай холбогдсон төлөвлөгөө, төсвөө баталж, ажил үүргийн чиглэлээ тогтсон. Талийгаач Ж.Уртнасантай салах ёс гүйцэтгэх ажиллагаа 2009 оны тавдугаар сарын 6-ны лхагва гаригийн өглөөний 8.30-9.00 цагт Соёлын төв өргөөнд болж, талийгаачийг [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгийд]] нутаглуулсан билээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Шагнал, цол ==
Монгол оронд төрт ёсыг хөгжүүлэн бэхжүүлэхэд түүний оруулсан хувь нэмэр, хөдөлмөр, зүтгэлийг төр, засгаас өндрөөр үнэлж [[&quot;Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан”|Хөдөлмөрийн хүндэт медаль]], “[[Алтан гадас одон|Алтан гадас]]” одонгоор шагнажээ.

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Уртнасан, Жамбалдоржийн}}
[[Ангилал:1942 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Ховдын (хот) хүн]]
[[Ангилал:Ховдынхон]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Болгарын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:МАХН-ын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>5b37et0zh6g6gut0bjebwdhkp24a23h</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>