Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1264 872728 864745 2026-10-06T22:06:43Z Enkhsaihan2005 64429 872728 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хаан#Хатад, татвар|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи{{sfn|Dashtseden|2009|pp=102}} нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}{{sfn|МУ-ын ШУА|2003pp=95}}, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн том жижиг дайн тулалдаанд{{sfn|МУ-ын ШУА|2003|pp=95}} ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396}} Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396-399}} '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}} Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', оросын найруулагч [[Сергей Бодров (ахмад)|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч [[Лхагвын Эрдэнэбулган]], гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn |ref={{harvid|МУ-ын ШУА|2003}}}} * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |url=https://archive.org/details/bub_gb_260YAAAAIAAJ |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |url=https://archive.org/details/dschingiskhanero0000unse |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |url=https://archive.org/details/dschingiskhanmit0000neum |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |url=https://archive.org/details/genghiskhan00paul |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |url=https://archive.org/details/histoiredelempir0000roux |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}} * {{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |url=https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |url=https://archive.org/details/diemongolenimrei0000unse |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} * {{Cite book |last=Dashtseden |first=T |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |language=латин галиг}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] g76kd8fqaeih8ip0p4stye20g1xfu4m 4 5147 872732 790485 2026-10-06T22:13:01Z Enkhsaihan2005 64429 872732 wikitext text/x-wiki {{Бодлого зохицуулалт}} Монгол Википедиагийн дүрэм журмыг тус төсөлд оролцож байгаа бүх хэрэглэгч, хөгжүүлэгч дагаж мөрдвөл зохих бөгөөд, хэрэв энэ дүрмэнд тусгагдаагүй ямар нэгэн асуудал гарвал [[:en:Wikipedia:Policies and guidelines|Англи Википедиагийн дүрэм журмыг]] жишиг болгож дагана. Ерөнхий дүрмыг '''[[Wikipedia:Тулгын таван чулуу|Тулгын таван чулуугаар]]''' тайлбарлана. Үүнд: * Википедиа бол [[нэвтэрхий толь]] * Википедиа дахь аливаа мэдээлэл нь [[Wikipedia:Төвийг сахисан байр суурь|төвийг сахисан байр сууринаас]] хандана * Википедиаг хүн бүхэн хэрэглэж, хүн бүр хувь нэмрээ оруулж, цааш түгээх эрхтэй бөгөөд нээлттэй [[чөлөөт агуулга]] хэлбэртэй байна * Википедиа нь багаар ажилладаг газар * Энд дурьдсан таван дүрмээс өөр зайлшгүй дагаж мөрдөх дүрэм байхгүй == Үндэслэл == [[Файл:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|thumb|right|Викимедиа сангийн лого таних тэмдэг]] [[meta:Wikimedia Foundation|Викимедиа сан]] ('''Wikimedia Foundation''') нь Википедиа нэвтэрхий толийг ажиллуулдаг бөгөөд үйл ажиллагаатай холбоотой хэд хэдэн [[:foundation:Policy:Main|хууль ёсны эрхийг эдлэдэг]]. [[meta:Board of Trustees|Итгэмжлэгдсэн зөвлөл]] нь тус сангийн эрх барих дээд байгуулага. Гэсэн хэдий ч Монгол Википедиаг өдөр тутамдаа хэрэглэгчид нь өөрсдөө удирдаж, бүтээдэг бөгөөд аливаа дүрэм журмыг нийтийн зөвшилцлийн үүднээс дагаж мөрдөнө. Википедиад хүмүүсийн оруулсан бүх бичлэг нь зохиогчийн эрхгүй, чөлөөт бичлэг байх ёстой. Википедиа нь [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike лиценз] ашигладаг. == Хэлэлцүүлэг == Монгол Википедиатай холбоотой асуулт хариулт, хэлэлцүүлэг, мэдэгдэл зарлалыг '''[[Wikipedia:Хурал|Хурал]]''' хуудсанд Монгол хэлээр нийтлэнэ. Англиар болон бусад гадаад хэлээр [[Wikipedia:Хурал/en|энэ]] хуудсанд хэлэлцүүлэг өрнүүлж болно. == Баримтлах бодлого == Эдгээр хуудсуудыг ''<nowiki>{{Бодлого зохицуулалт}}</nowiki>'' загвар ашиглаж бүртгэнэ. {{Бодлого зохицуулалт}} Доор дурьдсан дүрмүүд нь Википедиагийн бүх хэрэглэгчдэд үйлчлэх бөгөөд зөвшилцлийн замаар '''[[Wikipedia:Администраторууд|Админууд]]''' хэрэгжүүлнэ. * [[Wikipedia:Вандализм|Вандализм]] * [[Wikipedia:Википедиа нь ... биш|Википедиа нь ... биш]] * [[Wikipedia:Зураг, дүрсийн хэрэглээтэй холбоотой баримтлах бодлого|Зураг, дүрсийн хэрэглээтэй холбоотой баримтлах бодлого]] * [[Wikipedia:Өгүүллийн загвар|Өгүүллийн загвар]] * [[Wikipedia:Төвийг сахисан байр суурь|Төвийг сахисан байр суурь]] * [[Wikipedia:Хориг ба түгжээстэй холбоотой баримтлах бодлого|Хориг ба түгжээстэй холбоотой баримтлах бодлого]] * [[Wikipedia:Хуудас устгахтай холбоотой баримтлах бодлого|Хуудас устгахтай холбоотой баримтлах бодлого]] * [[Wikipedia:Хуудас хамгаалахтай холбоотой баримтлах бодлого|Хуудас хамгаалахтай холбоотой баримтлах бодлого]] * [[Wikipedia:Хэрэглэгчийн нэр|Хэрэглэгчийн нэр]] == Зааварчилгаа == Эдгээр хуудсуудыг ''<nowiki>{{Зааварчилгаа}}</nowiki>'' загвар ашиглаж бүртгэнэ. {{Зааварчилгаа}} Эдгээр нь Монгол Википедиад өгүүлэл бичих, засварлахтай холбоотой дүрмүүд юм. * [[Wikipedia:Үндсэн өгүүлэл|Үндсэн өгүүлэл]] * [[Wikipedia:Салаа утгатай үгсийг ялгах|Салаа утгатай үгсийг ялгах]] * [[Wikipedia:Төвийг сахисан байр суурь|Төвийг сахисан байр суурь]] * [[Wikipedia:Түүхий|Түүхий]] * [[Wikipedia:Хэл бичгийн дүрэм|Хэл бичгийн дүрэм]] * [[Wikipedia:Цахим холбоос|Цахим холбоос]] * [[Wikipedia:Эх сурвалж|Эх сурвалж]] == Тусламж == Эдгээр хуудсуудыг ''<nowiki>{{Тусламж}}</nowiki>'' загвар ашиглаж бүртгэнэ. {{Тусламж}} * [[Тусламж:Агуулга|Агуулга]] * [[Тусламж:Ахисан түвшинд эх засварлах талаар|Ахисан түвшинд эх засварлах талаар]] * [[Тусламж:Википедиа дахь хуудасны төрлүүд|Википедиа дахь хуудасны төрлүүд]] * [[Тусламж:Зураг яаж оруулах вэ?|Зураг яаж оруулах вэ?]] * [[Тусламж:Тусгай тэмдэглэгээ, томъёо яаж оруулах вэ?|Тусгай тэмдэглэгээ, томъёо яаж оруулах вэ?]] * [[Тусламж:Хувийн тохиргоо|Хувийн тохиргоо]] * [[Тусламж:Хуудас яаж засварлах вэ?|Хуудас яаж засварлах вэ?]] * [[Тусламж:Хуудсыг хуучин хувилбар луу нь буцаах|Хуудсыг хуучин хувилбар луу нь буцаах]] * [[Тусламж:Хүснэгт яаж хийх вэ?|Хүснэгт яаж хийх вэ?]] * [[Тусламж:Шинэ хуудас яаж үүсгэх вэ?|Шинэ хуудас яаж үүсгэх вэ?]] * [[Тусламж:Эх сурвалж|Эх сурвалж]] * [[Тусламж:Өгүүлэл бичихдээ юуг анхаарах вэ?|Өгүүлэл бичихдээ юуг анхаарах вэ?]] == Нэмэлт баримт == * [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Википедиагийн тухай]] * [[Wikipedia:Викичид|Викичид]] * [[Wikipedia:Ерөнхий татгалзал|Ерөнхий татгалзал]] * [[Wikipedia:Товчилбор|Эдгээр дүрмүүдийн товчлолууд]] [[Ангилал:Википедиа:Дүрэм журам| ]] d3xx5hsbdpucgrll5qdpu4m6xnezrw4 0 6011 872743 807611 2026-10-07T02:58:22Z ~2026-53837-94 108045 872743 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Messagebox info.svg|thumb|''Олон улсад хэрэглэх «мэдээллийг төлөөлөх» тэмдэглэгээ'']] '''Мэдээлэл''' гэдэг нь бидний сурч, мэдэж, ойлгож болох зүйл юм. Жишээ нь сонинууд ертөнцийн тухай мэдээллийг агуулдаг. =="Мэдээлэл" компьютерийн ухаанд== pussyyyyyyyy [[Ангилал:Мэдээлэл| ]] ==МЭДЭЭЛЭЛ== Мэдээлэл бол бидэнд мэдээллэдэг хэрэгсэл юм. Өөрөөр хэлвэл, энэ нь ямарваа нэг асуултын хариулт болж өгдөг. Түүнчлэн мэдээлэл нь өгөгдөл болон мэдлэгтэй холбогддог. Өгөгдөл нь параметрт ашиглагдсан үнэлэлтийг илэрхийлдэг бол мэдлэг нь бодит зүйл болон хийсвэр зүйлсийг илэрхийлдэг. Хамгийн чухал нь мэдээлэл бол системд учирж буй шалтгаан болон нөлөөллийн тархалт юм. Мэдээлэл нь бүх зүйлийн шууд болон шууд бус ажиглалтаар эсвэл мэдээллийн контент болж илэрдэг. Ингэж ойлгогдсон нь өөрийн зөвийн дагуу мэдээгээр байгуулагдаж болох ба энэдээс хараад үзвэл мэдээлэл нь үргэлж мэдээний контент болж илэрдэг. Мэдээлэл нь дамжуулалт болон тайлбар зэрэг олон төрлийн хэлбэрт шифрлэгддэг (жишээлбэл, мэдээлэл нь тэмдэгийн дараалалд шифрлэгдэж эсвэл дохионы дарааллаар дамжуулагддаг ). Аюулгүй хадгалалтанд болон холбоо харилцаанд зориулж мэдээллийг шифрлэж болно. Тодорхойгүй байдлыг мэдээлэл багасгадаг. Үйл явдлын тодорхойгүй байдал нь түүний тохиолдлын магадлал болон түүний урвуу харилцаагаар хэмжигддэг. Үйл явдал нь улам тодорхойгүй байх тусам, үйл явдлын тодорхойгүй байдлыг засахын тулд их мэдээлэл хэрэг болно. Бит нь мэдээллийн нэгэн нэгж, гэхдээ өөр нэгж болох нат ашиглагдаж болно. Жишээлбэл, зоосны шидэлтийн нэг талыг олох мэдээлэл нь log2(2/1) = 1 бит, хоёр зоосонд log2(4/1) = 2 бит. Мэдээлэл нь мэдээ гэдэг ойлголт нь өөр өөр нөхцөлд өөр утгатай байдаг. Тиймээс мэдээллийн ойлголт нь харилцаа холбоо, захиралт, тоо баримт, форм, боловсрол, мэдлэг, утга, ойлголт, зүй тогтол, ухамсарлах чадвар, төлөөлөл болон энтропи кодлолтой ойр холбооой болдог. Энэхүү англи үг нь Латин язгуураас гарч ирсэн: нэр үг нь мэдээллэ гэдэг үгнээс үүдэлтэй бөгөөд сэдэл төрүүлэх, заах, сургах, сахилгажуулах гэсэн утгыг үгүй өөртөө агуулж байна. Мэдээллэ гэдэг үг нь Латин үг болох informare гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь санааг төруулэх гэсэн утгатай. Түүнчлэн, Латин өөрөө утга эсвэл санаа гэсэн утгатай informatio гэдэг үгийг өөртөө агуулсан бөгөөд энэ нь тухайн үгний хөгжилд ямар цар хүрээтэйгээр нөлөөллөсөн нь тодорхойгүй байна. Бүрэлдэхүүн гэдгийг Грекээр μορφή гэж хэлдэг бөгөөд утга, хэлбэр, төрөл гэдэг утгатай εἶδος, энэхүү тулгуур үгийг Плато техникийн философит их ашиглаж байсан. Мэдээлэл гэдэг үгийг Грек хэл дээр πληροφορία гэж хэлдэг бөгөөд энэхүү үг нь утгыг бүрэн илэрхийлэх гэсэн утгатай. Ерөнхийдөө утга санааг зөв гүйцэд илэрхийлэх гэсэн утгатай. Орчин үеийн Грек хэлэнд энэхүү πληροφορία үг нь одоог хүртэл хэрэглээнд байдаг бөгөөд Англи хэл дээрх мэдээлэл гэсэн үгтэй адилхан утгатай. Үгийн гол утган дээр нэмээд, πληροφορία тэмдэг нь Аристотелийн гурвалжингийн том язгуурыг илэрхийлдэг. ==МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕОРЕМИЙН АРГА ЗАМ== Гол өгүүлэл: Мэдээллийн теорем Мэдээллийн теоремийн байр сууриас үзвэл, цагаан толгойн тэмдэглэгээнүүдийн дараалал гэж мэдээлэл үздэг. Мэдээллийн процесс нь өгөгдөл-гаргалгаа гэх функцээс бүрддэг ба ямар ч дарааллыг аваад өөр нэгэн дараалал болгохыг хэлнэ. Энэхүү загварчлал нь магадлал дээр суурилсан эсвэл детерминистик байж болно. Энэ нь ой санамж эсвэл ой санамжгүй байж болно. ==МЭДРЭМТГИЙ ӨГӨГДЛӨӨР== Заримдаа мэдээлэл нь ямар нэгэн систем рүү эсвэл эрхтэн рүү орох өгөгдөл гэж харж болно. Өгөгдөл нь 2 төрлийн янз: зарим өгөгдөлүүд нь бие эрхтэнүүдийн(жишээ нь хоол) үйл ажиллагаанд чухал байдаг эсвэл системд(энэрги) чухал үүрэгтэй байдаг. Дусенбери өөрийн “Sensory Ecology” гэх номондоо эднийг жирийн өгөгдөл гэжээ. Бусад өгөгдөл нь зөвхөн шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон учраас мөн дараа нь шалтгаант өгөгдлийн тохиолдлыг таахад хэрэг болдог. Зарим мэдээллүүд нь шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон байдаг учраас чухал байдаг . Жишээ нь, гэрэл бол ургамалын хувьд жирийн өгөгдөл гэхдээ мөн амьтадад мэдээлэл түгээдэг. Цэцэгэнд ойсон өнгийн гэрэл нь фотосинтезийн үүрэг гүйцэтгэхэд хэтэрхий сул ч гэсэн зөгийний харааны систем өнгийг илрүүлж, зөгийний мэдрэлийн систем тэрхүү мэдээлэлийг ашиглан зөгийг цэцэгэн дээр аваачдаг. ТӨСӨӨЛЛӨӨР БОЛОН ТҮВЭГТЭЙ БАЙДЛААР Танин мэдэхүйн эрдэмтэн, математикч Роналдо Виго ==ТЕХНОЛОГИЙГ ХОЛБОСОН МЭДЭЭЛЭЛ== Дэлхийн мэдээлэл хадгалах технологийн чадал нь 1986 онд 2.6 байсан бол 2007 онд 295 хүртэл өссөн гэж үздэг. Энэ нь 2007 онд хүн болгонд 61 CD-ROM мэдээлэлтэй дүйцэхүйц мэдээлэл юм. 2007 онд нэг замаар мэдээллийг хүлээж авах дэлхийн нэгдмэл технологийн хүчин чадал нь хүн бүр 174 сонин өдөр бүр уншиж байгаатай адил байсан харин мэдээллийг солилцох нь өдөрт хүн 6 сонин уншиж байгаатай адил. ==Төлөөлөл болон нарийн төвөгтэй байдлаар нь:== Танин мэдэхүйн эрдэмтэн, математикч Роналдо Vigo мэдээллийн тоон утга болгохын тулд наад зах нь хоёр холбогдох аж ахуйн нэгж хамарсан ойлголт юм гэж үзэж байна. Эдгээр обьектууд нь S ямар нэг хэмжээ бүхий тодорхойлсон ангилал байдаг, түүний дэд R. R S-ийн төлөөлөл. Vigo тухайн төлөөлөх үзэл баримтлалын дамжуулах мэдээлэлийг тодорхойлолтод R R-дахь объект S, дор нь "Vigo мэдээлэл" устгаж байгаа үед S төвөгтэй өөрчлөлтийн хувь болгон S-ий тухай дамжуулна гэсэн мэдээлэл, загвар, төлөөлөл болон хэмжээ нь таван үндсэн бүтэц, шинэ математикийн хүрээнд нийтийн шинжлэх ухааны байна. Бусад зүйлсийн тогтолцоог тодорхойлох, субъектив мэдээллийг хэмжих оролдоход Shannon-Weaver мэдээлэл хязгаарыг даван туулах зорилготой юм. ==Өөрчлөлтөд хүргэх нөлөөлөлөөр нь:== Мэдээлэл бол өөрчлөлтийн бүрдэлийг өөртөө шингээсэн хэв маяг юм. Энэ утгаараа ойлгож ухамсарлах нь оюун ухааны шаардлага, хэв маяг болно. Жишээ нь авч үзвэл нуклеотидуудын дэс дараалал нь ухамсарт оюун ухааны хувьд ямар ч шаардлагагүйгээр нь организм үүсэх, хөгжилд нөлөөлдөг хэв загвар юм. Энэ үед Системийн онол мэдээллийг авч үзвэл заавал ямар нэгэн ухамсарт оюун ухаан биш, хэв маяг буюу системийн эргэлтийн мэдээлэл гэж нэрлэж болно. Энэ утгаараа мэдээллийг үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл энэ утгаар мэдээлэл ямар нэг зүйл байж болзошгүй эсвэл бий болгосон, аль нэг зорилгоор гаргаж өгөөгүй хэдий ч, төлөөлөл гэж үзэж байна гэж хэлж болно. Жишээ нь: Грегори Bateson өөрчлөлт гаргадгийг нь "ялгааны талаар" мэдээлэл гэж"тодорхойлдог. Хэрэв тийм боловч "нөлөө" гэсэн байр суурь нь ухамсарт оюун санаагаар ойлгож байгаа мэдээлэл юм, энэ замаар тайлбарлана гэсэн үг, энэ тайлбартай холбоотой тодорхой нөхцөл мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлтийг хүргэж болох юм. "Мэдээлэл" болон "мэдлэг" аль аль нь цогцолбор тодорхойлолт гэх утга, логик шинжилгээг хэцүү болгож байдаг, гэхдээ ялангуяа мэдлэгийн менежмент бизнесийн сахилга бат, мэдлэгтэй холбоотой гэж шилжих нөхцөл байдал болох мэдээллийг судалгаанд чухалчилдаг. Энэ практикт, багаж хэрэгсэл, үйл явц зэрэг алхамуудын талаар судалгааавах, шийдвэр гаргалт хийх нь мэдлэгтэй ажилтанд туслах зорилгоор ашиглаж болно: • Мэдээллийг хянах зорилгоор үр дүнтэй үнэ цэнэ, утга учрыг олох • Мета өгөгдлийг иш татах • Холбогдох нөхцөл байдлыг бий болгох • Ихэвчлэн олон боломжит нөхцөлүүдийг сонгох • Мэдээлэл нь шинэ мэдлэг болдог • Үр дүнд нь мэдлэг шийдвэр, зөвлөмж гаргах. Стюарт (2001) мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлт номонд орчин үеийн аж ахуйн нэгж үнэ цэнэ бий болгох, өрсөлдөх давуу тал цөм нь хэвтэж, маш чухал юм гэж үзсэн байна. Мэдээлэл нэр Данийн толь бичигт мэдээлэл зөвхөн тавьсан асуултын хариуг өгдөг гэдгийг баталжээ. Хариулт нь мэдлэг өгдөг эсэхт мэдээлэл хамаарна. Тиймээс үзэл баримтлал нь ерөнхий тодорхойлолт байх ёстой: "мэдээлэл" = тодорхой асуултад нь хариулт ". Marshall McLuhan хэвлэл мэдээлэл, хүний соёл тэдний нөлөө ярьдаг тэр нь эргээд бидний зан үйлийг хэвшүүлэх, mindsets хэлбэр эд өлгийн бүтцийг хэлнэ. Мөн Феромон ихэвчлэн энэ утгаараа "мэдээлэл" гэж хэлсэн байна. ==Физикийн өмчийн хувьд== Мэдээллийн физикийн сайн тодорхойлсон утгатай. 2003 онд J. D. Bekenstein физикийн өсөн нэмэгдэж буй чиг хандлага мэдээллийг өөрөө (бөгөөд мэдээллийг энэ аргаар тодорхойлсон байгаа) хүртэл хийсэн байна (Digital физик үзнэ үү) гэх мэт физик ертөнцийг тодорхойлж байсан гэжээ. Энэ жишээ нь квант орооцолдох, тоосонцор тэдний тусгаарлах лавлагаа, эсвэл гэрлийн хурдаар ч харилцаж чадна үзэгдлийг орно. Материал мэдээлэл нь өөрөө тэр мэдээлэл нь шууд бус замаар халдварладаг ч гэсэн гэрэл илүү хурдан явж чадахгүй. Энэ хэсгүүд нь авч мэдээллийг өөр ямар нэгэн өөр арга замаар холбогдоогүй байсан ч гэсэн, бие бялдрын доош өөр удааширч байгаа нь "орооцолдох" харилцаа нь жижиг хэсгүүдийг ажиглах бүх оролдлого хүргэж болох юм. Математикийн ертөнц таамаглал шинэ зарчмыг бараг бүх зүйл, биологийн аж ахуйн нэгж, ухамсрын дамжуулан хэсгүүд болон салбар, эхлээд multiverse өөрт нь мэдээлэл математик хэв маяг тодорхойлж болох юм байна. Нөгөө талаас, сансрын сул орон зай дахь материаллаг мэдээлэл байхгүй байна (улмаас квант хэлбэлзлээс болон оршин гарч ирэх виртуал хэсгүүд, түүнчлэн таталцлын талбайд болон хар энерги хажуу тийш нь тогтоох) нь давхардаж болно. Юу ч биш ямар ч хамаагүй, эрчим хүч, орон зай, цаг хугацаа, эсвэл мэдээллийг бусад төрлийн multiverse нь төмөр хоолойн дотор тэгш, бүтэц завсарлага (өөрөөр хэлбэл, олон талт нулимс байх болов уу, эсвэл боломжгүй байх байсан бөгөөд энэ нь байх юм нь дотор тэр болгон дараа нь ойлгож болно цооног). Өөр нэг холбоос Максвеллийн буруу бодолт туршилтаар харуулсан байна. Энэ туршилтад, мэдээлэл, өөр нэг биет эд хөрөнгө, энтропийн хооронд шууд харилцааг харуулж байна. A үр дагавар нь системийн таамаглашгүй чанарыг бүрдүүлэгч нэмэгдэж ямар мэдээллийг устгах боломжгүй байна; практик хувьд энэ нь ихэвчлэн дулаан бий болгох гэсэн үг юм. Өөр илүү гүн ухааны үр дүнд мэдээллийн эрчим хүч шиг сольж бодож болох юм. Toyabe нар туршилтаар мэдээлэл ажилд руу хөрвүүлэгдэх болно гэсэн шинж чанартай байна. Тиймээс логик дааман судалгаанд, онолын бага дааман хаалганы гаргасан дулааны эрчим хүчний үүрэг биш хаалгаар (мэдээлэл биш дааман хаалган дээр хөрвүүлсэн нь БА хаалгаар нь устгаж, зүгээр л учир) харьцуулахад өндөр байна. Физик мэдээлэл квантын компьютер онолын хувьд онцгой ач холбогдолтойюм. ==Мэдээллийн Судалгааны програм== Мэдээллийн мөчлөг (бүхэлд нь, эсхүл түүний тодорхой бүрэлдэхүүн авч) мэдээллийн технологи, мэдээллийн систем, түүнчлэн мэдээлэл ухааны их санаа тавьдаг. Эдгээр талбарууд, дамжуулах кодчилол, шифрлэлт, шахалтыг, сав баглаа боодол гэх мэт танилцуулга бүх харилцаа холбооны аргуудыг эдгээр үйл явц, техник, үйлдвэрлэх, боловсруулах тооцоолон бодох боловсруулах болон бүтэц дамжуулан мэдрэгч дамжуулан мэдээллийн холбоотой хамтран ажиллахын дотор түүний нүдэнд харагдах болох дэлгэцийн арга, хадгалах жишээ нь нь соронзон болон оптик, голограмм арга гэх мэт, гэх мэт мэдээлэл, мэдээллийн онол дотор оршин эргүүлэн авах ямар ч боломж гадна мэрийцгээж авч болно зогсоох биш юм lossy шахалтыг харж, физикийн, хар нүх мэдээлэл парадокс голограмм зарчмын тусламжтайгаар шийдэж өгнө. rg9i6s5mkp4jjnnr9u96k2e8l0x96vw 872744 872743 2026-10-07T02:59:23Z ~2026-53837-94 108045 872744 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Messagebox info.svg|thumb|''Олон улсад хэрэглэх «мэдээллийг төлөөлөх» тэмдэглэгээ'']] '''Мэдээлэл''' гэдэг нь бидний сурч, мэдэж, ойлгож болох зүйл юм. Жишээ нь сонинууд ертөнцийн тухай мэдээллийг агуулдаг. =="Мэдээлэл" компьютерийн ухаанд== pussyyyyyyyy temuujin tom bogstei [[Ангилал:Мэдээлэл| ]] ==МЭДЭЭЛЭЛ== Мэдээлэл бол бидэнд мэдээллэдэг хэрэгсэл юм. Өөрөөр хэлвэл, энэ нь ямарваа нэг асуултын хариулт болж өгдөг. Түүнчлэн мэдээлэл нь өгөгдөл болон мэдлэгтэй холбогддог. Өгөгдөл нь параметрт ашиглагдсан үнэлэлтийг илэрхийлдэг бол мэдлэг нь бодит зүйл болон хийсвэр зүйлсийг илэрхийлдэг. Хамгийн чухал нь мэдээлэл бол системд учирж буй шалтгаан болон нөлөөллийн тархалт юм. Мэдээлэл нь бүх зүйлийн шууд болон шууд бус ажиглалтаар эсвэл мэдээллийн контент болж илэрдэг. Ингэж ойлгогдсон нь өөрийн зөвийн дагуу мэдээгээр байгуулагдаж болох ба энэдээс хараад үзвэл мэдээлэл нь үргэлж мэдээний контент болж илэрдэг. Мэдээлэл нь дамжуулалт болон тайлбар зэрэг олон төрлийн хэлбэрт шифрлэгддэг (жишээлбэл, мэдээлэл нь тэмдэгийн дараалалд шифрлэгдэж эсвэл дохионы дарааллаар дамжуулагддаг ). Аюулгүй хадгалалтанд болон холбоо харилцаанд зориулж мэдээллийг шифрлэж болно. Тодорхойгүй байдлыг мэдээлэл багасгадаг. Үйл явдлын тодорхойгүй байдал нь түүний тохиолдлын магадлал болон түүний урвуу харилцаагаар хэмжигддэг. Үйл явдал нь улам тодорхойгүй байх тусам, үйл явдлын тодорхойгүй байдлыг засахын тулд их мэдээлэл хэрэг болно. Бит нь мэдээллийн нэгэн нэгж, гэхдээ өөр нэгж болох нат ашиглагдаж болно. Жишээлбэл, зоосны шидэлтийн нэг талыг олох мэдээлэл нь log2(2/1) = 1 бит, хоёр зоосонд log2(4/1) = 2 бит. Мэдээлэл нь мэдээ гэдэг ойлголт нь өөр өөр нөхцөлд өөр утгатай байдаг. Тиймээс мэдээллийн ойлголт нь харилцаа холбоо, захиралт, тоо баримт, форм, боловсрол, мэдлэг, утга, ойлголт, зүй тогтол, ухамсарлах чадвар, төлөөлөл болон энтропи кодлолтой ойр холбооой болдог. Энэхүү англи үг нь Латин язгуураас гарч ирсэн: нэр үг нь мэдээллэ гэдэг үгнээс үүдэлтэй бөгөөд сэдэл төрүүлэх, заах, сургах, сахилгажуулах гэсэн утгыг үгүй өөртөө агуулж байна. Мэдээллэ гэдэг үг нь Латин үг болох informare гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь санааг төруулэх гэсэн утгатай. Түүнчлэн, Латин өөрөө утга эсвэл санаа гэсэн утгатай informatio гэдэг үгийг өөртөө агуулсан бөгөөд энэ нь тухайн үгний хөгжилд ямар цар хүрээтэйгээр нөлөөллөсөн нь тодорхойгүй байна. Бүрэлдэхүүн гэдгийг Грекээр μορφή гэж хэлдэг бөгөөд утга, хэлбэр, төрөл гэдэг утгатай εἶδος, энэхүү тулгуур үгийг Плато техникийн философит их ашиглаж байсан. Мэдээлэл гэдэг үгийг Грек хэл дээр πληροφορία гэж хэлдэг бөгөөд энэхүү үг нь утгыг бүрэн илэрхийлэх гэсэн утгатай. Ерөнхийдөө утга санааг зөв гүйцэд илэрхийлэх гэсэн утгатай. Орчин үеийн Грек хэлэнд энэхүү πληροφορία үг нь одоог хүртэл хэрэглээнд байдаг бөгөөд Англи хэл дээрх мэдээлэл гэсэн үгтэй адилхан утгатай. Үгийн гол утган дээр нэмээд, πληροφορία тэмдэг нь Аристотелийн гурвалжингийн том язгуурыг илэрхийлдэг. ==МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕОРЕМИЙН АРГА ЗАМ== Гол өгүүлэл: Мэдээллийн теорем Мэдээллийн теоремийн байр сууриас үзвэл, цагаан толгойн тэмдэглэгээнүүдийн дараалал гэж мэдээлэл үздэг. Мэдээллийн процесс нь өгөгдөл-гаргалгаа гэх функцээс бүрддэг ба ямар ч дарааллыг аваад өөр нэгэн дараалал болгохыг хэлнэ. Энэхүү загварчлал нь магадлал дээр суурилсан эсвэл детерминистик байж болно. Энэ нь ой санамж эсвэл ой санамжгүй байж болно. ==МЭДРЭМТГИЙ ӨГӨГДЛӨӨР== Заримдаа мэдээлэл нь ямар нэгэн систем рүү эсвэл эрхтэн рүү орох өгөгдөл гэж харж болно. Өгөгдөл нь 2 төрлийн янз: зарим өгөгдөлүүд нь бие эрхтэнүүдийн(жишээ нь хоол) үйл ажиллагаанд чухал байдаг эсвэл системд(энэрги) чухал үүрэгтэй байдаг. Дусенбери өөрийн “Sensory Ecology” гэх номондоо эднийг жирийн өгөгдөл гэжээ. Бусад өгөгдөл нь зөвхөн шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон учраас мөн дараа нь шалтгаант өгөгдлийн тохиолдлыг таахад хэрэг болдог. Зарим мэдээллүүд нь шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон байдаг учраас чухал байдаг . Жишээ нь, гэрэл бол ургамалын хувьд жирийн өгөгдөл гэхдээ мөн амьтадад мэдээлэл түгээдэг. Цэцэгэнд ойсон өнгийн гэрэл нь фотосинтезийн үүрэг гүйцэтгэхэд хэтэрхий сул ч гэсэн зөгийний харааны систем өнгийг илрүүлж, зөгийний мэдрэлийн систем тэрхүү мэдээлэлийг ашиглан зөгийг цэцэгэн дээр аваачдаг. ТӨСӨӨЛЛӨӨР БОЛОН ТҮВЭГТЭЙ БАЙДЛААР Танин мэдэхүйн эрдэмтэн, математикч Роналдо Виго ==ТЕХНОЛОГИЙГ ХОЛБОСОН МЭДЭЭЛЭЛ== Дэлхийн мэдээлэл хадгалах технологийн чадал нь 1986 онд 2.6 байсан бол 2007 онд 295 хүртэл өссөн гэж үздэг. Энэ нь 2007 онд хүн болгонд 61 CD-ROM мэдээлэлтэй дүйцэхүйц мэдээлэл юм. 2007 онд нэг замаар мэдээллийг хүлээж авах дэлхийн нэгдмэл технологийн хүчин чадал нь хүн бүр 174 сонин өдөр бүр уншиж байгаатай адил байсан харин мэдээллийг солилцох нь өдөрт хүн 6 сонин уншиж байгаатай адил. ==Төлөөлөл болон нарийн төвөгтэй байдлаар нь:== Танин мэдэхүйн эрдэмтэн, математикч Роналдо Vigo мэдээллийн тоон утга болгохын тулд наад зах нь хоёр холбогдох аж ахуйн нэгж хамарсан ойлголт юм гэж үзэж байна. Эдгээр обьектууд нь S ямар нэг хэмжээ бүхий тодорхойлсон ангилал байдаг, түүний дэд R. R S-ийн төлөөлөл. Vigo тухайн төлөөлөх үзэл баримтлалын дамжуулах мэдээлэлийг тодорхойлолтод R R-дахь объект S, дор нь "Vigo мэдээлэл" устгаж байгаа үед S төвөгтэй өөрчлөлтийн хувь болгон S-ий тухай дамжуулна гэсэн мэдээлэл, загвар, төлөөлөл болон хэмжээ нь таван үндсэн бүтэц, шинэ математикийн хүрээнд нийтийн шинжлэх ухааны байна. Бусад зүйлсийн тогтолцоог тодорхойлох, субъектив мэдээллийг хэмжих оролдоход Shannon-Weaver мэдээлэл хязгаарыг даван туулах зорилготой юм. ==Өөрчлөлтөд хүргэх нөлөөлөлөөр нь:== Мэдээлэл бол өөрчлөлтийн бүрдэлийг өөртөө шингээсэн хэв маяг юм. Энэ утгаараа ойлгож ухамсарлах нь оюун ухааны шаардлага, хэв маяг болно. Жишээ нь авч үзвэл нуклеотидуудын дэс дараалал нь ухамсарт оюун ухааны хувьд ямар ч шаардлагагүйгээр нь организм үүсэх, хөгжилд нөлөөлдөг хэв загвар юм. Энэ үед Системийн онол мэдээллийг авч үзвэл заавал ямар нэгэн ухамсарт оюун ухаан биш, хэв маяг буюу системийн эргэлтийн мэдээлэл гэж нэрлэж болно. Энэ утгаараа мэдээллийг үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл энэ утгаар мэдээлэл ямар нэг зүйл байж болзошгүй эсвэл бий болгосон, аль нэг зорилгоор гаргаж өгөөгүй хэдий ч, төлөөлөл гэж үзэж байна гэж хэлж болно. Жишээ нь: Грегори Bateson өөрчлөлт гаргадгийг нь "ялгааны талаар" мэдээлэл гэж"тодорхойлдог. Хэрэв тийм боловч "нөлөө" гэсэн байр суурь нь ухамсарт оюун санаагаар ойлгож байгаа мэдээлэл юм, энэ замаар тайлбарлана гэсэн үг, энэ тайлбартай холбоотой тодорхой нөхцөл мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлтийг хүргэж болох юм. "Мэдээлэл" болон "мэдлэг" аль аль нь цогцолбор тодорхойлолт гэх утга, логик шинжилгээг хэцүү болгож байдаг, гэхдээ ялангуяа мэдлэгийн менежмент бизнесийн сахилга бат, мэдлэгтэй холбоотой гэж шилжих нөхцөл байдал болох мэдээллийг судалгаанд чухалчилдаг. Энэ практикт, багаж хэрэгсэл, үйл явц зэрэг алхамуудын талаар судалгааавах, шийдвэр гаргалт хийх нь мэдлэгтэй ажилтанд туслах зорилгоор ашиглаж болно: • Мэдээллийг хянах зорилгоор үр дүнтэй үнэ цэнэ, утга учрыг олох • Мета өгөгдлийг иш татах • Холбогдох нөхцөл байдлыг бий болгох • Ихэвчлэн олон боломжит нөхцөлүүдийг сонгох • Мэдээлэл нь шинэ мэдлэг болдог • Үр дүнд нь мэдлэг шийдвэр, зөвлөмж гаргах. Стюарт (2001) мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлт номонд орчин үеийн аж ахуйн нэгж үнэ цэнэ бий болгох, өрсөлдөх давуу тал цөм нь хэвтэж, маш чухал юм гэж үзсэн байна. Мэдээлэл нэр Данийн толь бичигт мэдээлэл зөвхөн тавьсан асуултын хариуг өгдөг гэдгийг баталжээ. Хариулт нь мэдлэг өгдөг эсэхт мэдээлэл хамаарна. Тиймээс үзэл баримтлал нь ерөнхий тодорхойлолт байх ёстой: "мэдээлэл" = тодорхой асуултад нь хариулт ". Marshall McLuhan хэвлэл мэдээлэл, хүний соёл тэдний нөлөө ярьдаг тэр нь эргээд бидний зан үйлийг хэвшүүлэх, mindsets хэлбэр эд өлгийн бүтцийг хэлнэ. Мөн Феромон ихэвчлэн энэ утгаараа "мэдээлэл" гэж хэлсэн байна. ==Физикийн өмчийн хувьд== Мэдээллийн физикийн сайн тодорхойлсон утгатай. 2003 онд J. D. Bekenstein физикийн өсөн нэмэгдэж буй чиг хандлага мэдээллийг өөрөө (бөгөөд мэдээллийг энэ аргаар тодорхойлсон байгаа) хүртэл хийсэн байна (Digital физик үзнэ үү) гэх мэт физик ертөнцийг тодорхойлж байсан гэжээ. Энэ жишээ нь квант орооцолдох, тоосонцор тэдний тусгаарлах лавлагаа, эсвэл гэрлийн хурдаар ч харилцаж чадна үзэгдлийг орно. Материал мэдээлэл нь өөрөө тэр мэдээлэл нь шууд бус замаар халдварладаг ч гэсэн гэрэл илүү хурдан явж чадахгүй. Энэ хэсгүүд нь авч мэдээллийг өөр ямар нэгэн өөр арга замаар холбогдоогүй байсан ч гэсэн, бие бялдрын доош өөр удааширч байгаа нь "орооцолдох" харилцаа нь жижиг хэсгүүдийг ажиглах бүх оролдлого хүргэж болох юм. Математикийн ертөнц таамаглал шинэ зарчмыг бараг бүх зүйл, биологийн аж ахуйн нэгж, ухамсрын дамжуулан хэсгүүд болон салбар, эхлээд multiverse өөрт нь мэдээлэл математик хэв маяг тодорхойлж болох юм байна. Нөгөө талаас, сансрын сул орон зай дахь материаллаг мэдээлэл байхгүй байна (улмаас квант хэлбэлзлээс болон оршин гарч ирэх виртуал хэсгүүд, түүнчлэн таталцлын талбайд болон хар энерги хажуу тийш нь тогтоох) нь давхардаж болно. Юу ч биш ямар ч хамаагүй, эрчим хүч, орон зай, цаг хугацаа, эсвэл мэдээллийг бусад төрлийн multiverse нь төмөр хоолойн дотор тэгш, бүтэц завсарлага (өөрөөр хэлбэл, олон талт нулимс байх болов уу, эсвэл боломжгүй байх байсан бөгөөд энэ нь байх юм нь дотор тэр болгон дараа нь ойлгож болно цооног). Өөр нэг холбоос Максвеллийн буруу бодолт туршилтаар харуулсан байна. Энэ туршилтад, мэдээлэл, өөр нэг биет эд хөрөнгө, энтропийн хооронд шууд харилцааг харуулж байна. A үр дагавар нь системийн таамаглашгүй чанарыг бүрдүүлэгч нэмэгдэж ямар мэдээллийг устгах боломжгүй байна; практик хувьд энэ нь ихэвчлэн дулаан бий болгох гэсэн үг юм. Өөр илүү гүн ухааны үр дүнд мэдээллийн эрчим хүч шиг сольж бодож болох юм. Toyabe нар туршилтаар мэдээлэл ажилд руу хөрвүүлэгдэх болно гэсэн шинж чанартай байна. Тиймээс логик дааман судалгаанд, онолын бага дааман хаалганы гаргасан дулааны эрчим хүчний үүрэг биш хаалгаар (мэдээлэл биш дааман хаалган дээр хөрвүүлсэн нь БА хаалгаар нь устгаж, зүгээр л учир) харьцуулахад өндөр байна. Физик мэдээлэл квантын компьютер онолын хувьд онцгой ач холбогдолтойюм. ==Мэдээллийн Судалгааны програм== Мэдээллийн мөчлөг (бүхэлд нь, эсхүл түүний тодорхой бүрэлдэхүүн авч) мэдээллийн технологи, мэдээллийн систем, түүнчлэн мэдээлэл ухааны их санаа тавьдаг. Эдгээр талбарууд, дамжуулах кодчилол, шифрлэлт, шахалтыг, сав баглаа боодол гэх мэт танилцуулга бүх харилцаа холбооны аргуудыг эдгээр үйл явц, техник, үйлдвэрлэх, боловсруулах тооцоолон бодох боловсруулах болон бүтэц дамжуулан мэдрэгч дамжуулан мэдээллийн холбоотой хамтран ажиллахын дотор түүний нүдэнд харагдах болох дэлгэцийн арга, хадгалах жишээ нь нь соронзон болон оптик, голограмм арга гэх мэт, гэх мэт мэдээлэл, мэдээллийн онол дотор оршин эргүүлэн авах ямар ч боломж гадна мэрийцгээж авч болно зогсоох биш юм lossy шахалтыг харж, физикийн, хар нүх мэдээлэл парадокс голограмм зарчмын тусламжтайгаар шийдэж өгнө. mlw1uxllhetka8f0lx3z0cldygw4iob 0 7134 872726 871816 2026-10-06T22:05:46Z Enkhsaihan2005 64429 872726 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бичгийн систем}} {{Инфобокс бичгийн систем | name = Кирилл бичиг | type = [[Цагаан толгой]] | time = [[Эртний Кирилл цагаан толгой|Хамгийн эртний хувилбарууд]] {{circa|893}}<ref name="Auty">Auty, R. ''Handbook of Old Church Slavonic, Part II: Texts and Glossary.'' 1977.</ref> – {{circa|940}} | direction = Зүүнээс баруун | languages = [[Кирилл цагаан толгойнууд|Кирилл бичиг хэрэглэж буй хэлнүүд]] | states = | footnotes = Нэршил: {{langx|be|кірыліца}}; {{langx|bg|кирилица}} {{IPA|bg|ˈkirilit͡sɐ|}}; {{langx|mk|кирилица}} {{IPA|mk|kiˈrilit͡sa|}}; {{langx|ru|кириллица}} {{IPA|ru|kʲɪˈrʲilʲɪtsə|}}; {{langx|sr|ћирилица}} {{IPA|sr|t͡ɕirǐlit͡sa|}}; {{langx|uk|кирилиця}} {{IPA|uk|kɪˈrɪlɪt͡sʲɐ|}}. | fam1 = [[Египетийн дүрс үсэг]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/521235.stm Oldest alphabet found in Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607101606/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/521235.stm |date=2017-06-07 }}. BBC. 1999-11-15. Татаж авсан: 2015-01-14.</ref> | fam2 = [[Прото-Синайн бичиг]] | fam3 = [[Финик цагаан толгой]] | fam4 = [[Грек цагаан толгой|Грек]] ([[Глаголица]] мөн нөлөөлсөн) | fam5 = [[Эртний Кирилл цагаан толгой|Эртний Кирилл]] | sisters = {{plainlist| * [[Армени цагаан толгой|Армени]] * [[Копт цагаан толгой|Копт]] * [[Латин бичиг|Латин]] }} | children = [[Хуучин Пермь бичиг]] | unicode = {{ublist |class=nowrap |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U0400.pdf U+0400–U+04FF] {{smaller|Кирилл}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U0500.pdf U+0500–U+052F] {{smaller|Кирилл үсгийн нэмэлт}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U2DE0.pdf U+2DE0–U+2DFF] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-A}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/UA640.pdf U+A640–U+A69F] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-B}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1C80.pdf U+1C80–U+1C8F] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-C}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1E030.pdf U+1E030–U+1E08F] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-D}}}} | iso15924 = Cyrl | iso15924 note = <br /><code>Cyrs</code> ([[Хуучин Сүмийн Слав хэл]]ний хувилбар) | sample = LordsPrayerRomanianCyr.svg | caption = }} {{Цагаан толгой}} '''Кирилл үсэг''' ([[Болгар хэл]]: ''Кирилица'') нь [[үсэгт бичиг]] бөгөөд түүнийг голчлон [[слав]] угсааны ард түмний дунд болон буюу [[европ]] болон [[ази]]д хэрэглэдэг. Энэ бичгийг [[Кирилл Салиники]]йн (826-869) нэрээр нэрлэсэн боловч тэрбээр кирилл үсгийг бус түүний өмнөх [[глаголит цагаан толгой]]н үсгийг зохиосон юм. Кирилл үсгийг өөрөөр '''кириллица''' эсвэл '''азбука''' (а слав хэлээр аз, б-г мөн слав хэлээр буки) буюу цагаан толгойн эхний хоёр үсгээр нь бас нэрлэдэг. ==Түүх== ===Үүсэл=== Хэдийгээр [[Кирилл, Мефодий хоёр]]ыг [[глаголит цагаан толгой]]г зохиогчид гэж үздэг боловч кирилл үсгийн зохиогчийн хувьд нь өнөөг хүртэл судлаачдын маргааны сэдэв байсаар ирсэн. Кирилл үсгийн нэр нь Кириллийн нэрийг зүүх боловч үүссэн түүхийн хувьд 10-р зууны дундуур [[Болгар улс|зүүн болгарын]] [[Велики Преслав]] дахь хааны ордонд зохиогдсон ажээ.<ref>Nikolaos Trunte: ''Altkirchenslavisch.'' 4. Auflage. Sagner, München 1994, ISBN 3-87690-480-3 (''Словѣньскъи ѩзыкъ. Ein praktisches Lehrbuch des Kirchenslavischen in 30 Lektionen.'' Bd. 1), Kap.&nbsp;1.9, S.&nbsp;16–19.</ref><ref>[[Hans-Dieter Döpmann]]: ''Kirche in Bulgarien von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' Biblion, München 2006</ref><ref>Gerhard Podskalsky: ''Theologische Literatur des Mittelalters in Bulgarien und Serbien 815-1459.'' Beck, München 2000</ref> Тэгэхээр түүнээс 100 гаран жилийн өмнө амьдарч байсан Кирилл болон Метод нарын зохиогчийн эрх нь хамааралгүй болно. ==Хэрэглээ== {{CSS image crop |Image = Cyrillic alphabet world distribution.svg |bSize = 1100 |cWidth = 400 |cHeight = 205 |oTop = 0 |oLeft = 560 |Location = right |Description = Countries with widespread use of the Cyrillic script:<br /> {{legend|#0b280b|Цорын ганц албан ёсны бичиг}} {{legend|#44aa00|Өөр бичгийн системтэй хамт албан ёсны}} {{legend|#99d400|Өөр бичгээр солигдож байгаа ч албан ёсоор ашиглагдаж буй}} {{legend|#ccffaa|Албан ёсны хэлний уламжлалт бичиг эсвэл цөөнхийн хэрэглээ}} {{legend|#D7D7D7|Кирилл үсэг өргөн хэрэглэгддэггүй}} }} Кирилл үсгийг 30 гаруй улсад ашиглаж байгаа бөгөөд өөрсдийн хэлний онцлог, дуудлага хөгд тохируулан үсэг нэмж хэрэглэж байна. ===Кирилл цагаан толгой=== Кирилл үсгийг албан ёсны цагаан толгойгоор ашигладаг хэлнүүд гэвэл: *Слав хэлнүүд: [[Болгар хэл|Болгар]], [[Беларусь хэл|Беларусь]], [[Македон хэл|Македон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Русин хэл|Русин]], [[Серби хэл|Серби]], [[Украин хэл|Украин]] *Слав бус хэлнүүд: [[Абхаз хэл|Абхаз]], [[Башкир хэл|Башкир]], [[Ерзя хэл|Ерзя]], [[казах хэл|Казах]], [[Килдин хэл|Килдин]], [[Сами хэл|Сами]], [[Коми хэл|Коми]], [[Киргиз хэл|Киргиз]], Мари, Мокша, [[Монгол хэл|Монгол]], Оссет, Романи (зарим аялгад), [[Саха хэл|Якут]], [[Тажик хэл]], [[Татар хэл|Татар]], Тлингит (сүмийн текст бичихэд), Туван, Удмурт, [[Узбек хэл|Узбек]], Юуйт (Сибир Юпик хэл), Юпик ([[Аляска|Аляскад]]) ===Бичгийн хэв=== {| border=0 cellpadding=4 cellspacing=1 style="padding:0 .5em .2em; border:1px solid #999; margin:1em 0;" |+ align=bottom style="text-align:left; font-size:smaller; " | Мөр 1: Дармал бичиглэл, Мөр 2: Бичмэл бичиглэл. |- style="font-family:FreeSerif,Georgia,'Times New Roman','Nimbus Roman No9 L','Century Schoolbook L','Trebuchet MS','URW Bookman L','URW Chancery L','URW Palladio L',Arial,Teams,serif; font-size:large; text-align:center; " | а || б || в || г || д || е || ё || ж || з || и || й || к || л || м || н || о || ө || п || р || с || т || у || ү || ф || х || ц || ч || ш || щ || ъ || ы || ь || э || ю || я |- style="font-family:FreeSerif,Georgia,'Times New Roman','Nimbus Roman No9 L','Century Schoolbook L','Trebuchet MS','URW Bookman L','URW Chancery L','URW Palladio L',Arial,Teams,serif; font-size:large; text-align:center; " |{{highlight1}}|''а'' || ''б'' ||{{highlight1}}| ''в'' ||{{highlight1}}| ''г'' ||{{highlight1}}| ''д'' || ''е'' || ''ё'' || ''ж'' || ''з'' ||{{highlight1}}| ''и'' ||{{highlight1}}| ''й'' || ''к'' || ''л'' || ''м'' || ''н'' || ''о'' ||{{highlight1}}| ''ө'' ||''п'' || ''р'' || ''с'' ||{{highlight1}}| ''т'' || ''у'' || ''ү'' || ''ф'' || ''х'' || ''ц'' || ''ч'' || ''ш'' || ''щ'' || ''ъ'' || ''ы'' || ''ь'' || ''э'' || ''ю'' || ''я'' |} == Цахим холбоос == {{Commons|Cyrillic alphabet|Кирилл үсэг}} ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Цагаан толгой]] [[Ангилал:Бичиг үсэг]] [[Ангилал:Славян хэлнүүд]] izledqmcnl08xfgw3m6zbh6py18jx8m 872727 872726 2026-10-06T22:06:07Z Enkhsaihan2005 64429 872727 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бичгийн систем}} {{Инфобокс бичгийн систем | name = Кирилл бичиг | type = [[Цагаан толгой]] | time = [[Эртний Кирилл цагаан толгой|Хамгийн эртний хувилбарууд]] {{circa|893}}<ref name="Auty">Auty, R. ''Handbook of Old Church Slavonic, Part II: Texts and Glossary.'' 1977.</ref> – {{circa|940}} | direction = Зүүнээс баруун | languages = [[Кирилл цагаан толгойнууд|Кирилл бичиг хэрэглэж буй хэлнүүд]] | states = | footnotes = Нэршил: {{langx|be|кірыліца}}; {{langx|bg|кирилица}} {{IPA|bg|ˈkirilit͡sɐ|}}; {{langx|mk|кирилица}} {{IPA|mk|kiˈrilit͡sa|}}; {{langx|ru|кириллица}} {{IPA|ru|kʲɪˈrʲilʲɪtsə|}}; {{langx|sr|ћирилица}} {{IPA|sr|t͡ɕirǐlit͡sa|}}; {{langx|uk|кирилиця}} {{IPA|uk|kɪˈrɪlɪt͡sʲɐ|}}. | fam1 = [[Египетийн дүрс үсэг]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/521235.stm Oldest alphabet found in Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607101606/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/521235.stm |date=2017-06-07 }}. BBC. 1999-11-15. Татаж авсан: 2015-01-14.</ref> | fam2 = [[Прото-Синайн бичиг]] | fam3 = [[Финик цагаан толгой]] | fam4 = [[Грек цагаан толгой|Грек]] ([[Глаголица]] мөн нөлөөлсөн) | fam5 = [[Эртний Кирилл цагаан толгой|Эртний Кирилл]] | sisters = {{plainlist| * [[Армени цагаан толгой|Армени]] * [[Копт цагаан толгой|Копт]] * [[Латин бичиг|Латин]] }} | children = [[Хуучин Пермь бичиг]] | unicode = {{ublist |class=nowrap |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U0400.pdf U+0400–U+04FF] {{smaller|Кирилл}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U0500.pdf U+0500–U+052F] {{smaller|Кирилл үсгийн нэмэлт}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U2DE0.pdf U+2DE0–U+2DFF] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-A}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/UA640.pdf U+A640–U+A69F] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-B}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1C80.pdf U+1C80–U+1C8F] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-C}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1E030.pdf U+1E030–U+1E08F] {{smaller|Кирилл үсгийн өргөтгөл-D}}}} | iso15924 = Cyrl | iso15924 note = <br /><code>Cyrs</code> ([[Хуучин Сүмийн Слав хэл]]ний хувилбар) | sample = LordsPrayerRomanianCyr.svg | caption = }} {{Цагаан толгой}} '''Кирилл үсэг''' ([[Болгар хэл]]: ''Кирилица'') нь [[үсэгт бичиг]] бөгөөд түүнийг голчлон [[слав]] угсааны ард түмний дунд болон буюу [[европ]] болон [[ази]]д хэрэглэдэг. Энэ бичгийг [[Кирилл Салиники]]йн (826-869) нэрээр нэрлэсэн боловч тэрбээр кирилл үсгийг бус түүний өмнөх [[глаголит цагаан толгой]]н үсгийг зохиосон юм. Кирилл үсгийг өөрөөр '''кириллица''' эсвэл '''азбука''' (а слав хэлээр аз, б-г мөн слав хэлээр буки) буюу цагаан толгойн эхний хоёр үсгээр нь бас нэрлэдэг. ==Түүх== ===Үүсэл=== Хэдийгээр [[Кирилл, Мефодий хоёр]]ыг [[глаголит цагаан толгой]]г зохиогчид гэж үздэг боловч кирилл үсгийн зохиогчийн хувьд нь өнөөг хүртэл судлаачдын маргааны сэдэв байсаар ирсэн. Кирилл үсгийн нэр нь Кириллийн нэрийг зүүх боловч үүссэн түүхийн хувьд 10-р зууны дундуур [[Болгар улс|зүүн болгарын]] [[Велики Преслав]] дахь хааны ордонд зохиогдсон ажээ.<ref>Nikolaos Trunte: ''Altkirchenslavisch.'' 4. Auflage. Sagner, München 1994, ISBN 3-87690-480-3 (''Словѣньскъи ѩзыкъ. Ein praktisches Lehrbuch des Kirchenslavischen in 30 Lektionen.'' Bd. 1), Kap.&nbsp;1.9, S.&nbsp;16–19.</ref><ref>[[Hans-Dieter Döpmann]]: ''Kirche in Bulgarien von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' Biblion, München 2006</ref><ref>Gerhard Podskalsky: ''Theologische Literatur des Mittelalters in Bulgarien und Serbien 815-1459.'' Beck, München 2000</ref> Тэгэхээр түүнээс 100 гаран жилийн өмнө амьдарч байсан Кирилл болон Метод нарын зохиогчийн эрх нь хамааралгүй болно. ==Хэрэглээ== {{CSS image crop |Image = Cyrillic alphabet world distribution.svg |bSize = 1100 |cWidth = 400 |cHeight = 205 |oTop = 0 |oLeft = 560 |Location = right |Description = Кирилл бичгийг өргөнөөр ашигладаг улс орнууд:<br /> {{legend|#0b280b|Цорын ганц албан ёсны бичиг}} {{legend|#44aa00|Өөр бичгийн системтэй хамт албан ёсны}} {{legend|#99d400|Өөр бичгээр солигдож байгаа ч албан ёсоор ашиглагдаж буй}} {{legend|#ccffaa|Албан ёсны хэлний уламжлалт бичиг эсвэл цөөнхийн хэрэглээ}} {{legend|#D7D7D7|Кирилл үсэг өргөн хэрэглэгддэггүй}} }} Кирилл үсгийг 30 гаруй улсад ашиглаж байгаа бөгөөд өөрсдийн хэлний онцлог, дуудлага хөгд тохируулан үсэг нэмж хэрэглэж байна. ===Кирилл цагаан толгой=== Кирилл үсгийг албан ёсны цагаан толгойгоор ашигладаг хэлнүүд гэвэл: *Слав хэлнүүд: [[Болгар хэл|Болгар]], [[Беларусь хэл|Беларусь]], [[Македон хэл|Македон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Русин хэл|Русин]], [[Серби хэл|Серби]], [[Украин хэл|Украин]] *Слав бус хэлнүүд: [[Абхаз хэл|Абхаз]], [[Башкир хэл|Башкир]], [[Ерзя хэл|Ерзя]], [[казах хэл|Казах]], [[Килдин хэл|Килдин]], [[Сами хэл|Сами]], [[Коми хэл|Коми]], [[Киргиз хэл|Киргиз]], Мари, Мокша, [[Монгол хэл|Монгол]], Оссет, Романи (зарим аялгад), [[Саха хэл|Якут]], [[Тажик хэл]], [[Татар хэл|Татар]], Тлингит (сүмийн текст бичихэд), Туван, Удмурт, [[Узбек хэл|Узбек]], Юуйт (Сибир Юпик хэл), Юпик ([[Аляска|Аляскад]]) ===Бичгийн хэв=== {| border=0 cellpadding=4 cellspacing=1 style="padding:0 .5em .2em; border:1px solid #999; margin:1em 0;" |+ align=bottom style="text-align:left; font-size:smaller; " | Мөр 1: Дармал бичиглэл, Мөр 2: Бичмэл бичиглэл. |- style="font-family:FreeSerif,Georgia,'Times New Roman','Nimbus Roman No9 L','Century Schoolbook L','Trebuchet MS','URW Bookman L','URW Chancery L','URW Palladio L',Arial,Teams,serif; font-size:large; text-align:center; " | а || б || в || г || д || е || ё || ж || з || и || й || к || л || м || н || о || ө || п || р || с || т || у || ү || ф || х || ц || ч || ш || щ || ъ || ы || ь || э || ю || я |- style="font-family:FreeSerif,Georgia,'Times New Roman','Nimbus Roman No9 L','Century Schoolbook L','Trebuchet MS','URW Bookman L','URW Chancery L','URW Palladio L',Arial,Teams,serif; font-size:large; text-align:center; " |{{highlight1}}|''а'' || ''б'' ||{{highlight1}}| ''в'' ||{{highlight1}}| ''г'' ||{{highlight1}}| ''д'' || ''е'' || ''ё'' || ''ж'' || ''з'' ||{{highlight1}}| ''и'' ||{{highlight1}}| ''й'' || ''к'' || ''л'' || ''м'' || ''н'' || ''о'' ||{{highlight1}}| ''ө'' ||''п'' || ''р'' || ''с'' ||{{highlight1}}| ''т'' || ''у'' || ''ү'' || ''ф'' || ''х'' || ''ц'' || ''ч'' || ''ш'' || ''щ'' || ''ъ'' || ''ы'' || ''ь'' || ''э'' || ''ю'' || ''я'' |} == Цахим холбоос == {{Commons|Cyrillic alphabet|Кирилл үсэг}} ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Цагаан толгой]] [[Ангилал:Бичиг үсэг]] [[Ангилал:Славян хэлнүүд]] 4dirhk2y3voe1bag1edmdbevovy8n3e 0 11325 872713 610802 2026-10-06T21:16:37Z Enkhsaihan2005 64429 872713 wikitext text/x-wiki {{Short description|Нью-Йоркийн Манхэттен дэх оффисын өндөр барилга}} {{Инфобокс барилга | native_name = Empire State Building | native_name_lang = en | logo = Esb-logo-oneline.svg | logo_alt = Эмпайр-Стейт-Билдингийн лого | image = Empire State Building (aerial view).jpg | image_size = 250px | caption = Эмпайр-Стейт-Билдинг 2017 онд | highest_start = 1931 | highest_end = 1967, 1970{{efn|name=next-tallest}} | highest_prev = [[Крайслер-Билдинг]] | highest_next = [[Останкино цамхаг]] (ерөнхий){{efn|name=next-tallest|Останкино цамхаг 1967 онд баригдаж дууссанаар дэлхийн хамгийн өндөр ''бие даасан байгууламж'' болсон. Харин Эмпайр-Стейт-Билдинг 1970 онд Дэлхийн Худалдааны Төвийн барилгын үндсэн хийц бүрэн босч дуусах хүртэл дэлхийн хамгийн өндөр ''барилга'' хэвээр байв.}}<br>[[Дэлхийн Худалдааны Төв (1973–2001)|Дэлхийн Худалдааны Төв]]<!-- Do not add North Tower --> (барилга) | location = 350 [[Тавдугаар өргөн чөлөө (Нью-Йорк)|5-р өргөн чөлөө]]<br/>[[Манхэттен]], Нью-Йорк, 10118,{{efn|name="EmpireZip"}} АНУ | construction_start_date = {{start date and age|1930|03|17}}{{sfn|Jackson|2010|p=413}} | topped_out_date = {{start date and age|1930|09|19}} | completion_date = {{start date and age|1931|04|11}}{{sfn|Langmead|2009|p=86}} | opened_date = {{start date and age|1931|05|01}}<ref name="The New York Times 1931"/> | building_type = [[Оффисын барилга]]; [[ажиглалтын тавцан]]гууд | roof = {{cvt|1250|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter /> | tip = {{cvt|1454|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter/> | top_floor = {{cvt|1224|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter/> | antenna_spire = {{cvt|204|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter/> | observatory = 80, 86 болон 102 (дээд) давхар<ref name=skyscrapercenter/> | mapframe-wikidata = yes | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:landmark|format=dms|display=inline,title}} | other_dimensions = {{cvt|424|ft|m|1}} зүүн–баруун; {{cvt|187|ft|m|1}} хойд–өмнөд<ref name=emporis>{{cite web |url=http://www.emporis.com/building/empirestatebuilding-newyorkcity-ny-usa |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128033317/http://www.emporis.com/building/empirestatebuilding-newyorkcity-ny-usa |url-status=usurped |archive-date=2012-01-28 |title=Empire State Building, New York City |author=Emporis GmbH |work=[[Emporis]] }}</ref> | floor_count = 102<ref name=skyscrapercenter>{{Cite web |title=Empire State Building |website=The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/empire-state-building/261 |access-date=2026-10-05 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612162526/https://www.skyscrapercenter.com/building/empire-state-building/261 |url-status=live }}</ref><ref name=emporis /><ref name=skypage>{{Cite web |title=Empire State Building, New York City |website=SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=23 |access-date=2026-10-05 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612174006/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=23 |url-status=live }}</ref>{{efn|name="Floor count"}} | elevator_count = 73<ref name=skyscrapercenter /> | cost = $40,948,900<ref name="Sinclair, M. 1998"/><br />({{Inflation-year|US-GDP}} оны ханшаар ${{formatprice|{{Инфляци|US-GDP|40,948,900|1931}}}}тай тэнцүү){{inflation-fn|US-GDP}} | floor_area = {{cvt|2248355|sqft|m2|0}}<ref name=skyscrapercenter /> | architect = [[Shreve, Lamb and Harmon]] | architectural_style = [[Арт деко]] | structural_engineer = [[Хомер Г. Балком|Хомер Гэйж Балком]] | main_contractor = [[Starrett Corporation|Starrett Brothers and Eken]] | developer = Эмпайр-Стейт комп., [[Жон Ж. Раскоб]] болон [[Альфред Смит]] | owner = Empire State Realty Trust | references = I. {{note|talleststatus}}{{Cite web |url=https://www.emporis.com/buildings/114095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405181920/https://www.emporis.com/buildings/114095 |url-status=usurped |archive-date=2015-04-05 |title=Empire State Building |work=[[Emporis]]}}<br /><ref name=skyscrapercenter/><ref name="nhlsum">{{cite web |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1842&ResourceType=Building |title=Empire State Building |date=2007-09-11 |work=National Historic Landmark summary listing |publisher=National Park Service |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805161100/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1842&ResourceType=Building |archive-date=2011-08-05 |url-status=dead }}</ref><ref name="nris">{{NRISref|2007a|dateform=mdy }}</ref> | website = {{URL|esbnyc.com}} | nrhp = }} [[Зураг:Empire State Building by David Shankbone.jpg|200px|right]] '''Эмпайр-Стейт-Билдинг''' нь [[Нью-Йорк]] хотод орших барилга юм. Энэхүү зиккурат буюу дээшлэх тусмаа нарийсч шаталсан цамхаг хэлбэртэй Арт деко хэв маягийн барилга нь [[1931]] онд баригджээ. Шрив, Ламб ба Хармон Асссошиэйтс (Shreve, Lamb & Harmon Associates) компани зураг төслийг нь гаргасан байна. 102 давхар, 381 м өндөртэй энэ барилга телевизийн антентайгаа 443,2 м хүрдэг. 1931 онд Крайслер Билдингээс халааг нь авснаар дэлхийн хамгийн өндөр байшин байсан бөгөөд 1972 онд Дэлхийн Худалдааны Төвийн (World Trade Center) барилгад халаагаа өгснөөр хамгийн өндөр гэх тодотголоо алджээ. Харин 2001 оны [[9 сарын 11]]-нд [[Дэлхийн Худалдааны Төв]]ийн барилга террорист халдлагад өртсөнөөр одоо [[Нью-Йорк]]ийн хамгийн өндөр барилга хэвээр байсаар байна. Эмпайр-Стейт-Билдинг нь Нью Йоркийн уран барилгын голлох барилгуудын нэгд зүй ёсоор багтдаг юм. Орой дээрх цамхгийг тухайн үеийн үйл явдал болон тэмдэглэлт баяр ёслолд тохируулан өөр өөр өнгөөр гэрэлтүүлдэг. Түүхийн хуудас сөхвөл мананд төөрсөн америкийн Б-25 бөмбөгдөгч онгоц 1945 оны 7 сарын 28-нд уг барилгыг мөргөж онгоцны жолооч нар гурвуулаа 79-р давхарт байсан 11 хүний хамт амь үрэгджээ. Гэвч барилгын даац чанар алдагдсангүй. Барилгын хохирол 1 сая доллар болсон байна. Мөн 1951 онд шинээр бий болсон [[Чехословак]]ийн Чөлөөт Европ Радио түр хугацаагаар байрлаж байсан байна. [[Кинг Конг]] хэмээх аварга бич тэнгэр баганадсан өндөр байшин руу авирч гараад амиа алдаж байгаа тухай кинонд гардаг байшин нь энэхүү Эмпайр-Стейт-Билдинг юм. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Empire State Building}} * [http://www.esbnyc.com/ Offizielle Website des Empire State Buildings] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын өндөр барилга]] [[Ангилал:1930-аад онд барьсан]] [[Ангилал:АНУ-ын дамжуулах байгууламж]] pa8d1pkk3b9bc9r6ho7hgbxjcuqnjzg 872714 872713 2026-10-06T21:16:54Z Enkhsaihan2005 64429 872714 wikitext text/x-wiki {{Short description|Нью-Йоркийн Манхэттен дэх оффисын өндөр барилга}} {{Инфобокс барилга | native_name = Empire State Building | native_name_lang = en | logo = Esb-logo-oneline.svg | logo_alt = Эмпайр-Стейт-Билдингийн лого | image = Empire State Building (aerial view).jpg | image_size = 250px | caption = Эмпайр-Стейт-Билдинг 2017 онд | highest_start = 1931 | highest_end = 1967, 1970{{efn|name=next-tallest}} | highest_prev = [[Крайслер-Билдинг]] | highest_next = [[Останкино цамхаг]] (ерөнхий){{efn|name=next-tallest|Останкино цамхаг 1967 онд баригдаж дууссанаар дэлхийн хамгийн өндөр ''бие даасан байгууламж'' болсон. Харин Эмпайр-Стейт-Билдинг 1970 онд Дэлхийн Худалдааны Төвийн барилгын үндсэн хийц бүрэн босч дуусах хүртэл дэлхийн хамгийн өндөр ''барилга'' хэвээр байв.}}<br>[[Дэлхийн Худалдааны Төв (1973–2001)|Дэлхийн Худалдааны Төв]]<!-- Do not add North Tower --> (барилга) | location = 350 [[Тавдугаар өргөн чөлөө (Нью-Йорк)|5-р өргөн чөлөө]]<br/>[[Манхэттен]], Нью-Йорк, 10118,{{efn|name="EmpireZip"}} АНУ | construction_start_date = {{start date and age|1930|03|17}}{{sfn|Jackson|2010|p=413}} | topped_out_date = {{start date and age|1930|09|19}} | completion_date = {{start date and age|1931|04|11}}{{sfn|Langmead|2009|p=86}} | opened_date = {{start date and age|1931|05|01}}<ref name="The New York Times 1931"/> | building_type = [[Оффисын барилга]]; [[ажиглалтын тавцан]]гууд | roof = {{cvt|1250|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter /> | tip = {{cvt|1454|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter/> | top_floor = {{cvt|1224|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter/> | antenna_spire = {{cvt|204|ft|m|1}}<ref name=skyscrapercenter/> | observatory = 80, 86 болон 102 (дээд) давхар<ref name=skyscrapercenter/> | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:landmark|format=dms|display=inline,title}} | other_dimensions = {{cvt|424|ft|m|1}} зүүн–баруун; {{cvt|187|ft|m|1}} хойд–өмнөд<ref name=emporis>{{cite web |url=http://www.emporis.com/building/empirestatebuilding-newyorkcity-ny-usa |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128033317/http://www.emporis.com/building/empirestatebuilding-newyorkcity-ny-usa |url-status=usurped |archive-date=2012-01-28 |title=Empire State Building, New York City |author=Emporis GmbH |work=[[Emporis]] }}</ref> | floor_count = 102<ref name=skyscrapercenter>{{Cite web |title=Empire State Building |website=The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/empire-state-building/261 |access-date=2026-10-05 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612162526/https://www.skyscrapercenter.com/building/empire-state-building/261 |url-status=live }}</ref><ref name=emporis /><ref name=skypage>{{Cite web |title=Empire State Building, New York City |website=SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=23 |access-date=2026-10-05 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612174006/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=23 |url-status=live }}</ref>{{efn|name="Floor count"}} | elevator_count = 73<ref name=skyscrapercenter /> | cost = $40,948,900<ref name="Sinclair, M. 1998"/><br />({{Inflation-year|US-GDP}} оны ханшаар ${{formatprice|{{Инфляци|US-GDP|40,948,900|1931}}}}тай тэнцүү){{inflation-fn|US-GDP}} | floor_area = {{cvt|2248355|sqft|m2|0}}<ref name=skyscrapercenter /> | architect = [[Shreve, Lamb and Harmon]] | architectural_style = [[Арт деко]] | structural_engineer = [[Хомер Г. Балком|Хомер Гэйж Балком]] | main_contractor = [[Starrett Corporation|Starrett Brothers and Eken]] | developer = Эмпайр-Стейт комп., [[Жон Ж. Раскоб]] болон [[Альфред Смит]] | owner = Empire State Realty Trust | references = I. {{note|talleststatus}}{{Cite web |url=https://www.emporis.com/buildings/114095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405181920/https://www.emporis.com/buildings/114095 |url-status=usurped |archive-date=2015-04-05 |title=Empire State Building |work=[[Emporis]]}}<br /><ref name=skyscrapercenter/><ref name="nhlsum">{{cite web |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1842&ResourceType=Building |title=Empire State Building |date=2007-09-11 |work=National Historic Landmark summary listing |publisher=National Park Service |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805161100/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1842&ResourceType=Building |archive-date=2011-08-05 |url-status=dead }}</ref><ref name="nris">{{NRISref|2007a|dateform=mdy }}</ref> | website = {{URL|esbnyc.com}} | nrhp = }} [[Зураг:Empire State Building by David Shankbone.jpg|200px|right]] '''Эмпайр-Стейт-Билдинг''' нь [[Нью-Йорк]] хотод орших барилга юм. Энэхүү зиккурат буюу дээшлэх тусмаа нарийсч шаталсан цамхаг хэлбэртэй Арт деко хэв маягийн барилга нь [[1931]] онд баригджээ. Шрив, Ламб ба Хармон Асссошиэйтс (Shreve, Lamb & Harmon Associates) компани зураг төслийг нь гаргасан байна. 102 давхар, 381 м өндөртэй энэ барилга телевизийн антентайгаа 443,2 м хүрдэг. 1931 онд Крайслер Билдингээс халааг нь авснаар дэлхийн хамгийн өндөр байшин байсан бөгөөд 1972 онд Дэлхийн Худалдааны Төвийн (World Trade Center) барилгад халаагаа өгснөөр хамгийн өндөр гэх тодотголоо алджээ. Харин 2001 оны [[9 сарын 11]]-нд [[Дэлхийн Худалдааны Төв]]ийн барилга террорист халдлагад өртсөнөөр одоо [[Нью-Йорк]]ийн хамгийн өндөр барилга хэвээр байсаар байна. Эмпайр-Стейт-Билдинг нь Нью Йоркийн уран барилгын голлох барилгуудын нэгд зүй ёсоор багтдаг юм. Орой дээрх цамхгийг тухайн үеийн үйл явдал болон тэмдэглэлт баяр ёслолд тохируулан өөр өөр өнгөөр гэрэлтүүлдэг. Түүхийн хуудас сөхвөл мананд төөрсөн америкийн Б-25 бөмбөгдөгч онгоц 1945 оны 7 сарын 28-нд уг барилгыг мөргөж онгоцны жолооч нар гурвуулаа 79-р давхарт байсан 11 хүний хамт амь үрэгджээ. Гэвч барилгын даац чанар алдагдсангүй. Барилгын хохирол 1 сая доллар болсон байна. Мөн 1951 онд шинээр бий болсон [[Чехословак]]ийн Чөлөөт Европ Радио түр хугацаагаар байрлаж байсан байна. [[Кинг Конг]] хэмээх аварга бич тэнгэр баганадсан өндөр байшин руу авирч гараад амиа алдаж байгаа тухай кинонд гардаг байшин нь энэхүү Эмпайр-Стейт-Билдинг юм. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Empire State Building}} * [http://www.esbnyc.com/ Offizielle Website des Empire State Buildings] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын өндөр барилга]] [[Ангилал:1930-аад онд барьсан]] [[Ангилал:АНУ-ын дамжуулах байгууламж]] jaauyvnpmfyy9ytvqxs6554yslzgm0l 10 11715 872704 850940 2026-10-06T17:04:06Z CommonsDelinker 211 Safavid_Flag.svg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 872704 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Иран | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-official = Flag of Iran (official).svg | flag alias-1502 = | flag alias-1576 = | flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg | flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg | flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg | border-1760 = | flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg | flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910-1925).svg | flag alias-1925 = State Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg | flag alias-air force = Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg | flag alias-army = Flag of the Islamic Republic of Iran Army Ground Forces.svg | link alias-army = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын армийн хуурай замын хүчин | flag alias-navy=Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg | link alias-navy=Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын тэнгисийн цэргийн хүчин | link alias-naval = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын тэнгисийн цэргийн хүчин | flag alias-military=Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg | link alias-military=Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын арми | link alias-air force = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын агаарын цэргийн хүчин | flag alias-coast guard=Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | link alias-coast guard=Исламын хувьсгалын харуулын корпусын тэнгисийн цэргийн хүчин | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = official | var2 = 1502 | var3 = 1576 | var4 = 1665 | var5 = 1736 | var6 = 1760 | var7 = 1796 | var8 = 1849 | var9 = 1907 | var10 = 1910 | var11 = 1925 | var12 = 1964 | redir1 = IRN | redir2 = IRI </noinclude> | related1 = Перс | related2 = Пахлавийн улс | related3 = Кажар }} 2t6muw38vg0vund3gcgc8v8g0s823op 872706 872704 2026-10-06T17:55:32Z CommonsDelinker 211 Nadir_Shah_Flag.svg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 872706 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Иран | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-official = Flag of Iran (official).svg | flag alias-1502 = | flag alias-1576 = | flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg | flag alias-1736 = | flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg | border-1760 = | flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg | flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910-1925).svg | flag alias-1925 = State Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg | flag alias-air force = Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg | flag alias-army = Flag of the Islamic Republic of Iran Army Ground Forces.svg | link alias-army = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын армийн хуурай замын хүчин | flag alias-navy=Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg | link alias-navy=Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын тэнгисийн цэргийн хүчин | link alias-naval = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын тэнгисийн цэргийн хүчин | flag alias-military=Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg | link alias-military=Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын арми | link alias-air force = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын агаарын цэргийн хүчин | flag alias-coast guard=Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | link alias-coast guard=Исламын хувьсгалын харуулын корпусын тэнгисийн цэргийн хүчин | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = official | var2 = 1502 | var3 = 1576 | var4 = 1665 | var5 = 1736 | var6 = 1760 | var7 = 1796 | var8 = 1849 | var9 = 1907 | var10 = 1910 | var11 = 1925 | var12 = 1964 | redir1 = IRN | redir2 = IRI </noinclude> | related1 = Перс | related2 = Пахлавийн улс | related3 = Кажар }} eokloh703szgv6xcqzp3rffdjqtovae 0 16829 872695 827279 2026-10-06T12:21:42Z ~2026-53699-16 108025 /* Энэ өдөр төрөгсөд */ 872695 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 14''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 226 дахь ([[өндөр жил]] бол 227 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 139 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1248 — [[Кёлн хотын сүм|Кёлн хотын сүмийн]] барилга эхэлсэн. * 1880 — [[Кёлн хотын сүм|Кёлн хотын сүмийн]] барилга дууссан. * 1919 — Германы [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын]] Үндсэн хууль хэвлэгдэж хүчин төгөлдөр болсон. * 1936 — [[Сагсан бөмбөг|Сагсан бөмбөгийн]] спорт анх удаа зуны Олимпын төрөлд орсон. * 1945 — [[Зөвлөлт-Хятадын найрамдал, эвслийн тухай гэрээ (1945 он)]] Москва хотод байгуулсан. * 1945 — Японы Эзэн хаан [[Эзэн Хаан Шоова|Хирохито]] Япон улс үг дуугүй бууж өгч байгаа тухай радиогоор зарласан. * 1947 — Пакистан улс тусгаар тогтносон. * 1980 — Польшид «[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]<nowiki/>» Үйлдвэрчний эвлэл байгуулагдсан. * 1992 — Гүржийн цэрэг [[Абхаз|Абхазын]] газар нутагт орж [[Гүрж-абзахийн дайн]] эхэлсэн. * 2013 — [[Telegram]] мессенжер ажиллаж эхэлсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1688 — I Фридрих Вильхельм (1740 нас барсан) Пруссийн хаан (1713—1740). * 1900 — Тамара Церетели (1968 онд нас барсан) гүржийн эстрадын дуучин (контральто). * 1938 — [[Беата Тышкевич]], польшийн кино жүжигчин. * 1959 - Америкийн супер од Мэжик Жонсон == Тэмдэглэлт баярууд == * [[2007]] - [[Котозакүра Масакацү]] сүмогийн 53 дахь [[ёкозүна]] (* [[1940]]) == Энэ өдөр нас барагсад == * 2004 — [[Чеслав Милош]] (1911 онд төрсөн) польшийн яруу найрагч, 1980 оны Нобелийн шагналтан. * 2012 — [[Сергей Капица]] (1928 онд төрсөн) зөвлөлтийн болон оросын физикч эрдэмтэн, телевизийн хөтлөгч, соён гэгээрүүлэгч. ---- {{Commonscat|14 August|8 сарын 14}} [[Ангилал:Өдөр|0814]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#14]] j7wihn4l5hulk72vjizsccskkqjk3ww 0 24036 872729 776376 2026-10-06T22:07:36Z Enkhsaihan2005 64429 872729 wikitext text/x-wiki [[ Image:220px-Caravane Marco Polo.jpg|thumb|right|220px|Монголын байлдан дагууллын үед Марко Поло аялж байсан]] '''Монголын энхтайван''' (''Pax Mongolica'') гэдэг бол [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] нийгэмд тогтоосон байлдан дагууллыг ба XII-XIY зууны Монголын эзэнт гүрний үед [[Еврази]]йн өргөн уудам нутаг дэвсгэрийн оршин суугчдын нийгэм, соёл, эдийн засгийн амьдралд тогтворжуулах нөлөөллийг тодорхойлсон Pax Romana гэсэн анхны хэллэгийн дагуу загварчилсан түүх зүйн нэр томъёо юм. Энэ нэр томьёо нь нэгдмэл засаг захиргаатай холбоотой харилцаа холбоо, худалдаа арилжааны хялбар байдал, мөн монголчуудын өргөн цар хүрээтэй, харгис хэрцгий байлдан дагуулалтын дараах харьцангуй тайван үеийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг бөгөөд хялбар харилцаа, арилжаа наймааны нэгдсэн удирдлага нь бүтээн байгуулалтад дэмжлэг болсон үе юм. [[Чингис хаан]]ы эзэнт гүрэн болон түүний өв залгамжлагчид зүүний, болон барууныхантай үр дүнтэйгээр холбоо тогтоож, [[Зүүн Өмнөд Ази]]ас [[Зүүн Европ]] хүртэл өргөн уудам нутгийг удирдаж байлаа. [[Ази]] болон [[Европ]]ын гол худалдааны төвүүдийг холбосон [[Торгоны зам]] нь гагцхүү Монголын эзэнт гүрний мэдэлд байв. Үүнийг "Толгой дээрээ алтан гулдмай тавьсан эмэгтэй хүн хаант улс даяар аюулгүйгээр хэсч чаддаг" гэж жишээлдэг байлаа. Энэхүү Монголын энхтайван нь Монголын эзэнт гүрний задрал, бутрал, мөн анх Азид дэлгэрч, худалдааны зам дагуу тархсан [[Хар үхэл|Хар үхлээс]] шалтгаалан дууссан юм. ==Үндэс суурь== [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|[[Монголын эзэгнэл|Их Монгол Улсын тэлэлт]]]] Монголын энхтайвны үндэс суурь нь XIII зууны Чингис хааны Монголын эзэнт гүрний эхлэлээс эхтэй юм. Бүс нутаг олон овог аймгийг байлдан дагуулж байх үед Чингис хаан овгийн холбоог бүтцийн тодорхой байдалтайгаар өөрчилсөн. Шинэ ялалт болгоны дараа ард иргэд ихээр Чингис хааны зарлигийн дор нэгдсэн бөгөөд ийм учраас аймгуудын нийгмийн тэнцвэрийг янз янз болгосон юм. 1203 онд Чингис хаан өөрийн армийг зузаатгаж, овог аймгуудыг байлдан дагуулж байх хоорондоо цэрэг армийнхаа бүтэц бүрэлдэхүүнийг цэгцэлсэн. Тэрээр армиа аравтад ангилан, аравтын гишүүд нь угсаатны гаралд ямар ч хамааралгүй нэгэнд үнэнчээр захирагддаг байсан. Арван аравт нь зуут, арван зуут нь мянгат, арван мянгат нь түмт болдог байжээ. Энэ аравтын зохион байгуулалт бүхий Чингис хааны цэргүүд дайн байлдаанд амжилт олж хүчээ зузаатгаад зогсохгүй Монголын нийгэмд томоохон нөлөө үзүүлсэн юм. 1206 онд Чингис хааны цэргүүд Монгол угсаатныг нэгтгэж, Их Монгол Улсын хаанд өргөмжлөгдсөн юм. Шинэ Монгол улс илүү газар нутгийг нэгтгэхээр яаравчилсан байна. Монголын эхний ялалт нь баруун хятадын нутагт байх баруун Тангуд улстай хийсэн дайн байлаа. 1209 онд баруун Тангудыг бүрэн эзэлсэн юм. 1213-1214 оны хооронд [[Алтан улс|Зүрчидийн улсыг]] дайлаар мордон эзлээд, мөн ондоо [[Шар мөрөн|Шар мөрний]] хойд биеийн ихэнх газар нутгийг эрхшээлдээ оруулаад байсан байна. 1221 онд [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нар [[Каспийн тэнгис]] орчим, Оросын нутагт аян дайн эхэлжээ. Энэ үеэр Чингис хаан Персийн [[Жалал-ад-Дин|Жалал-ад-Динийг]] даран, [[Хорезм]]ыг тэр чигт нь эзэлжээ. 1235 онд Монголчууд [[Солонгосын хойг]]ийг эзэлсэн байна. Хоёр жилийн дараа буюу 1237 онд [[Бат хан]], [[Сүбэдэй]] нар зүүн Европ дахь байлдан дагууллаа эхлэн, 1241 он гэхэд [[Польш]], [[Унгар]]ыг эзэлжээ. 1252 онд Монголчууд Өмнөд Хятадыг эзлэхээр дайрч эхэлсэн бөгөөд тэд нийслэл болох [[Ханьжоу]]г 1276 он гэхэд бүсэлж чаджээ. 1258 онд [[Хүлэгү]] хаан [[Багдад]]ыг эзэлсэн байна. Шинэ ялалт болгон нь Монголчуудад өөрсдөдөө шинэ хүмүүс (мужаан, инженер, ажилчин) нэгтгэх боломж өгөөд зогсохгүйгээр худалдааны чиглэл болон татвар татаасыг хянах боломж өгсөн байна. Ийм учраас эдгээр аян дайнаар Монгол үндэстэн эзэнт гүрнээ тэлээд зогсохгүй эдийн засаг технологиороо тэргүүлэгч болсон юм. ==Худалдааны сүлжээ== [[ Image:220px-Silk_route.jpg‎|thumb|right|220px|Өрнө дорно зүгийг холбодог худалдааны систем нь Торгоны зам байсан]] Монголын эзэнт гүрэн нь зүүн тийш Шанхай, баруунш Будапешт хүртэл, хойшоо Орос, өмнө тийш Төвд хүртэл сунасан. Энэ нь Евразийн маш том хэсэг нь нийтээрээ нэг төр улсын дор захирагддаг байсан гэсэн үг юм. Үүний үр дүнд наймаачид худалдааны замаар аюулгүй явдаг болсон ба Хятадаас Англи хүртэл өргөжин тэлсэн юм. Ингэснээр XIII, XIV зууны үед Монголын байлдан дагуулал нь Евразийн соёл иргэншилд маш их нөлөө үзүүлсэн юм. ===Шуудангийн систем=== Монголчууд Алс Дорнодоос Өрнийг холбосон “Өртөөг” байгуулсан. Өртөөнүүд нь 25-230 милийн зайтай буюу мориор өдөрчийн зайтай байдаг байв. Эдгээр нь 1234 онд Өгөдэй хааны үед байгуулагдсан бөгөөд морь, хүнсээ сэлбэж болдог байв. Түүний ах [[Цагадай]], дүү [[Тулуй]], ач дүү [[Бат хан|Бат]] нар нь өртөөний сүлжээг цааш нь үргэлжлүүлсэн. Өртөөг Монголын цэргүүд удирдан явуулдаг. Өртөөг Дорно Европоос Номхон далай хүртэл сунгасан. Монголчууд өртөөг сайн зохион байгуулдаг байсан ба санхүүжүүлж сахин хамгаалдаг байсан. Энэ харилцаа холбоо, аяллын боловсронгуй систем нь чухал мэдээлэл, урт хугацааны аяллыг харьцангуй хялбар, богино хугацаанд шийдвэрлэж чадсан. Монголчууд том газар нутгаа удирдаж чадахуйц байсан ба түүнчлэн улс төрийн болон эдийн засгийн хангамжаа хангадаг байсан. ==Уналт== [[ Image:220px-Mongolia_1500_AD.jpg‎|thumb|right|220px]] Эрх мэдлийн төлөө өрсөлдөх удирдагчид, авлига, бослогууд, уналт бутрал, бүлэглэлийн тэмцэл, аллага, дайралт, өвчин эмгэг зэрэг нь Монголын энхтайвныг үгүй болгожээ. Монголын энхтайван үгүй болсноор зүүн зүгээс баруун зүгийн хооронд явдаг амар хялбар худалдаа ч цуцлагдсан юм. ===Монголын улс төрийн задрал=== Их Монгол Улс нь сүүлдээ тус тусдаа удирдлагатай ханлигуудад хуваагдан задарсан. ===Худалдаанд үзүүлсэн нөлөө=== 300 гаруй жилийн турш Хятад нь гадаад худалдаачид хөл тавих боломжгүй болжээ. Хятад нь өөрсдөө бусад гадаад хүмүүс., гадаадын худалдаа, харь хэлийг хуулиар хориглосон. Күнзийн сургааль болон Таоизм нь дахин үндэсний шүтлэг нь болсноор Хятад нь соёлын хувьд зогсонги байдалд оржээ. [[Мин улс]]ын эхэн үе гэхэд тэд бусад улс орнуудтай худалдаа наймаа хийхээ больсон байв. Энэ бол улс төрийн бодлогйн өөрчлөлт гэхээсээ илүү дайн, тахал мөн өргөн дэлгэрсэн замбараагүйдлээс үүдэлтэй гэж үздэг. Хар үхэл дэлхий даяар тархаж, Монголын энхтайвны үед ердийн хэрэг болж, дэмжигдэж байсан улс хоорондын худалдаа бүхэлдээ зогсонги байдалд оржээ. Үр дүнд нь Хятад зэрэг хуучны ноёрхогчид дэлхийн худалдааны системээс тусгаарлагдаж, Португал, Испани зэрэг Европын хүчирхэг улсууд тодрон гарч ирэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн билээ. ==Хүн хүчний солилцоо== Монголын нөмөр дор шинэ техник технологи, бараа таваар хуучин ертөнц, ялангуяа Еврази даяар арилжигддаг байсан. Профессор Томас Т.Алссен “Монголын үед хүний нөөцийн солилцоо их болдог байсан” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Энэ нь Еврази төдийгүй Хойд Африкийн эдийн засаг (ялангуяа худалдаа арилжаа, мөнгө санхүүгийн хувьд), цэрэг дайн, анагаах ухаан, хөдөө аж ахуй, хоолны төрөл, одон орон судлал, хэвлэл, газарзүй, түүх бичлэгт олон чухал ач холбогдолтой хөгжлийг бий болгосон. [[Ангилал:Их Монгол Улсын улс төр]] [[Ангилал:Латин хэлний хэллэг]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:15-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:16-р зууны Монголын түүх]] hzkmwoyewke6e7ebk29snrcp9jw6n06 0 26512 872720 825671 2026-10-06T21:29:47Z Enkhsaihan2005 64429 872720 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дубайн тэнгэр баганадсан барилга}} {{Инфобокс барилга | name = Бурж Халифа | native_name = {{big|{{native name|ar|paren=omit|برج خليفة}}}} | logo = Burj Khalifa logo.svg | logo_size = 215 | logo_alt = | image = Burj Khalifa.jpg | image_size = 250 | caption = [[Дубайн усан оргилуур]]ын цаанаас харагдах Бурж Халифа | highest_prev = [[Тайбэй-101]] | highest_next = <!-- [[Жидда цамхаг]] --> | highest_start = 2011 | highest_end = | status = {{green|Баригдаж дууссан}} | building_type = Холимог хэрэглээ | architectural_style = [[Неофутуризм]] | address = 1 [[Шейх Мохаммед бин Рашид өргөн чөлөө]] | location_country = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] | location_city = [[Дубай]], Дубай эмират | namesake = [[Халифа бин Зайед Аль Нахайян|Шейх Халифа]] | construction_start_date = {{start date and age|2004|1|6|df=y}} | topped_out_date = {{start date and age|2009|01|17|df=y}} | completion_date = {{start date and age|2009|10|1|df=y}} | opened_date = {{start date and age|2010|01|04|df=y}} | inauguration_date = {{start date and age|2011|1|23|df=y}} | cost = US$1.5 тэрбум<br/>[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын дирхам|AED]] 5.5 тэрбум | owner = [[Emaar Properties]] | height = | architectural = {{convert|828|m|ft|0|abbr=on}} | tip = {{convert|829.8|m|ft|0|abbr=on}} | top_floor = {{convert|585.4|m|ft|0|abbr=on}} | roof = {{cvt|739.4|m}} | antenna_spire = {{convert|242.5|m|ft|0|abbr=on}} | observatory = {{convert|555.7|m|ft|0|abbr=on}} | structural_system = Төмөр бетон, ган, хөнгөн цагаан | floor_count = [[#Давхрын төлөвлөгөө|154 + 9 үйлчилгээний]] | floor_area = {{convert|309473|m2|sqft|-2|abbr=on}} | elevator_count = 57 (худалдааны төвтэй) | architect = [[Эдриан Смит (архитектор)|Эдриан Смит]] | architecture_firm = {{nowrap|[[Skidmore, Owings & Merrill]]}} | structural_engineer = [[Уильям Ф. Бэйкер (инженер)|Билл Бэйкер]] | main_contractor = [[Samsung C&T Corporation|Samsung C&T]]<br> [[Besix|BESIX]]<br> [[Arabtec Holding PJSC|Arabtec]] | parking = газар доорх 2 давхар | public_transit = {{rint|metro}} {{rint|dubai|M1}} [[Бурж Халифа/Дубай Молл (Дубайн метро)|Бурж Халифа/Дубай Молл]] | website = {{URL|https://www.burjkhalifa.ae/|burjkhalifa.ae}} | references = <ref>{{Ctbuh}}</ref> | mapframe-marker = observation-tower | mapframe-zoom = 10 }} [[File:Burj Dubai Evolution.ogv|right|thumb|Бурж Халифа түүх|thumbtime=0:23]] '''Бурж Халифа''' ({{lang-ar|'''برج خليفة'''}} ''«Хали́фа»'') нь [[Дубай (хот)|Дубай]] хотод орших [[тэнгэр баганадсан байшин]] юм. Дубайд байрладаг энэхүү цамхгийн анхны нэр нь Бурж Дубай байжээ. Арабын Нэгдсэн Эмиратын ерөнхийлөгч '''Шейх Халифа ибн Заид ан-Нахайянууд''' зориулан '''Бурж халифа''' хэмээн нэрийдсэн байна. Бурж Халифа бол Дубай хотын төдийгүй дэлхийн хамгийн өндар барилга юм. Энэ барилгын гаднах хэлбэр дүрсийг харахад 828 метрийн урттай сталагмитийг санагдуулам. Барилга нийтдээ 163 давхар, 9 дээд зэрэглэлийн зочид буудалтай юм. Нийт өртөг нь 1,5 тэрбум доллар. ==Барилгын ерөнхий мэдээлэл== Бурж-Халиф нийт 828 метр өндөртэй, дэлхийд хамгийн өндөр барилга бөгөөд, түүнтэй харьцуулахад дэлхийд хоёрдугаарт орох Шанхай цамхаг нь дөнгөж 632 метр болно. Уг барилга нь [[Эйфелийн цамхаг|Эйфелийн цамхаг]]аас 3 дахин өндөр юм. Энэхүү барилгыг гаднаасаа гоё харагддаг гэж хэлж байгаа хүн дотор нь орж үзээгүй л гэсэн үг. Тэнгэр баганадсан уг барилгын 452 метр хүртэл хүн гарч болно, нийт 164 давхар бөгөөд нэг нь газар доорх давхар юм. Уг барилга нийт 54 цахилгаан шаттай бөгөөд секундэд 10 метр хурдлах чадалтай (Дэлхийн хамгийн хурдан цахилгаан шат). Мөн энэ барилга нь 2957 машины зогсоолтой ба 304 зочид буудал, 904 орон сууц байрладаг ажээ. Барилгын жуулчдад зориулсан хэсгийн загвар хийцүүд нь маш гоё. Мөн 123, 124-р давхруудын саруулхан том талбай нь хот харахад тухтай (хот харах талбайн өндөр 505 метр). Хотыг харах талбайн ихэнх нь шилэн фассадтай. Жуулчдад зориулж электрон телескоп байрлуулж өгсөн байдаг. Хотыг дээрээс нь хичнээн ч удаа харсан болно, харин орох тасалбараа эртхэн худалдаж авах хэрэгтэй. Мөн эндээс Дубайн хуучин хэсэг, усан онгоцны буудал, Дубай-крик, нисэх онгоцны буудал, Шарж зэргийг харж болно. Зарим цонхны дунд хотыг харахад зориулж бага зэргийн завсар гаргаж өгсөн байдаг. Тэнгэр баганадсан энэ барилгын зураг төслийг АНУ-ын Скидморе, Овингс, Меррилл компаниуд гаргасан бөгөөд Өмнөд Солонгосын Самсунг Инженеринг компани барилгыг барьжээ. Бурж Халифаг өөрийн гэсэн ногоон орчин, гудамж, парктай "хотын доторх хот" байхаар төлөвлөж байжээ. Цамхгийн нийт өртөг ойролцоогоор 1,5 тэрбум доллар. Ерөнхий архитектураар нь цамхаг барих туршлагатай, Америкийн алдарт уран барилгач Эдриан Смит ажилласан юм. Бурж Халифа бол Дубайн ажил хэргийн төвийн нэгэн шинэ түлхүүр объект юм. Цамхгийн дотор буудал, орон сууц, оффис, худалдааны төвүүд бийэ. Төсөл ёсоор доод 37 давхарт буудал, харин 48-108 дугаар давхарт 700 тансаг сууц байхаар төлөвлөгджээ. Ихэнх талбайг оффисын зориулалтаар хийсэн аж. Гурван талт одыг санагдуулам суурийг Чикагогийн инженерүүд гаргаж ирсэн байна. Энэ том барилгыг барихад маш их хүч хөдөлмөр, цаг хугацаа орсон нь тодорхой. Тодорхой хэлбэл, 6 жилийн туршид 22 сая хүн энд ажилласан. Зарим ид ажлын үед барилга дээр 12000 гаруй хүн зэрэг ажиллаж байжээ. Барилгыг барих ажил 2004 оны 9 сарын 21-нд эхлэсэн бөгөөд долоо хоногт 1—2 давхар барих хурдтайгаар явагдаж байжээ. Мөн Бурж Халифад зориулж +50 хэмийн халууныг тэсч чадах бетоныг боловсруулсан байна. Бетон хийцийн ажлыг ихэвчлэн шөнө маш том мөсөн байгууламж босгон хийдэг байж .160 давхар хүртэл бетоны ажил хийгдсэний дараа, 180 метр урт металл хийцийг угсрах ажил үргэлжилжээ. Байшингийн галын аюулгүй байдлын систем 32 минутын дотор оршин суугчдыг нүүлгэн шилжүүлэх боломжтой ба энэ барилга нь өөрийгөө эрчим хүчээр хангах чадвартай. Дубай хот нь маш халууун цаг агаартай, зундаа дунджаар +41-50 хэм байдаг болохоор энэ халуныг тэсч чадах ёстой. Бурж Халифад тусгайлан зориулж олон зүйлийг хийж өгсөн. Жишээлбэл: Cалхины хүчээр ажилладаг 61 метр турбинтэй, мөн барилгын хананд байрлуулж өгсөн 15000 метр талбай бүхий нарны зайтай, энэ нь өрөөнд хэт халуун орж ирэхээс сэргийлдэг. Барилга нарнаас хамгаалсан гэрэл ойлгогч тусгай нарны хаалттайн дээр энэ нь өрөө тасалгааг хэт халуунаас сэргийлдэг бөгөөд энэ асуудлыг нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын 300 гаруй мэргэжилтэн шийдэж өгчээ. Мөн барилгын гадна талыг цаг агаарт тэсвэртэй материалаар хийжээ. Энэхүү барилгын байнгын төгс харагдах 26000 шилэн хавтанг цэвэрлэх ажлыг тус бүр 13 тонн жинтэй 12 цэвэрлэх машин, 36 цэвэрлэгээний ажилчдын тусламжтайгаар гүйцэтгэдэг ажээ. [[2006]] оны гуравдугаар сард харгалзагч нарын хатуу ширүүн байдал барилгын талбай дээрх эвдэрч сүйтгэх үймээн болжээ. 2500 гаруй ядарч сульдсан ажилчдыг, ээлжийн дараа ажилчдын унаанд суух гэхэд хоргоосны улмаас харгалзагчдыг зодон, барилгын штаб, контор аппарат хэрэгслийг эвдэн сүйтгэж, машинуудыг шатааж, сейфийг ухжээ. Маргааш өглөө нь ажил олгогч компани цалин, ажлын нөхцөлийг сайжруулах хүртэл ажилд гарахаас татгалзжээ. Үүнд онгоцны буудлын өргөтгөлийн барилгачид мөн нэгджээ. Бурж Халифаг нээх өдөр хүртэл барилгын өндөр нууц хэвээр байв. Инженерүүдийн хэлснээр, барилга баригдах явцад хэд хэдэн удаа төлөвлөж байснаас илүү өндөр болох тухай яригдаж байжээ. Барилгыг барихад техникийн асуудал биш хөрөнгө мөнгөний асуудал саад болж байсан юм. Учир нь уг барилгын хувьд ихэнх өрөө тасалгаанууд нь орон сууцны зориулалттай бөгөөд барилгын нийт талбайн хэмжээ 557500 хавтгай дөрвөлжин метр. Иймээс Бурж Халифагийн дотор зайг багасгаснаар барилга өндөр хийцтэй болжээ. Тус улсын хэвлэлд энэ тэнгэр баганадсан барилгыг "Бахархлын цамхаг" хэмээн нэрлэдэг болжээ. == Зургийн цомог == <gallery> Файл:BurjDubaiOct.jpg|2006 он Файл:Burjdubaifeb2107.jpg|2007 он Файл:Burj Dubai 20071204.jpg|2007 он Файл:Burj_dubai_3.11.08.jpg|2008 он </gallery> ==Зүүлт тайлбар== <references/>https://web.archive.org/web/20170417133434/http://news.xopom.com/124890/ https://web.archive.org/web/20160630170126/http://www.caak.mn/view/8247266/ [[Ангилал:Дубай]] oi1u3enezvzhzduvssuj20m1z00n3qu 872721 872720 2026-10-06T21:30:04Z Enkhsaihan2005 64429 872721 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дубайн тэнгэр баганадсан барилга}} {{Инфобокс барилга | name = Бурж Халифа | native_name = {{big|{{native name|ar|paren=omit|برج خليفة}}}} | logo = Burj Khalifa logo.svg | logo_size = 215 | logo_alt = | image = Burj Khalifa.jpg | image_size = 250 | caption = [[Дубайн усан оргилуур]]ын цаанаас харагдах Бурж Халифа | highest_prev = [[Тайбэй-101]] | highest_next = <!-- [[Жидда цамхаг]] --> | highest_start = 2011 | highest_end = | status = {{green|Баригдаж дууссан}} | building_type = Холимог хэрэглээ | architectural_style = [[Неофутуризм]] | address = 1 [[Шейх Мохаммед бин Рашид өргөн чөлөө]] | location_country = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] | location_city = [[Дубай]], Дубай эмират | namesake = [[Халифа бин Зайед Аль Нахайян|Шейх Халифа]] | construction_start_date = {{start date and age|2004|1|6|df=y}} | topped_out_date = {{start date and age|2009|01|17|df=y}} | completion_date = {{start date and age|2009|10|1|df=y}} | opened_date = {{start date and age|2010|01|04|df=y}} | inauguration_date = {{start date and age|2011|1|23|df=y}} | cost = US$1.5 тэрбум<br/>[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын дирхам|AED]] 5.5 тэрбум | owner = [[Emaar Properties]] | height = | architectural = {{convert|828|m|ft|0|abbr=on}} | tip = {{convert|829.8|m|ft|0|abbr=on}} | top_floor = {{convert|585.4|m|ft|0|abbr=on}} | roof = {{cvt|739.4|m}} | antenna_spire = {{convert|242.5|m|ft|0|abbr=on}} | observatory = {{convert|555.7|m|ft|0|abbr=on}} | structural_system = Төмөр бетон, ган, хөнгөн цагаан | floor_count = [[#Давхрын төлөвлөгөө|154 + 9 үйлчилгээний]] | floor_area = {{convert|309473|m2|sqft|-2|abbr=on}} | elevator_count = 57 (худалдааны төвтэй) | architect = [[Эдриан Смит (архитектор)|Эдриан Смит]] | architecture_firm = {{nowrap|[[Skidmore, Owings & Merrill]]}} | structural_engineer = [[Уильям Ф. Бэйкер (инженер)|Билл Бэйкер]] | main_contractor = [[Samsung C&T Corporation|Samsung C&T]]<br> [[Besix|BESIX]]<br> [[Arabtec Holding PJSC|Arabtec]] | parking = газар доорх 2 давхар | public_transit = {{rint|metro}} {{rint|dubai|M1}} [[Бурж Халифа/Дубай Молл (Дубайн метро)|Бурж Халифа/Дубай Молл]] | website = {{URL|https://www.burjkhalifa.ae/|burjkhalifa.ae}} | references = <ref>{{Ctbuh}}</ref> }} [[File:Burj Dubai Evolution.ogv|right|thumb|Бурж Халифа түүх|thumbtime=0:23]] '''Бурж Халифа''' ({{lang-ar|'''برج خليفة'''}} ''«Хали́фа»'') нь [[Дубай (хот)|Дубай]] хотод орших [[тэнгэр баганадсан байшин]] юм. Дубайд байрладаг энэхүү цамхгийн анхны нэр нь Бурж Дубай байжээ. Арабын Нэгдсэн Эмиратын ерөнхийлөгч '''Шейх Халифа ибн Заид ан-Нахайянууд''' зориулан '''Бурж халифа''' хэмээн нэрийдсэн байна. Бурж Халифа бол Дубай хотын төдийгүй дэлхийн хамгийн өндар барилга юм. Энэ барилгын гаднах хэлбэр дүрсийг харахад 828 метрийн урттай сталагмитийг санагдуулам. Барилга нийтдээ 163 давхар, 9 дээд зэрэглэлийн зочид буудалтай юм. Нийт өртөг нь 1,5 тэрбум доллар. ==Барилгын ерөнхий мэдээлэл== Бурж-Халиф нийт 828 метр өндөртэй, дэлхийд хамгийн өндөр барилга бөгөөд, түүнтэй харьцуулахад дэлхийд хоёрдугаарт орох Шанхай цамхаг нь дөнгөж 632 метр болно. Уг барилга нь [[Эйфелийн цамхаг|Эйфелийн цамхаг]]аас 3 дахин өндөр юм. Энэхүү барилгыг гаднаасаа гоё харагддаг гэж хэлж байгаа хүн дотор нь орж үзээгүй л гэсэн үг. Тэнгэр баганадсан уг барилгын 452 метр хүртэл хүн гарч болно, нийт 164 давхар бөгөөд нэг нь газар доорх давхар юм. Уг барилга нийт 54 цахилгаан шаттай бөгөөд секундэд 10 метр хурдлах чадалтай (Дэлхийн хамгийн хурдан цахилгаан шат). Мөн энэ барилга нь 2957 машины зогсоолтой ба 304 зочид буудал, 904 орон сууц байрладаг ажээ. Барилгын жуулчдад зориулсан хэсгийн загвар хийцүүд нь маш гоё. Мөн 123, 124-р давхруудын саруулхан том талбай нь хот харахад тухтай (хот харах талбайн өндөр 505 метр). Хотыг харах талбайн ихэнх нь шилэн фассадтай. Жуулчдад зориулж электрон телескоп байрлуулж өгсөн байдаг. Хотыг дээрээс нь хичнээн ч удаа харсан болно, харин орох тасалбараа эртхэн худалдаж авах хэрэгтэй. Мөн эндээс Дубайн хуучин хэсэг, усан онгоцны буудал, Дубай-крик, нисэх онгоцны буудал, Шарж зэргийг харж болно. Зарим цонхны дунд хотыг харахад зориулж бага зэргийн завсар гаргаж өгсөн байдаг. Тэнгэр баганадсан энэ барилгын зураг төслийг АНУ-ын Скидморе, Овингс, Меррилл компаниуд гаргасан бөгөөд Өмнөд Солонгосын Самсунг Инженеринг компани барилгыг барьжээ. Бурж Халифаг өөрийн гэсэн ногоон орчин, гудамж, парктай "хотын доторх хот" байхаар төлөвлөж байжээ. Цамхгийн нийт өртөг ойролцоогоор 1,5 тэрбум доллар. Ерөнхий архитектураар нь цамхаг барих туршлагатай, Америкийн алдарт уран барилгач Эдриан Смит ажилласан юм. Бурж Халифа бол Дубайн ажил хэргийн төвийн нэгэн шинэ түлхүүр объект юм. Цамхгийн дотор буудал, орон сууц, оффис, худалдааны төвүүд бийэ. Төсөл ёсоор доод 37 давхарт буудал, харин 48-108 дугаар давхарт 700 тансаг сууц байхаар төлөвлөгджээ. Ихэнх талбайг оффисын зориулалтаар хийсэн аж. Гурван талт одыг санагдуулам суурийг Чикагогийн инженерүүд гаргаж ирсэн байна. Энэ том барилгыг барихад маш их хүч хөдөлмөр, цаг хугацаа орсон нь тодорхой. Тодорхой хэлбэл, 6 жилийн туршид 22 сая хүн энд ажилласан. Зарим ид ажлын үед барилга дээр 12000 гаруй хүн зэрэг ажиллаж байжээ. Барилгыг барих ажил 2004 оны 9 сарын 21-нд эхлэсэн бөгөөд долоо хоногт 1—2 давхар барих хурдтайгаар явагдаж байжээ. Мөн Бурж Халифад зориулж +50 хэмийн халууныг тэсч чадах бетоныг боловсруулсан байна. Бетон хийцийн ажлыг ихэвчлэн шөнө маш том мөсөн байгууламж босгон хийдэг байж .160 давхар хүртэл бетоны ажил хийгдсэний дараа, 180 метр урт металл хийцийг угсрах ажил үргэлжилжээ. Байшингийн галын аюулгүй байдлын систем 32 минутын дотор оршин суугчдыг нүүлгэн шилжүүлэх боломжтой ба энэ барилга нь өөрийгөө эрчим хүчээр хангах чадвартай. Дубай хот нь маш халууун цаг агаартай, зундаа дунджаар +41-50 хэм байдаг болохоор энэ халуныг тэсч чадах ёстой. Бурж Халифад тусгайлан зориулж олон зүйлийг хийж өгсөн. Жишээлбэл: Cалхины хүчээр ажилладаг 61 метр турбинтэй, мөн барилгын хананд байрлуулж өгсөн 15000 метр талбай бүхий нарны зайтай, энэ нь өрөөнд хэт халуун орж ирэхээс сэргийлдэг. Барилга нарнаас хамгаалсан гэрэл ойлгогч тусгай нарны хаалттайн дээр энэ нь өрөө тасалгааг хэт халуунаас сэргийлдэг бөгөөд энэ асуудлыг нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын 300 гаруй мэргэжилтэн шийдэж өгчээ. Мөн барилгын гадна талыг цаг агаарт тэсвэртэй материалаар хийжээ. Энэхүү барилгын байнгын төгс харагдах 26000 шилэн хавтанг цэвэрлэх ажлыг тус бүр 13 тонн жинтэй 12 цэвэрлэх машин, 36 цэвэрлэгээний ажилчдын тусламжтайгаар гүйцэтгэдэг ажээ. [[2006]] оны гуравдугаар сард харгалзагч нарын хатуу ширүүн байдал барилгын талбай дээрх эвдэрч сүйтгэх үймээн болжээ. 2500 гаруй ядарч сульдсан ажилчдыг, ээлжийн дараа ажилчдын унаанд суух гэхэд хоргоосны улмаас харгалзагчдыг зодон, барилгын штаб, контор аппарат хэрэгслийг эвдэн сүйтгэж, машинуудыг шатааж, сейфийг ухжээ. Маргааш өглөө нь ажил олгогч компани цалин, ажлын нөхцөлийг сайжруулах хүртэл ажилд гарахаас татгалзжээ. Үүнд онгоцны буудлын өргөтгөлийн барилгачид мөн нэгджээ. Бурж Халифаг нээх өдөр хүртэл барилгын өндөр нууц хэвээр байв. Инженерүүдийн хэлснээр, барилга баригдах явцад хэд хэдэн удаа төлөвлөж байснаас илүү өндөр болох тухай яригдаж байжээ. Барилгыг барихад техникийн асуудал биш хөрөнгө мөнгөний асуудал саад болж байсан юм. Учир нь уг барилгын хувьд ихэнх өрөө тасалгаанууд нь орон сууцны зориулалттай бөгөөд барилгын нийт талбайн хэмжээ 557500 хавтгай дөрвөлжин метр. Иймээс Бурж Халифагийн дотор зайг багасгаснаар барилга өндөр хийцтэй болжээ. Тус улсын хэвлэлд энэ тэнгэр баганадсан барилгыг "Бахархлын цамхаг" хэмээн нэрлэдэг болжээ. == Зургийн цомог == <gallery> Файл:BurjDubaiOct.jpg|2006 он Файл:Burjdubaifeb2107.jpg|2007 он Файл:Burj Dubai 20071204.jpg|2007 он Файл:Burj_dubai_3.11.08.jpg|2008 он </gallery> ==Зүүлт тайлбар== <references/>https://web.archive.org/web/20170417133434/http://news.xopom.com/124890/ https://web.archive.org/web/20160630170126/http://www.caak.mn/view/8247266/ [[Ангилал:Дубай]] qz9o25aysb35jkqio1a9zgwhvzu31ei 0 38581 872742 852446 2026-10-07T02:40:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 872742 wikitext text/x-wiki {{Дэлхий дээрх засаглалын систем}} '''Дарангуйлал''' ([[Латин хэл|лат.]] dictatura)- төрийн эрх мэдэл ямар нэг хяналт, бодит хязгаарлалтгүй нэг хүний эсвэл бүлэг хүмүүсийн гарт төвлөрч хүчирхийллийг янз бүрийн аргаар хэрэгжүүлдэг улс төрийн дэглэмийг хэлдэг байна. Дарангуйлагч дэглэмийн үйл ажиллагаа нь улс төрийн өрсөлдөгч, сөрөг хүчний эсрэг радикал буюу дарангуйлах арга хэмжээ авах, иргэний эрх, эрх чөлөөг хатуу дарангуйлах, устгах зэргээр хэрэгжүүлдэг байна. Орчин үед дарангуйллын улс төрийн тогтолцооны гол хэлбэрүүд нь [[авторитаризм]] ба [[тоталитаризм]] гэж үздэг. Тоталитаризм нь түүхэн ач холбогдолтой бөгөөд голчлон 20-р зууны дунд ба сүүл үеийн тодорхой дэглэмүүдийг хэлдэг бол авторитаризм нь мөн Гуравдагч ертөнцтэй холбоотой хүчтэй төвлөрсөн засаглалтай орчин үеийн улсуудыг тодорхойлоход ашигладаг байна. Хамаатан садны холбооноос үүдэлтэй нийтлэг шинж чанаруудаас үл хамааран эдгээр хоёр хэлбэр нь хоорондоо хэд хэдэн ялгаатай байдаг. Хэрэв тоталитар тогтолцооны хүрээнд төр, түүний удирдах байгууллагууд, нийгэм, эдийн засаг, үзэл суртал болон нийгмийн бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг нэгдмэл байдлаар нэгтгэсэн бол авторитаризм нь олон нийтийн амьдралын янз бүрийн талыг арай бага хэмжээгээр дарангуйлдаг гэдгээрээ онцлог юм. [[Ангилал:Дарангуйлал| ]] [[Ангилал:Төрийн хэлбэр]] [[Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр]] 0f0iy7hqs0jymh8i3mup4um9po4zx7c 10 42935 872766 734461 2026-10-07T11:46:05Z EmausBot 7864 Исправление двойного перенаправления с [[Загвар:Энэ гарчиг]] на [[Загвар:Тухай]] 872766 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Тухай]] enr6mwgpr6l2uct1ixr1ri5olrq8f4z 0 47117 872753 816623 2026-10-07T06:01:21Z ~2026-53824-10 108051 үнэн байдал 872753 wikitext text/x-wiki # [[Гунгаажавын Батсүх|'''БАТСҮХ''' Гунгаажавын]] /эмэгтэй-газарзүйн багш/ 1981 # [[Хүрлээгийн Бадамсэд|'''БАДАМСЭД''' Хүрлээгийн]] 1989 # [[Дагвын Чойжилсүрэн|'''ЧОЙЖИЛСҮРЭН''' Дагвын]] 1991 # [[Гарамын Долгорсүрэн|'''ДОЛГОРСҮРЭН''' Гарамын]] /жүжигчин/ 1993 # [[Оролжавын Отгонсүрэн|'''ОТГОНСҮРЭН''' Оролжавын]] 2001 # [[Цэрэнгийн Цэвээн|'''ЦЭВЭЭН''' Цэрэнгийн]] 2001 # [[Гомбын Миеэгомбо|'''МИЕЭГОМБО''' Гомбын]] 2003 # [[Бавуугийн Цэрэндорж|'''ЦЭРЭНДОРЖ''' Бавуугийн]] 2005 # [[Үнэнбилэгийн Маам|'''МААМ''' Үнэнбилэгийн]] 2005 # [[Чилхаажавын Авдай|'''АВДАЙ''' Чилхаажавын]] 2006 # [[Шаравын Шагдар|'''ШАГДАР''' Шаравын]] 2006 # [[Данзандаржаагийн Сэрээтэр|'''СЭРЭЭТЭР''' Данзандаржаагийн]] 2006 # [[Чимидбазарын Дамдиншарав|'''ДАМДИНШАРАВ''' Чимидбазарын]] 2008 # [[Дамдинжавын Банди|'''БАНДИ''' Дамдинжавын]] 2008 # [[Далхсүрэнгийн Төмөр|'''ТӨМӨР''' Далхсүрэнгийн]] 2009 # [[Солийн Магсар|'''МАГСАР''' Солийн]] 2009 # [[Цэндийн Дамдин|'''ДАМДИН''' Цэндийн]] 2009 # [[Одвогийн Балжинням|'''БАЛЖИННЯМ''' Одвогийн]] 2009 #ЛХАМСҮРЭН Жаргалын /Геолог/ # [[Абишийн Мекей|'''МЕКЕЙ''' Абишийн]] 2012 # [[Буянгийн Ганбат|'''ГАНБАТ''' Буянгийн]] 2013 # [[Адуучийн Басхүү|'''БАСХҮҮ''' Адуучийн]] 2014 # [[Жамъянгийн Нямсүрэн|'''Нямсүрэн''' Жамъянгийн]] 2014 #СОСОРБАРАМ Лувсанчимэдийн /Үндэсний бөх/ 2019 #ЛХААХҮҮ Гончигийн /МУБИС- "Цагаан толгой"/ 2019 #ЛХАГВАСҮРЭН Цэрэнхүүгийн /АУШИХС/ 2021 #ИЧИНХОРЛОО. О /СУИС/ 2021 #ДАШЖАМЦ Далайн /ШУТИС/ 2021 #МЯГМАРЖАВ Гэрэлийн /ҮБХИС/ 2021 #НЯМЖАВ Жигжидийн /Хөвсгөл аймгийн Мөрөн сумын Дэлгэрмөрөн цогцолбор сургууль/ 2021 #НЯМ-ОСОР Намсрайн /Их-Засаг их сургууль/ 2021 #БАДАРЧ Дэндэвийн /ШУТИС-ийн ректор асан/ 2021 #ЖАДАМБА Бадрахын /МУБИС- ийн зөвлөх профессор/ 2021 #ГАНХУЯГ Найдангийн /СУИС-ийн Тэргүүлэх профессор, УДЭТ-ын Уран сайхны удирдагч/ 2022 #Дулам Сэндэнжавыг/СУИС/ #Өнөрбаян Цэдэвийн/МУБИС/ #Болдбаатар Жигжидийн / ШУА/ #ХҮҮХЭНХҮҮ Гончигдоржийн /МУИС-н профессор, ЦШУТҮХ-ийн салбарын эрхлэгч/ 2025 [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш|!жагсаалт]] [[Ангилал:Одон шагналтны жагсаалт]] 6ewy18uyenehks4nifl70pqfbwn9iqt 872754 872753 2026-10-07T06:03:22Z ~2026-53824-10 108051 үнэн байдал 872754 wikitext text/x-wiki # [[Гунгаажавын Батсүх|'''БАТСҮХ''' Гунгаажавын]] /эмэгтэй-газарзүйн багш/ 1981 # [[Хүрлээгийн Бадамсэд|'''БАДАМСЭД''' Хүрлээгийн]] 1989 # [[Дагвын Чойжилсүрэн|'''ЧОЙЖИЛСҮРЭН''' Дагвын]] 1991 # [[Гарамын Долгорсүрэн|'''ДОЛГОРСҮРЭН''' Гарамын]] /жүжигчин/ 1993 # [[Оролжавын Отгонсүрэн|'''ОТГОНСҮРЭН''' Оролжавын]] 2001 # [[Цэрэнгийн Цэвээн|'''ЦЭВЭЭН''' Цэрэнгийн]] 2001 # [[Гомбын Миеэгомбо|'''МИЕЭГОМБО''' Гомбын]] 2003 # [[Бавуугийн Цэрэндорж|'''ЦЭРЭНДОРЖ''' Бавуугийн]] 2005 # [[Үнэнбилэгийн Маам|'''МААМ''' Үнэнбилэгийн]] 2005 # [[Чилхаажавын Авдай|'''АВДАЙ''' Чилхаажавын]] 2006 # [[Шаравын Шагдар|'''ШАГДАР''' Шаравын]] 2006 # [[Данзандаржаагийн Сэрээтэр|'''СЭРЭЭТЭР''' Данзандаржаагийн]] 2006 # [[Чимидбазарын Дамдиншарав|'''ДАМДИНШАРАВ''' Чимидбазарын]] 2008 # [[Дамдинжавын Банди|'''БАНДИ''' Дамдинжавын]] 2008 # [[Далхсүрэнгийн Төмөр|'''ТӨМӨР''' Далхсүрэнгийн]] 2009 # [[Солийн Магсар|'''МАГСАР''' Солийн]] 2009 # [[Цэндийн Дамдин|'''ДАМДИН''' Цэндийн]] 2009 # [[Одвогийн Балжинням|'''БАЛЖИННЯМ''' Одвогийн]] 2009 #ЛХАМСҮРЭН Жаргалын /Геолог/ # [[Абишийн Мекей|'''МЕКЕЙ''' Абишийн]] 2012 # [[Буянгийн Ганбат|'''ГАНБАТ''' Буянгийн]] 2013 # [[Адуучийн Басхүү|'''БАСХҮҮ''' Адуучийн]] 2014 # [[Жамъянгийн Нямсүрэн|'''Нямсүрэн''' Жамъянгийн]] 2014 #СОСОРБАРАМ Лувсанчимэдийн /Үндэсний бөх/ 2019 #ЛХААХҮҮ Гончигийн /МУБИС- "Цагаан толгой"/ 2019 #ЛХАГВАСҮРЭН Цэрэнхүүгийн /АУШИХС/ 2021 #ИЧИНХОРЛОО. О /СУИС/ 2021 #ДАШЖАМЦ Далайн /ШУТИС/ 2021 #МЯГМАРЖАВ Гэрэлийн /ҮБХИС/ 2021 #НЯМЖАВ Жигжидийн /Хөвсгөл аймгийн Мөрөн сумын Дэлгэрмөрөн цогцолбор сургууль/ 2021 #НЯМ-ОСОР Намсрайн /Их-Засаг их сургууль/ 2021 #БАДАРЧ Дэндэвийн /ШУТИС-ийн ректор асан/ 2021 #ЖАДАМБА Бадрахын /МУБИС- ийн зөвлөх профессор/ 2021 #ГАНХУЯГ Найдангийн /СУИС-ийн Тэргүүлэх профессор, УДЭТ-ын Уран сайхны удирдагч/ 2022 #Дулам Сэндэнжавыг/СУИС/ #Өнөрбаян Цэдэвийн/МУБИС/ #Болдбаатар Жигжидийн / ШУА/ #ХҮҮХЭНХҮҮ Гончигдоржийн /МУИС-н профессор/ 2025 [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш|!жагсаалт]] [[Ангилал:Одон шагналтны жагсаалт]] kby59mf4iclj7koqu3z2di3eswcbe6g 872756 872754 2026-10-07T06:04:05Z ~2026-53824-10 108051 үнэн байдал 872756 wikitext text/x-wiki # [[Гунгаажавын Батсүх|'''БАТСҮХ''' Гунгаажавын]] /эмэгтэй-газарзүйн багш/ 1981 # [[Хүрлээгийн Бадамсэд|'''БАДАМСЭД''' Хүрлээгийн]] 1989 # [[Дагвын Чойжилсүрэн|'''ЧОЙЖИЛСҮРЭН''' Дагвын]] 1991 # [[Гарамын Долгорсүрэн|'''ДОЛГОРСҮРЭН''' Гарамын]] /жүжигчин/ 1993 # [[Оролжавын Отгонсүрэн|'''ОТГОНСҮРЭН''' Оролжавын]] 2001 # [[Цэрэнгийн Цэвээн|'''ЦЭВЭЭН''' Цэрэнгийн]] 2001 # [[Гомбын Миеэгомбо|'''МИЕЭГОМБО''' Гомбын]] 2003 # [[Бавуугийн Цэрэндорж|'''ЦЭРЭНДОРЖ''' Бавуугийн]] 2005 # [[Үнэнбилэгийн Маам|'''МААМ''' Үнэнбилэгийн]] 2005 # [[Чилхаажавын Авдай|'''АВДАЙ''' Чилхаажавын]] 2006 # [[Шаравын Шагдар|'''ШАГДАР''' Шаравын]] 2006 # [[Данзандаржаагийн Сэрээтэр|'''СЭРЭЭТЭР''' Данзандаржаагийн]] 2006 # [[Чимидбазарын Дамдиншарав|'''ДАМДИНШАРАВ''' Чимидбазарын]] 2008 # [[Дамдинжавын Банди|'''БАНДИ''' Дамдинжавын]] 2008 # [[Далхсүрэнгийн Төмөр|'''ТӨМӨР''' Далхсүрэнгийн]] 2009 # [[Солийн Магсар|'''МАГСАР''' Солийн]] 2009 # [[Цэндийн Дамдин|'''ДАМДИН''' Цэндийн]] 2009 # [[Одвогийн Балжинням|'''БАЛЖИННЯМ''' Одвогийн]] 2009 #ЛХАМСҮРЭН Жаргалын /Геолог/ # [[Абишийн Мекей|'''МЕКЕЙ''' Абишийн]] 2012 # [[Буянгийн Ганбат|'''ГАНБАТ''' Буянгийн]] 2013 # [[Адуучийн Басхүү|'''БАСХҮҮ''' Адуучийн]] 2014 # [[Жамъянгийн Нямсүрэн|'''Нямсүрэн''' Жамъянгийн]] 2014 #СОСОРБАРАМ Лувсанчимэдийн /Үндэсний бөх/ 2019 #ЛХААХҮҮ Гончигийн /МУБИС- "Цагаан толгой"/ 2019 #ЛХАГВАСҮРЭН Цэрэнхүүгийн /АУШИХС/ 2021 #ИЧИНХОРЛОО. О /СУИС/ 2021 #ДАШЖАМЦ Далайн /ШУТИС/ 2021 #МЯГМАРЖАВ Гэрэлийн /ҮБХИС/ 2021 #НЯМЖАВ Жигжидийн /Хөвсгөл аймгийн Мөрөн сумын Дэлгэрмөрөн цогцолбор сургууль/ 2021 #НЯМ-ОСОР Намсрайн /Их-Засаг их сургууль/ 2021 #БАДАРЧ Дэндэвийн /ШУТИС-ийн ректор асан/ 2021 #ЖАДАМБА Бадрахын /МУБИС- ийн зөвлөх профессор/ 2021 #ГАНХУЯГ Найдангийн /СУИС-ийн Тэргүүлэх профессор, УДЭТ-ын Уран сайхны удирдагч/ 2022 #Дулам Сэндэнжавыг/СУИС/ #Өнөрбаян Цэдэвийн/МУБИС/ #Болдбаатар Жигжидийн / ШУА/ #ХҮҮХЭНХҮҮ Гончигдоржийн /МУИС-ийн профессор/ 2025 [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш|!жагсаалт]] [[Ангилал:Одон шагналтны жагсаалт]] 2xc8eisjrqm81hbzqft5rjhzlopo38s 0 47340 872735 810635 2026-10-07T02:15:11Z ~2026-53894-12 108043 /* Намтар */ 872735 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Шаравын Сүрэнжав | зураг = | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1939|3|15}} | төрсөн газар = [[Төв]] аймгийн [[Авдарбаян сум]] | нас барсан огноо = {{death date and age2|2018|012|19|1939|3|15|mf=y}}<ref>[https://ikon.mn/n/1gl7 ikon.mn:] ''Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч Шаравын Сүрэнжав таалал төгсжээ''; нийтлэгдсэн 2018-12-19, хандсан 2018-12-21</ref> | нас барсан газар = | мэргэжил = 3охиолч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = яруу найраг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]], [[Ардын Уран Зохиолч]] | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Шаравын Сүрэнжав''' (1939 оны 3-р сарын 14-нд Төв аймгийн Авдарбаян сумын нутагт төрсөн- 2018 оны 12-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]], яруу найрагч. == Намтар == * 1947-1952 онд сумынхаа бага сургуульд суралцаж, улмаар 1953-1954 онд Улаанбаатар хотод Нийслэлийн 3-р дунд сургууль, 1954-1958 онд Налайх дүүргийн 9-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. * 1958-1963 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]],Монгол хэл, уран зохиолын ангийг дүүргэжээ. * Тэрбээр Монголын Радио, телевизэд сурвалжлагч, Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороонд мэргэжлийн зохиолч, Залуу зохиолчдын зөвлөл, Яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1967 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын телевизэд дадлагаар ажиллаж ирээд 1979 он хүртэл Монгол телевизэд ажилласан байна. * 1979-1981 онд ЗХУ-ын Москва хотноо Горькийн нэрэмжит дээд сургуулийн дэргэдэх Утга зохиолын дээд курст сурч төгссөн. * 1960 оноос эхлэн уран зохиол бичих болсон. * Зохиолчдын эвлэлийн гишүүнд 1966 онд элсчээ. * Монголын зохиолчдын хороонд мэргэжлийн зохиолч, яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгч, Дуурийн театрт утга зохиолын эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1986-1988 онд МХЗЭ-ийн илгээлтээр Сэлэнгэ аймагт ажиллаж, улмаар 1990 оноос Монголын Үндэсний Чөлөөт зохиолчдын холбооны тэргүүн, тэргүүлэгч, хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажиллаж иржээ. Уурхайчдын Налайх хотын утга зохиолын бүлгэмд суралцаж байв. Иргэний уянгын шүлэг, найраглалуудыг орчин үеийн сэдвээр голчлон бичдэг. Ш.Сүрэнжав нь 1990 онд Ардын Их хурлын депутат, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Монгол-Солонгосын Найрамдлын нийгэмлэгийн тэргүүнээр ажиллаж байв.Сайн байна уу == Уран бүтээл == * "Ерэн баатрын дууль", * "Шөнө ургасан цэцэг" найраглал нь уншигчдын сонирхлыг татсан юм. Түүнчлэн эрийн гурван наадмын тухай бичсэн уран сайхны киноны зохиолоор нь * "[[Гарьд магнай]]" /1983/, * "[[Тод магнай]] /1990/, * "[[Цэц магнай]]" /1995/ уран сайхны кино бүтээжээ. Ш. Сүрэнжавын олон шүлэг, найраглал нь орос болон бусад хэлэнд олон удаа орчуулагдан гарсан байна == Гавьяа Шагнал == * МЗЭ-ийн шагнал /1972/ - "Нутгийн цэнхэр уулс" номоороо, * БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]] /1988/ - "Ерөн баатрын дууль" "Багш" найраглалаараа, * Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]] цол /1999/, * [[Донровын Намдаг]]ийн нэрэмжит шагнал /2001/ авсан. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Сүрэнжав, Шаравын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Баяны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] 3xdw5pqg5eo7spkxgbnqkix3ut2n7zd 872736 872735 2026-10-07T02:16:15Z ~2026-53869-84 108044 /* Намтар */ 872736 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Шаравын Сүрэнжав | зураг = | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1939|3|15}} | төрсөн газар = [[Төв]] аймгийн [[Авдарбаян сум]] | нас барсан огноо = {{death date and age2|2018|012|19|1939|3|15|mf=y}}<ref>[https://ikon.mn/n/1gl7 ikon.mn:] ''Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч Шаравын Сүрэнжав таалал төгсжээ''; нийтлэгдсэн 2018-12-19, хандсан 2018-12-21</ref> | нас барсан газар = | мэргэжил = 3охиолч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = яруу найраг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]], [[Ардын Уран Зохиолч]] | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Шаравын Сүрэнжав''' (1939 оны 3-р сарын 14-нд Төв аймгийн Авдарбаян сумын нутагт төрсөн- 2018 оны 12-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]], яруу найрагч. == Намтар == * 1947-1952 онд сумынхаа бага сургуульд суралцаж, улмаар 1953-1954 онд Улаанбаатар хотод Нийслэлийн 3-р дунд сургууль, 1954-1958 онд Налайх дүүргийн 9-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. * 1958-1963 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]],Монгол хэл, уран зохиолын ангийг дүүргэжээ. * Тэрбээр Монголын Радио, телевизэд сурвалжлагч, Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороонд мэргэжлийн зохиолч, Залуу зохиолчдын зөвлөл, Яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1967 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын телевизэд дадлагаар ажиллаж ирээд 1979 он хүртэл Монгол телевизэд ажилласан байна. * 1979-1981 онд ЗХУ-ын Москва хотноо Горькийн нэрэмжит дээд сургуулийн дэргэдэх Утга зохиолын дээд курст сурч төгссөн. * 1960 оноос эхлэн уран зохиол бичих болсон. * Зохиолчдын эвлэлийн гишүүнд 1966 онд элсчээ. * Монголын зохиолчдын хороонд мэргэжлийн зохиолч, яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгч, Дуурийн театрт утга зохиолын эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1986-1988 онд МХЗЭ-ийн илгээлтээр Сэлэнгэ аймагт ажиллаж, улмаар 1990 оноос Монголын Үндэсний Чөлөөт зохиолчдын холбооны тэргүүн, тэргүүлэгч, хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажиллаж иржээ. Уурхайчдын Налайх хотын утга зохиолын бүлгэмд суралцаж байв. Иргэний уянгын шүлэг, найраглалуудыг орчин үеийн сэдвээр голчлон бичдэг. Ш.Сүрэнжав нь 1990 онд Ардын Их хурлын депутат, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Монгол-Солонгосын Найрамдлын нийгэмлэгийн тэргүүнээр ажиллаж байв.Сайн байна уу Д.Тэмүүлэн байна 12-р анги == Уран бүтээл == * "Ерэн баатрын дууль", * "Шөнө ургасан цэцэг" найраглал нь уншигчдын сонирхлыг татсан юм. Түүнчлэн эрийн гурван наадмын тухай бичсэн уран сайхны киноны зохиолоор нь * "[[Гарьд магнай]]" /1983/, * "[[Тод магнай]] /1990/, * "[[Цэц магнай]]" /1995/ уран сайхны кино бүтээжээ. Ш. Сүрэнжавын олон шүлэг, найраглал нь орос болон бусад хэлэнд олон удаа орчуулагдан гарсан байна == Гавьяа Шагнал == * МЗЭ-ийн шагнал /1972/ - "Нутгийн цэнхэр уулс" номоороо, * БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]] /1988/ - "Ерөн баатрын дууль" "Багш" найраглалаараа, * Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]] цол /1999/, * [[Донровын Намдаг]]ийн нэрэмжит шагнал /2001/ авсан. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Сүрэнжав, Шаравын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Баяны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] 1xhx4nsk758wbjoaoe0fzdh9upvjavm 872737 872736 2026-10-07T02:17:13Z ~2026-53869-84 108044 /* Намтар */ 872737 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Шаравын Сүрэнжав | зураг = | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1939|3|15}} | төрсөн газар = [[Төв]] аймгийн [[Авдарбаян сум]] | нас барсан огноо = {{death date and age2|2018|012|19|1939|3|15|mf=y}}<ref>[https://ikon.mn/n/1gl7 ikon.mn:] ''Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч Шаравын Сүрэнжав таалал төгсжээ''; нийтлэгдсэн 2018-12-19, хандсан 2018-12-21</ref> | нас барсан газар = | мэргэжил = 3охиолч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = яруу найраг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]], [[Ардын Уран Зохиолч]] | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Шаравын Сүрэнжав''' (1939 оны 3-р сарын 14-нд Төв аймгийн Авдарбаян сумын нутагт төрсөн- 2018 оны 12-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]], яруу найрагч. == Намтар == * 1947-1952 онд сумынхаа бага сургуульд суралцаж, улмаар 1953-1954 онд Улаанбаатар хотод Нийслэлийн 3-р дунд сургууль, 1954-1958 онд Налайх дүүргийн 9-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. * 1958-1963 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]],Монгол хэл, уран зохиолын ангийг дүүргэжээ. * Тэрбээр Монголын Радио, телевизэд сурвалжлагч, Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороонд мэргэжлийн зохиолч, Залуу зохиолчдын зөвлөл, Яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1967 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын телевизэд дадлагаар ажиллаж ирээд 1979 он хүртэл Монгол телевизэд ажилласан байна. * 1979-1981 онд ЗХУ-ын Москва хотноо Горькийн нэрэмжит дээд сургуулийн дэргэдэх Утга зохиолын дээд курст сурч төгссөн. * 1960 оноос эхлэн уран зохиол бичих болсон. * Зохиолчдын эвлэлийн гишүүнд 1966 онд элсчээ. * Монголын зохиолчдын хороонд мэргэжлийн зохиолч, яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгч, Дуурийн театрт утга зохиолын эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1986-1988 онд МХЗЭ-ийн илгээлтээр Сэлэнгэ аймагт ажиллаж, улмаар 1990 оноос Монголын Үндэсний Чөлөөт зохиолчдын холбооны тэргүүн, тэргүүлэгч, хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажиллаж иржээ. Уурхайчдын Налайх хотын утга зохиолын бүлгэмд суралцаж байв. Иргэний уянгын шүлэг, найраглалуудыг орчин үеийн сэдвээр голчлон бичдэг. Ш.Сүрэнжав нь 1990 онд Ардын Их хурлын депутат, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Монгол-Солонгосын Найрамдлын нийгэмлэгийн тэргүүнээр ажиллаж байв.Сайн байна уу Д.Тэмүүлэн байна 12-р ангийн дурак == Уран бүтээл == * "Ерэн баатрын дууль", * "Шөнө ургасан цэцэг" найраглал нь уншигчдын сонирхлыг татсан юм. Түүнчлэн эрийн гурван наадмын тухай бичсэн уран сайхны киноны зохиолоор нь * "[[Гарьд магнай]]" /1983/, * "[[Тод магнай]] /1990/, * "[[Цэц магнай]]" /1995/ уран сайхны кино бүтээжээ. Ш. Сүрэнжавын олон шүлэг, найраглал нь орос болон бусад хэлэнд олон удаа орчуулагдан гарсан байна == Гавьяа Шагнал == * МЗЭ-ийн шагнал /1972/ - "Нутгийн цэнхэр уулс" номоороо, * БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]] /1988/ - "Ерөн баатрын дууль" "Багш" найраглалаараа, * Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]] цол /1999/, * [[Донровын Намдаг]]ийн нэрэмжит шагнал /2001/ авсан. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Сүрэнжав, Шаравын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Баяны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] 0hcir6hws186di7950ucnhg8hm1t9dc 872739 872737 2026-10-07T02:17:38Z ~2026-53894-12 108043 /* Намтар */ 872739 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Шаравын Сүрэнжав | зураг = | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1939|3|15}} | төрсөн газар = [[Төв]] аймгийн [[Авдарбаян сум]] | нас барсан огноо = {{death date and age2|2018|012|19|1939|3|15|mf=y}}<ref>[https://ikon.mn/n/1gl7 ikon.mn:] ''Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч Шаравын Сүрэнжав таалал төгсжээ''; нийтлэгдсэн 2018-12-19, хандсан 2018-12-21</ref> | нас барсан газар = | мэргэжил = 3охиолч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = яруу найраг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]], [[Ардын Уран Зохиолч]] | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Шаравын Сүрэнжав''' (1939 оны 3-р сарын 14-нд Төв аймгийн Авдарбаян сумын нутагт төрсөн- 2018 оны 12-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]], яруу найрагч. == Намтар == * 1947-1952 онд сумынхаа бага сургуульд суралцаж, улмаар 1953-1954 онд Улаанбаатар хотод Нийслэлийн 3-р дунд сургууль, 1954-1958 онд Налайх дүүргийн 9-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. * 1958-1963 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]],Монгол хэл, уран зохиолын ангийг дүүргэжээ. * Тэрбээр Монголын Радио, телевизэд сурвалжлагч, Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороонд мэргэжлийн зохиолч, Залуу зохиолчдын зөвлөл, Яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1967 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын телевизэд дадлагаар ажиллаж ирээд 1979 он хүртэл Монгол телевизэд ажилласан байна. * 1979-1981 онд ЗХУ-ын Москва хотноо Горькийн нэрэмжит дээд сургуулийн дэргэдэх Утга зохиолын дээд курст сурч төгссөн. * 1960 оноос эхлэн уран зохиол бичих болсон. * Зохиолчдын эвлэлийн гишүүнд 1966 онд элсчээ. * Монголын зохиолчдын хороонд мэргэжлийн зохиолч, яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгч, Дуурийн театрт утга зохиолын эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1986-1988 онд МХЗЭ-ийн илгээлтээр Сэлэнгэ аймагт ажиллаж, улмаар 1990 оноос Монголын Үндэсний Чөлөөт зохиолчдын холбооны тэргүүн, тэргүүлэгч, хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажиллаж иржээ. Уурхайчдын Налайх хотын утга зохиолын бүлгэмд суралцаж байв. Иргэний уянгын шүлэг, найраглалуудыг орчин үеийн сэдвээр голчлон бичдэг. Ш.Сүрэнжав нь 1990 онд Ардын Их хурлын депутат, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Монгол-Солонгосын Найрамдлын нийгэмлэгийн тэргүүнээр ажиллаж байв. == Уран бүтээл == * "Ерэн баатрын дууль", * "Шөнө ургасан цэцэг" найраглал нь уншигчдын сонирхлыг татсан юм. Түүнчлэн эрийн гурван наадмын тухай бичсэн уран сайхны киноны зохиолоор нь * "[[Гарьд магнай]]" /1983/, * "[[Тод магнай]] /1990/, * "[[Цэц магнай]]" /1995/ уран сайхны кино бүтээжээ. Ш. Сүрэнжавын олон шүлэг, найраглал нь орос болон бусад хэлэнд олон удаа орчуулагдан гарсан байна == Гавьяа Шагнал == * МЗЭ-ийн шагнал /1972/ - "Нутгийн цэнхэр уулс" номоороо, * БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]] /1988/ - "Ерөн баатрын дууль" "Багш" найраглалаараа, * Монгол улсын [[Ардын Уран Зохиолч]] цол /1999/, * [[Донровын Намдаг]]ийн нэрэмжит шагнал /2001/ авсан. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Сүрэнжав, Шаравын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Баяны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] 3wxd1vq9fgo31a2v2a78zjlcbxkqbch 0 59306 872724 856679 2026-10-06T21:32:19Z Enkhsaihan2005 64429 872724 wikitext text/x-wiki {{тухай|хамтлагийн|Их Монгол Улсын хааны тухай|Чингис хаан|Бусад утгыг}} {{Инфобокс хамтлаг |Name = Dschinghis Khan<br>Чингис хаан |Bild = Dschinghis Khan-4.jpg |Bildbeschreibung = Чингис хаан хамтлагийн концерт, 2009 он Хемнитц |Gründung = 1979 он |Auflösung = |Neugründung = |Genre = [[Диско]], [[Поп хөгжим|поп]] }} [[File:Dk Moskau live42.jpg|thumb|2005: Wolfgang Heichel, Henriette Strobel, Stefan Track, Edina Pop, Steve Bender, Daniel Käsling, Ebru Kaya]] '''Чингис хаан''' ([[Герман хэл|герман бичиглэл]] '''''«Dschinghis Khan»''''') хамтлаг нь 1979 оноос 1980-аад оны дунд үе хүртэл байсан германы дуу хөгжмийн зохиолч, найруулагч Ральф Зийгэлийн байгуулсан германы хөгжмийн хамтлаг юм. == Цахим холбоос == * [http://www.dschinghiskhan.de Чингис хаан хамтлагийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20150315233946/http://www.steppenwind.com/ Чингис хаан хамтлагийн фен хуудас] [[Ангилал:Чингис хаан (хөгжмийн хамтлаг)| ]] [[Ангилал:Шлагер хамтлаг]] [[Ангилал:Германы хамтлаг]] 3301urdo6y3uzn0h7txl872hdnrp8ov 10 61567 872722 734452 2026-10-06T21:32:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Энэ гарчиг]] to [[Загвар:Тухай]] 734452 wikitext text/x-wiki {{#invoke:about|about}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 65kia3vbcfrf851snuk172blbw5z7sh 10 61685 872725 485563 2026-10-06T21:40:21Z Enkhsaihan2005 64429 872725 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Shortcut|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 5idoxkkbt62sniipoe18t8iorl88qpo 0 61991 872762 871949 2026-10-07T09:18:08Z ~2026-53607-35 108000 872762 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 150:300 | launch_date = 2006.11.01 | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол орон даяар | headquarters = Улаанбаатар хот - 36 Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз. Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.<ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> '''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд'''; Бид Дөрвийн Хайр (2009) Тоглоомын Дүрэм (2013) Ус дээшээ урсдаг (2014) Гэр Дүүрэн Охид (2017) '''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; + 17 инээдмийн цуврал (2018) Boobies (2018) Киносутра (2018) Search (2020) Жинхэнэ Эрчүүд (2021) Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022) Өв Залгамжлагчид (2024) Амьдрал (2025) Мөрч (2025) Орь дуу (2025) Хараал хүрсэн Хот (2026) Гэмгүй (2026) Кинонууд орно. '''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' Мэдээ Одмөндөр подкастууд Шинэ цагийн Малчин реалити шоу Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг Хээр подкаст Болзоо ярилцах цаг Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг Япон амьдралын хэв маяг Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг Нэг Мөр нэвтрүүлэг Цаг агаар Бөхийн Өрөө Science of Home Инновацын Эзэд Лхагвын Тойм Шинэ амьдралын Эхлэл Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос Зууны хүлгүүд Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг Монгол Бахархал Түүхийн Эзэд Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг. '''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': N Music Beetle Music Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр Анализ Шоу Хотын Гудамж Хальс Юу өгүүлдэг Вэ Сэтгүүлчийн Эрэл Тусгал Хэвлэлийн Тойм ТВ Клуб 2-р суваг Comedy TV Өглөө хөтөлбөр Монголын Ковер Одод МОНЦАМЭ Гадаад Тойм Органик Монгол Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр Anime News Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь Амгаа мэргэжлээ сольсон нь Мартагдашгүй Намар Үнэн үү Та жингээ хасмаар байна уу Кино Ертөнц Их Мэдэх Зөн билгийн Тулаан монголд Би бүжиглэж чадна Хөдөөний Баясгалан Ханьтайгаа хамтдаа Энэ бол кино Эгэл биш кино Төрсөн бууц Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр Сонгодог Цаг Улаан таван хошуу Oxygen Дэлгүүр хэсэх үү Их мастерын Төлөө Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг Би тоглоомондоо хайртай Номын гэгээ нэвтрүүлэг Монгол вундеркинд 100 жил 100 үйл явдал Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг NTV NEWS Чухал яриа Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг Бундеслига Тэмцээний Тойм Дөнгөсөн нь 440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр Orange Film кино хөтөлбөр BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг Business Day хөтөлбөр American Next Top Model Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}</ref> Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) NTV Sports News Үндэсний Тойм N Entertainment Яг одоо Coffee Break Төгс Ертөнц Чөлөөт эмэгтэйчүүд Ноён Бэрс Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр Нандиа Ток Шоу Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг Jeju challenge IG show K-POP Mongolia Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал Үсэгт Шоо Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн) Вакцин Шоу ТВ Доктор '''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай Эргэдэг Гал тогоо Комеди Клуб Монголиа Fridge Wars mongolia Cash Cab mongolia Top Chef mongolia Нууцлан Хөргөгчний тулаан Их хотын Street Food '''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. - Хүй Давхар орчлон Өвлийн Уянга Зүгээргүй эмэгтэй Дурлалын Нууц Нэг Хоёрын Гурваа МУСК '''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' - Бүхнээс дээгүүр (2017) - Рекит (2017) - Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017) - Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) - Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) - Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017) - Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) - +17 Bad Angel (2018) - Cool ААВ (2019) - Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) - Сигам (2020) - Самарчид (2021) - Дуудлагын хов базагч 1 (2022) - Бумын Тахилга (2022) - Шар гэгээ (2023) - 13-р сар (2023) - Эцэг (2024) - Гүн тайгын Манан (2025) - Намайг ачсан дурлал (2025) - Хэн ч биш (2025) - Эвдрээгүй Дурсамж (2025) - Эрдэнэсийн Арал (2024) - Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) - Хурим сүйтгэгчид (2024) - Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) - Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022) - Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) - Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) - Нүүргүй Хүн (2023) - Эрлэг бааяа (2025) - Hello Boss (2025) - Тойрог (2024) - Шувуун Хээр (2022) - Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) - Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) - Өнчин (2026) - Амь (2026) '''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) Rio Olympics 2016 Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 2023 world figure shaking championship Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 2019 оны FIBA Basketball World cup TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд Nagoya Asian Games 2026 Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа '''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''': Нянгар хаданд гарсан нь Дэлхийн монгол айл баримтат кино Монголоо хайсан Монгол '''NTV Шагналууд;''' HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө Алтан Шонхор 2014 '''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант '''Редакцийн зөвлөл:''' * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] '''Албан ёсны Танилцуулгууд'''; https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/ <nowiki>https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/</nowiki> <ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/ ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} rjk8ybh409ncphl4ep3bs30bjwvibgp 10 62046 872707 872651 2026-10-06T21:07:17Z Enkhsaihan2005 64429 872707 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image3 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}} | image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}} | caption4 = {{{map_caption|}}} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндрийн дээд амжилт | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |{{{highest_start|}}} - {{{highest_end|}}} онд |{{#if:{{{highest_start|}}}|{{{highest_start}}} оноос }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|{{{highest_end}}} хүртэл }}<!-- -->}} {{if empty|{{{highest_region|}}}|дэлхийн}} хамгийн өндөр{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Өмнөх | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Дараах | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = Дээд цэгтээ хүрсэн | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|Дээд цэгтээ хүрсэн}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын<br>хэв маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн байрлагчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Нээгдсэн}}|Нээгдсэн}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Шинэчлэлт | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Нураагдсан | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Өртөг | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Эзэмшигч | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Өндөр | label43 = Өндөр | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Үзүүр | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Антенны орой | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Дээвэр | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Дээд давхар | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Ажиглалтын цэг | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Хэмжээ | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Бусад хэмжээс | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Техникийн мэдээлэл | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Давхар | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Суурь талбай | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Лифт | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Зураг төсөл ба барилга | label64 = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Архитектурын фирм | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Хөгжүүлэгч | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Инженер | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Бүтцийн инженер | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Ерөнхий гүйцэтгэгч | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Вэбсайт | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = Эшлэл | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | pushpin_map | pushpin_caption | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ex8dmaq30ed4qaxmz4pd6fs5bs3i2ok 872708 872707 2026-10-06T21:08:07Z Enkhsaihan2005 64429 872708 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image3 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}} | image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}} | caption4 = {{{map_caption|}}} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндрийн дээд амжилт | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |{{{highest_start|}}} – {{{highest_end|}}} онд |{{#if:{{{highest_start|}}}|{{{highest_start}}} оноос }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|{{{highest_end}}} хүртэл }}<!-- -->}} {{if empty|{{{highest_region|}}}|дэлхийн}} хамгийн өндөр{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Өмнөх | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Дараах | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = Дээд цэгтээ хүрсэн | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|Дээд цэгтээ хүрсэн}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын<br>хэв маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн байрлагчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Нээгдсэн}}|Нээгдсэн}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Шинэчлэлт | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Нураагдсан | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Өртөг | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Эзэмшигч | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Өндөр | label43 = Өндөр | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Үзүүр | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Антенны орой | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Дээвэр | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Дээд давхар | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Ажиглалтын цэг | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Хэмжээ | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Бусад хэмжээс | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Техникийн мэдээлэл | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Давхар | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Суурь талбай | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Лифт | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Зураг төсөл ба барилга | label64 = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Архитектурын фирм | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Хөгжүүлэгч | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Инженер | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Бүтцийн инженер | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Ерөнхий гүйцэтгэгч | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Вэбсайт | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = Эшлэл | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | pushpin_map | pushpin_caption | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> fgggtkh3bz39prua8assv32omcgmcbk 0 66061 872734 703548 2026-10-07T02:07:39Z ~2026-47206-70 107170 872734 wikitext text/x-wiki '''Засагт хан Цэнгүүн''' (?-1685) бол [[Норов Бишрэлт хан|Норов ханы]] 3-р хүү. Засагт сэцэн хан цолтой. 1666 онд өөрийн дураар хан ахын оронд хан болохдоо Ойрадын [[Сэнгэ хунтайж]]ийн дэмжлэгийг авчээ. Ингэснээр салан тусгаарлагч Ойрадын эрх ашгийг Халхын дотор анх эрээ цээргүй оруулж эхэлсэн ба тэрбээр өөрийн аймгаа хүчээр тохинуулах гэж оролдсон нь олон отгийг Халхын зүүн гар буюу Түшээт хан руу дүрвэхэд хүргэжээ. Урьдын харьяатын маргааныг Цэнгүүн хан ингэж улам дэвэргэв. Хан ахын ахмад хүүг хан болгоогүй зэрэг зөрчлөөс болж Халхын ноёд чуулганаар түүнийг зөвшөөрсөнгүй. Тэрбээр хан хэмээгдэж 10 жил явж, заргалдсаар эцэстээ Төвөдийн Далай ламаар Халхын ноёдыг ятгуулж хан болжээ. 1677 онд албан ёсоор хан эрх зөвшөөрүүлсний дараа [[Түшээт хан аймаг|Түшээт ханы]] нутагт дүрвэсэн харьяат нараа буцааж өгөхийг [[Чахундорж хан|Чахундоржоос]] эрчимтэй шаардах болжээ. Гэвч Чахундорж Халхын дотоод хуулийг барьж татгалзсан нь энэ 2 ханы урьдын зөрчлийг улам хурцатгажээ. Тэрбээр заргаа авахын тулд төвөд, манж нарыг ятган явсаар нас барав. 1685 онд нас барсны дараа түүний хүү [[Шар Засагт хан|Шар]] нь Засагт хан болсон. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Ванчиг Засагт хан]] |дараа=[[Шар Засагт хан]] |он=1670-1685 |албан_тушаал=[[Монгол хаад|Засагт хан]] }} {{end}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1685 онд өнгөрсөн]] 0bc9q8enrsls5ut32sv46961jc5wpbw 0 66062 872740 786192 2026-10-07T02:24:00Z ~2026-47206-70 107170 872740 wikitext text/x-wiki '''Засагт хан''' '''Шар''' бол [[Норов Бишрэлт хан|Норов Бишрэлт ханы]] хүү [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүүн Засагт ханы]] том хүү юм. Засагт хан аймгийг уналтаас сэргээх эцгийн үйлсийг үргэлжлүүлэв. Засагт ханы гэр бүлийн доторхи Хан суудлын төлөөх тэмцэл нь Зүүнгарын Галданд томоохон боломж олгож тэрвээр Шарыг хан суудалд залахад туслах нэрийн дор Халхын дотоодын үймээнийг дэвэргэх дайсагналцуулах ажлыг хийж байв. Галдан нь өөрийн дүү Доржравданг Шарын дэргэд байлгаж Шарыг болон Засагт ханы хошууны хэргийг хянах гэж оролдсон. Шар эцэстээ Засагт ханы мэдлийг Ойрадын дэмжлэгээр сэргээх гэж оролдов. Засагт хан Шарыг Ойрадад урваж, Халхын хошууд ба хил хязгаарыг тэдэнд найр тавих болсон тул Түшээт хан Ойрадад цэрэглэв. Эцэст нь Засагт хан Шар нь Галдангийн дүү Доржравдан түүний 300 цэргийн хамтаар [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундорж-оос]] зугтаж яваад алагджээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Цэнгүүн Засагт хан]] |дараа=[[Цэвээнжав Засагт хан]] |он=1686-1688 |албан_тушаал=[[Монгол хаад|Засагт хан]] }} {{end}} [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1688 онд өнгөрсөн]] 0xedbk56g9h2jvsh3mpwbusqgf9lnwn 0 106873 872730 642261 2026-10-06T22:09:24Z Enkhsaihan2005 64429 872730 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = DarkSeaGreen | name = Ойн сар | image = Steppe buzzard (Buteo buteo vulpinus).jpg | image_caption = Ойн сар ''(Buteo buteo)'' | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>BirdLife International (2013). [https://www.iucnredlist.org/species/61695117/181770099 "Buteo buteo".] IUCN Red List of Threatened Species. 2013. Retrieved 26 November 2013.</ref> | regnum = | phylum = | classis = [[Шувуу]] (Aves) | ordo = [[Харцагатан]] (Accipitriformes) | familia = [[Харцгайнхан]] (Accipitridae) | subfamilia = [[Сарынхан]] (Buteoninae) | genus = [[Жинхэнэ сар]] (Buteo) | species = Ойн сар | binomial = ''Buteo buteo'' | binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758 он) | range_map = ButeoButeoIUCN2019 1.png | range_map_caption = Ойн сарын тархалт {{leftlegend|#0DFF00|Нүүдлийн популяцийн үржлийн бүс|outline=grey}}{{leftlegend|#047200|Нутагшлын бүс|outline=grey}}{{leftlegend|#0062FF|Нүүдлийн популяцийн өвөлжилтийн бүс|outline=grey}} | subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд | subdivision = | synonyms = }} '''Ойн сар''' (''Buteo buteo'') нь [[харцагынхан]] [[овог (биологи)|овгийн]] [[харцагатан|махчин шувуу]] бөгөөд тус овгийн [[Төв Европ]] дахь хамгийн элбэг төлөөлөгч юм. Энэ нь дунд зэргийн хэмжээтэй, өдний өнгө нь хар хүрнээс бараг цагаан хүртэл хувилбаруудтай. Түүнийг тойрог маягаар халин нисэх буюу ангуучлахаар шунгах үед нь ихэвчлэн ажиглах боломжтой. Жижиг хөхтөн амьтад идэш тэжээлийнх нь үндсэн хэсгийг бүрдүүлнэ. Амьдрах орчин нь задгай газар байх ба жишээлбэл бэлчээр газар, тариалангийн талбай, үүрээ барьсан ойн захын нуга зэрэг болно. Ойн сарын тархац нутаг нь Исланд ба Скандинавын орнуудын умард хэсгэээс бусад бүх европыг хамардаг. Зүүн зүгт [[Төв Ази]] хүртэл нутаглана. Тэд [[хагас нүүдлийн шувуу|хагас нүүдлийн шувууд]]. [[Төв Европ]] ба [[Умард Африк]], [[Ойрх Дорнод]], [[Энэтхэг]]ийн нутаг дэвсгэрт өвөлжинө. Дэд зүйл болох [[харцага сар]] нь (''B. b. vulpinus'') гол төлөв [[Ази]]д өндөглөн, [[Хар Африк|Сахарын өмнөх Африкт]] өвөлждөг. Ойн сарын тоо толгой одоогоор ховордоогүйд тооцогддог. == Oнцлог == Ойн сар нь 51-ээс 57 сантиметр хүртэл урттай далавчаа дэлгэсэн үеийн урт нь 113-аас 128 сантиметр хүрнэ.<ref>Cramp & Simmons 1980, S. 177.</ref> Далавч нь харьцангуй өргөн, сүүл богинотой, сүүлний төгсгөл хэсэг дугуйрсан хэлбэртэй. Халин дүүлэх үедээ далавчаа бага зэрэг хумин ниснэ. Далавчны үзүүр хэсэг нь бүгд бараан өнгөтэй, сүүл завсаргүй сайн багцлагдсан. Цээжин хэсэг ихэнхдээ биеийн дагуу уртааш судалтай, хаа нэг цулгай цагаанаас хүрэн бор, нэг өнгөтэй байхтай тааралддаг. Бага залуу нь цээжин бие цайвар, бараан өнгийн уртааш судалтай бол нас гүйцсэн нь хөндлөн судалтай. Насанд хүрсэн эрэгчин нь дунджаар 790&nbsp;г (622-1183&nbsp;граммын хооронд хэлбэлзэнэ), эмэгчин нь дунджаар 990&nbsp;г (782-1364&nbsp;г) хүнд. == Идэш == Ойн сарын үндсэн идэш нь жижиг хөхтөн амьтад, ялангуяа төв европт бол [[хээрийн хулгана]] байдаг. Үүнээс гадна тэд шувуу, голцуу бага залуу шувуу, [[хэвлээр явагч|хэвлээр явагчид]] жишээлбэл [[жинхэнэ гүрвэл|гүрвэл]], [[могой]], мөн түүнчлэн [[хоёр нутагтан]] болох [[мэлхий]], [[бах|бахаар]] хооллодог. Мөн түүнчлэн [[шавж]], тэдгээрийн [[авгалдай]] болон [[чийгийн улаан хорхой]]г ч бас иддэг. Ховор тохиолдолд [[загас]] болон том шувууны улайгаар бас хооллодог болох нь тогтоогджээ. == Зургийн цомог == <gallery widths="160px" heights="130px"> Buteo buteo 4 (Marek Szczepanek).jpg|<center>Цайвар өнгөтэй ойн сар</center> The Buzzard catched a mouse and flies away with his majestic wings - panoramio.jpg|<center>Оготно ангуучилж байгаа нь</center> Buteo buteo MWNH 0812.JPG|<center>Ойн сарын өндөг, [[Герман]]ы [[Висбаден музей]]д</center> Pandion haliaetus & buteo buteo am.jpg|<center>Ойн сарыг (баруун) [[загасч явлаг]]тай (зүүн доод) харьцуулсан нь</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Buteo buteo|Ойн сар}} * {{IUCN|ID=61695117|ScientificName=Buteo buteo}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Сарынхан]] b2exrq8nqb22z3v791t8j13009dtkfh 0 115929 872731 866091 2026-10-06T22:11:03Z Enkhsaihan2005 64429 872731 wikitext text/x-wiki {{Short description|1813 оны Наполеоны дайны тулаан}} {{for|Гучин жилийн дайны тулалдааны|Лайпцигийн тулалдаан (1642)}} {{redirect|Үндэстнүүдийн тулалдаан}} {{Инфобокс дайн | conflict = Үндэстнүүдийн тулалдаан | partof = [[Зургаадугаар эвслийн дайн|Зургаадугаар эвслийн]] [[1813 оны Германы аян дайн|Германы аян]] | image = MoshkovVI SrazhLeypcigomGRM.jpg | caption = ''Лайпцигийн тулалдаан'' <br /> [[Владимир Мошков]], 1815 | date = 1813 оны 10 сарын 16–19 | place = [[Лайпциг]], [[Саксоны хаант улс]] | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | mapframe = no | result = Эвслийн ялалт | territory = [[Райны Холбоо]]ны задрал * Франц Райны зүүн хэсэгт орших бүх нутаг дэвсгэрийн бүрэн хяналтаа алдсан | combatant1 = {{plainlist| * {{flagcountry|Оросын эзэнт гүрэн}} * {{flagcountry|Австрийн эзэнт гүрэн}} * {{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1803}} * {{flag|Швед|naval}} * {{flagicon|Мекленбург-Шверин}} [[Мекленбург-Швериний Гүнт Улс|Мекленбург-Шверин]] * {{flagcountry|Саксоны хаант улс|1806}}{{efn|Саксон болон Вюртемберг улс 10 сарын 18-нд холбоотнуудад урвасан.|name=defection}} * {{flagcountry|Вюртембергийн хаант улс|1803}}{{efn|name=defection}} * {{flagcountry|Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}} }} | combatant2 = {{plainlist| {{flagcountry|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} }} * {{flagicon|Баден|1806}} [[Бадены Их Гүнт Улс|Баден]] * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg}} [[Варшавын Гүнт Улс]] * {{flagcountry|Наполеоны Итали}} * {{flagicon|Вестфали}} [[Вестфалийн хаант улс|Вестфали]] * {{flagicon|Неаполийн хаант улс|1811}} [[Неаполийн хаант улс (Наполеоны)|Неаполь]] * {{flagcountry|Саксоны хаант улс|1806}}{{efn|name=defection}} (10 сарын 18 хүртэл) * {{flagcountry|Вюртембергийн хаант улс|1803}}{{efn|name=defection}} (10 сарын 18 хүртэл) * {{flagcountry|Хессений Их Гүнт Улс}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[Карл Филипп цу Шварценберг|Карл фон Шварценберг]]{{efn|Ерөнхий командлагч (Германд); Бохемийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[II Франц|I Франц]] * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} [[I Александр]]{{efn|Дээд ерөнхий командлагч (зүүн фронтын)}} * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Левин Август фон Беннигсен|Левин фон Беннигсен]]{{efn|Польшийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} [[III Фридрих Вильхельм]] * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Гебхард Леберехт фон Блюхер]]{{efn|Силезийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Швед|naval}} [[Карл XIV Юхан|Карл Юхан]]{{efn|Умардын армийн командлагч}} }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[I Наполеон]]{{efn|[[Их Арми]]йн ерөнхий командлагч}} * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Этьен Макдональд]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Огюст де Мармон]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Мишель Ней]]{{efn|Хойд секторын командлагч}} * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Николя Удино]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Жан Ренье]] * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg|link=Варшавын вант улс}} [[Юзеф Понятовский]]{{KIA}} * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Неаполийн хаант улс (Наполеоны)}} [[Иоахим Мюрат]]{{efn|Өмнөд секторын командлагч}} }} | strength1 = '''10 сарын 16–17:'''<br />257,000{{sfn|Chandler|1966|p=922 ''(the strength of Schwarzenberg and Blücher)''}}<br />1,145 буу<ref name=Millar>{{Cite web |title=Allied Order-of-Battle at Leipzig: 16–18 October 1813 |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/battles/1813/CentralGermany/leipzig/c_leipzigoob.html |access-date=2025-08-19 |website=www.napoleon-series.org |publisher=The Waterloo Association |date=2004 |first=Стефен |last=Миллар}}</ref>{{efn|Тулааны талбарт байгаагүй Умардын болон Польшийн армийг хассан.}}<br /> '''10 сарын 18–19:'''<br />359,000<ref name=Millar/><br />1,500 буу{{sfn|Chandler|1966|p=932}}<br><br/>Нийт: * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} 150,000 * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} 115,000 * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} 90,000 * {{flagicon|Швед|naval}} 30,000 * {{flagicon|Мекленбург-Шверин}} 6,149{{sfn|Hofschröer|2012|p=27}} | strength2 = '''10 сарын 16–17:'''<br />177,000{{sfn|Chandler|1966|p=922}}<br />700 буу{{sfn|napoleonguide|2010}}<br /> '''10 сарын 18–19:'''<br />195,000{{sfn|Chandler|1966|p=922}}<br />900 буу{{sfn|Chandler|1966|p=932}}<br><br/>Нийт: * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} 160,000 * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg}} 10,000<ref name=napoleon>{{Cite web |title=Battle of Leipzig 1813. Battle of the Nations, Day One |url=http://napoleonistyka.atspace.com/Leipzig_battle.htm |access-date=2026-03-15 |website=napoleonistyka.atspace.com |postscript=&period;{{snd}}Lists the strength of all of Napoleon's allies. Bibliography included on the last page.}}</ref> * {{flagicon|Наполеоны Итали}}{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg}} 9,000 * {{flagicon|Саксоны хаант улс|1806}} 6,000 * {{flagicon|Баден|1806}} 5,000 * {{flagicon|Вюртембергийн хаант улс|1803}} 3,500 * {{flagicon|Хессений Их Гүнт Улс}} 2,500 * {{flagicon|Вестфали}} 2,000 | casualties1 = 54,000–80,000{{efn| * 54,000{{sfn|Chandler|1966|p=936}} * 76,000{{sfn|Smith|2001|p=298}} * 80,000{{sfn|Bodart|1908|p=461}}{{sfn|Jones|1990|p=357}} }}<br><br/>Холбоотны албан ёсны тооцоо (=53,804):{{sfn|Smith|2001|p=298}}{{sfn|Leggiere|2002|p=276}} * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} 22,605 * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} 16,033 * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} 14,958 * {{flagicon|Швед|naval}} 208 <br><br/>29 генерал болон 1,896 офицер{{sfn|Bodart|1908|p=461}} | casualties2 = 60,000–79,000:{{efn| * 60,000{{sfn|Bodart|1908|p=461}}{{sfn|Jones|1990|p=357}} * 74,000{{sfn|Clodfelter|2008|p=178}} * 79,000{{sfn|Leggiere|2015|p=747}} }} * 38,000 алагдсан ба шархадсан * 30,000–36,000 олзлогдсон (15,000 шархадсан) * 5,000–6,000 Саксончууд урвасан * Сураггүй болсон хүмүүсийн тоо тодорхойгүй 325 буу <br><br/>66 генерал болон 2,414 офицер{{sfn|Bodart|1908|p=461}} | image_size = 310px | campaignbox = {{Линкбокс Чөлөөлөх дайны тулалдаанууд ба бүслэлтүүд}} }} [[Файл:Battle of Leipzig by Zauerweid.jpg|thumb|310px|right|Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан, [[Александр Иванович Зауервейд|Александр Зауервейд]]-А. С. Пушкины нэрэмжит улсын музей]] '''Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан''' ({{lang-de|Völkerschlacht bei Leipzig}}, {{lang-fr|bataille de Leipsick}}) нь 1813 оны аравдугаар сарын 16-аас 19-ийг хүртэл үргэлжилсэн [[Германы чөлөөлөх дайнууд|чөлөөлөх дайныг]] шийдвэрлэсэн тулалдаан байсан юм. Энэ тулалдаанд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]], [[Пруссийн Хант Улс|Прусс]], [[Австрийн Хаант Улс|Австри]], [[Швед]] гэсэн холбоотнуудын цэрэг, [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапартын]] цэргийн эсрэг тулалдсан юм.<ref>''Die Schlacht bei Leipzig am 16., 17., 18. und 19. Oktober 1813'' in R. Braeuner: ''Geschichte der preußischen Landwehr. Historische Darstellung und Beleuchtung ihrer Vorgeschichte, Errichtung und späteren Organisation.'' Band 1, Berlin 1863, S.&nbsp;273–293 ({{Google Buch|BuchID=mlti_ZZhS4cC|Seite=273}})</ref> 19-р зууны эхэнд болсон уг тулалдаанд арав гаран улсын 600.000 гаруй цэрэг оролцсон тус тулалдаан нь магадгүй дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том тулалдаан байв.<ref>Karl-Volker Neugebauer (Hrsg.): ''Grundzüge der deutschen Militärgeschichte.'' Band 1: ''Historischer Überblick.'' Militärgeschichtliches Forschungsamt. Verlag Rombach, Freiburg im Breisgau 1993, ISBN 3-7930-0662-6, S.&nbsp;122.</ref> Наполеоны түрэмгийллийн эсрэг чөлөөлөх дайнуудыг шийдвэрлэсэн тус тулалдаанд оросууд, пруссчүүд, австричууд, шведүүдийн эвслийн цэрэг Наполеон Бонапартын цэргийг ялснаар, түүнийг Германы холбоотнуудаа орхин, үлдсэн цэргээ авч ухрахаас өөр аргагүй байдалд хүргэсэн байдаг. Тулалдаанд 600.000 гаруй цэрэг оролцон, 92.000 цэрэг алагдсан буюу шархадсан байна. Тулалдааны зуун жилийн ойн өдөр буюу 1913 онд [[Лайпциг]] хотод 91 метрийн өндөртэй [[Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө]] хэмээх хөшөөг босгожээ. Энэ хөшөөг босгосон газар нь хамгийн ширүүн байлдаан болсон ба цэргүүдийн дийлэнх амиа алдсан газар аж. == Нэр == Энэ үйл явдлыг хамгийн анх [[Ахим фон Арним]] 1813 оны аравдугаар сарын 22-нд Берлиний өдөр тутмын сонин болох ''«Пруссийн Сурвалжилга»''-д «Үндэстнүүдийн тулалдаан» гэсэн гарчигтай нийтлэлийг хэвлүүлж мэдээлсэн байдаг.<ref>Jürgen Knaack: ''Wie die Völkerschlacht bei Leipzig 1813 zu ihrem Namen kam.'' In: Steffen Dietzsch, Ariane Ludwig (Hrsg.): ''Achim von Arnim und sein Kreis.'' De Gruyter, Berlin 2010, ISBN 978-3-11-023308-7, S. 269–278, hier S. 269&nbsp;f.</ref> Тэрбээр уг нийтлэлээ бичихдээ хуучны нэгэн домгоос санаа авсан гэхийн сацуу, 1813 оны зун түүнийг хүрээлэгчдийн дунд улс төр, цэргийн байдал эвгүйрхсэн, магадгүй Наполеоны эсрэг «Үндэстнүүдийн агуу тулалдаан» удахгүй болох байх хэмээн ярилцдаг байсан тул тэрбээр 1813 оны есдүгээр сараас он дуустал юу болох талаар зөгнөн бичсэн байдаг ажээ.<ref>[Friedrich] Zurbonsen: ''Die Völkerschlacht der Zukunft „am Birkenbaume“. Sagengeschichtlich dargestellt von Prof. Dr. Friedr. Zurbonsen'', J. P. Bachem, Köln 1910, nachgedruckt bei Bohmeier, Leipzig 2008, S. 5, von Knaack zitiert, S. 272, dort auch das folgende Arnim-Zitat.</ref> Хэдий тухайн үед буюу 1813 оны аравдугаар сард ''«Үндэстнүүдийн тулалдаан»'' гэсэн гарчигтай нийтлэлүүд гарч байсан ч, энэ төрлийн нийтлэлүүдийн дийлэнх нь ''«Лайпцигийн дэргэдэх…»'' гэсэн нэртэй байв. Уг тулалдааны зуун жилийн ойгоор энэхүү түүхэн үйл явдалд зориулсан хөшөөг босгох үеэр л германы хэвлэл мэдээлэлд албан ёсоор «Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан» хэмээн нэрлэх болжээ.<ref>Nachweise bei Knaack, S. 273&nbsp;ff. Nach Knaack sind die bis ins Jubiläumsjahr 2013 verbreiteten Darstellungen zur Benennung „Völkerschlacht“ überholt. Sie beruhten auf Forschungsergebnissen aus den Jahren 1903 und 1906. Danach ging die Benennung auf den Bericht Müfflings zurück. Die Behauptung, er habe mit „Völkerschlacht“ die Schlacht der „Heervölker“, also der Truppen der beteiligten Herrscher gemeint, woraufhin „patriotisch gesinnte Zeitgenossen den Begriff rasch umdeuteten … in eine Schlacht, die von freiheitsdürstenden und sich nach nationaler Einheit sehnenden Völkern geschlagen wurde“, wie sie z.&nbsp;B. das Deutsche Historische Museum in [http://www.dhm.de/lemo/html/rueckblick/44_voelkerschlacht_leipzig_1813/index.html ''200 Jahre Völkerschlacht bei Leipzig''] im Oktober 2013 vertrat, ist späteren Datums und unbelegt. Knaack, S. 273 nennt sie „eher unwahrscheinlich“.</ref> Тулалдаанд оролцсон олон үндэстэн улсуудаас нь шалтгаалан ''«Олон үндэстний тулалдаан»'' гэж нэрлэх нь бас бий.<ref>[http://www.wienerzeitung.at/themen_channel/wissen/geschichte/447263_Neues-Massengrab-der-Vielvoelkerschlacht-von-Leipzig-entdeckt.html ''Archäologen stießen auf 200 Jahre alte Leichen: Neues Massengrab der Vielvölkerschlacht von Leipzig entdeckt.''] Wiener Zeitung, 30. März 2012, abgerufen am 7. Januar 2016.</ref><ref>[http://diepresse.com/home/politik/1464417/Vor-200-Jahren_Entsetzt-uber-Dimension-des-Sterbens?parentid=3759041&showMask=1 ''Vor 200 Jahren: Entsetzt über „Dimension des Sterbens“.''] DiePresse.com, 15. Oktober 2013, abgerufen am 7. Januar 2016.</ref> == Өмнөх түүх == [[1812 оны Орос руу хийсэн аян дайн]]д Наполеон гутамшигтайгаар ялагдсаны дараа Пруссийн туслах корпусыг удирдаж байсан [[Людвиг Йорк фон Вартенбург|генерал Йорк]] оросын [[Иван Иванович Дибич-Забалканский|генерал Дибичтэй]] 1812 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд [[Тауроггений конвенц|Тауроггений гэрээнд]] гарын үсэг зурцгаав. Үүгээр Хаант Орос ба Пруссийн хоорондох дайсагнал зогсов. [[Хаан-Ханы Арми|Австрийн туслах корпусыг]] удирдаж байсан генерал Шварценберг Наполеонд ямар ч тохиолдолд Францын арми дахь өөрийн цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэхгүй хэмээн тайлбар хийснийхээ дараа 1813 оны нэгдүгээр сарын 30-нд оросуудтай байлдааны ажиллагааг зогсоосноо мэдэгдэв. 1813 оны хоёрдугаар сарын 28-нд Орос ба Прусс холбоотны гэрээ хийн, гуравдугаар сарын 16-нд Францад дайн зарлав. Аль хоёрдугаар сарын 24-нд Францын түрэмгийллийн эсрэг Хамбург хотод бослого гарсан ба Оросын цэргүүд гуравдугаар сарын 18-нд Хамбург руу давшин орсон боловч удалгүй хотыг чөлөөлөх ёстой болсон юм. Гуравдугаар сарын 19-нд Пруссийн хан ба Оросын царь нар Францын эсрэг тэмцэлд нэгдэхийг ''Германчуудад уриалсан'' ба [[Райны Холбоо]] задран унасныг тунхаглан зарлажээ.<ref>[http://www.documentarchiv.de/nzjh/1813/proklamation-von-kalisch.html Die ''Proklamation von Kalisch'' im documentarchiv.de]</ref> Энэ уриаг ганцхан [[Мекленбург]] дагасан бол бусад ноёд бүгд Наполеоноос айсан хэвээр байлаа. Австри дундыг баримтлах бөгөөд зөрчилдөгч талуудын дунд зуучлагчийн үүргээр оролцон, мөргөлдөөнийг тайван замаар шийдүүлэхийг хичээх ба хэрэв хэлэлцээр бүтэлгүйтвэл цэрэг оруулахаа ч мэдэгдэв. Дөрөвдүгээр сарын 26-нд Саксон Австритай холбоотны гэрээнд гарын үсэг зурав. Дөрөвдүгээр сарын 29-н ба 30-нд Францын цэрэг Мерзебург ба Вайсенфелсийн ойролцоох Заале голыг гатлан давшив. Тухайн үед францын тал 150.000 цэрэгтэй байв. Тэдний эсрэг Пруссийн 43.000, Оросын 58.000 цэрэг зогсож байв. [[Мөккерний дэргэдэх тулаан|Мөккерний дэргэдэх тулалдааны]] дараа 1813 оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд Саксоны хан урван, цэргээ авч Наполеоны талд оржээ. Үүний дараах тулалдаанд хоёр тал хоёулаа ихээхэн хохиролтой байлаа. Зургаадугаар сарын 4-нд хоёр тал гал зогсоох хэлэлцээр хийн, оросын ба пруссийн цэргүүд Силези рүү буцав. Зургаадугаар сарын 24-нд Австри Улс Хаант Орос ба Прусстэй холбоотон болох шийдвэр гаргасан боловч тэд зөвхөн Наполеонтой хийсэн хэлэлцээр бүтэлгүй болбол холбоотон болно гэсэн нөхцлийг тавьжээ. Үүнээс хойш зургаадугаар сарын 26-нд Дресденд Наполеонтой хийсэн хоёр талын хэлэлцээрт австрийн канцлер [[Клеменс Венцел Лотар фон Меттерних|Меттерних]] оролцсон ба энэ хэлэлцээрээр гал зогсоох ажиллагааг наймдугаар сарын 10-н хүртэл сунгав. Наймдугаар сарын 10-нд Австри хэлэлцээр хийх асуудлыг зогсоосон нь нэгдүгээрт хоёр тал нэгдсэн шийдвэрт хүрээгүй, хоёрдугаарт Наполеон зөвхөн цаг хожих хүсэлтэй байна гэжээ. Ингээд наймдугаар сарын 12-нд Австри Францад дайн зарлалаа. Эвслийн зэвсэгт хүчнийг австрийн фельдмаршал [[Карл Филипп цу Шварценберг]] удирдан, наймдугаар сарын 11-нд [[Одер гол]]ыг гатлан дайныг буцаан эхлүүлэв. Хоёр тал хоёулаа гал зогсоох хугацааг ашиглан цэрэг татах, хүч нэмэх ажлыг эрчимтэй хийсэн байв. Наполеон энэ удаа 442.000 цэрэгтэй болсон ба үүний 40.000 нь морьт хороо байв. Нөгөө талд 184.000 оросууд, 160.000 пруссчүүд, 127.000 австричууд, 23.000 шведүүд, 6.000 цэрэг мекленбургээс мөн түүнчлэн бусад германы улсуудаас 9.000 (эдний ихэнх нь Их Британитай хувийн холбоотой байсан хуучин [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Ханноверын хаант улсаас]] буюу [[Германы Ханы Легион]]оос иржээ) байлдахаар зэхсэн байв. Бохемийн Армийг австрийн фельдмаршал Шварценберг удирдсан ба түүний удирдлаганд 127.000 цэрэг байсны 82.000 нь оросууд, 45.000 пруссчүүд байв. Силезийн Армийг пруссийн генерал Блюхер удирдсан бол түүнд 66.000 орос, 38.000 прусс цэрэг байв. Шведийн хунтайж Карл Юхан Умардын Армийг удирдсан ба түүний цэрэг нь 73.000 прусс, 29.00 орос, 23.000 швед<ref>Georges Lefebvre: ''Napoleon.'' S.&nbsp;535.</ref>, 144 их британи<ref>Andreas Platthaus: ''1813 – Die Völkerschlacht und das Ende der alten Welt.'' Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek bei Hamburg 2015, ISBN 978-3-499-62922-8, S.&nbsp;287.</ref><ref>[http://www.rocket-troop.org/geschiche.htm ''Captain Richard Bogue rocket-troop''.]</ref> цэргүүдээс бүрдэж байлаа. Наймдугаар ба есдүгээр сарын тулалдаанд Францын тал ялагдсан шалтгаан нь Наполеон цэргээ [[Дресден]]ээс буцаан татаж, аравдугаар сарын 14-нд Лайпцигийн төлөө тулалдахаар цэргээ бөөгнөрүүлснээс улбаатай ба түүний энэ үйлдлийг мэдсэн холбоотнууд ч бас энэ зүг рүү цэргээ хуримтлуулсан байна. Аравдугаар сарын 14-нд [[Лийбертволквицийн дэргэдэх тулаан|Лийбертволквицийн дэргэд морьт тулаан]] болсон нь дараах өдрүүдийн томоохон байлдаануудын эхлэл болов. Наполеонд энэ үед [[хааны гвард]] ба найман корпус 210.000 цэрэг, үүний 14.000 нь морьт цэрэг, 700 их буу байв. Алдаа мадаг ихтэй мэдээллээс болж тэрбээр Бохемийн ба Силезийн арми хамт байгаа гэдэгт эргэлзсэн, мөн Австри оролцохгүй хэмээн найдсан болон Силезийн армийг хойд зүгт хол байгаа хэмээн тооцоолсон байдаг. == Тулалдааны явц == === Эхний өдөр === Аравдугаар сарын 15-нд Наполеон өөрийн армийн ихэнх цэргүүдийг буюу 110.000 цэргээ Лайпцигийн өмнө талд [[Конневиц]] ба [[Плайсе гол]]ын дэргэдэх [[Маркклееберг]]ээс [[Вахау (Маркклееберг)|Вахау]] ба [[Лийбертволквиц]]ээр дайруулан [[Холцхаузен (Лайпциг)|Холцхаузен]] хүртэл байршуулжээ. Генерал [[Анри-Гасьен Бертран]] баруун зүг руу явах замыг хамгаалахаар [[Линденау (Лайпциг)|Линденаугийн]] дэргэд зогсож байхад, Лайпцигийн хойд талд маршал [[Огюст Фредерик Луи Виесс де Мармон|Мармон]] ба [[Мишел Ней]] нар байв. Холбоотны талд байлдаан эхлэхийн өмнө зөвхөн 200.000 цэрэг байсан ба учир нь [[Иероним Коллоредо-Мансфелд|Коллоредо-Мансфелд]] ба [[Левин Аугуст фон Беннигсен]] нарын цэргүүд замд явсан, харин шведийн хунтайж Умардын Армийг тулаанд оролцуулахгүй хүлээж байсан аж. Үндсэн армийг [[Карл Филипп цу Шварценберг]]ийн удирдсан 130.000 цэрэг бүхий Бохемийн Арми бүрдүүлж байсан Лайпцигийн урд талаас ирж байсан оросын царь [[I Александр|Александр Павлович]] ба пруссийн хан [[III Фрийдрих Вилхелм (Прусс)|III Фрийдрих Вилхелм]] нарын цэрэг байв. Шварценбергийн төлөвлөгөө нь [[Игнац Гюлаи|Гюлаиг]] 20.000 цэрэгтэйгээр Линденаугийн эсрэг оруулан, [[Гебхард Леберехт фон Блюхер|Блюхерийг]] Лайпциг руу хөдөлгөх, үлдсэн үндсэн цэргээ авч Элстер ба Плайсегийн балчигт нам газраар Францчуудын баруун жигүүр талаас нь Конневиц руу дайран орж, Лайпцигийг хамгийн дөт замаар байлдан эзлэх байв. Энэ замаар дайрах нь хүнд хэмээн царь Александр эсэргүүцсэнээр, Шварценбергийн төлөвлөгөөг 35.000 цэрэг бүхий [[Максимилиан Фриедрих фон Мерфелд|Мерфелд]], [[Хессен-Хомбург]]ийн удам залгах [[VI Фрийдрих (Хессен-Хомбург)|хунтайж Фрийдрих]] нарт даатгажээ. [[Иоханн фон Кленау]], [[Лудвиг Адольф Петер цу Заин-Виттгенштайн]], [[Фрийдрих фон Клайст]] нарын корпусууд [[Михаил Богданович Барклай-де-Толли|Барклай-де-Толлийн]] удирдлаган дор Францын өмнөөс давшин Лайпциг руу шахах үүрэг хүлээв. Ингэснээр Бохемийн Арми гол, намгархаг газраар тусгаарлагдсан гурван тулааны талбарт хуваагдав. 16-ны үүрээр Барклайн арми давшин, 9 цагийн орчим [[их буу]]гаар гал нээнгүүт, францын эсрэг давших цэргүүд байрлалаа эзлэн урагшилсаар байв. Клайст ван [[Юзеф Антон Пониатовски]]гоос Маркклеебергийг эзлэн авахдаа түүнийг дөрвөн удаа эндээс хөөн, дөрвөн удаа дахин дайрч, хүнд байдалд оруулсан байна. Наполеоны өөрөө удирдаж байсан Вахауг ханхүү [[Ойген фон Вюртемберг (1788–1857)|Ойген фон Вюртембергийн]] удирдсан орос, пруссийн цэрэг эзлэн авсан хэдий ч Францын артеллерийн суманд ихээхэн хохирол амсаж, ухрахаас өөр аргагүйд хүрэв. [[Андрей Иванович Горчаков|Горчаков]], Кленау нарын Лийбертволквицийг авах гэсэн оролдлого урагштай биш байв. Тэд Колмбергийг ч бас алдсан ба холбоотны галын шугам тэр чигтээ хүч нь сулран, өөрсдийн байраа арай ядан тогтоож байлаа. Австричуудын Конневиц руу давшсан давшилт ч бас амжилтгүй байв. Ингээд Шварценберг 12 цагийн үед Барклайн корпусыг дагуулан туслахаар яаравчлав. <gallery class="center"> Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|Францын хаан [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof).jpg|Хаант Оросын царь [[I Александр|Александр Павлович]] Karel Filip Schwarzenberg.jpg|Австрийн фельдмаршал, [[ван]] [[Карл Филипп цу Шварценберг]] Blücher (nach Gebauer).jpg|Пруссийн генерал-фельдмаршал [[Гебхард Леберехт фон Блюхер]] </gallery> Наполеон энэ хүртэлх тулааны явцад сэтгэл хангалуун байсан учраас өөрөө тулаанд орохоор шийджээ. 15 цагийн үед францын 8.000 морьт цэрэг холбоотны гол хүч байгаа Вахау руу цөмрөхөөр оролдов. Тэд давшсаар хаад ба Шварценбергийн байрлаж байсан толгойд хүрчээ. Гэвч тэднийг оросын явган цэрэг болон туслахаар ирсэн холбоотны морьт цэргийн хүчээр хамгаалж чадлаа. Францын бас нэг морьт хороо Гүлденгоссаг эзлэхээр давшсан нь бас л амжилт олсонгүй. Наполеон ч гэсэн шинэ хүчийг галын шугам руу илгээж чадалгүй байсаар бүрэнхий нөмөрч, тулаан зогсжээ. Дайсны байрлалыг эзлэх гэсэн эвслийн давшилт 20.000 цэргээ алуулсан буюу шархадсанаар бүтэлгүйтэв. Гюлаин Линденауг эзлэх гэсэн эрч муутай давшилтыг Бертран зогсоож чаджээ. Ганцхан Силезийн Армийн давшилт л шийдвэрлэх ялалтыг байгуулав. Умардын Армийг хүлээлгүйгээр тушаал авсан Блюхер Лайпциг руу хамтарсан давшилтыг гүйцэтгэхээр байлдаанд орсон ч [[Вийдерич]] ба [[Мөккерн (Лайпциг)|Мөккерний]] дэргэд хүнчэй эсэргүүцэлтэй тулгарчээ. Эхний тосгонд [[Ян Хенрик Дабровски]]йн хүч муу дивиз байсан ч түүнийг [[Александр Фёдорович Ланжерон]] бүтэн өдөржин тогтоон барьж чаджээ. Сүүлчийн тосгонд 17.000 цэрэгтэй Мармон Вахауд туслах тушаал аван, өөрийн эзэлсэн байсан тохиромжит байрлалаа орхин одов. Ингээд дайсны байрлал руу дөхтөл, давшин ирж буйг нь сонссон тэрбээр маршал Нейгээс туслалмж гуйн хүлээхээр шийдэв. Холбоотны генерал Йорк Мөккерний байгалийн бэхлэлт мэт ашигтай байрлалаар 20.000 цэрэгтэйгээр давшин хэд хэдэн бүтэлгүй довтолгооны эцэст 7.000 хүнээ алдаж байж Мөккернийг эзлэн авав. Маршал Ней Мармонд туслахаар яаравчлан ирж явснаа Мармоны цэрэг устгагдсаныг сонсоод, замаасаа буцан эргэж Вахауд туслахаар ирсэн ч бас л хожимдсон байв. Йоркийн Мөккерн дэх ялалт нь Францчуудын Лайпцигийн хойд тал дахь шугамыг цөмлөсөн ба үүгээр Наполеоны умард тал дахь хоёр корпус нь Бохемийн Армийг довтлохоос хамгаалах хүч бий гэсэн найдлага байсан учир Вахауд ялалт байгуулна хэмээх бодол нь хөсөр хаягдав. === Хоёр дахь өдөр === Аравдугаар сарын 17-ны бүтэн сайн тулалдагч талууд нам гүм байв. Талууд тулааны түр завсарлга авсан байхад, зөвхөн умард зүгт Блюхер Ойтрич, Гоолисийг эзлэн, Лайпциг хүртэл цөмрөн орж иржээ. Холбоотнууд Сестевиц тосгонд шөнийн 2 цагт байлдааны зөвлөлийг хуралдуулан, өглөөний долоон цагт давшихаар шийджээ. Наполеоны хувьд шийдвэрлэх ялалт байгуулж чадаагүй, 100.000 хүний хүч шинээр нэмэгдэхэд ч холбоотныг зогсоож чадахгүй байгаа, Лайпцигийг удаан хугацаанд тогтоон барьж дийлэхгүй гэдэг нь тодорхой болж байгаа, одоо зөвхөн [[Жан-Луи-Эбенезер Ренье|Реньег]] [[Бад Дюбен|Дюбенээс]] ирэхийг л хүлээж байгаа учраас угтаа Лайпциг дахь байрлалаа орхин өөр газраас тулааныг үргэлжлүүэх ёстой байсан юм. Гэвч тэр улс төрийн шалтгаанаар ийм шийдвэр гаргаагүй нь [[II Франц|Франц хаан]] түүний хадам эцэг байснаас болжээ. Конневицийн тулааны үед барьж авсан байсан генерал Мерфелдээр Наполеон гал зогсоох тухай тодорхой нөхцөл бүхий мэдээг аравдугаар сарын 17-нд явуулав. Наймдугаар сард гаргасан энэхүү гал зогсоох санал нь түүнд хүчээ нэмэх ашигтай талыг авчирсан бол энэ удаа холбоотнууд түүний саналыг хүлээж авчихаад бүр огт хариу өгсөнгүй таг чиг байлаа. === Гурав дахь өдөр === [[Файл:Napoleon i Poniatowski Lipsk.jpg|thumb|right|Наполеон ба [[Юзеф Антон Пониатовски|Пониатовски]] Лайпцигт, [[Януари Суходольски]]йн түүхэн уран зураг]] [[File:Woodville Richard Caton - Poniatowski's Last Charge at Leipzig 1912.jpg|thumb|right|220px|Пониатовскийн Лайпциг дахь сүүлчийн давшилт]] Аравдугаар сарын 18-ны хоёр цагийн үед Наполеон тулааны өмнө байсан эхний байрлалаар давших шийдвэр гарган Лайпциг хүрэхэд нэг цагийн зайтай газар дөхөв. Пониатовскийн удирдсан баруун жигүүр нь [[Плайсе гол]]ын орчим Конневицээс Дөлиц хүртэл газарт, төв хэсгийг Пробстхайде орчмын газраар, зүүн жигүүр нь [[Парте гол]] хүрсэн нь Лайпцигийг урдаас нь эхлээд зүүн, зүүн хойд тал хүртэл нь нуман хэлбэр үүсгэсэн байв. Энэхүү шинэ байрлал нь (дөрвөн цагийн турш 150.000 цэргээр хамгаалан байлдсан) холбоотны 300.000 цэрэг 1.400 их бууны эсрэг үнэндээ л хүчин мөхөстөж байв. Гэсэн ч 18-ны тулалдаан ширүүн болсон бөгөөд эвслийн тал тал бүрт ялалт байгуулж чадахгүй байсан нь Наполеоны цэргүүд зүгээр л бэхлэлтийн байрлалд байх бус хүчтэй давшилт, хамгаалалтыг үргэлжлүүлэн хийж байсных байв. Эвслийн довтолгооны хэсэг нь удаан, зарим үед хэт хоцорч урагшилж байгаа нь цохилтыг бүрэн хүчээр нэг дор өгч чадахгүй байлаа. Зүүн жигүүрт Хессен-Хомбургийн австричууд Плайсегийн баруун талд Дөлиц, Лөснигт буй францчуудын байрлал руу довтолсон ч тэдний байрлалыг авч чадсангүй. Пробстхайдед ч бас Барклайн давшилтыг Наполеоны өөрөө удирдсан францчууд хамгаалж чадав. Үдээс хойш л [[Левин Аугуст фон Беннигсен|Беннигсений]] удирдсан Бохемийн Арми амжилттай довтолж эхэлжээ. Тэр Цуккелхаузен, Холцхаузен, Паунсдорфыг эзлэнгүүт, ахмад Иоханн Баптист Иозеф Хиршийн удирдлагад байсан 3.000-4.000 саксончууд<ref name="Verschwundene Denkmale">Dieter Miedtank, Rolf Rehe, Manfred Beyer: ''Verschwundene Denkmale – Vernichtet – Vergessen.'' Militärische Schriften des Arbeitskreises Sächsische Militärgeschichte e.&nbsp;V. Heft 7, Dresden 2005, ISBN 978-3-9809520-1-9, S. 29.</ref> болон генерал [[Карл фон Норманн-Ээренфелс]]ийн удирдсан 500 вюртембергийн морьт цэргүүд эвслийн талд урважээ. Энэхүү урвалтаас шалтгаалан Францад олон арван жил ам дамжсан хэллэг болох ''«C’est un Saxon» – «Энэ бол Саксон хүн»'' гарсан байна.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.mdr.de/voelkerschlacht/mdr/voelkerschlacht-leipzig-wissen100_zc-2446d70f_zs-b5d8e748.html#anchor6 |wayback=20150208215833 |text=Wissenswertes über die Leipziger Völkerschlacht … dass der Verrat der Sachsen für ein französisches Sprichwort sorgte?}} mdr.de abgerufen am 8. Februar 2015.</ref> == Францчуудын ухралт == Наполеон ялагдана гэж тооцоогүй байсан тул цэргээ буцаан татах талаар урьдчилан бэлдсэн бэлтгэлгүй байв. Тиймээс ч энэ ажил нь маш алгуур явагдсаны дээр Вайзенфелс рүү явах ганц л зам байсан нь бүр ч нэрмээс болжээ. Александр хаан бүх цэргийнхээ талыг Плайсе голыг гатлан тэднийг замыг боон байлдах саналыг, мөн Блюхерийн 20.000 морьт цэрэг аван, араас нь элдэн сөнөөх саналыг эвслээс няцаав. Эвсэл аравдугаар сарын 19-ний тулалдаанд бэлтгэж байв. Өглөөний манан буусны дараа Францчууд ухарч байгааг мэдээд, Лайпциг хот руу давшилтыг эхлүүлэв. Францын цэргүүд хотын хаалга руу яаран сандран ухарч байх үеэр Наполеон өөрөө арайхийн хотын чулуун зам хүрчээ. Энэ үед оросын цэргүүд Ланжероны удирдлагаар Лайпциг хотын Халле, Бюлов, Гриммайг эзлэв. Ухарч буй цэргүүдийн дайрч гарах ёстой хотын хаалганы өмнөх Элстер голын гүүрийг хэт эрт дэлбэлснээс шалтгаалан ухарч байсан францын цэргүүд үймэлдэж эхлэв. Тэднээс маш олон нь зугатах үедээ амиа алдсаны тоонд маршал Пониатовски хүртэл байсан бол бусад нь бууж өгөн, олзлогдсон байна. == Үр дагавар == [[Файл:Völkerschlachtdenkmal Nacht.jpg|thumb|right|220px|[[Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө]]]] Францын арми ухарсны дараа удалгүй оросын хаан, пруссийн хан, шведийн хунтайж нар хот руу орж ирэв. Олны баяр хөөр, хотоор дүүрэн шархадсан цэргүүдийн орилоон хашгирааныг хэсэгхэн хугацаанд ч болов мартуулжээ. Гурав хоногийн тулалдаан ихээхэн хохирол учруулсныг тоочвол: Пруссээс 16.000 цэрэг, 600 офицер, [[Хаант Оросын Арми]]ас 21.000 цэрэг, 860 офицер, Австрийн талаас 14.000 цэрэг, 400 офицер шархадсан ба алагдсан байв. Францын талаас 38.000 цэрэг шархадсан буюу алагдсан, 15.000 нь олзлогдсон, 300 их буугаа алдсан, 23.000 цэргээ [[лазарет|цэргийн хээрийн эмнэлэгт]] орхин оджээ. Аль аль талын шархадсан цэргүүдээс дараагийн өдрүүдэд маш олноор үхсэн нь нэг бол эмнэлгийн тусламж авч чадаагүй эсвэл ариун цэврийн нөхцөл муу байснаас шалтгаалжээ. Тулалдааны дараа Лайпциг хотод [[балнад|гэдэсний хижгийн]] цар тахал гарсны улмаас олон шархтан болон хотын иргэд энэ өвчнөөр үхсэн байна. Энэхүү тулалдаанаас шалтгаалан Германы нутаг дэвсгэр дээрх Наполеоны эзэрхийлэл бүрмөсөн нурав. Бүр 1813 оны гуравдугаар сарын 14-нд Райны Холбоонд байсан Мекленбург-Швериний ван [[I Фрийдрих Франц (Мекленбург)|I Фрийдрих Франц]] францын холбоотноос гаран, орос-пруссийн эвсэлд нэгдсэн юм. Гуравдугаар сарын 30-нд Штрелицийн хэсэг нь тэднийг дагав. Райны Холбооны Улсуудын хамгийн том улс болох Байерн тулалдааны өмнөхөн буюу аравдугаар сарын 8-нд [[Рийдийн гэрээ]]гээр эвслийн хуаранд ирэн нэгджээ. Франц энэ тулалдаанд ялагдсаны улмаас арваннэгдүгээр сарын 2-нд Вюртемберг, арваннэгдүгээр сарын 20-нд Баден, арваннэгдүгээр сарын 23-нд Нассау ба Хессен Райны Холбооноос гарч эвслийн талд оров. Райны Холбооны өөр жижиг улсууд 1813 оны арванхоёрдугаар сарыг хүртэл энэ жишгийг дагав. Саксоны хан [[I Фридрих Август, Саксоны хаан|I Фридрих Августад]] 1813 онд дөрөвдүгээр сард орос-пруссийн эвсэлд нэгдэх саналыг хүлээж авалгүй, дундыг баримтлагч Австритай холбоотон болсон байв. Австри эвслийн талд орсон, мөн түүний цэргүүдээс тулааны дундуур нэлээд нь урвасан ч, тэр ихэнх цэрэгтэйгээ Наполеоны талд байсаар байв. Наполеон ялагдсаны дараа тэр ялагч эвсэлд өөрийн хүчээ өгье гэхэд нь эвслийн тал түүнийг барьж аван хориод, Саксоны нутгийг эвслийн захиргааны төв департамент болгожээ. Наполеон германаас гарахад [[Варшавын Херцогт Улс]] ба Францын Армийн нийлсэн ердөө л 100.000 цэрэгтэй байв. Мөн ахиад 80.000 франц ба польш цэргүүд нь бүслэгдсэн бэхлэлтүүдэд хоцорсон тул бас л алдсан байна.<ref>Albert Sidney Britt, Thomas E. Griess: ''The wars of Napoleon.'' Square One Publishers, Garden City Park, NY 2003, ISBN 0-7570-0154-8, S.&nbsp;145.</ref> Швейцар давшиж буй эвслийн армийг газар нутгаараа саадгүй нэвтрүүлэв. Францын "эзэнт гүрэн" эмх замбараагүй болсон байх энэ үед нь австрийн канцлер Меттерних Райнаар хилээ зааглан, дайныг зогсоох харьцангуй уян хатан саналыг тавихад Наполеон нөхцөл байдлыг буруу үнэлэн, үүнийг нь хүлээн зөвшөөрсөнгүй. 1814 оны эхээр эвслийн цэргүүд францын нутаг руу нэвтрэн орж, эцсийн дүнд Наполеон хаан ширээнээс буусан юм. == Хөшөө дурсгал == Үндэстнүүдийн тулалдааны нэг жилийн ойг орон даяар нэгдсэн биш байдлаар тэмдэглэсэн өнгөрөөжээ. Эрнст Мориц Арндт үүнд тодорхой үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд ялангуяа 1814 оны есдүгээр сард нийтэлсэн "Лайпцигийн тулалдааны баярыг тэмдэглэх тухай ганц үг" бүтээлээрээ дамжуулан германы албан ёсны баярын өдөр болгохыг уриалсан байдаг.<ref>Ernst Moritz Arndt: ''Ein Wort über die Feier der Leipziger Schlacht.'' P. W. Eichenberg, Frankfurt am Main 1814, S. 4 ([http://books.google.de/books?id=LzoAAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false online]).</ref> <gallery class="center centered" widths="180"> File:Apelstein-02.jpg|Орос-Пруссийн цэргүүдэд зориулсан Апелийн чулуун хөшөө File:Völkerschlachtdenkmal 20131030 151606.jpg|Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө </gallery> == Ном зүй == * ''Jubel-Kalender zur Erinnerung an die Völkerschlacht bei Leipzig vom 16. – 19. AD Oktober 1813.'' Mit Illustrationen nach Originalzeichnungen von August Beck, C. und E. Kirchhoff und Caspar Scheuren. Weber, Leipzig 1863. [http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/dfg/content/titleinfo/1093722 (Digitalisat)]. * Karl-Heinz Börner: ''Völkerschlacht bei Leipzig 1813.'' 1. Auflage, Verlag der Nation, Berlin 1988, ISBN 3-373-00296-6. * {{cite book | last=Bodart | first=Gaston | year=1908 | title=Militär-historisches Kriegs-Lexikon (1618-1905) | url=https://archive.org/details/bub_gb_A0kNAAAAYAAJ | url-access=registration | access-date=5 June 2021}} * {{cite book | last=Bowden | year=1990 | title=Napoleon's Grande Armee of 1813| url=https://archive.org/details/napoleonsgrandea0000bowd }} * {{cite web | last=Chandler | first=David G. | year=2021 | title=Leipzig 1813 | url=https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Napoleonic%20%26%20Revolutionary%20Wars%20-%201792-1815/Osprey%20-%20Campaign%20025%20-%20Leipzig%201813%20The%20Battle%20of%20the%20Nations.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210225100103/https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Napoleonic%20%26%20Revolutionary%20Wars%20-%201792-1815/Osprey%20-%20Campaign%20025%20-%20Leipzig%201813%20The%20Battle%20of%20the%20Nations.pdf | archive-date=25 February 2021 | access-date=5 June 2021}} * {{статья|автор=Алексеев В.|заглавие=Расписание французской армии при Лейпциге 16—18 октября 1813 г.|ссылка=http://genstab.ru/voin/leipzig.htm|язык=ru|издание=Воин|тип=Военно-исторический журнал|год=2000|номер=1—3|страницы=|ref=Алексеев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100129225308/http://www.genstab.ru/voin/leipzig.htm|archivedate=2010-01-29}} * {{книга|автор=Андрианов П. М., Михневич Н. П., Орлов Н. А. и др.|заглавие=История русской армии: в 7 томах|ссылка=http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=1003107|место=СПб.|издательство=Полигон|год=2003|том=2. 1812—1864 годы|страниц=720|ref=Андрианов и др.|isbn=5-89173-212-2}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Battle of Leipzig|Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан}} * [http://www.1813voelkerschlacht.eu/ Informationsplattform zur Völkerschlacht] * [http://www.leipzig1813.com/ Internetseite des Verbandes Jahrfeier Völkerschlacht b. Leipzig 1813 e.&nbsp;V.] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чөлөөлөх дайнуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Австрийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Вюртембергийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Лайпцигийн түүх]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний тулалдаан]] [[Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Пруссийн тулалдаан]] [[Ангилал:Саксоны түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Шведийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Гебхард Леберехт фон Блюхер]] [[Ангилал:Наполеон Бонапарт]] [[Ангилал:Карл Филипп цу Шварценберг]] [[Ангилал:Карл XIV Юхан]] sxlc8le8yl7gs2if5w5jp589jw6ghqm 0 122147 872750 857229 2026-10-07T04:59:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 872750 wikitext text/x-wiki '''Төрийн эргэлт''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Coup d'etat'' орч. Төрийн цохилт, [[Орос хэл|орос]]. ''Государственный переворот'', [[Герман хэл|герман]]. ''Staatsstreich'')- Тухайн улсад хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа үндсэн хууль, эрх зүйн хэм хэмжээг зөрчин төрийн эрх мэдлийг хүч хэрэглэн гартаа авахыг хэлдэг. Үүний тулд тухайн үед төрийн удирдах байгууллагуудыг эзлэн авах болон эрх мэдэлтнүүдийг хүчээр устгах буюу тусгаарладаг байна. Хамгийн түгээмэл хувилбар бол [[цэргийн эргэлт]], өөрөөр хэлбэл хүчний байгууллагынхан иргэний эрх мэдлийг түлхэн унагаах явдал юм (хамгийн алдартай тохиолдол бол 1973 оны 9-р сарын 11-нд [[1973 оны Чилийн төрийн эргэлт|Чилийн төрийн эргэлт]] юм). Төрийн тэргүүн эсвэл гүйцэтгэх засаглал нь засаглалын бусад салбарууд (ихэвчлэн хууль тогтоох байгууллага) болон тэдгээрийн үндсэн хуулийн эрх мэдлийн эсрэг төрийн эргэлтийг зохион байгуулдаг, жишээлбэл, Францын Ерөнхийлөгчийн зохион байгуулсан 1851 оны «coup d’état» нэртэй "төрийн эргэлт", Орост "дээд" (автократ) эрх мэдлийн зохион байгуулсан 1907 оны 6-р сарын 3-ны төрийн эргэлт, эсвэл Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Б.Ельциний]] зохион байгуулсан 1993 оны 9-р сарын 21-ээс 10-р сарын 4-ний хоорондын төрийн эргэлт зэрэг юм. Цэрэг, армийн оролцоотой төрийн эргэлт хийвэл түүнийг '''[[цэргийн эргэлт]]''' гэж нэрэлдэг. Төрийн эргэлт, [[хувьсгал]] хоёрын ялгаа нь хувьсгал нь хүн амын дийлэнх олонхын эрх ашгийн төлөөх эсэргүүцлийн үйл ажиллагааны үр дүнд хийгдэж, эрс өөрчлөлтөд хүргэдэг улс төрийн өөрчлөлт юм. Төрийн эргэлт гэж тодорхой нэг хүн буюу хэсэг бүлэг хүмүүсийн удирдлага дор хүчээр хийсэн төрийн эрх мэдлийг гартаа авах үйлдлийг хэлнэ. "Төрийн эргэлт" гэсэн нэр томьёог анх Габриэль Науде (Кардинал Ришельегийн номын санч) "Төрийн эргэлтийн талаарх улс төрийн бодол санаа" (1639) бүтээлдээ бичсэн байжээ. Америкийн улс төр судлаач, түүхч [[Эдвард Люттвак]] "Төрийн эргэлт: бодит гарын авлага" ([[Англи хэл|англи]]. ''Coup d'État: A Practical Handbook'') хэмээх сонгодог номдоо төрийн эргэлт амжилттай болох гурван үндсэн нөхцөлийг тодорхойлсон байдаг. # Улс орны эдийн засгийн дорой байдал. Төрийн эргэлтүүд баян орнуудаас илүү ядуу буурай оронд илүү олон тохиолддог. # Улс төрийн тусгаар тогтнол - төрийн эргэлтийг дотооддоо биш хилийн чанадаас хийх боломж бага байдаг. # Төвлөрсөн хяналт - эрх мэдлийг авахдаа нэгдсэн төв удирдлагтай байх ёстой. Жишээлбэл, бүс нутгуудын тусгаар тогтносон удирдлагатай бол төрийн эргэлт хэрэгжүүлэхэд ихээхэн хүндрэл учирдаг байна. Жишээ: * 1825 онд тусгаар тогтнолоо олж авснаас хойш [[Боливи]] улсад 200 орчим төрийн эргэлт гарч байсан нь жилд нэгээс илүү удаа төрийн эргэлт гарч байсан гэсэн үг юм. * Африкийн 33 улсад 1952-2000 оны хооронд 85 удаа төрийн болон цэргийн эргэлт гарч байжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Coups d'état|Төрийн эргэлт}} * [http://www.mherrera.org/trouble.htm Төрийн эргэлтийн аюул дэлхийд (''A World in Trouble'')], (англиар) [[Ангилал:Төрийн эргэлт| ]] [[Ангилал:Авторитаризм]] ll149alxrcui03qhicx5ii3by4cweke 0 124062 872755 741094 2026-10-07T06:03:33Z ~2026-53607-35 108000 872755 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Равдан''' (1952 оны 11-р сарын 7-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]ын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] цолыг 2002 онд, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. == Намтар == Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд сургуулийн]] Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд [[Монгол кино үйлдвэр]]т жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]эд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан. Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ. 1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. ==Бүтээл== == Киноны дүр == # [[Сахиус уу, сахиул уу]]    –  Алтангэрэл-1983 он # [[Газарчин (кино)|Газарчин]] –                               1983 он # [[Ацаг шүдний зөрөө]] – Заяат -  1985 он # [[Байлдааны даалгавар]]       -    1985 он # [[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]]             - Дугар   -       1986 он # [[Мандах нарны туяа]] –Даш -    1987 он # [[Би нисэх дуртай]] –Мөнгөн -   1987 он # [[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]–Лаваг- 1988 он # [[Алтан шонхор]] –Хажир бөө -  1989 он # [[Тод магнай]]   – Нэрэндоо    - 1990 он # [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] –Мухулай -1991 он # [[Хааны сүүлчийн хатан]]– Цогбадрах- 2000 он # Бид дөрвийн Хайр ОАК - 2009 # Нянгар хаданд гарсан нь - Ерөнхий сайд 2009 он # Саятан болох дамжаа - 2014 он # Зүрхний Хилэн - 2016 он # Маш нууц - Генерал дарга 2015 он # Буруу өрөг - 2020 он == Гэр бүл == Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч. {{DEFAULTSORT:Равдан, Гомбын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Хашаатын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] jyii0kuyad1auqeg99y26mwxs0z69gk 0 128213 872745 739320 2026-10-07T03:12:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 872745 wikitext text/x-wiki [[Файл:Historical totalitarian leaders.jpg|thumb|Тоталитар удирдагчид]] '''Тоталитаризм''' ([[Латин хэл|латин.]] ''totalis'' «бүх нийтээрээ, бүтэн, бүрэн дүүрэн») нийгмийн болон хувь хүний амьдралын бүхий л салбарыг төрөөс бүрэн хянаж байдаг улс төрийн дэглэм гэж улс төр судлалд тодорхойлсон байна. Тоталитар дэглэмтэй улсад сөрөг хүчний ямар нэгэн илрэлийг төрөөс нь тэр дор нь таслан зогсоож хүчээр нухчин дардаг байна. Анх «Тоталитар улс орон» ([[Итали хэл|итали]]. ''stato totalitario'') гэдэг ойлголт 1920-иод оны эхэнд италийн Ерөнхий сайд асан [[Бенито Муссолини]]-гийн дэглэмийг тодорхойлох зорилгоор гарч иржээ. Сонирхолтой нь [[Италийн фашизм|италийн фашистууд]] болон [[Нацист Герман|германы нацистууд]] энэ ойлголтыг эерэгээр тайлбарлаж ойлгуулдаг байсан бол тэднийг шүүмжлэгчид мэдээж муулдаг байжээ. Тоталитар улс орон нь Засаглалын хязгааргүй эрх мэдэлтэй, Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх, эрх чөлөөг үгүй хийсэн, эрх баригчдаас өөр үзэл бодолтой хэсгийг хэлмэгдүүлдэг, нийгмийн амьдралыг цэрэгжүүлдэг (тусгай алба, цэрэг цагдаа үүрэг ролийг нэмэгдүүлж, орон тоо их болдог) байна. Уран зохиолд тоталитар нийгмийг английн зохиолч [[Жорж Орвелл|Жорж Орвэлл]] ([[Англи хэл|англи]]: ''George Orwell'', [[1903]]-[[1950]]), Олдоус Хаксли ([[Англи хэл|англи]]. ''Aldous Huxley''; 1894-1963) нар тодоор дүрсэлсэн байдаг. Өнөөдөр "тоталитаризм" гэсэн нэр томьёог хэрэглэхэд Германы [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]], ЗХУ-ын [[Иосиф Сталин]], Италийн [[Бенито Муссолини]] нарын дэглэмүүд тоталитар байсан гэж ерөнхийдөө үздэг. Төрөл бүрийн судлаачид Испанийн [[Франсиско Франко]], Португалийн [[Антониу ди Салазар|Салазар]], Хятадын [[Мао Зэдун]], Кампучийн [[Улаан кхмерууд|Улаан Кхмерууд]], Ираны Хомейни, Афганистаны [[Талибан]], Бүгд Найрамдах Социалист Бүгд Найрамдах Албани Улсын Ахмет Зог, [[Энвер Хожа]], Хойд Солонгосын [[Ким Жон-ын|Кимүүд]], Иракийн [[Саддам Хусейн]], Вьетнамын [[Хо Ши Мин]], Беларусь улсын [[Александр Лукашенко]], Туркменистаны [[Сапармурат Ниязов]] болон [[Сердар Бердымухамедов]], Тажикистаны [[Эмомали Рахмон]], Саудын Арабын [[Аль Сауд]] болон бусад дэглэмүүдийг тоталитар гэж ангилдаг. === [[Карл Иохаим Фридрих|Карл Фридрих]], [[Збигнев Бжезински]] нарын тодорхойлсон тоталитар дэглэмийн шинж тэмдгүүд === * Нийгмийн улс төрийн тогтолцоог бүрдүүлдэг цорын ганц, бүх талыг хамарсан үзэл сурталтай байх; * Ихэвчлэн дарангуйлагчаар удирдуулсан, төрийн аппарат болон нууц цагдаатай нэгддэг нэг улс төрийн намтай байх; * Төр нийгмийн бараг бүх хүрээнд нэвтэрсэн маш өндөр үүрэгтэй Төрийн аппараттай байх; * Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд олон ургальч үзэл байхгүй байх; * Бүх хууль эрх зүйн мэдээллийн сувгууд, түүнчлэн дунд болон дээд боловсролын хөтөлбөрүүдийг хатуу үзэл суртлын цензурээр хянаж байх. Бие даасан мэдээлэл түгээсэн тохиолдолд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх; * Төрийн суртал ухуулгад маш чухал үүрэгтэй байх; олон нийтийн ухамсарыг удирдах; * Уламжлалт ёс суртахууныг үгүйсгэх, өөрсдийн тодорхойлсон зорилгод ("шинэ нийгэм" байгуулах) арга хэрэгслийн сонголтыг бүрэн захируулах; * Хүчний байгууллага нь олон нийтийг дарангуйлалд, айдас хүйдэст барих; * Хувь хүний ​​иргэний эрх, эрх чөлөөг үгүй хийх; * Төвлөрсөн эдийн засгийн төлөвлөлттэй байх; * Зэвсэгт хүчнийг эрх баригч нам бүрэн хянах; * Экспансионизм буюу түрэмгийлж газар нутгаа тэлэх бодлого баримтлах; * Шүүх эрх зүйн ёсыг хэрэгжүүлэхэд захиргааны хяналт тавих; * Төр, иргэний нийгэм, хувь хүний ​​хоорондох бүх хил хязгаарыг арилгахыг эрмэлзэх. [[Ангилал:20-р зууны улс төр]] [[Ангилал:21-р зууны улс төр]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нийгмийн хэлбэр]] [[Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр]] [[Ангилал:Төрийн гүн ухаан]] [[Ангилал:Улс төрийн онол]] [[Ангилал:Улс төрийн систем]] [[Ангилал:Улс төрийн философи]] [[Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Улс төрийн үзэл баримтлал]] [[Ангилал:Фашизм]] cr3sf908w8hwm6yp586sh4omi82y38a 872757 872745 2026-10-07T08:36:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 872757 wikitext text/x-wiki [[Файл:Historical totalitarian leaders.jpg|thumb|Тоталитар удирдагчид|382x382px]] '''Тоталитаризм''' ([[Латин хэл|латин.]] ''totalis'' «бүх нийтээрээ, бүтэн, бүрэн дүүрэн», [[Англи хэл|англи.]] ''Totalitarianism'') нийгмийн болон хувь хүний амьдралын бүхий л салбарыг төрөөс бүрэн хянаж байдаг улс төрийн дэглэм. Улс төрийн шинжлэх ухаанд тоталитаризм гэдэг нь бүх улс төрийн эрх мэдэл дарангуйлагчийн гарт төвлөрдөг [[Авторитаризм|авторитаризмын]] туйлын хэлбэр юм. Цаашлаад дарангуйлагч нь төрийн хяналтад байдаг болон төрийн харьяа хувийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тасралтгүй цацадаг суртал ухуулгын кампанит ажлаар дамжуулан улс төр болон улс орны ард түмнийг хянадаг байна. Тоталитар дэглэмтэй улсад сөрөг хүчний ямар нэгэн илрэлийг төрөөс нь тэр дор нь таслан зогсоож хүчээр нухчин дардаг байна. "Тоталитаризм" гэдэг үгийг анх 1920-иод оны эхээр Италийн фашист [[Бенито Муссолини]]-гийн засгийн газрыг тодорхойлоход «Тоталитар улс» ([[Итали хэл|итали]]. ''stato totalitario'') гэж ашиглаж байжээ. "Тоталитаризм" гэдэг нэр томьёог дайны хоорондох улс төрд өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн; [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] эхэн үед энэ нь [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] үеийн Зөвлөлт Холбоот Улсыг [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлерийн]] үеийн нацист Германтай харьцуулж, Барууны улс төрийн шинжлэх ухааны онолын ойлголт болгон ашигласнаас үүссэн. Тоталитар улс орон нь Засаглалын хязгааргүй эрх мэдэлтэй, Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх, эрх чөлөөг үгүй хийсэн, эрх баригчдаас өөр үзэл бодолтой хэсгийг хэлмэгдүүлдэг, нийгмийн амьдралыг цэрэгжүүлдэг (тусгай алба, цэрэг цагдаа үүрэг ролийг нэмэгдүүлж, орон тоо их болдог) байна. Уран зохиолд тоталитар нийгмийг английн зохиолч [[Жорж Орвелл|Жорж Орвэлл]] ([[Англи хэл|англи]]: ''George Orwell'', [[1903]]-[[1950]]), Олдоус Хаксли ([[Англи хэл|англи]]. ''Aldous Huxley''; 1894-1963) нар тодоор дүрсэлсэн байдаг. Өнөөдөр "тоталитаризм" гэсэн нэр томьёог хэрэглэхэд Германы [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]], ЗХУ-ын [[Иосиф Сталин]], Италийн [[Бенито Муссолини]] нарын дэглэмүүд тоталитар байсан гэж ерөнхийдөө үздэг. Төрөл бүрийн судлаачид Испанийн [[Франсиско Франко]], Португалийн [[Антониу ди Салазар|Салазар]], Хятадын [[Мао Зэдун]], Кампучийн [[Улаан кхмерууд|Улаан Кхмерууд]], Ираны Хомейни, Афганистаны [[Талибан]], Бүгд Найрамдах Социалист Бүгд Найрамдах Албани Улсын Ахмет Зог, [[Энвер Хожа]], Хойд Солонгосын [[Ким Жон-ын|Кимүүд]], Иракийн [[Саддам Хусейн]], Вьетнамын [[Хо Ши Мин]], Беларусь улсын [[Александр Лукашенко]], Туркменистаны [[Сапармурат Ниязов]] болон [[Сердар Бердымухамедов]], Тажикистаны [[Эмомали Рахмон]], Саудын Арабын [[Аль Сауд]] болон бусад дэглэмүүдийг тоталитар гэж ангилдаг. === [[Карл Иохаим Фридрих|Карл Фридрих]], [[Збигнев Бжезински]] нарын тодорхойлсон тоталитар дэглэмийн шинж тэмдгүүд === * Нийгмийн улс төрийн тогтолцоог бүрдүүлдэг цорын ганц, бүх талыг хамарсан үзэл сурталтай байх; * Ихэвчлэн дарангуйлагчаар удирдуулсан, төрийн аппарат болон нууц цагдаатай нэгддэг нэг улс төрийн намтай байх; * Төр нийгмийн бараг бүх хүрээнд нэвтэрсэн маш өндөр үүрэгтэй Төрийн аппараттай байх; * Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд олон ургальч үзэл байхгүй байх; * Бүх хууль эрх зүйн мэдээллийн сувгууд, түүнчлэн дунд болон дээд боловсролын хөтөлбөрүүдийг хатуу үзэл суртлын цензурээр хянаж байх. Бие даасан мэдээлэл түгээсэн тохиолдолд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх; * Төрийн суртал ухуулгад маш чухал үүрэгтэй байх; олон нийтийн ухамсарыг удирдах; * Уламжлалт ёс суртахууныг үгүйсгэх, өөрсдийн тодорхойлсон зорилгод ("шинэ нийгэм" байгуулах) арга хэрэгслийн сонголтыг бүрэн захируулах; * Хүчний байгууллага нь олон нийтийг дарангуйлалд, айдас хүйдэст барих; * Хувь хүний ​​иргэний эрх, эрх чөлөөг үгүй хийх; * Төвлөрсөн эдийн засгийн төлөвлөлттэй байх; * Зэвсэгт хүчнийг эрх баригч нам бүрэн хянах; * Экспансионизм буюу түрэмгийлж газар нутгаа тэлэх бодлого баримтлах; * Шүүх эрх зүйн ёсыг хэрэгжүүлэхэд захиргааны хяналт тавих; * Төр, иргэний нийгэм, хувь хүний ​​хоорондох бүх хил хязгаарыг арилгахыг эрмэлзэх. [[Ангилал:20-р зууны улс төр]] [[Ангилал:21-р зууны улс төр]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нийгмийн хэлбэр]] [[Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр]] [[Ангилал:Төрийн гүн ухаан]] [[Ангилал:Улс төрийн онол]] [[Ангилал:Улс төрийн систем]] [[Ангилал:Улс төрийн философи]] [[Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Улс төрийн үзэл баримтлал]] [[Ангилал:Фашизм]] q19qer4wwk1ty7qi2a11p5vcp4g1tjw 0 132617 872761 847551 2026-10-07T09:16:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 872761 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karl Popper.jpg|thumb|322x322px|Карл Поппер, 1980-аад он.]] Сэр '''Карл Раймунд Поппер''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Karl Raimund Popper''; 1902 оны 7-р сарын 28-нд Австрийн [[Вена]] хотод төрсөн- 1994 оны 9-р сарын 17-нд [[Их Британи|Их Британий]] [[Лондон]] хотод нас барсан) [[Австри]] гаралтай Их Британийн философич, социологич бөгөөд түүнийг 20-р зууны шинжлэх ухааны хамгийн нөлөө бүхий философичдын нэг гэж үздэг. Карл Поппер нь шинжлэх ухааны [[гүн ухаан]] /философи/, нийгэм, улс төрийн гүн ухааны чиглэлээр бичсэн бүтээлүүдээрээ алдартай бөгөөд шинжлэх ухааны аргын сонгодог үзэл баримтлалыг шүүмжилж байсан бөгөөд нээлттэй нийгэм цэцэглэн хөгжих боломжийг бүрдүүлэх ардчилал, нийгмийн шүүмжлэлийн зарчмуудыг тууштай хамгаалж дагаж мөрдөхийг санал болгосон юм. Карл Поппер бол шүүмжлэлийн рационализмын философийн үзэл баримтлалыг үндэслэгч юм. Тэрээр өөрийн байр сууриа дараах байдлаар тайлбарлаж байв: -“'''''Би буруу байж магадгүй, Таны зөв байж ч магадгүй; хоёр талаасаа бага ч болов хүчин чармайлт гаргая, тэгвэл бид үнэнд ойртож магадгүй'''''". 1918 онд тэрээр [[Венийн Их сургууль|Венийн их сургуульд]] элсэн орж, математик, онолын физикийн чиглэлээр суралцаж, бие даан гүн ухааны сонирхлоо хадгалсаар байв. Эх нь залуу Попперт хөгжимд дуртай болгосон байна. 1920-1922 онд Поппер хөгжимчин болох талаар ихэд бодож А.Шонбергийн “Хувийн концертын нийгэмлэг”-т элсэж, Венийн консерваторид нэг жил суралцсан боловч өөрийхөө хөгжмийн чадварт эргэлзэж, хөгжим судлахаа больсон ч хөгжмийн сонирхлоо бүрэн орхиогүй ажээ. [[Зигмунд Фройд]], [[Альберт Эйнштейн]]<nowiki/>ий бүтээлүүдийг судалсны дараа Поппер тэдний сургаал нь жишээлбэл А.Эйнштейний [[харьцангуйн онол]] зэрэг хүлээн зөвшөөрөгдсөн шинжлэх ухааны онолуудаас юугаараа ялгаатай болохыг сонирхож эхэлсэн байна. 1925 онд Поппер Их сургуулиа төгсөөд Жозефина Анна Хеннингертэй гэрлэж, гимнази, ахлах сургуульд математик, байгалийн ухааны хичээл зааж байжээ. 1928 онд Поппер танин мэдэхүйн сэтгэл судлалын арга зүйд философийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. == Шинэ Зеланд == Австри улсад нацизм дэлгэрэхийн хэрээр антисемитизм ч өссөн. Поппер еврей гарал үүсэлтэй тул улс орноо орхихоор шийджээ. Тэрээр [[Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландын]] нэгэн их сургуулийн багшийн сул орон тоо байгааг олж мэдээд 1937 оны эхээр цагаачилжээ. 1937-1945 онд Поппер Шинэ Зеландын Кентербери-гийн их сургуульд философийн багшаар ажилласан юм. == Их Британи == Поппер 1945 онд Их Британийн иргэншил авч, 1946 оны 1-р сард [[Лондон]] руу нүүсэн байна. Тэрээр 1946 оноос 1970-аад оны дунд үе хүртэл [[Лондонгийн эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургууль|Лондонгийн Эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуулийн]] ([[Англи хэл|англи]]. ''The London School of Economics and Political Science'', LSE) Философи, логик, шинжлэх ухааны аргын факультетийн декан, логикийн профессороор ажиллаж байжээ. 1964 онд тэрээр "Загалмайтан баатар" цол хүртсэн. 1976 онд Поппер [[Лондонгийн Хааны нийгэмлэг|Лондонгийн Хааны нийгэмлэгийн]] гишүүн болж, 1982 онд Хүндэт хамтрагч ([[Англи хэл|англи]]. ''Order of the Companions of Honour'') одонгоор шагнагджээ. Тэрээр мөн Алексис Токвиллийн шагнал (1984), [[Киотогийн шагнал]] (1992) хүртжээ. Карл Поппер 1994 оны 9-р сарын 17-нд Лондон хотын Кройдон [[Бороу|бороуд]] таалал төгссөн байна. [[Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн]] 8c3lla6lv5x757gihb9rbuvk5uajqs5 0 137759 872703 871933 2026-10-06T17:04:02Z CommonsDelinker 211 Safavid_Flag.svg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 872703 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ираны эзэнт гүрэн (1501–1736)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|fa|ممالک محروسه ایران}}<br/>''Мамалек-е Махрусе-йе Иран'' | conventional_long_name = Сефевийн эзэнт гүрэн | common_name = Сефевийн эзэнт | era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. -->Орчин үеийн эхэн үе | status = [[Эзэнт гүрэн]] | status_text = <!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --> | empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> | government_type = [[Хаант засаг]]||<!-- Rise and fall, events, years and dates -->|<!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| | year_start = 1501 | year_end = 1736| | year_exile_start = <!-- (If dealing with exiled government - status="Exile") --> | year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) -->| | event_start = <!-- Default: "Established" --> | date_start = 12 сарын 22,<ref>{{cite journal|last1=Гереглоу|first1=Киумарс|title=Chronicling a Dynasty on the Make: New Light on the Early Ṣafavids in Ḥayātī Tabrīzī's ''Tārīkh'' (961/1554)|journal=[[Америкийн Дорно дахины нийгэмлэгийн сэтгүүл]]|date=2017|volume=137|issue=4|page=827|url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8ZW33DF|doi=10.7817/jameroriesoci.137.4.0805|via=[[Колумбийн их сургуулийн номын сан]]|quote=Шах Исмаилийг хаан ширээнд залах ёслол [[:az:Şərur döyüşü|Шарурын тулалдааны]] дараахан буюу 1501 оны 12-р сарын 22-нд/1 Жумада II 907-нд Табриз хотод болов.|doi-access=free}}</ref> | event_end = <!-- Default: "Disestablished" --> | date_end = 3 сарын 8,| | event1 = [[Хотакууд|Хотакын]] дайралт | date_event1 = 1722 | event2 = [[Надир шах]]ын дор дахин байлдан дагуулалт | date_event2 = 1726–1729 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | | event_pre = [[Сефи ад-дин Ардебили]] [[Сефевие]]г байгуулсан | date_pre = 1301 | event_post = [[Надир шах]] хаан ширээнд суув | date_post = 3 сарын 8, 1736<ref>Элтон Л. Даниел, ''Ираны түүх'' (Greenwood Press, 2001) p. 95</ref>||<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> | p1 = Ак-Коюнлу | p2 = Афрасияб | p3 = Төмөрийн улс | p4 = Михрабанидууд | p5 = Ширваншах | p6 = Каркия улс | p7 = Марашичууд | p8 = Бадуспанидууд | s1 = Афшарын Иран | flag_s1 = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg | border_s1 = yes | flag_s2 = Black flag.svg | s2 = Хотакууд | s3 = Оросын эзэнт гүрэн | flag_s3 = Flag_of_Russia.svg | s4 = Османы эзэнт гүрэн | flag_s4 = Flag_of_the_Ottoman_Empire_(1844–1922).svg | image_flag = | flag_type_article = Ираны төрийн далбаа#Сефевийн улс | flag_type = Далбаа (1576–1732)<ref>"...&nbsp;Арслан ба нарны одон буюу 17-р зуунаас хойш Сефевийн төрийн далбаан дээр Али болон нарны арслан Шиит шашны алдар сууг илэрхийлдэг зураг", Михаил Борисович Пиотровский, Ж. М. Рожерс, Сомерсет Хаус дахь Эрмитажийн өрөөнүүд, Куртргийн урлагийн дээд сургууль, ''Heaven on earth: Art from Islamic Lands: Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection'', Престел, 2004, х. 178.</ref> | image_coat = | symbol_type_article = Арслан ба нар | symbol_type = Сүлд<ref>{{cite book|last=Фласкеруд|first=Ингвильд|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&pg=PA182|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-4907-7|pages=182–3}}</ref>| | image_map = Map of Safavid Iran (1501–1736).svg | image_map_size = | image_map_caption = Сефевийн Ираны газрын зураг | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_caption = | | capital = {{plainlist| * [[Табриз]] <small>(1501–1555)</small> * [[Казвин]] <small>(1555–1598)</small> * [[Исфахан]] <small>(1598–1736)</small> }} | capital_exile = <!-- If status="Exile" -->| | national_motto = | national_anthem = | common_languages = {{plainlist| * [[Перс хэл]]{{efn|Албан ёсны хэл,{{sfn|Roemer|1986|p=189}} зоос,<ref name="MatheeIranica">Руди Матти, "[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Сефевүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901053617/https://iranicaonline.org/articles/safavids |date=2022-09-01 }}" in ''Encyclopædia Iranica'', татсан огноо: 2025-04-03. "Перс хэл дээр анхаарлаа хандуулж байгаа нь теологийн бүтээлүүд бас перс хэл дээр зохиогдож эхэлсэн бөгөөд зоосон дээр араб бадгийг Перс бадгаар сольсноор бас харагдаж байна." "Тэдний дор бий болсон улс төрийн тогтолцоо нь улс төр, шашны хил хязгаарыг давхцуулж, үндсэн хэл болох перс хэлтэй байсан бөгөөд энэ нь утга зохиолын хэл болж, тэр ч байтугай араб хэлийг теологийн ярианы хэрэгсэл болгон орлож эхэлсэн.".</ref><ref>Рональд В Ферриер, ''The Arts of Persia''. Йелийн их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 9.</ref> иргэний удирдлага,<ref name="Perry">Жон Р Перри, "Turkic-Iranian contacts", ''Encyclopædia Iranica'', 1 сарын 24, 2006: "...&nbsp;дээд утга зохиол, иргэний удирдлагын бичгийн перс хэл статус, агуулгын хувьд бараг өөрчлөгдөөгүй хэвээр байв".</ref> шүүх (Исфахан нийслэл болсноос хойш),<ref name="Cyril Glassé 2003, pg 392"/> утга зохиол,<ref name="MatheeIranica" /><ref name="Perry"/><ref>Арнольд Ж. Тойнби, ''A Study of History'', V, х. 514–515. Ишлэл: "Могол, Сефев, Османы дэглэмийн оргил үед шинэ перс хэлийг энэ асар том орон даяар эрх баригч хүчин ''хүн төрөлхтний уран зохиолын хэл'' болгон ивээн тэтгэж, харин Сефев болон Моголын хилийн хүрээнд орших өөрийн хаант улсынхаа гуравны хоёрт албан ёсны хэл болгон ашиглаж байжээ"</ref> теологийн яриа,<ref name="MatheeIranica"/> дипломат захидал харилцаа, түүх судлал,<ref name="mazzaoui" /> шүүхэд суурилсан шашны албан тушаал,<ref>Руда Журди Абисааб. "Iran and Pre-Independence Lebanon" in Houchang Esfandiar Chehabi, ''Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years'', IB Tauris 2006, х. 76: "Араб хэл нь шашны сургаалыг илэрхийлэх хэрэгсэл хэвээр байгаа хэдий ч яг Сефевийн үед хадисын ээдрээ, сургаалийн бүх төрлийн бүтээлүүдийг Перс хэл рүү орчуулж байжээ. Шүүхэд суурилсан шашны албан тушаалд үйл ажиллагаа явуулдаг Амили (Шийтийн шашны Ливаны эрдэмтэд) Перс хэлийг эзэмшихээс өөр аргагүй болсон; шавь нар нь зааварчилгаагаа перс хэл рүү орчуулсан. Персжилт нь шийтийн "үндсэн" итгэл үнэмшлийг түгээн дэлгэрүүлэхтэй зэрэгцэн явав."</ref> яруу найраг<ref>{{cite encyclopedia|title=ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ: His poetry|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|first1=Рожер М.|last1=Сэйвори|first2=Ахмет Т.|last2=Карамустафа|year=2012|url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#ii}}</ref>}} * [[Азербайжан хэл]]{{efn|Шүүх,<ref>{{cite journal|last1=Флоор|first1=Виллем|last2=Жавади|first2=Хасан|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|date=2013|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516|s2cid=161700244}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ованнисян|first1=Ричард Ж.|last2=Сабаг|first2=Жоржес|author-link1=Ричард Г. Ованнисян|title=The Persian Presence in the Islamic World|url=https://archive.org/details/persianpresencei0000unse|date=1998|publisher=Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл|location=Кембриж|isbn=978-0521591850|page=[https://archive.org/details/persianpresencei0000unse/page/240 240]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Эксворти|first1=Майкл|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0857721938|page=33}}</ref> шашны зүтгэлтнүүд, цэргийнхэн,<ref name="mazzaoui" />{{sfn|Savory|2007|p=213|loc=qizilbash Сафавигийн шахуудын адилаар шүүх дээр турк хэлний азери хувилбараар ярьдаг байсан; Перс хэлийг мэддэггүй байсан нь өмнөх үеийн цэвэр сонгодог жишгээс буурахад нөлөөлсөн байж магадгүй юм.}}<ref name="cambridgesafa" /><ref>{{Cite book|last=Прайс|first=Массуме|year=2005|title=Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-993-5|url=https://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&pg=PA66|page=66|quote=Шах уугуул түрэг хэлтэн байсан бөгөөд азербайжан хэлээр шүлэг бичдэг байжээ.}}</ref> эх хэл,<ref name="mazzaoui" /> яруу найраг.<ref name="mazzaoui" />}} *[[Гүрж хэл]] *[[Черкес хэл]] *[[Армени хэл]]{{efn|Шүүх.<ref>{{harvnb|Blow|2009|pp=165–166}}. "Гүрж, Черкес, Армени хэлээр ч бас [шүүхэд] ярьдаг байсан, учир нь эдгээр нь гуламуудын олонх, түүнчлэн гаремын эмэгтэйчүүдийн нэлээд хэсгийн эх хэл байсан. Фигероа Аббас гүрж хэлээр ярьж байсныг сонссон бөгөөд тэр үүнийг Гүрж гулам, татвар эмс нараасаа олж авсан нь эргэлзээгүй."</ref>}} }} | religion = [[Шийт Ислам]] (төрийн шашин)<ref>''The New Encyclopedia of Islam'', Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.</ref>{{efn|Салбар: [[Арван хоёртны шиизм|Арван хоёртон]]<br />[[Фикх|Хууль зүйн]] сургууль: [[Жафари сургууль|Жафари]]}}<br />[[Суннит Ислам]]<br />[[Зороастризм]]<br />[[Христийн шашин]]<br />[[Иудаизм]]<br /> | currency = Туман, [[Аббаси]] (''[[Гүрж абази|Абазиг]]'' оруулан), Шахи<ref>Ферриер, РВ, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire'', х. ix.</ref> * 1 Туман = 50 Аббаси * 1 Туман = 50 Франц ливр * 1 Туман = £3 6s 8d||<!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> | leader1 = [[I Исмаил]] <small>(анхны)</small> | leader2 = [[III Аббас]] <small>(сүүлчийн)</small> | year_leader1 = 1501–1524 | year_leader2 = 1732–1736 | title_leader = [[Ираны хаадын жагсаалт|Шаханшах]] | title_deputy = [[Сафавигийн их вазируудын жагсаалт|Их вазир]] | deputy1 = [[Амир Закария]] <small>(first)</small> | year_deputy1 = 1501–1507 | deputy2 = [[Надир Шах|Надер Коли Бег]] <small>(last)</small> | year_deputy2 = 1729–1736 | legislature = [[Төрийн Зөвлөл]]||<!-- Area and population of a given year --> | stat_year1 = 1630<ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Банг|first1=Питер Фибигер|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Бэйли|first2=Ц. А.|last3=Шайдел|first3=Уолтер|year=2020|publisher=Оксфордын их сургуулийн хэвлэл|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 2,900,000 | stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1650<ref>Блэйк, Стивен П., ed. (2013), "Safavid, Mughal, and Ottoman Empires", Time in Early Modern Islam: Calendar, Ceremony, and Chronology in the Safavid, Mughal and Ottoman Empires, Кембриж: Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл, х. 21–47, {{doi|10.1017/CBO9781139343305.004}}, {{ISBN|978-1-107-03023-7}}, татаж авсан: 2021-11-10</ref> | stat_area5 = | stat_pop5 =8 саяас 10 сая хүртэл | footnotes = }} '''Ираны Хамгаалагдсан Гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|ممالک محروسهٔ ایران}}, ''Мамалек-е Махрусе-йе Иран''}} буюу '''Сефевийн Иран''', '''Сефевийн Перс'''{{efn|({{IPAc-en|ˈ|s|æ|f|ə|v|ɪ|d|,_|ˈ|s|ɑː|-}})}} эсвэл '''Сефевийн эзэнт гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|شاهنشاهی صفوی}}, {{transliteration|fa|Šāhanšāhi-ye Safavi}}}} нь [[Иран]]ы хамгийн том, хамгийн удаан оршсон эзэнт гүрний нэг байсан юм. 1501-1736 он хүртэл [[Сефевийн династи]] захирч байжээ.<ref>[[Хелен Чапин Мец]], ed., ''Iran, a Country study''. 1989. Мичиганы их сургууль, х. 313.</ref><ref>Эмори С. Богл. ''Islam: Origin and Belief''. Техасын их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 145.</ref><ref>Стэнфорд Жэй Шоу. History of the Ottoman Empire. Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл. 1977, х. 77.</ref><ref>Эндрю Ж. Ньюман, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (2006).{{page needed|date=March 2024}}</ref> Сефевийн улсыг ихэвчлэн [[Ираны түүх|орчин үеийн Ираны түүхийн]] эхлэл,<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia|author-last=Матти|author-first=Руди|author-link=Руди Матти|title=Safavid Dynasty|url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=[[Колумбын их сургууль]]|location=[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]|date=2017|orig-year=2008|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_509|doi-access=free|issn=2330-4804|access-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525211301/https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|archive-date=25 May 2022|url-status=live}}</ref> мөн [[дарьны эзэнт гүрэн|дарьны эзэнт гүрний]] нэг гэж тооцогддог.{{sfn|Streusand|2011|p=135}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} {{Clear}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Персийн хаант улс]] [[Ангилал:1501 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сефевийн улс| ]] [[Ангилал:1736 онд татан буугдсан]] tuoxkloxmurtimxesybuejoznvbhepu 0 145435 872767 868620 2026-10-07T11:47:08Z Egzs 88168 бидон Д.Ганбат 872767 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 2021 | next_election = | next_year = ''2033'' | election_date = 2027 оны 6 сард | image1 = | nominee1 = | party1 = Монгол Ардын Нам | popular_vote1 = | percentage1 = | image2 = | nominee2 = | party2 = Ардчилсан Нам (Монгол) | popular_vote2 = | percentage2 = | image3 = | nominee3 = | party3 = ХҮН нам | popular_vote3 = | percentage3 = | image4 = | nominee4 = | party4 = Иргэний Зориг Ногоон Нам | popular_vote4 = | percentage4 = | image5 = | nominee5 = | party5 = Үндэсний Эвсэл (Монгол) | popular_vote5 = | percentage5 = | map_image = | map_caption = | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | before_party = Монгол Ардын Нам | after_election = | after_party = }} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2027 оны ээлжит сонгууль''' 2027 оны 06 дугаар сарын эхний хагасын аль нэг ажлын өдөр зохион байгуулагдана.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891958781 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Энэ нь [[Монгол Улс]] 1992 онд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиа]] шинэчлэн баталснаас хойш 9 дэх удаагийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгууль болох юм. ==Сонгуулийн тогтолцоо== Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо оршин суусан Монгол Улсын уугуул иргэнийг [[хоёр шатны тогтолцоо|хоёр шаттай]] сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар нэг удаа сонгоно. [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудал бүхий нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлэх боломжтой бөгөөд сонгуульд Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. Анхан шатны сонгуулиас сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал (50%+1) авсан нэр дэвшигчийг сонгогдсонд тооцох ба хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн дунд дахин санал хураалт явуулна. Хоёр дахь санал хураалтаар аль ч нэр дэвшигч олонхийн санал авахгүй тохиолдолд дахин сонгууль явуулна.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ==Нэр дэвшигч== Улсын Их Хурлын [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|9 дэх удаагийн сонгуульд]] суудал авсан [[Монгол Ардын Нам]], [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]], [[ХҮН нам]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] болон [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний эвсэл]] энэ сонгуульд дангаараа эсвэл хамтран нэр дэвшүүлэх боломжтой байна. ===Монгол Ардын Нам=== ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim">{{Cite web |author=Ч.Гангэрэл |date=2026-03-09 |title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бүгд "харанхуй" орно |url=https://itoim.mn/a/2026/03/09/analyze/pba |access-date=2026-03-12 |website=itoim.mn |language=mn}}</ref>'' *[[Гомбожавын Занданшатар]], 2025 оноос [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], 2019-2024 онд Улсын Их Хурлын дарга. *[[Янгугийн Содбаатар]], 2024 оноос Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. *[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]. *[[Сандагийн Бямбацогт]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2021-2025 онд [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. ===Ардчилсан Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! colspan="3" style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Намын дотоод сунгаанд оролцохоо мэдэгдсэн нэр дэвшигчид'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Лувсаннямын Гантөмөр|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Лувсаннямын Гантөмөр</small></span>]] ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Норовын Алтанхуяг|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Норовын Алтанхуяг</small></span>]] ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" |[[Дашдондогийн Ганбат|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Дашдондогийн Ганбат</small></span>]] |- |[[File:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|90px]] |[[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|90px]] |[[File:Dashdondogiin Ganbat in 2026.jpg|90px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004–2016, 2024 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]<br>{{small|(2024–2025)}}<br>Ардчилсан Намын дарга<br>{{small|(2023–2025)}} |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(1996–2000, 2008–2016, 2020 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]<br>{{small|(2012–2014)}}<br>Ардчилсан Намын дарга<br>{{small|(2008–2014)}} |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2012–2016, 2020 оноос)}}<br>Ардчилсан Намын тэргүүн дэд дарга<br>{{small|(2021 оноос)}} |- |} =====Л.Гантөмөр===== [[Лувсаннямын Гантөмөр]] нь Улсын Их Хурлын гишүүнээр 2004-2016 онд сонгогдон ажилласан бөгөөд 2024 онд мөн сонгогдон ажиллаж байна. 2023-2025 онд Ардчилсан намын даргаар, 2024-2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]] ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/338/ | title=Танилцуулга, Лувсаннямын ГАНТӨМӨР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ''Өдрийн сонин''-д 2026 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдөр нийтлэгдсэн ярилцлагадаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг тодруулах намын дотоод сунгаанд оролцоно гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Т.Дарханхөвсгөл | date=2026-02-25 | title=Л.Гантөмөр: Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийг тодруулах намынхаа дотоод сунгаанд оролцоно | newspaper=Өдрийн сонин | issue=034 #7886 | pages=1, 5}}</ref> =====Н.Алтанхуяг===== [[Норовын Алтанхуяг]] 2012-2014 онд [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]], 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайдын]] албыг хашсан. Улсын Их Хуралд өмнө нь 4 удаа сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдон ажиллаж байна. 2008-2014 онд Ардчилсан намын даргаар ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/128/ | title=Танилцуулга, Норовын АЛТАНХУЯГ | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намаас нэр дэвшигчийг тодруулах сунгаанд оролцоно гэдгээ 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр өөрийн сошиал хуудсаараа дамжуулан нийтэд мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/3ltf | title=О.Алтангэрэл: Н.Алтанхуяг Ерөнхийлөгчийн сонгуульд АН-аас нэр дэвших магадлалтай учир түүнийг цагаатгасан шийдвэрийг үл зөвшөөрч байна | date=2026-03-05 | author=А.Ням-Өлзий | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ===== Д.Ганбат ===== [[Дашдондогийн Ганбат]] нь Улсын Их Хурлын гишүүнээр 2012-2016 онд сонгогдон анх ажилласан бөгөөд 2020 оноос хойш мөн уг албыг хашиж байна. Тэрбээр 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намаас нэр дэвших хүсэлтэй байгааг 2026 оны 09 дүгээр сарын 1-ний өдөр мэдэгдсэн. Ардчилсан намын "Ардчилсан сэргэлт холбоо"-ноос түүнийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх нь зүйтэй гэдэг шийдвэр өмнө нь гаргасан.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-09-21 |title=Д.Ганбат: Ардчилсан сэргэлт холбооноос намайг Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх нь зүйтэй гэж шийдсэн |url=https://ikon.mn/n/3qh0 |access-date=2026-10-07 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim" /> *[[Сангажавын Баярцогт]], 2008–2012 онд [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]], 2014–2016 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын дэд дарга, 2016 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. *[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]], 2008–2016 он, 2024 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн, 2012–2014 онд [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]]. *[[Сайнхүүгийн Ганбаатар]], 2012–2016 он, 2020 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн. ===ХҮН нам=== [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлэгт орохдоо тус намаас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх нэр дэвшигчийг [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 оны сонгуульд]] [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв Хүн Электорат Эвслээс]] тодруулж байсантай адил зарчмаар буюу олон нийтийн санал асуулгаар тодруулах аян явуулна гэж мэдэгдсэн.<ref name=NTV>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=kCVWzG9kyPM | date= 2026-01-28 | title= ЗОЧИН / Шадар сайд Т.Доржханд / ЛХАГВЫН ТОЙМ №76 | author=Г.Лхагвадорж | publisher=NTV | via=YouTube | access-date=2026-03-15}}</ref> ===Иргэний Зориг Ногоон Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Нэр дэвшихээ илэрхийлсэн'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};"|[[Батын Батбаатар|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Батын Батбаатар</small></span>]] ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};"|[[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ</small></span>]] |- |[[File:Minister of Environment and Climate Change Batyn Batbaatar in January 2026.png|114x114px]] |[[Файл:Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ.jpg|111x111px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004–2008, 2024 оноос)}}<br>[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]]<br>{{small|(2025–2026)}}<br>[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга<br>{{small|(2023 оноос)}} |[[Философич]],<br>Олон нийтийн сэхээтэн,<br>Лектор |} ===== Б.Батбаатар ===== [[Батын Батбаатар]] нь 2004-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдсон. 2023 оноос [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] даргаар, 2025 оноос [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын Засгийн газарт]] [[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайдаар]] ажиллаж байна.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/317/ | title=Танилцуулга, Батын БАТБААТАР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Тэрээр намынхаа 26 жилийн ойн арга хэмжээний хуралд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихэд бэлэн гэдгээ зарласан боловч тус намын зарим гишүүд өөр газар намын онц их хурлаа зарлан хуралдуулж, түүнийг намаас хөөж, оронд нь Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Батболдыг сонгосон байна.<ref>{{cite web | author=А.Ням-Өлзий | date=2026-03-10 |title=ИЗНН-ын дарга Б.Батбаатар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээ мэдэгдсэн бол намын гишүүд нь түүнийг огцруулж, УИХ-ын гишүүн Р.Батболдыг намын даргаар сонгов | url=https://ikon.mn/n/3lwd | access-date=2026-03-12 | website=ikon.mn}}</ref> Гэвч 2026 оны 6-р сард Дээд шүүх Р.Батболдыг намын даргаар бүртгээгүй ба Б.Батбаатар намын дарга хэвээр үлдсэн. ===== С.Молор-Эрдэнэ ===== [[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ]] нь [[философич]], олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор. Тэрбээр "Молор-Эрдэнэ Философийн Академи"-ийг үүсгэн байгуулан захирлаар ажиллаж байгаа ба 2024 онд ИЗНН-аас УИХ-д Хан-Уул дүүргээс нэр дэвшсэн.<ref>{{Cite web |title=Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ - Иргэний зориг ногоон нам |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/6239/m |access-date=2026-09-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 2026 оны 8 дугаар сард С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ олон нийтэд мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2026-08-18 |title=Философич С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/100073 |access-date=2026-09-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Гэвч тун удалгүй 2026 оны 9-р сард, С.Молор-Эрдэнийг Үндэсний эв нэгдлийг бусниулах зүйл ангиар [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] буруутгаж, одоогоор мөрдөн шалгаж байна. 9 сарын 3-нд түүнийг 1 сарын хугацаатайгаар хорих шийдвэрийг Дүүргийн эрүү, иргэний анхан шатны шүүхээс гаргасан. С.Молор-Эрдэнийг цагдан хорих болсон шалтгаан нь, нэг талаас түүний жилийн өмнө "Томокогийн найз" нэртэй подкастад орох үеэрээ [[Монголын түүх]], [[Чингис хаан|Чингис хааны]] тухай ярьсан агуулгатай холбоотой байв. Нөгөө талаас, зарим хэвлэл мэдээллийн сэтгүүл ИЗНН-аас ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөхөө зарласан явдал гэж сэжиглэсэн.<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ерөнхийлөгчид намаас нь дэвшихээ мэдэгдсэн С.Молор-Эрдэнийг 1 сар цагдан хорихоор болоход ИЗНН дуугарсангүй |url=https://eguur.mn/691839/ |access-date=2026-09-06 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> == Нэр дэвшихээс татгалзсан хүмүүс == Дараах хүмүүс 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийлсэн: *'''[[Тогмидын Доржханд]]''', [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга, 2020 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн, 2024 оноос [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. Тэрээр ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлгийн 2026 оны 01 дүгээр сарын 28-ны дугаарт оролцох үедээ намын даргын хувьд 2028 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд намаа удирдаж оролцох тул Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref name=NTV /> *'''[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]''', 2018 оноос Уур амьсгалын ногоон сан ([[Green Climate Fund]])-гийн Гадаад харилцааны захирал. Түүнийг урьд нь лидер нь байсан [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх хүсэлтийг тус намын дарга Б.Батбаатар хоёр ч удаа тавьсан, эцсийн хариу авахаар хүлээж байгаа талаар хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа илэрхийлж байв.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Б.Батбаатар: С.Оюун даргад “ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчид өрсөлдөөч“ гэсэн саналыг хоёр ч удаа тавиад, эцсийн хариугаа хүлээж байна. | url=https://ubn.mn/p/93796 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> С.Оюун өөрөө Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй, харин эмэгтэй нэр дэвшигчийг дэмжинэ гэдгээ [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] 2026 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдөр болсон хуралд оролцох үедээ сэтгүүлчийн асуултад хариулах байдлаар мэдэгдсэн юм.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-06 | title=С.Оюун Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийллээ. | url=https://ubn.mn/p/938416 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-06 | title=С.Оюун: Би Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй | url=https://ikon.mn/n/3laa | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''', 2021 оноос [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 11-ний өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөхдөө Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх бодолгүй, Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүний үүрэгт ажлаа сайн хийхэд анхаарч байна гэдгээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-11 | title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших бодол байхгүй. УИХ-ын болон Засгийн газрын гишүүний ажлаа сайн хийхийг хичээнэ | url=https://ikon.mn/n/3le9 | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Зандаахүүгийн Энхболд]]''', 2012-2016 онд Улсын Их Хурлын дарга, 2015-2016 онд Ардчилсан намын дарга. ''Өдрийн сонин''-ы 2026 оны 02 дугаар сарын 16-ны дугаарт нийтлэгдсэн ярилцлагадаа тэрээр 2027, 2028 оны сонгуульд өрсөлдөхгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Э.Мөнхтүвшин | date=2026-02-16 | title=З.Энхболд: Монголын ард түмэн Ерөнхийлөгчөө сонгодог шиг АН даргаа сонгодог байсан дүрмийг өөрчилсөн нь буруу | newspaper=Өдрийн сонин | issue=031 #7882 | pages=1, 2, 5 }}</ref> *'''[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]''', 2012-2016 онд [[Улаанбаатар хотын захирагч|Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч]], [[Монгол Улсын баатар цол|Монгол Улсын баатар]] (2009). Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөх үедээ сонгуульд өрсөлдөх бол [[Улаанбаатар]] хотын даргад л өрсөлдөнө гэж мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Э.Бат-Үүл: Би нэр дэвшвэл Хотын даргадаа л нэр дэвшинэ. | url=https://ubn.mn/p/94927 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]''', 1999-2000 онд [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], 1996-2000, 2004-2016 онд Улсын Их Хурлын гишүүн. ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлгийн 2026 оны 4 дүгээр сарын 22-ны дугаарт оролцох үедээ ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх бодолгүй байгаагаа хэлсэн.<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=QmJdQhkV-YQ | date= 2026-04-22 | title= ЗОЧИН / Ерөнхий сайд асан Р.Амаржаргал / ЛХАГВЫН ТОЙМ №84 | author=Г.Лхагвадорж | publisher=NTV | via=YouTube | access-date=2026-04-27}}</ref> ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] j97o1ecu0iqb66nvm5071byli83luqx 0 148606 872696 872645 2026-10-06T14:06:09Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872696 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} {{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}} '''Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг == Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> * '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү.<ref name="jambal" /> * '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед Лхас руу одож байсан. * '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан.<ref name="shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> * '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж. * '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг.<ref name="ethno">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> * '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү. * '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). Шадар ван Чингүнжавын бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэсэн. Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан. * '''[[Бандийн Сандавдорж]] ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа "Зудын хуурамч данс"-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч.<ref name="boch">Ч.Бат-Очир, "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref> * '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь Улиастайн манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*.<ref name="bazar">Википедиа. "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал".</ref> * '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*. * '''[[Цэдэвсодном ван]]''' (Цэдэнсоном ван) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, Ялгуусан хутагт Лувсанданзан нартай эв санаа нэгдэн, Хаант Оросоос тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй. * '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Богд хаанаас үе улиран "Цогтой засаг" цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлснээр түүний засаглал дуусгавар болсон.<ref name="archive_114">ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> === Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд === # '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:<ref>《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref><ref>"理藩院满文档案" (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> #: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.<ref>Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} == Ашигласан материал == * Позднеев А. М. ''"Монголия и монголы"'', Т.2, 1892. * Ш.Нацагдорж. ''"Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав"'', Улаанбаатар, 1958. * Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'', Улаанбаатар, 2011 === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. === Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "Алтан ургийн хамгаалалт" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. === "Алтан ургийн хамгаалалт" ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) === Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх" (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд "Алтан ургийн хамгаалалт" хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө "Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан" хэмээн мэдүүлсэн байна. Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд "Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов" хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> == '''"Алтан ургийн хамгаалалт"''' == Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> * '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан. * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> ===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан ===== Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''"Засаг тайж Бандийн хошуу"''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.<ref name="ХотгойдТүүх">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> '''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах "Алтан ургийн хамгаалалт"'''<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]]<ref name="БазарвааньВики2">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"].</ref> * Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг "Чингүнжавын сүрд автсан" хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] * Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]]] Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''. == '''Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол''' == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> === 3. 1757 оны "Авралын айлтгал" дахь нэршлийн нууц === Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах "Хамтарсан авралын айлтгал"-ыг өргөхөд "Засаг тайж Банди" гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой: * Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон "Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж" гэж бүртгэдэг байв.<ref>''"理藩院满文档案"'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> * Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх "Банди" хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.<ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Б.Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] bhx0kfsdtijozdnc148i49ggeqhvqk5 872697 872696 2026-10-06T14:30:00Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872697 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} {{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}} '''Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг == Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> * '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү.<ref name="jambal" /> * '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед Лхас руу одож байсан. * '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан.<ref name="shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> * '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж. * '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг.<ref name="ethno">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> * '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү. * '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). Шадар ван Чингүнжавын бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэсэн. Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан. * '''[[Бандийн Сандавдорж]] ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа "Зудын хуурамч данс"-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч.<ref name="boch">Ч.Бат-Очир, "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref> * '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь Улиастайн манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*.<ref name="bazar">Википедиа. "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал".</ref> * '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*. * '''[[Цэдэвсодном ван]]''' (Цэдэнсоном ван) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, Ялгуусан хутагт Лувсанданзан нартай эв санаа нэгдэн, Хаант Оросоос тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй. * '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Богд хаанаас үе улиран "Цогтой засаг" цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлснээр түүний засаглал дуусгавар болсон.<ref name="archive_114">ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> === Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд === # '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:<ref>《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref><ref>"理藩院满文档案" (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> #: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.<ref>Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} == Ашигласан материал == * Позднеев А. М. ''"Монголия и монголы"'', Т.2, 1892. * Ш.Нацагдорж. ''"Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав"'', Улаанбаатар, 1958. * Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'', Улаанбаатар, 2011 === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. ==== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ==== Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн '''"Төрийн эсрэг тэрслэх"''' (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед '''Банди''' ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь '''"Жи мо'''" (籍没 - '''Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах''') ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "'''Алтан ургийн хамгаалалт'''" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн '''Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд,''' '''1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр''' асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' '''Шадар ван Чингүүнжав'''ын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> == '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Б.Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] otmuo416k57irgbiobhmym3xo5uq4dq 872698 872697 2026-10-06T15:03:20Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872698 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} {{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}} '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> === Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд === # '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:<ref>《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref><ref>"理藩院满文档案" (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> #: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.<ref>Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} == Ашигласан материал == * Позднеев А. М. ''"Монголия и монголы"'', Т.2, 1892. * Ш.Нацагдорж. ''"Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав"'', Улаанбаатар, 1958. * Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'', Улаанбаатар, 2011 === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. ==== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ==== Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн '''"Төрийн эсрэг тэрслэх"''' (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед '''Банди''' ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь '''"Жи мо'''" (籍没 - '''Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах''') ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "'''Алтан ургийн хамгаалалт'''" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн '''Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд,''' '''1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр''' асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' '''Шадар ван Чингүүнжав'''ын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> == '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Б.Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''"Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ. * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. ---- Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Түүхэн дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] baainjjat714fk8gndklrjeddu17bb1 872699 872698 2026-10-06T15:19:48Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872699 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} {{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}} '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> === Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд === # '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:<ref>《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref><ref>"理藩院满文档案" (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> #: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.<ref>Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} == Ашигласан материал == * Позднеев А. М. ''"Монголия и монголы"'', Т.2, 1892. * Ш.Нацагдорж. ''"Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав"'', Улаанбаатар, 1958. * Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'', Улаанбаатар, 2011 === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. ==== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ==== Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн '''"Төрийн эсрэг тэрслэх"''' (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед '''Банди''' ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь '''"Жи мо'''" (籍没 - '''Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах''') ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "'''Алтан ургийн хамгаалалт'''" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн '''Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд,''' '''1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр''' асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' '''Шадар ван Чингүүнжав'''ын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> == '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Б.Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''"Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ. * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. ---- Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Түүхэн дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] tv0owwlvq7ait9y4nrratfkd9z52p8g 872700 872699 2026-10-06T15:21:34Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872700 wikitext text/x-wiki [[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]] {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} {{Түүхэн захиргааны нэгж|нэр=Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу|гарал=[[Засагт хан аймаг]]|төрөл=Хошуу|байгуулагдсан=1709|татан буугдсан=1924|өнөөгийн нутаг=[[Завхан аймаг]] ([[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]])}} '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе). * '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе). * '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Алтан ургийн хэлхээ Засагтхан]]'''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> === Сурвалж бичгийн тэмдэглэлүүд === # '''Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив:''' Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:<ref>《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref><ref>"理藩院满文档案" (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.</ref> #: ''“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав оргон зугтах замдаа Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн тул тэднийг Чингүнжавын сүрд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.<ref>Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} == Ашигласан материал == * Позднеев А. М. ''"Монголия и монголы"'', Т.2, 1892. * Ш.Нацагдорж. ''"Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав"'', Улаанбаатар, 1958. * Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'', Улаанбаатар, 2011 === Эх сурвалж === <references /> * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. * '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар): : <blockquote>“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ==== * '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:<ref name="Junjichu">《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.</ref> : <blockquote>“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ. * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> : <blockquote>"...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов..."</blockquote> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. ==== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ==== Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө "Да Чин Lү Ли" (大清律例) хуулийн '''"Төрийн эсрэг тэрслэх"''' (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.</ref> Энэхүү эгзэгтэй үед '''Банди''' ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь '''"Жи мо'''" (籍没 - '''Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах''') ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, "'''Алтан ургийн хамгаалалт'''" тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн '''Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд,''' '''1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр''' асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг. Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref><ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар "Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал"-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, "Засаг тайж Бандийн Сандавдорж" хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.<ref>Ч.Бат-Очир, ''"Хотгойдын түүхэн товчоон"'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.</ref><ref>ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.</ref> == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168" /> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == түүхэн давхцал == Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' '''Шадар ван Чингүүнжав'''ын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> * '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [<nowiki/>[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2] '''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв<ref name=":2" /> == '''Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь''' == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2" /> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Б.Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''"Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. ---- Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Түүхэн дүгнэлт == Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 7vd2nltrlbitusirmxiystqjnn6r9ow 0 148615 872701 872528 2026-10-06T16:47:18Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872701 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /             \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав, Отгонбилэг === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав (Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> tclzawjp2l3s36e324oobiw7cvfpo0e 872702 872701 2026-10-06T17:02:42Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872702 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) * Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) * Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') * Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав, Отгонбилэг === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав (Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> p75u8bpslodbadx3l2chmu2h6mm8eu4 872705 872702 2026-10-06T17:31:41Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872705 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    [ V Ялгуусан хутагт]    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   [VI дүрийн Ялгуусан хутагт]      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      [Галиндив хатан] <== (Гэрлэсэн) ==> [Гончигсүрэн тайж]             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав, Отгонбилэг === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав (Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> bg0aux10jplu8o3qzxbtwkjht6wxym3 10 148616 872719 871720 2026-10-06T21:29:06Z Enkhsaihan2005 64429 872719 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc: {{{1}}} }} | abudhabi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | l1 ={{RouteBox|L1|Line 1 (Abu Dhabi Metro)|#DC241F}} | l2 ={{RouteBox|L2|Line 2 (Abu Dhabi Metro)|#0354A6}} | l3 ={{RouteBox|L3|Line 3 (Abu Dhabi Metro)|#009530}} | l4 ={{RouteBox|L4|Line 4 (Abu Dhabi Metro)|#FFD700}} }} | ace =[[File:ACE_arrows.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Altamont Corridor Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Altamont Corridor Express}}}}}}]] | adelaide ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Buses in Adelaide}}}]] | rail =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Railways in Adelaide}}}]] | belair =[[Belair line|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Belair}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | gawler =[[Gawler line|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Gawler}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | grange =[[Grange line|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Grange}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | outer harbor =[[Outer Harbor and Port Dock lines|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Outer Harbor}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | port dock =[[Outer Harbor and Port Dock lines|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Port Dock}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | seaford =[[Seaford line|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Seaford}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | flinders =[[Flinders line|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Flinders}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Adelaide}}}]] | glenelg =[[Glenelg tram line|<span style="color:#{{rail color|Adelaide Metro|Glenelg}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] }} | airtrainewr =[[File:AirTrain EWR notext logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain Newark}}}]] | albuquerque ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | nmrx =[[New Mexico Rail Runner Express|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|New Mexico Rail Runner Express|rail runner}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">NMRX</span>]] | art = [[File:Albuquerque Rapid Transit logo horiz.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|Albuquerque Rapid Transit}}}]] }} | alicante =[[File:TRAM - Metropolitano de Alicante -T-.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Alicante Tram}}}]] | amsterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | gvb =[[File:BSicon LOGO GVB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|GVB (Amsterdam)}}}]] | metro =[[File:Amsterdam metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Amsterdam Metro}}}]] | 50 =[[Line 50 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #28903a; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">50</span>]] | 51 =[[Line 51 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #f26522; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">51</span>]] | 52 =[[Line 52 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #00adef; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">52</span>]] | 53 =[[Line 53 (Amsterdam Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #ed1c24; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">53</span>]] | 54 =[[Line 54 (Amsterdam Metro)|<span style="color: black; background-color: #ffc20e; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">54</span>]] }} | asturias ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]] | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Asturias}}}]] | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Asturias)}}}]] | c-2 =[[File:Cercanías C2.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Asturias)}}}]] | c-3 =[[File:Cercanías C3 (Azul oscuro).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Asturias)}}}]] | c-4 =[[File:Cercanías C4 (MoradoAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Asturias)}}}]] | c-5 =[[File:Cercanías C5 (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Asturias)}}}]] | c-5a =[[File:Cercanías C5a (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5a (Cercanías Asturias)}}}]] | c-6 =[[File:Cercanías C6 (AzulAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-6 (Cercanías Asturias)}}}]] | c-7 =[[File:Cercanías C7 (NaranjaAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Asturias)}}}]] | c-8 =[[File:Cercanías C8 (AmarilloAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Asturias)}}}]] }} | athens ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} | m =Athens Metro | t =Athens Tram | p =Athens Suburban Railway | ose =Hellenic Train }}|{{{3|}}}|size={{{size|24x16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}} | au-wa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default ={{ric|Transwa|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} }} | baku = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = {{ric|Baku Metro|size={{{size|25}}}px|link={{{link|Бакугийн метро}}}|alt={{{alt|{{{link|Бакугийн метро}}}}}}}} }} | baltimore ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | marc =[[File:MARC train.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|MARC Train}}}]] | raillink =[[File:Baltimore Light RailLink logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Light RailLink}}}]] | subway = [[File:Baltimore Metro SubwayLink Logo for Signage (Blue).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Metro SubwayLink}}}]] }} | bangkok ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | srt =<!-- Do not use a non-free logo here --> | bts =[[File:BTSbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|BTS Skytrain}}}]] | mrt =[[File:MRT (Bangkok) logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|MRT (Bangkok)}}}]] | bm =[[File:Bangkok Monorail Logo.png|{{{size|14}}}px|link={{{link|Rail transport in Bangkok}}}]] | blue ={{RouteBox|MRT|Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Blue}}}} | purple ={{RouteBox|MRT|Purple Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Purple}}}} | orange ={{RouteBox|MRT|Orange Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Orange}}}} | pink ={{RouteBox|MRT|Pink Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Pink}}|#000}} | yellow ={{RouteBox|MRT|Yellow Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Yellow}}|#000}} | light blue | lightblue ={{RouteBox|MRL|Light Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Light Blue}}|#000}} | sukhumvit | light green | lightgreen ={{RouteBox|BTS|Sukhumvit Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Sukhumvit}}|#000}} | bang na-suvarnabhumi | bang na | suvarnabhumi ={{RouteBox|BTS|Bang Na–Suvarnabhumi light rail|#{{rail color|MRT|Silver}}|#000}} | silom | green ={{RouteBox|BTS|Silom Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Silom}}}} | light red | lightred ={{RouteBox|SRT|SRT Light Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Light Red}}|#000}} | dark red | darkred ={{RouteBox|SRT|SRT Dark Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Dark Red}}}} | brown ={{RouteBox|MRT|Brown Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Brown}}}} | grey ={{RouteBox|MRL|Grey Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Grey}}}} | gold ={{RouteBox|MRL|Gold Line (Bangkok)|#D4AF37}} | airport | arl =[[File:ARLbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Airport Rail Link (Bangkok)}}}]] {{RouteBox|ARL|Airport Rail Link (Bangkok)|#{{rail color|ARL}}}} | bus|brt =[[File:Bangkok BRT logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bangkok BRT}}}]] }} | bangladesh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | r =[[File:Bangladesh Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bangladesh Railway}}}]] | dmr =[[File:ঢাকা মেট্রোরেল স্টেশন চিহ্ন.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dhaka Metro Rail}}}]] | dhakabrt =[[File:Dhaka BRT Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dhaka BRT}}}]] }} | barcelona ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:Bus Barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]] | fmontjuic =[[File:Fmontjuic.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Funicular de Montjuïc}}}]] | l1 =[[File:L1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 1}}}]] | l2 =[[File:L2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 2}}}]] | l3 =[[File:L3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 3}}}]] | l4 =[[File:L4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 4}}}]] | l5 =[[File:L5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 5}}}]] | l6 =[[File:L6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | l7 =[[File:L7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | l8 =[[File:L8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#L8}}}]] | l9 =[[File:L9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 9}}}]] | l10 =[[File:L10 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 10}}}]] | l11 =[[File:L11 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 11}}}]] | l12 =[[File:L12 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | metro =[[File:Barcelona Metro Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Barcelona Metro}}}]] | nxb =[[File:Nou Bus.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]] | tb =[[File:Tramvia Blau.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Tramvia Blau}}}]] | trambaix =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix}}}]] | trambesos =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs}}}]] | t1 =[[File:T1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T1}}}]] | t2 =[[File:T2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T2}}}]] | t3 =[[File:T3.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T3}}}]] | t4 =[[File:T4.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T4}}}]] | t5 =[[File:T5.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T5}}}]] | t6 =[[File:T6.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T6}}}]] }} | bart = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | b | blue = {{ric|BART|Blue}} | g | green = {{ric|BART|Green}} | oak = {{ric|BART|OAK}} | o | orange = {{ric|BART|Orange}} | r | red = {{ric|BART|Red}} | y | yellow = {{ric|BART|Yellow}} | ebart = {{ric|BART|eBART}} | #default =[[File:Bart-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bay Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Bay Area Rapid Transit}}}}}}]] }} | basel = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |1 = {{rcb|Basel S-Bahn|1|inline=croute}} |3 = {{rcb|Basel S-Bahn|3|inline=croute}} |4|re = {{rcb|Basel S-Bahn|RE/RB|inline=croute}} |5 = {{rcb|Basel S-Bahn|5|inline=croute}} |6 = {{rcb|Basel S-Bahn|6|inline=croute}} |7|rb = {{rcb|Basel S-Bahn|RB|inline=croute}} |8|wb = {{rcb|Basel S-Bahn|WB|inline=croute}} |9 = {{rcb|Basel S-Bahn|9|inline=croute}} |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link=Basel Regional S-Bahn|S-Bahn]] }} | bc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bctransit =[[File:BC-transit-wayfinder.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|BC Transit}}}]] }} | beijing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway =[[File:Beijing Subway simplified logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Beijing Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Beijing Subway}}}}}}]] | 7 | 9 | 13 | 14 | 19 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}|#000}} | a | ap | airport ={{RouteBox|Capital Airport|{{{link|Capital Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|ap}}|#000}} | b | bt | batong | ba tong ={{RouteBox|Batong|{{{link|Batong line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|bt}}}} | c | cp | changping ={{RouteBox|Changping|{{{link|Changping line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|cp}}|#000}} | d | dx | daxing ={{RouteBox|Daxing|{{{link|Daxing line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|dx}}}} | f | fs | fangshan ={{RouteBox|Fangshan|{{{link|Fangshan line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|fs}}}} | p | pg | pinggu ={{RouteBox|Pinggu|{{{link|Pinggu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|pg}}|#000000}} | n | na | newairport | new airport ={{RouteBox|Daxing Airport|{{{link|Daxing Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|na}}}} | s1 | m | maglev | mentougou ={{RouteBox|S1|{{{link|Line S1 (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|s1}}}} | s2 | s5 | hm | huaimi | huairou-miyun | sc | sub-central ={{rcb|Beijing Suburban Railway|{{lc: {{{2}}} }}|inline=route}} | x | xj | xijiao | w | western ={{RouteBox|Xijiao|{{{link|Xijiao line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|xj}}}} | yf | yanfang ={{RouteBox|Yanfang|{{{link|Yanfang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yf}}}} | yq | yuquanlu ={{RouteBox|Yuquanlu|{{{link|Yuquanlu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yq}}}} | yz | yizhuang ={{RouteBox|Yizhuang|{{{link|Yizhuang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yz}}}} | t1 | yizhuangt1 ={{RouteBox|Yizhuang T1|{{{link|Line T1 (Beijing Yizhuang Tram)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|t1}}}} | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}}} }} | belgrade ={{#switch: {{str left|{{lc: {{{2}}} }}|1}} | s =[[File:Bg-voz-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-sup.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}}}}]] | t =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]] | x =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-canceled.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]] | #default =[[File:Bg-voz-{{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}}}}]] }} | bengaluru ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m | metro =[[File:Namma metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Namma Metro}}}]] | purple ={{RouteBox|Purple|Purple Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Purple}}|WHITE }} | green ={{RouteBox|Green|Green Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Green}}|WHITE }} | yellow ={{RouteBox|Yellow|Yellow Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Yellow}}|BLACK }} | pink ={{RouteBox|Pink|Pink Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Pink}}|BLACK }} | blue ={{RouteBox|Blue|Blue Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Blue}}|white }} | orange ={{RouteBox|Orange|Orange Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Orange}}|WHITE }} }} | berlin = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}} | b|db|r = [[File:VBB Bahn-Regionalverkehr.svg|x{{{size|14}}}px|link=Deutsche Bahn]] | bvg = [[File:Bvg-logo.svg|x{{{size|14}}}px|link=Berliner Verkehrsbetriebe]] | bus = [[File:BUS-Logo-BVG.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]] | metrobus = [[File:MetroBus.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]] | f = [[File:Signet Fernverkehr VBB.svg|{{{size|14}}}px|link=DB Fernverkehr]] | ferry = [[File:Fähre-Logo-BVG.svg|x{{{size|14}}}px|link=Ferry transport in Berlin]] | metrotram= [[File:MetroTram.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]] | m1 | m2 | m4 | m5 | m6 | m8 | m10 | m13 | m17 = [[File:Berlin Tram {{uc:{{{2}}}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]] | s|s-bahn|s1|s15|s2|s21|s21vor|s25|s26|s3|s3e|s3b|s3h|s3c|s4|s41|s42|s45|s45alt|s46|s46alt|s47|s5|s6|s7|s75|s8|s85|s86|s9|s10|s19 = {{rail icon|Berlin S-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}} | tram = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]] | 12 | 16 | 18 | 21 | 27 | 37 | 50 | 60 | 61 | 62 | 63 | 67 | 68 = [[File:Berlin Tram {{{2}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]] | u|u-bahn|u1|u12|u15|u2|u3|u4|u5|u55|u6|u7|u8|u9|u10|u11|u0 = {{rail icon|Berlin U-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}} | vbb = [[File:VBB-Logo.svg|{{{size|25}}}px|link=Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg|Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB)]] }} | bilbao ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Bilbao}}}]] | metro =[[File:Símbolo del Metro de Bilbao.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Bilbao Metro}}}}}}]] | l1 | 1 =[[File:Metro de Bilbao L1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Bilbao Metro)}}}]] | l2 | 2 =[[File:Metro de Bilbao L2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Bilbao Metro)}}}]] | l3 | 3 =[[File:Metro de Bilbao L3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Bilbao Metro)}}}]] | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao tram}}}]] }} | birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]] | blackpool =[[File:Blackpool Transport simple logo.png|{{{size|x20}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]] | bonn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Bonn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Bonn Stadtbahn}}}}}}]] | boston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway =[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA subway}}}]] | blue | green | orange | red | silver ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|<span style="background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px">[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}}}}]]</span>|<span style="background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};"> [[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)|<span style="color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}&nbsp;</span>]]</span>}} | ferry |boat =<span style="background-color:#{{rail color|MBTA|Ferry}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Ferry}};">&nbsp;[[MBTA ferry|<span style="color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">Ferry {{{3|}}}</span>]]&nbsp;</span> | bus ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|<span style="background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px">[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA bus}}}]]</span>|<span style="background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Bus}};">&nbsp;[[MBTA bus|<span style="color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">Bus&nbsp;</span>]]</span>}} | rail ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|<span style="background-color:#{{rail color|MBTA|Commuter Rail}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px">[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MBTA Commuter Rail}}}}}}]]</span>|[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}]] {{#if:{{{3|}}}|<span style="background-color:#{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;{{#switch:{{lc:{{{3}}}}} | dedham | lexington | millis =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch}}]] | fairmount | fitchburg | greenbush | haverhill | lowell | kingston | needham =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line}}]] | franklin | foxboro | franklin/foxboro =[[Franklin/Foxboro Line|{{white|Franklin/Foxboro}}]] | cape | capeflyer =[[CapeFLYER|{{white|CapeFLYER}}]] | central mass | central =[[Central Mass Branch|{{white|Central Mass Branch}}]] | framingham/worcester | framingham | worcester =[[Framingham/Worcester Line|{{white|Framingham/Worcester Line}}]] | newburyport/rockport | newburyport | rockport =[[Newburyport/Rockport Line|{{white|Newburyport/Rockport Line}}]] | north–south rail link | north–south =[[North–South Rail Link|{{white|North–South Rail Link}}]] | old colony lines | old colony =[[Old Colony Lines|{{white|Old Colony Lines}}]] | middleborough | middleborough/lakeville =[[Middleborough/Lakeville Line|{{white|Middleborough/Lakeville Line}}]] | fall river | new bedford | fall river/new bedford =[[Fall River/New Bedford Line|{{white|Fall River/New Bedford Line}}]] | providence/stoughton | providence | stoughton =[[Providence/Stoughton Line|{{white|Providence/Stoughton Line}}]] | south coast rail | south coast | south =[[South Coast Rail|{{white|South Coast Rail}}]] }}&nbsp;</span>|}} }} }} | brampton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | zum =[[File:ZUM logo.svg|{{{size|40}}}px|link={{{link|Züm}}}]] }} | bremen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus = [[File:BUS-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremer Straßenbahn|Bus]] | tram = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Trams in Bremen|Tram]] | rs = [[File:Logo Regio S Bahn Bremen.svg|{{{size|40}}}px|link=Bremen S-Bahn]] | rs1 | rs2 | rs3 | rs4 = [[File:Bremen {{uc: {{{2}}}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|alt={{{1}}}]] | s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|S-Bahn]] }} | brightline =[[File:Brightlineicon.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Brightline}}}|alt={{{alt|{{{link|Brightline}}}}}}]] | brisbane | qld ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Queensland Rail logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Queensland Rail}}}]] | bus =[[File:Translink Qld bus icon with roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] | m1 =[[File:QLD M1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]] | m2 =[[File:QLD M2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]] | 169 =[[File:QLD 169.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] | 222 =[[File:QLD 222.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] | 333 =[[File:QLD 333.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] | 555 =[[File:QLD 555.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] | 600 =[[File:QLD 600.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] | 777 =[[File:QLD 777.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] | train =[[File:Translink Train icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]] | exhibition =[[File:QLD EX.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Exhibition line}}}]] | caboolture =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Caboolture line}}}]] | nambour/gympie north =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sunshine Coast line, Queensland}}}]] | ipswich/rosewood =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ipswich/Rosewood line}}}]] | kippa-ring =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Redcliffe Peninsula line}}}]] | springfield =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Springfield line}}}]] | doomben =[[File:QLD T3.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Doomben}}}]] | cleveland =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Cleveland line}}}]] | shorncliffe =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shorncliffe line}}}]] | gold coast =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Gold Coast line}}}]] | airport =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Airport line, Brisbane}}}]] | beenleigh =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Beenleigh line}}}]] | ferny grove =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferny Grove line}}}]] | ferry =[[File:Translink Qld ferry roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | f1 =[[File:QLD F1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | f11 =[[File:QLD F11.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | f12 =[[File:QLD F12.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | f21 =[[File:QLD F21.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | f22 =[[File:QLD F22.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | f23 =[[File:QLD F23.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | f24 =[[File:QLD F24.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]] | tram =[[File:Translink Tram icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link}}}]] | l1 =[[File:GCLR L1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link#Routes}}}]] | traveltrain =[[File:QR Travel train icon 2024.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]] | coach =[[File:Translink Coach icon 2020.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]] }} | brussels ={{#if:{{{2|}}} |{{Ligne STIB|{{#invoke:ustring|sub|\{{{2}}}|-1|-1}}}} |[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Brussels Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Brussels Metro}}}}}}]] }} | bucharest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m1 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|<span style="color: #000; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">{{uc: {{{2}}} }}</span>]] | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px">{{uc: {{{2}}} }}</span>]] }} | budapest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 =[[File:BKV m 1 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 1 (Budapest Metro)}}}]] | 2 =[[File:BKV m 2 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 2 (Budapest Metro)}}}]] | 3 =[[File:BKV m 3 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 (Budapest Metro)}}}]] | 4 =[[File:BKV m 4 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 4 (Budapest Metro)}}}]] | 5 =[[File:BKV h5 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 6 =[[File:BKV h6 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 7 =[[File:BKV h7 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 8 =[[File:BKV h8 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | 9 =[[File:BKV h9 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | bus =[[File:BKV busz symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]] | hév | hev =[[File:Budapest hev symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]] | metro =[[File:BKV metro 2014.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Budapest Metro}}}]] | night | nocturnal =[[File:BKK night line logo.svg|{{{size|16px}}}|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]] | tram =[[File:Logo tramway-budapest.svg|{{{size|16px}}}|link=Trams in Budapest]] | trolleybus =[[File:Budapest trolleybus symbol.svg|{{{size|16px}}}|link=Trolleybus]] }} | buenos aires | buenosaires ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | =[[File:Subte-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Buenos Aires Underground}}}]] | e2 | p | premetro =[[File:Línea P (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|PreMetro E2 (Buenos Aires)}}}]] | u | urquiza =[[File:Urquiza U 60px.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Urquiza Line (Buenos Aires)}}}]] | metrobus =[[File:Metrobus logo.svg|x{{{size|8}}}px|link={{{link|Metrobus (Buenos Aires)}}}]] | 9dejulio =[[File:Metrobus9dejulio.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 9 de Julio}}}]] | cabildo =[[File:Metrobuscabildo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Cabildo}}}]] | juanbjusto =[[File:Metrobusjuanbjusto.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Juan B. Justo}}}]] | sur =[[File:Metrobussur.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Sur}}}]] | 25demayo =[[File:Metrobus25deMayo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 25 de Mayo}}}]] | #default =[[File:Línea {{uc:{{{2}}}}} (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line {{uc:{{{2|}}}}} (Buenos Aires Underground)}}}]] }} | busan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan Metro}}}}}}]] | bgl | bugim =[[File:Busan-Gimhae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}}}}]] | donghae =[[File:Donghae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Donghae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Donghae Line}}}}}}]] | #default =[[File:Busan Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Busan Metro Line {{{2}}}]] }} | cadiz | cádiz ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram | trambahia =[[File:Símbolo del Trambahía de Cádiz.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]] | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]] | t-1 =[[File:Trambahía T1.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]] | t-2 =[[File:Trambahía T2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]] | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]] | c-1a =[[File:Cercanías C1a.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]] }} | cahsr =[[File:California High Speed Rail.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|California High-Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|California High-Speed Rail}}}}}}]] | calgary ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}} | ctrain =[[File:CT Standard CTrain.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|CTrain}}}]] | max =[[File:CT MAX Generic.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|MAX (Calgary)}}}]] | bus =[[File:CT Standard bus.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Calgary Transit#Bus Routes}}}]] | #default = {{rail icon|CTrain|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px}} }} | caltrain =[[File:Caltrain roundel.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Caltrain}}}|alt={{{alt|{{{link|Caltrain}}}}}}]] | canberra | au-act ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}} | metro | light rail ={{rail icon|Canberra Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | r1 ={{rail color box|Canberra Metro|R1|inline=croute}} | r2 ={{RouteBox|R2|ACTION#R2|#f3b2db|#000000|bold=yes}} | r3 ={{RouteBox|R3|ACTION#R3|#ffdd00|#000000|bold=yes}} | r4 ={{RouteBox|R4|R4 (Canberra)|#0097ce|#ffffff|bold=yes}} | r5 ={{RouteBox|R5|ACTION#R5|#dc2597|#ffffff|bold=yes}} | r6 ={{RouteBox|R6|ACTION#R6|#76bc21|#000000|bold=yes}} | r7 ={{RouteBox|R7|ACTION#R7|#e07c00|#ffffff|bold=yes}} | r8 ={{RouteBox|R8|ACTION#R8|#2d2a26|#ffffff|bold=yes}} | r9 ={{RouteBox|R9|ACTION#R9|#97989a|#000000|bold=yes}} | r10 ={{RouteBox|R10|ACTION#R10|#aa182c|#ffffff|bold=yes}} | 59 ={{RouteBox|59||#99bbe3|#0055b8|bold=yes}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}||#0055b8|#ffffff|bold=yes}} }} | catalonia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | fgc =[[File:FGC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]] | fgctim =[[File:FGC TiM.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]] | fvallvidrera =[[File:fvallvidrera.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vallvidrera Funicular}}}]] | nuria =[[File:Cremallera de Núria.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vall de Núria Rack Railway}}}]] | rdc =[[File:Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Rodalies de Catalunya}}}]] | r1 =[[File:R1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r2 =[[File:R2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r2n =[[File:R2N barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r2s =[[File:R2S barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r3 =[[File:R3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R3 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r4 =[[File:R4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R4 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r5 =[[File:R5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R5}}}]] | r50 =[[File:R50 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R50}}}]] | r6 =[[File:R6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R6}}}]] | r60 =[[File:R60 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R60}}}]] | r7 =[[File:R7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R7 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r8 =[[File:R8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R8 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | rg1 =[[File:RG1 girona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | rt1 =[[File:RT1 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT1 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | rt2 =[[File:RT2 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT2 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r11 =[[File:R11 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R11 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r12 =[[File:R12 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R12 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r13 =[[File:R13 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R13 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r14 =[[File:R14 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R14 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r15 =[[File:R15 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R15 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | r16 =[[File:R16 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R16 (Rodalies de Catalunya)}}}]] | s1 =[[File:S1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s2 =[[File:S2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s5 =[[File:S5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s55 =[[File:S55 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]] | s3 =[[File:S3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S3}}}]] | s33 =[[File:S33 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]] | s4 =[[File:S4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S4}}}]] | s8 =[[File:S8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S8}}}]] | s9 =[[File:S9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S9}}}]] | tpc =[[File:TPC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Catalonia#Transport}}}]] }} | changchun ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}} | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}} | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway | rt = {{RouteBox|Subway|{{{link|Changchun Subway}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|#default}}}} | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|ap}}}} | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|bh}}}} | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|sy}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|{{{2}}}}}}} }} }} | changsha ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 3 | 5 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}|#000}} | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|ml}}}} | metro =[[File:Changsha Metro logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|Changsha Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changsha Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | changzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:ChangzhouMetro.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Changzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changzhou Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | charleroi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |metro|#default=[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Charleroi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Charleroi Metro}}}}}}]] }} | chengdu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Chengdu Metro icon.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chengdu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Chengdu Metro}}}}}}]] | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | chennai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Suburban Railway}}}]] | m | metro =[[File:Chennai Metro logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Metro}}}]] | blue ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Blue}} }} | green ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Green}} }} | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport in Chennai#Buses}}}]] | maa | airport =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai International Airport}}}]] }} | chicago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} <!-- commuter rail --> | bnsf =[[BNSF Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|BNSF}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em">BNSF</span>]] | hc =[[Heritage Corridor|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|hc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">HC</span>]] | mdn =[[Milwaukee District North Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|mdn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">MDN</span>]] | mdw =[[Milwaukee District West Line|<span style="color: #25327b; background-color: #{{rail color|Metra|mdw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">MDW</span>]] | me =[[Metra Electric District|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|me}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">ME</span>]] | me-bi =[[Metra Electric District|<span style="color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|Blue Island}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">ME-BI</span>]] | me-sc =[[Metra Electric District|<span style="color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|South Chicago}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">ME-SC</span>]] | metra =[[File:Metramlogo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metra}}}|alt=Metra]] | ncs =[[North Central Service|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|nc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">NCS</span>]] | ri =[[Rock Island District|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">RI</span>]] | ri-bev =[[Rock Island District|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri|Beverly Branch}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">RI-Bev</span>]] | sws =[[SouthWest Service|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|sw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">SWS</span>]] | upn =[[Union Pacific North Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|upn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">UPN</span>]] | upnw =[[Union Pacific Northwest Line|<span style="color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upnw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">UPNW</span>]] | upw =[[Union Pacific West Line|<span style="color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">UPW</span>]] <!-- rapid transit --> | l =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago "L"}}}]] | cta =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago Transit Authority}}}]] | pink = [[Pink Line (CTA)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Pink}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Pink</span>]] | red = [[Red Line (CTA)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Red}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Red</span>]] | orange = [[Orange Line (CTA)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Orange}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Orange</span>]] | yellow = [[Yellow Line (CTA)|<span style="color: #000; background-color: #{{rail color|CTA|Yellow}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Yellow</span>]] | green = [[Green Line (CTA)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Green}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Green</span>]] | blue = [[Blue Line (CTA)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Blue}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Blue</span>]] | purple = [[Purple Line (CTA)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Purple}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Purple</span>]] | brown = [[Brown Line (CTA)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Brown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">Brown</span>]] | ats =[[Airport Transit System|<span style="color:#fff; background-color: #ed1c23; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">ATS</span>]] | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 6 | 10 | 146 | 147 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Express}}|#fff}}'''| }}}} | 1 | 48 | 54a | 55a | 108 | 130 | 165 | 206 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Local}}|border=#{{rcr|CTA|Local}} }}'''| }}}} | 2 | 19 | 26 | 100 | 120 | 121 | 125 | 128 | 134 | 135 | 136 | 143 | 148 | 169 | 192 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Express}}|border=#{{rcr|CTA|Express}} }}'''| }}}} | n4 | n5 | n9 | n20 | n22 | n34 | n49 | n53 | n55 | n60 | n62 | n63 | n66 | n77 | n79 | n81 | n87 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Owl}}|border=#{{rcr|CTA|Owl}} }}'''| }}}} | x4 | x9 | x49 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|X}}|border=#{{rcr|CTA|X}} }}'''| }}}} | j14 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Jeffery Jump|#{{rcr|CTA|Jump}}|#fff}}'''| }}}} | #default = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Local}}|#fff}}'''| }}}} }} | pace = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace (transit)}}}]] | pulse = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace Pulse}}}]] }} | cincinnati=[[File:Cincinnati Bell Connector logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Connector (Cincinnati)}}}|alt={{{alt|{{{link|Connector (Cincinnati)}}}}}}]] | cleveland =[[File:Cleveland RTA logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|GCRTA}}}|alt={{{alt|{{{link|GCRTA}}}}}}]] | cologne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne Stadtbahn}}}}}}]] }} | cota =[[File:COTA alt logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|Central Ohio Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Ohio Transit Authority}}}}}}]] | copenhagen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 | m1 =[[File:M1 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M1 (Copenhagen)}}}]] | 2 | m2 =[[File:M2 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M2 (Copenhagen)}}}]] | 3 | m3 =[[File:M3 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|City Circle Line}}}]] | 4 | m4 =[[File:M4 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M4 (Copenhagen)}}}]] | metro =[[File:Copenhagen Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Copenhagen Metro}}}]] | s =[[File:S-tog.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|S-train (Copenhagen)}}}]] | #default =[[File:S-train service {{{2}}}.svg|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|14}}px|link={{#if:{{{link|}}}|{{{link}}}|{{{2}}} (S-train)}}]] }} | ctfastrak =[[File:CTfastrak symbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|CTfastrak}}}|alt={{{alt|{{{link|CTfastrak}}}}}}]] | daegu ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Daegu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegu Metro}}}}}}]] | #default =[[File:Daegu Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Daegu Metro Line {{{2}}}]] | daegyeong =[[File:Daegyeong Line.svg|x16px|link={{{link|Daegyeong Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegyeong Line}}}}}}]] }} | dalian ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dalian Metro)|#{{rail color|Chongqing Rail Transit|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{uc: {{{2}}} }}|{{{link|Line {{uc: {{{2}}} }} (Dalian Metro)}}}|#{{rail color|Dalian Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | dallas ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m-line | mline | mata =[[File:M-Line Trolley logo no words.svg|M-Line Trolley|x16px|link={{{link|M-Line Trolley}}}|alt={{{alt|{{{link|M-Line Trolley}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[M-Line Trolley]]}} | lascolinas =[[File:Las Colinas APT Logo.svg|Las Colinas APT System|x18px|link={{{link|Las Colinas APT System}}}|alt={{{alt|{{{link|Las Colinas APT System}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Las Colinas APT System]]}} }} | dammam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Dammam Metro)|#748477}} | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Dammam Metro)|#748477}} }} | dart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | red | r =[[File:DART Red Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Red Line (DART)|Red Line]]}} | blue | b =[[File:DART Blue Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Blue Line (DART)|Blue Line]]}} | green | g =[[File:DART Green Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Green Line (DART)|Green Line]]}} | orange | o =[[File:DART Orange Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Orange Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Orange Line (DART)|Orange Line]]}} | silver | s =[[File:DART Silver Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Silver Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Silver Line (DART)|Silver Line]]}} | streetcar | sc =[[File:Logo Dallas Streetcar 02.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dallas Streetcar}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Streetcar]]}} | #default =[[File:Logo Dallas Area Rapid Transit.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Dallas Area Rapid Transit}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Area Rapid Transit]]}} }} | delhi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Suburban Railway}}}]] | m | metro =[[File:Delhi Metro logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Metro}}}]] | airport | airport express | orange ={{RouteBox|Airport Express|Delhi Airport Metro Express|#{{rail color|Delhi Metro|Airport}}}} | blue ={{RouteBox|Blue{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Blue Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Blue}}}} | grey ={{RouteBox|Grey{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Grey Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Grey}}}} | green ={{RouteBox|Green{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Green Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Green}}}} | magenta ={{RouteBox|Magenta{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Magenta Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Magenta}}}} | pink ={{RouteBox|Pink{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Pink Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Pink}}}} | red ={{RouteBox|Red{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Red Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Red}}}} | violet ={{RouteBox|Violet{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Violet Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Violet}}}} | yellow ={{RouteBox|Yellow{{#if:{{{3|}}}||&#32;Line}}|Yellow Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Yellow}}}} | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Delhi#Buses}}}]] }} | denver | rtd ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | a =[[File:Denver RTD A.svg|{{{size|18}}}px|link=A Line (RTD)]] | b =[[File:Denver RTD B.svg|{{{size|18}}}px|link=B Line (RTD)]] | c =[[File:Denver RTD C.svg|{{{size|18}}}px|link=C Line (RTD)]] | c(old) | c (old) =<span style="display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|C}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; ">&nbsp;[[{{{link|C Line (RTD)}}}|<span style="color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;">C</span>]]&nbsp;</span> | d =[[File:Denver RTD D.svg|{{{size|18}}}px|link=D Line (RTD)]] | e =[[File:Denver RTD E.svg|{{{size|18}}}px|link=E Line (RTD)]] | f =<span style="display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|F}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; ">&nbsp;[[{{{link|F Line (RTD)}}}|<span style="color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;">F</span>]]&nbsp;</span> | g =[[File:Denver RTD G.svg|{{{size|18}}}px|link=G Line (RTD)]] | g(old) | g (old) =<span style="display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|G (old)}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; ">&nbsp;[[{{{link|R Line (RTD)#G Line service (2006–2009)}}}|<span style="color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;">G</span>]]&nbsp;</span> | h =[[File:Denver RTD H.svg|{{{size|18}}}px|link=H Line (RTD)]] | l =[[File:Denver RTD L.svg|{{{size|18}}}px|link=L Line (RTD)]] | n =[[File:Denver RTD N.svg|{{{size|18}}}px|link=N Line (RTD)]] | r =[[File:Denver RTD R.svg|{{{size|18}}}px|link=R Line (RTD)]] | t =[[File:Denver RTD T.svg|{{{size|18}}}px|link=T Line (RTD)]] | w =[[File:Denver RTD W.svg|{{{size|18}}}px|link=W Line (RTD)]] | #default =[[File:Regional Transportation District logo.svg|{{{size|23}}}px|link=Regional Transportation District]] }} | detroit ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | dpm | detroit people mover =[[File:DPM_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Detroit People Mover]] | qline | q-line | q line | m1 | m-1 | m-1 rail =[[File:QLINE Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=QLine]] }} | dhaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 ={{RouteBox|MRT Line 1|MRT Line 1 (Dhaka Metro)|#DA291C|WHITE|bold=yes}} | 2 ={{RouteBox|MRT Line 2|MRT Line 2 (Dhaka Metro)|#8031A7|WHITE|bold=yes}} | 4 ={{RouteBox|MRT Line 4|MRT Line 4 (Dhaka Metro)|#003DA5|WHITE|bold=yes}} | 5n ={{RouteBox|MRT Line 5N|MRT Line 5 (Northern Route)|#00B5E2|BLACK|bold=yes}} | 5s ={{RouteBox|MRT Line 5S|MRT Line 5 (Southern Route)|#FF8200|BLACK|bold=yes}} | 6 ={{RouteBox|MRT Line 6|MRT Line 6 (Dhaka Metro)|#006747|WHITE|bold=yes}} }} | doha ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m1 | red = [[File:Red Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Red Line (Doha Metro)]] | m2 | green = [[File:Green Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Green Line (Doha Metro)]] | m3 | gold = [[File:Gold Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Gold Line (Doha Metro)]] | m4 | blue = {{RouteBox|M4|Blue Line (Doha Metro)|#0354A6}} | l1 ={{RouteBox|L1|Red Line (Lusail Light Rail Transit)|#DC241F}} | l2 ={{RouteBox|L2|Green Line (Lusail Light Rail Transit)|#009530}} | l3 ={{RouteBox|L3|Purple Line (Lusail Light Rail Transit)|#9016B2}} | l4 ={{RouteBox|L4|Yellow Line (Lusail Light Rail Transit)|#FFD700}} }} | dongguan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt | metro =[[File:Dongguan Rail Transit logo.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Dongguan Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dongguan Rail Transit}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|{{{2}}}}}}} }} }} | donostialdea ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Símbolo del Metro Donostialdea.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Metro Donostialdea}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Donostialdea}}}}}}]] }} | dortmund ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dortmund Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dortmund Stadtbahn}}}}}}]] }} | dresden={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link={{{link|Dresden S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dresden S-Bahn}}}}}}]] }} | dublin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | dart =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}}}}]] | commuter =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Suburban Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Suburban Rail}}}}}}]] | luas | #default =[[File:Luas simple logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Luas}}}|alt={{{alt|{{{link|Luas}}}}}}]] }} | dubai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m1 ={{RouteBox|M1|Улаан шугам (Дубайн метро)|#DC241F}} | m2 ={{RouteBox|M2|Green Line (Dubai Metro)|#009530}} | m3 ={{RouteBox|M3|Purple Line (Dubai Metro)|#9016B2}} | m4 ={{RouteBox|M4|Blue Line (Dubai Metro)|#0354A6}} | l1 ={{RouteBox|L1|Palm Jumeirah Monorail|#748477}} | t1 ={{RouteBox|T1|Dubai Tram|#01a0b1}} | t2 ={{RouteBox|T2|Dubai Trolley|#800000}} }} | duisburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Duisburg Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Duisburg Stadtbahn}}}}}}]] }} | düsseldorf ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}}}}]] }} | edinburgh =[[File:EdinburghTramsGeneric.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]] | edmonton ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}} | ets =[[File:Edmonton Transit System logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edmonton Transit System}}}|alt={{{alt|{{{link|Edmonton Transit System}}}}}}]] | capital ={{rail icon|Edmonton LRT|Capital|size={{{size|10}}}|link={{{link|Capital Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Capital Line}}}}}}}} | metro ={{rail icon|Edmonton LRT|Metro|size={{{size|10}}}|link={{{link|Metro Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Line}}}}}}}} | valley ={{rail icon|Edmonton LRT|Valley|size={{{size|10}}}|link={{{link|Valley Line (Edmonton)}}}|alt={{{alt|{{{link|Valley Line}}}}}}}} }} | esfahan | isfahan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | essen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] | u | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Essen Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Essen Stadtbahn}}}}}}]] }} | eurosleep =[[File:European Sleeper logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|European Sleeper}}}|alt={{{alt|{{{link|European Sleeper}}}}}}]] | eurostar =[[File:Eurostar icon RDT (2023).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Eurostar}}}|alt={{{alt|{{{link|Eurostar}}}}}}]] | euskotren ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tren =[[File:Euskotren Trena Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Trena}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Trena}}}}}}]] | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Tranbia}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Tranbia}}}}}}]] | autobusa =[[File:Euskotren Autobusa Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Autobusa}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Autobusa}}}}}}]] }} | everett ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | blue =[[File:Swift Blue Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Blue Line}}}]] | green =[[File:Swift Green Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Green Line}}}]] | orange =[[File:Swift Orange Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Orange Line}}}]] | gold =[[File:Swift Gold Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Gold Line}}}]] }} | flix ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixBus}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixBus}}}}}}]] | train =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixTrain}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixTrain}}}}}}]] }} | foshan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|na}}|#000}} | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = [[File:FMetro (cropped).svg|{{{size|x8}}}px|link={{{link|Foshan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Foshan Metro}}}}}}]] | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|gf}}|#000}} | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|nh}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | frankfurt = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rmv = [[File:Rhein-Main-Verkehrsverbund logo.svg|{{{size|50}}}px|link=Rhein-Main-Verkehrsverbund|alt=Rhein-Main-Verkehrsverbund (RMV)]] | rail = [[File:Eisenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Rapid Transit]] | bus = [[File:Omnibus-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Bus]] | s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Rhine-Main S-Bahn]] | tram = [[File:Straßenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Frankfurt am Main]] | u = [[File:U-Bahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Frankfurt U-Bahn]] }} | fuzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Fuzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Fuzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Fuzhou Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | geneva ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Transports Publics Genevois}}}|alt={{{alt|{{{link|Transports Publics Genevois}}}}}}]] | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}|alt={{{alt|{{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}}}}]] }} | glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]] | gotransit | got={{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail | train={{#if:{{{4|}}}||[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]}} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | a | lw | lakeshore west =[[File:GO Lakeshore West logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]] | b | le | lakeshore east =[[File:GO Lakeshore East logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore East line]] | c | mi | milton =[[File:GO Milton logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Milton line]] | d | ki | kitchener =[[File:GO Kitchener logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Kitchener line]] | e | br | barrie =[[File:GO Barrie logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Barrie line]] | f | rh | richmond hill =[[File:GO Richmond Hill logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Richmond Hill line]] | g | st | stouffville =[[File:GO Stouffville logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Stouffville line]] | midtown | seaton | locust hill =[[File:Midtown line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Midtown corridor]] }} | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=GO Transit bus services]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }} }} | [[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]] }} | granada ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Símbolo del Metro de Granada.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Granada metro}}}}}}]] | 1 =[[File:L1 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]] | 2 =[[File:L2 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]] | 3 =[[File:L3 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]] }} | graz = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 = [[File:Linie {{{2|}}} Graz.png|16px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]] | 23 = [[File:23 Graz.png|26px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]] | s1 | s7 | s61 = [[File:{{{2|}}} Steiermark.svg|32px|link=S-Bahn Steiermark|S-Bahn Steiermark]] }} | greece = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | r = [[File:OSE-Logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|TrainOSE}}}|alt={{{alt|{{{link|TrainOSE}}}}}}]] | s = [[File:Proastiakos icon (no text).svg|{{{size|26}}}px|link={{{link|Proastiakos}}}|alt={{{alt|{{{link|Proastiakos}}}}}}]] }} | guadalajara = {{#switch: {{{2}}} | TE = {{#if: {{{3|}}} | [[File:Guadalajara L{{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system|alt=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system]] | [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]] }} | MM = {{#if: {{{3|}}} | [[File:Logo de Mi Macro {{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Mi Macro {{{3}}}|alt=Mi Macro {{{3}}}]] | [[File:Logo del Macrobús.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara Mi Macro|alt=Guadalajara Mi Macro]] }} | ST = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Sistema Integral del Tren Ligero|alt=Sistema Integral del Tren Ligero]] | #default = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]] }} | guangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}} | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}} | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}} | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 | 9 | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}} | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|apm}}}} | g | gf | gfm | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|gf}}|#000}} | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|kc}}}} | metro =[[File:Guangzhou Metro icon.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Guangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guangzhou Metro}}}}}}]] | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|thz1}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | guiyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:GuiyangMetro.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Guiyang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guiyang Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | gwangju ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Gwangju Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Gwangju Metro}}}}}}]] | #default =[[File:Gwangju Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Gwangju Metro Line {{{2}}}]] }} | hamburg = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s-bahn| s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Hamburg S-Bahn]] | u-bahn| u = [[File:U-Bahn.svg|{{{size|15}}}px|link=Hamburg U-Bahn]] | bus = [[File:Hamburg Bus-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|Bus]] | db = [[File:Deutsche Bahn AG-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=List of railway stations in Hamburg]] | r = [[File:Regionalbahn Signet HVV.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]] | r20 = [[File:Hamburg R20.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]] | r50 = [[File:Hamburg R50.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]] | akn| a = [[File:HVV Logo AKN.svg|x{{{size|15}}}px|link=AKN Eisenbahn]] }} | hamilton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | hsr =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Hamilton Street Railway}}}]] | go | got | gotransit ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | train | a | lakeshore west | rail =[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]] | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=List of GO Transit bus routes]]}}} | #default =[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]] }} | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]] | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{2}}}}}-Line (Hamilton)]] | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] | lrt ={{#switch: {{lc: {{{3|}}} }} | b =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] | #default =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] }} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]] | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{3}}}}}-Line (Hamilton)]] | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]] }} }} | hangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 3 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)}}}|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}} | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|1b}}}} | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} | metro =[[File:Hangzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Hangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Hangzhou Metro}}}}}}]] | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | hannover | hanover = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Hanover S-Bahn}}}]] }} | harbin ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Harbin Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Harbin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Harbin Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | hartford =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Hartford Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hartford Line}}}}}}]] | hblr =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}}}}]] | hefei ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|{{{2}}}}}}} | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|s{{{3}}}}}}} }} }} }} | heilbronn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | stadtbahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}}}}]] }} | hk | hongkong ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}} | lightrail ={{ric|MTR Light Rail|{{{3|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | mtr ={{ric|MTR|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default ={{ric|MTR|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}} }} | houston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Houston Metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Houston Metro}}}]] | red =[[File:Houston METRORail Red Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Red Line}}}]] | green =[[File:Houston METRORail Green Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Green Line}}}]] | purple =[[File:Houston METRORail Purple Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Purple Line}}}]] }} | hyderabad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m | metro =[[File:Seal of Hyderabad Metro Rail.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Hyderabad Metro}}}]] }} | id ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Logo PT Kereta Api Indonesia (Persero) 2020.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Kereta Api Indonesia}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Api Indonesia}}}}}}]] | hsr =[[File:PT KCIC logo.png|{{{size|30}}}px|link={{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}}}}]] }} | incheon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 = [[File:Incheon Metro Line 1.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 1}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 1}}}}}}]] | 2 = [[File:Incheon Metro Line 2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 2}}}}}}]] }} | innsbruck ={{ÖPNV Innsbruck|{{{2|}}}}} | isleofwight ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | vectis =[[File:Southern Vectis diamond logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Southern Vectis}}}|alt={{{alt|{{{link|Southern Vectis}}}}}}]] | wightbus =[[File:Wightbus yellow blue logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Wightbus}}}|alt={{{alt|{{{link|Wightbus}}}}}}]] }} | istanbul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | b | banliyö =[[File:Istanbul B{{{3|}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 =link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}|alt={{{alt|{{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}}}} | 2 =link={{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}}}} | #default=link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}} }}]] | bus | metrobus | metrobüs =[[File:Metrobus İstanbul Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Metrobus (Istanbul)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrobus (Istanbul)}}}}}}]] | f1 | f2 | f3 | f4 | f5=[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]] | m | metro =[[File:Istanbul Metro Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul Metro}}}}}}]] | m1 | m1a | m1b | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 | m8 | m9 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]] | m10 =[[File:Istanbul M10 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}}}}]] | m11 =[[File:Istanbul M11 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}}}}]] | m12 =[[File:Istanbul M12 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}}}}]] | m13 =[[File:Istanbul M13 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}}}}]] | m14 =[[File:Istanbul M14 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}}}}]] | m20 =[[File:Istanbul M20 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}}}}]] | m34 =[[File:Istanbul M34 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|HızRay}}}|alt={{{alt|{{{link|HızRay}}}}}}]] | marmaray =[[File:Marmaray logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Marmaray}}}|alt={{{alt|{{{link|Marmaray}}}}}}]] | t1 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T1 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]] | t2 =[[File:Istanbul T2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]] | t3 =[[File:Istanbul T3 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T3}}}}}}]] | t4 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T4 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]] | t5 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T5 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]] | t6 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T6 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]] | nt | nostaljik tramvay =[[File:Istanbul public transport - Nostaljik Tramvay symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}}}}]] | t | tunel | tünel =[[File:Istanbul F2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Tünel}}}|alt={{{alt|{{{link|Tünel}}}}}}]] | tf | teleferik | gondola =[[File:Istanbul TF{{{3}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 =link={{{link|Maçka Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maçka Gondola}}}}}} | 2 =link={{{link|Eyüp Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Eyüp Gondola}}}}}} }}]] | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Ferries in Istanbul}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferries in Istanbul}}}}}}]] | seabus =[[File:Translinkseabus icon blue.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İDO}}}|alt={{{alt|{{{link|İDO}}}}}}]] }} | izmir ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | b | banliyo | banliyö | izban =[[File:İZBAN logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İZBAN}}}|alt={{{alt|{{{link|İZBAN}}}}}}]] | bus =[[File:ESHOT logo (blue).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|ESHOT}}}|alt={{{alt|{{{link|ESHOT}}}}}}]] | m | metro =[[File:Metro İzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzmir Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|İzmir Metro}}}}}}]] | m1 =[[File:İzmir Metro logo.svg |{{{size|17}}}px|link={{{link|M1 (İzmir Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M1 (İzmir Metro)}}}}}}]] | t1 | karşıyakatram | karsiyakatram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Karşıyaka Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T1}}}}}}]] | t2 | konaktram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Konak Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]] | ferry | seabus =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzdeniz}}}|alt={{{alt|{{{link|İzdeniz}}}}}}]] }} | jaen | jaén ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram =[[File:Símbolo del Tranvía de Jaén.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]] | 1 =[[File:L1 Tranvía de Jaén.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]] }} | jaipur ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | m | metro =[[File:Jaipur Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Jaipur Metro}}}]] }} | jakarta ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | a | arl =[[File:Jakarta KRL A.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Rail Link}}}]] | b | central | red | bogor =[[File:Jakarta KRL B.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Bogor Line}}}]] | c | bekasi | cikarang | blue =[[File:Jakarta KRL C.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Cikarang Loop Line}}}]] | l | loop | loopline | yellow =[[File:Jakarta KRL L.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jatinegara–Bogor}}}]] | r | serpong | rangkasbitung | green =[[File:Jakarta KRL R.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Tanah Abang–Rangkasbitung}}}]] | t | tangerang | brown =[[File:Jakarta KRL T.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Duri–Tangerang}}}]] | tp | tanjung priok | tanjung | pink =[[File:Jakarta KRL TP.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota–Tanjung Priok}}}]] | lrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta LRT}}}}}}}}}]] | s =[[File:Jakarta LRT S.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line S (Jakarta LRT)}}}]] | jabodebek =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greater Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Greater Jakarta LRT}}}}}}}}}]] | cb | l1 =[[File:Jakarta LRT CB.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 1 (Greater Jakarta LRT)}}}]] | l2 ={{RouteBox|L2|LRT Line 2 (Greater Jakarta LRT)|#9016B2}} | bk | l3 =[[File:Jakarta LRT BK.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 3 (Greater Jakarta LRT)}}}]] | mrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta MRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta MRT}}}}}}}}}]] | m1 | m =[[File:Jakarta - MRT Jakarta North South Line Icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|MRT Line 1 (Jakarta Mass Rapid Transit)}}}]] | m2 ={{RouteBox|M2|MRT Line 2 (Jakarta Mass Rapid Transit)|#009530}} | skytrain =[[File:Jakarta Skytrain.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Skytrain}}}]] | tj =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|TransJakarta}}}]] | tjk1 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 1 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 1}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 1}}}}}}]] | tjk2 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 2 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 2}}}}}}]] | tjk2a =[[File:Transjakarta BRT Route 2A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2A (Pulo Gadung – Rawa_Buaya)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk2c =[[File:Transjakarta BRT Route 2C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2C (Balai Kota – JIExpo Kemayoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Special routes}}}}}}]] | tjk3 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 3 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 3}}}}}}]] | tjk3f =[[File:Transjakarta BRT Route 3F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3F (Kalideres – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk3h =[[File:Transjakarta BRT Route 3H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3H (Damai – Kota)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk4 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 4 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 4}}}}}}]] | tjk4d =[[File:Transjakarta BRT Route 4D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4D (Pulo Gadung – Patra Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk4h =[[File:Transjakarta BRT Route 4H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4H (Pulo Gadung – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk5 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 5 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 5}}}}}}]] | tjk5c =[[File:Transjakarta BRT Route 5C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5C (Cililitan – Juanda)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk5d =[[File:Transjakarta BRT Route 5D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5D (Cililitan – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk5h =[[File:Transjakarta BRT Route 5H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5H (Juanda – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk6 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 6 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 6}}}}}}]] | tjk6a =[[File:Transjakarta BRT Route 6A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6A (Ragunan – Balai Kota via Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk6b =[[File:Transjakarta BRT Route 6B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6B (Ragunan – Balai Kota via Semanggi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk6v =[[File:Transjakarta BRT Route 6V Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6V (Ragunan – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk7 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 7 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 7}}}}}}]] | tjk7f =[[File:Transjakarta BRT Route 7F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7#Route 7F (Kampung Rambutan – Juanda via Cempaka Putih)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk8 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 8 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]] | tjk8a =[[File:Transjakarta BRT Route 8A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8#List of BRT stations}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]] | tjk9 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 9 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 9}}}}}}]] | tjk9a =[[File:Transjakarta BRT Route 9A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9A (Cililitan – Grogol Reformasi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk9c =[[File:Transjakarta BRT Route 9C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9C (Pinang Ranti – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk9n =[[File:Transjakarta BRT Route 9N Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9N (Pinang Ranti – Simpang Cawang)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk10 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 10 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 10}}}}}}]] | tjk10d =[[File:Transjakarta BRT Route 10D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10D (Tanjung Priok – Kampung Rambutan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk10h =[[File:Transjakarta BRT Route 10H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10H (Tanjung Priok – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk11 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 11 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 11}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 11}}}}}}]] | tjk12 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 12 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 12}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 12}}}}}}]] | tjk13 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 13 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 13}}}}}}]] | tjk13b =[[File:Transjakarta BRT Route 13B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13B (Puri Beta 2 – Pancoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk13d =[[File:Transjakarta BRT Route 13D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13D (Puri Beta 2 – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk13e =[[File:TransJakarta roundel 13E.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjkl13e =[[File:Transjakarta BRT Route L13E Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route L13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]] | tjk14 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 14 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 14}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 14}}}}}}]] }} | jeddah ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#0354A6}} | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#FF9A00}} | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}} }} | jinan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:JinanMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Jinan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Jinan Metro}}}}}}]] | 1 ={{RouteBox|1|{{{link|Line 1 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|1}}}} | 2 ={{RouteBox|2|{{{link|Line 2 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|2}}}} | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Line 3 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|3}}}} | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Line 4 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|4}}|#000}} | 5 ={{RouteBox|5|{{{link|Line 5 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|5}}|#000}} | 6 ={{RouteBox|6|{{{link|Line 6 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|6}}|#000}} }} | kaohsiung ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = {{ric|Kaohsiung Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | red | r ={{ric|Kaohsiung Metro|r|link={{{link|}}}}} | orange | o ={{ric|Kaohsiung Metro|o|link={{{link|}}}}} | circular | c ={{ric|Kaohsiung Metro|c|link={{{link|}}}}} | yellow | y ={{ric|Kaohsiung Metro|y|link={{{link|}}}}} | #default ={{ric|Kaohsiung Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}} }} | karaj ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] {{color box||'''LINE {{{2}}}'''}} [[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | karlsruhe = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Karlsruhe Stadtbahn}}}]] |rail = [[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]] }} | kharkiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 =[[File:Kiev Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 1 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Red Line 1}}}}}}]] | 2 =[[File:Kiev Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 2 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line 2}}}}}}]] | 3 =[[File:Kiev Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 3 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line 3}}}}}}]] }} | kiev|kyiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 =[[File:Kyiv Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sviatoshynsko–Brovarska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 1}}}}}}]] | 2 =[[File:Kyiv Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Obolonsko–Teremkivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 2}}}}}}]] | 3 =[[File:Kyiv Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Syretsko–Pecherska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 3}}}}}}]] | 4 =[[File:Kyiv Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Podilsko–Vyhurivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 4}}}}}}]] | 5 =[[File:Kyiv Metro Line 5.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Livoberezhna line (Kyiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 5}}}}}}]] | 6 =[[File:Kyiv Metro Line 6.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Vyshhorodsko–Darnytska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 6}}}}}}]] | e | u =[[File:Kyiv Urban Electric Train.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Urban Electric Train}}}|alt={{{alt|{{{link|}}}}}}]] | f =[[File:Kiev Funicular logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}]] | t | l =[[File:Kiev T logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Light Rail}}}}}}]] | m | metro = [[File:Kyiv Metro logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyiv Metro}}}}}}]] }} | kobe ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Kobe Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kobe Municipal Subway}}}]] | k | kaigan =[[File:Subway KobeKaigan.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kaigan Line}}}]] | s | seishin =[[File:Subway KobeSeishin.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Seishin-Yamate Line}}}]] }} | kolkata ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Suburban Railway}}}]] | m | metro =[[File:Kolkata Metro Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]] | ewm | ew metro =[[File:Kolkata Metro Rail Corporation Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]] | blue | blue line ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Kolkata Metro)|#005EEE|WHITE|bold=yes}} | green | green line ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Kolkata Metro)|GREEN|WHITE|bold=yes}} | purple | purple line ={{RouteBox|Purple Line|Purple Line (Kolkata Metro)|#800080|WHITE|bold=yes}} | yellow | yellow line ={{RouteBox|Yellow Line|Yellow Line (Kolkata Metro)|#FFE800|BLACK|bold=yes}} | pink | pink line ={{RouteBox|Pink Line|Pink Line (Kolkata Metro)|#FFADEC|BLACK|bold=yes}} | orange | orange line ={{RouteBox|Orange Line|Orange Line (Kolkata Metro)|#FF8F00|WHITE|bold=yes}} | tram =[[File:Calcutta Tramways Company (logo).gif|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Kolkata}}}]] | bus =[[File:Kolkata bus.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Buses}}}]] | ferry =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Port and water-transport}}}]] }} | kualalumpur | kuala lumpur =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]] | kunming ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|{{{2}}}}}}} }} | kyoto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Kyoto MTB Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyoto Municipal Subway}}}]] | k | karasuma =[[File:Subway KyotoKarasuma.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Karasuma Line}}}]] | t | tozai =[[File:Subway KyotoTozai.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Kyoto)}}}]] }} | lanzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (LanzhouMetro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:LanzhouRailTransit.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Lanzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lanzhou Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Lanzhou Metro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | lary ={{rbox|{{{2}}}|{{{2}}} (Los Angeles Railway)|#{{rail color|Los Angeles Railway}}|black}} | laval = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | stl = [[File:Montreal public transit icons - STL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Société de transport de Laval}}}|alt={{{alt|{{{link|Société de transport de Laval}}}}}}]] | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|STL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} |{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''| }}}} | #default = '''{{rbox|{{{2}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}''' }} | lille ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Lille Metro Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]] | 1 | 2 =[[File:Symbole Lille {{{2}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]] | tramway =[[File:Lille Tramway Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]] | r | t =[[File:Symbole Lille {{uc:{{{2}}}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]] | bus =[[File:Lille Bus Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille buses}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille buses}}}}}}]] }} | lisboa |lisbon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Metropolitano Lisboa logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Lisbon Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] | azul | blue =[[File:MetroLisboa-linha-azul.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Blue Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] | amarela | yellow =[[File:MetroLisboa-linha-amarela.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yellow Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] | verde | green ={{nbsp}}<!--[[File:MetroLisboa-linha-verde.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Green Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]--> | vermelha | red =[[File:MetroLisboa-linha-vermelha.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Red Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]] }} | leeds =[[File:WestYorkshireMetro.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]] | liverpool =[[File:Merseyrail Icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]] | lombardy = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | r = [[File:Logomi r.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Trenord}}}|alt={{{alt|Regionale}}}]] | s = [[File:Linee S di Milano.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Milan suburban railway service}}}|alt={{{alt|Milan suburban railway service}}}]] }} | london ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:Buses roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Buses}}}|alt={{{alt|{{{link|London Buses}}}}}}]] | crossrail =[[File:Elizabeth line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Elizabeth line}}}|alt={{{alt|{{{link|Elizabeth line}}}}}}]] | crossrail2 =[[File:Crossrail2.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Crossrail 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Crossrail 2}}}}}}]] | dlr =[[File:DLR no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Docklands Light Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Docklands Light Railway}}}}}}]] | cablecar =[[File:London Air Line roundel.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|London cable car}}}|alt={{{alt|{{{link|London Cable Car}}}}}}]] | heathrowexpress =[[File:Heathrow Express icon RDT.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Heathrow Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Heathrow Express}}}}}}]] | overground ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | north | east | south | west =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}}}}]] | gospel | goblin | barking =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Gospel Oak to Barking line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gospel Oak to Barking line}}}}}}]] | lea | lea valley =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lea Valley lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lea Valley lines}}}}}}]] | romford | upminster =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Romford–Upminster line}}}|alt={{{alt|{{{link|Romford–Upminster line}}}}}}]] | watford =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Watford DC line}}}|alt={{{alt|{{{link|Watford DC Line}}}}}}]] | liberty = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Liberty line}}}|alt={{{alt|{{{link|Liberty line}}}}}}]] | lioness = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lioness line}}}|alt={{{alt|{{{link|Lioness line}}}}}}]] | mildmay = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mildmay line}}}|alt={{{alt|{{{link|Mildmay line}}}}}}]] | suffragette = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Suffragette line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suffragette line}}}}}}]] | weaver = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Weaver line}}}|alt={{{alt|{{{link|Weaver line}}}}}}]] | windrush = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Windrush line}}}|alt={{{alt|{{{link|Windrush line}}}}}}]] | #default =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Overground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Overground}}}}}}]] }} | tram =[[File:Tramlink no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}}}}]] | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]] | thameslink =[[File:ThameslinkSymbol.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Thameslink}}}|alt={{{alt|{{{link|Thameslink}}}}}}]] | underground =[[File:Underground no-text.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Underground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Underground}}}}}}]] | river =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|London River Services}}}|alt={{{alt|{{{link|London River Services}}}}}}]] | bakerloo | district | elizabeth | jubilee | metropolitan | northern | piccadilly | victoria =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} Line}}}}}}]] | central | circle =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}}}}]] | east london =[[File:East London line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|East London line#The London Underground era}}}|alt={{{alt|{{{link|East London line}}}}}}]] | fleet =[[File:Fleet line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Fleet line}}}|alt={{{alt|{{{link|Fleet Line}}}}}}]] | h&c | hammersmith =[[File:H&c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Hammersmith & City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hammersmith & City Line}}}}}}]] | w&c | waterloo =[[File:W&c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Waterloo & City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Waterloo & City Line}}}}}}]] }} | longueuil = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rtl = [[File:Montreal public transit icons - RTL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}|alt={{{alt|{{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}}}}]] | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|RTL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}{{#ifeq:{{{4|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''| }}}} | #default = '''{{rbox|{{{2}}}{{#ifeq:{{{3|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}''' }} | losangeles ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metrolink = [[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrolink (California)}}}}}}]] | 91/pv =[[91/Perris Valley Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|91/Perris Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em">91/PV</span>]] | av =[[Antelope Valley Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Antelope Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">AV</span>]] | arrow =[[Arrow (rail service)|<span style="color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Arrow}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">Arrow</span>]] | ieoc =[[Inland Empire–Orange County Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Inland Empire–Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">IEOC</span>]] | oc =[[Orange County Line|<span style="color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">OC</span>]] | metrolink =[[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt=Metrolink (California)]] | riv =[[Riverside Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Riverside}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">RIV</span>]] | sb =[[San Bernardino Line|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|San Bernardino}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">SB</span>]] | vc =[[Ventura County Line|<span style="color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Ventura County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;">VC</span>]] | lacmta ={{LACMTA link logo{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext{{=}}yes|}}}} | {{LACMTA icon|{{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext=yes|}}}} }} | lyon ={{#switch:{{lc:{{{2}}}}} | m | metro =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_metro-{{{3}}}|_logo-metro}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}}}}]] | f | funicular =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_funi-{{{3}}}|_logo-funi}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Funiculars of Lyon}}}|alt={{{alt|{{{link|Funiculars of Lyon}}}}}}]] | t | tramway =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_tram-{{{3}}}|_logo-tram}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|<nowiki>#</nowiki>Line T{{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|<nowiki>#</nowiki>Line T{{{3}}}}}}}}}}}]] | rx | rhonexpress =[[File:Lyon tcl logo-rx.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Rhônexpress}}}]] | c =[[File:Lyon tcl logo-cbus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]] | b | bus =[[File:Lyon tcl logo-bus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]] }} | macau | macao = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | x = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|xroute}} }} | #default = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | lrt =[[File:Metro Ligeiro de Macau logo.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Macau Light Rapid Transit}}}|alt=Logo of Macau Light Rapid Transit]] | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|croute}} }} }} | madrid ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]] | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]] | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-7 =[[File:C-7 red.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-8 =[[File:C-8 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-9 =[[File:C-9 orange.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-9 (Cercanías Madrid)}}}]] | c-10 =[[File:C-10 lime.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|C-10 (Cercanías Madrid)}}}]] | metro =[[File:MetroMadridLogoSimplified.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Madrid Metro}}}]] | #default =[[File:Madrid-MetroLinea{{{2}}}.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line {{{2}}} (Madrid Metro)}}}]] | r | ramal =[[File:Madrid-MetroRamal.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Ramal (Madrid Metro)}}}]] | l | ligero =[[File:Stadtbahn Madrid Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero}}}]] | l1 | ml1 | ml-1 =[[File:Madrid_MetroLigero1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-1}}}]] | l2 | ml2 | ml-2 =[[File:Madrid_MetroLigero2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-2}}}]] | l3 | ml3 | ml-3 =[[File:Madrid_MetroLigero3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-3}}}]] | bus | e | emt =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | u | urbano =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | i | interurbano =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | lr | largo | recorrido | largorecorrido =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | b | buho =[[File:MadridBusBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | ib | interurbanobuho =[[File:MadridBusInterurbanoBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]] | a =[[File:Madrid-MetroZonaA.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | b1 =[[File:Madrid-MetroZonaB1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | b2 =[[File:Madrid-MetroZonaB2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | b3 =[[File:Madrid-MetroZonaB3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | c1 =[[File:Madrid-MetroZonaC1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | c2 =[[File:Madrid-MetroZonaC2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | e1 =[[File:Madrid-MetroZonaE1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] | e2 =[[File:Madrid-MetroZonaE2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]] }} | malaga | málaga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Logo metro málaga.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]] | 1 =[[File:MetroMalaga L1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]] | 2 =[[File:MetroMalaga L2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]] | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]] | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]] | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]] }} | manchester =[[File:Metrolink generic.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]] | manila ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | lrt-1 | lrt1 | 1 ={{rail icon|Manila LRT|1}} | lrt-2 | lrt2 | mrt-2 | mrt2 | 2 ={{rail icon|Manila LRT|2}} | mrt-3 | mrt3 | lrt-3 | lrt3 | 3 ={{rail icon|Manila MRT|3}} | mrt-4 | mrt4 | 4 ={{rail color box|Manila MRT|4|inline=route}} | lrt-5 | lrt5 | 5 ={{rail color box|Manila MRT|5|inline=route}} | lrt-6 | lrt6 | 6 ={{rail color box|Manila LRT|6|inline=route}} | mrt-7 | mrt7 | 7 ={{rail icon|Manila MRT|7}} | mrt-8 | mrt8 | 8 ={{rail color box|Manila MRT|8|inline=route}} | mrt-9 | mrt9 | 9 | mms ={{RouteBox|MMS|Metro Manila Subway|#{{rail color|Manila MRT|9}}}} | pnr | mc | orange = [[Image:Philippine National Railways (PNR).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|PNR Metro Commuter Line}}}]] | nscr = {{RouteBox|NSCR|Philippine National Railways|#{{rail color|Philippine National Railways}}|black}} }} | marta =[[File:MARTA stripes logo.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}}}}]] | mashhad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | mecca ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | a ={{RouteBox|A|Line A (Mecca Metro)|#FFD700}} | b ={{RouteBox|B|Line B (Mecca Metro)|#009530}} | c ={{RouteBox|C|Line C (Mecca Metro)|#DC241F}} | d ={{RouteBox|D|Line D (Mecca Metro)|#0354A6}} | s | shuttle ={{RouteBox|S|Al Mashaaer Al Mugaddassah Metro line|#FFC0CB|#000000}} }} | medina ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#009530}} | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#0354A6}} | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}} }} <!-- "melbourne" is an alias for "victoria" --> | mexicocity | cdmx ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | cb ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:CablebúsCDMX Línea {{{3}}}.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús}}}}}}]] | #default =[[File:Logo del Cablebús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús Line {{{3}}}}}}}}}]] }} | cetram =[[File:Movilidad Integrada (logo) Órgano Regulador de Transporte (CETRAM).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]] | eb =[[File:Movilidad Integrada (logo) EcoBici.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ecobici (Mexico City)}}}|alt={{{alt|{{{link|Ecobici}}}}}}]] | etram =[[File:Logo ETRAM Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]] | fs ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 = [[File:Logo del Sistema 1 del Tren suburbano del valle de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|Tren Suburbano Line {{{3}}}}}}]] | #default =[[File:Ferrocarril Suburbano.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Suburbano}}}}}}]] }} | mcm =[[File:Metro de la Ciudad de México (logo) version 2019.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro}}}}}}]] | mcmb =[[File:Logo del Metrobús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metrobús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metrobús}}}}}}]] | mnbcdmx =[[File:Movilidad Integrada (logo) Red de Autobuses de la CDMX.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City minubus}}}}}}]] | mnbedomex =[[File:Logo de Colectivos del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|State of Mexico minubus}}}}}}]] | mxb =[[File:Logo Mexibús Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexibús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexibús}}}}}}]] | mxc ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 | 2 | 3 = [[File:Línea {{{3}}} del Mexicable del Estado de México.svg|{{{size|16}}}px|{{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable Line {{{3}}}}}}}}}]] | #default =[[File:Logo Mexicable Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable}}}}}}]] }} | rtp =[[File:Logo de la Red de Transporte de Pasajeros de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}|alt={{{alt|{{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}}}}]] | tb = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 = [[File:Línea {{{3}}} del Trolebús de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus Line {{{3}}}}}}}}}]] | #default =[[File:Logo de los Servicio de Transportes Eléctricos de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}]] }} | ti =[[File:Movilidad Integrada (logo) El Insurgente.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Interurbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Interurbano}}}}}}]] | tl ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 = [[File:Logo de la línea 1 del tren ligero de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail Line {{{3}}}}}}}}}]] | #default =[[File:TrenLigeroCDMX.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail}}}}}}]] }} | tledomex =[[File:Logo del TEM del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Texcoco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Texcoco Light Rail}}}}}}]] | #default =[[File:MetroDF Línea {{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}}}}]] }} | miami ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metrobus =[[File:Logo Miami-Dade County.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Metrobus (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrobus (Miami-Dade County)}}}]] | metromover =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metromover}}}|alt={{{alt|Metromover}}}]] | metrorail | #default =[[File:Logo Miami-Dade Metrorail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Metrorail (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrorail (Miami-Dade County)}}}]] }} | minnesota ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] | blue =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro Blue Line (Minnesota)|{{white|Blue Line}}]]&nbsp;</span> | green =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro Green Line (Minnesota)|{{white|Green Line}}]]&nbsp;</span> | red =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro Red Line (Minnesota)|{{white|Red Line}}]]&nbsp;</span> | orange =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro Orange Line (Minnesota)|{{white|Orange Line}}]]&nbsp;</span> | gold = [[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}} px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap; text-decoration:none;">&nbsp;[[Metro Gold Line (Minnesota)|<span style="color:#00539f">Gold Line</span>]]&nbsp;</span> | greenextension|glx|southwest lrt|sw|southwest|lrt =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|Green Line Extension}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro Green Line Extension (Minnesota)|{{white|Green Line Extension}}]]&nbsp;</span> | a =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro A Line (Minnesota)|{{white|A Line}}]]&nbsp;</span> | b =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro B Line (Minnesota)|{{white|B Line}}]]&nbsp;</span> | c =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro C Line (Minnesota)|{{white|C Line}}]]&nbsp;</span> | d =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro D Line (Minnesota)|{{white|D Line}}]]&nbsp;</span> | e =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] <span style="background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;">&nbsp;[[Metro E Line (Minnesota)|{{white|E Line}}]]&nbsp;</span> }} | minsk ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Minsk metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link=Минскийн метро]] | 1 | maskowskaya =[[File:Minsk Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link=Москауская шугам]] | 2 | awtazavodskaya =[[File: Minsk Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link=Автазаводская шугам]] | 3 | zelenaluzhskaya =[[File:Minsk Metro Third Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Зеленалужская шугам]] | 4 | circle | ring =[[File:Minsk Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link=Ring line (Minsk)]] }} | mississauga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | miway =[[File:MiWay Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|MiWay}}}]] }} | mitteldeutschland = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|S-Bahn Mitteldeutschland}}}]] }} | monterrey = {{#switch: {{{2}}} | MT = {{#if: {{{3|}}} | [[File:Linea{{{3|}}}mty.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey Line {{{3}}}|alt=Metrorrey Line {{{3}}}]] | [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]] }} | TM = [[File:TransmetroMetrorrey.png|{{{size|16}}}px|link=TransMetro|alt=TransMetro]] | EV = [[File:EcoviaLogo.png|{{{size|16}}}px|link=Ecovía|alt=Ecovía]] | #default = [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]] }} | montreal ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}} | exo ={{#if:{{{3|}}} | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | bus = {{Nowrap|{{border |{{rail icon|Exo bus services|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}|display=inline-block|color=#000|lh=18px|width=0.1em}}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}{{rbox|{{{4|}}}{{#if:{{{5|}}} | {{spaces}}{{rail icon|Exo bus services|{{{5|}}}|size=14px}}|}}||#{{rcr|Exo bus services|bus}}|#000|border=#000}} }} }} | #default = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16px}}}}} }} | [[File:Montreal public transit icons - exo.svg|{{{size|16px}}}|link={{{link|Exo (public transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Exo (public transit)}}}}}}]] }} | metro = {{rail icon|Montreal Metro|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}}} | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | night = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|night|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} {{{emoji presentation|☾|text}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|night}}|#fff}}'''| }}}} | all-day high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|#fff}}'''| }}}} | rush-hour high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|rush-hour high-frequency}}|#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|border=#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}} }}'''| }}}} | 747 = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|20}}}px }}{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}} {{{emoji presentation|✈|text}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''}} | 10min | reserved | navetteor | express | shuttle = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}} | #default = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}} }} | taxibus = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|taxibus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|taxibus}}|#fff}}'''| }} }} | rem = {{rail icon|REM|{{uc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}} | brt = [[File:Montreal public transit icons - SRB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pie-IX BRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Pie-IX BRT}}}}}}]] }} | mumbai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Mumbai Suburban Railway}}}]] | nmm | navi | navi mumbai metro =[[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Navi Mumbai Metro}}}]] | m | metro =[[File:Mmmocl-logo-cropped.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Metro}}}]] | mr | monorail =[[File:Mumbai MonoRail Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Monorail}}}]] }} | munich={{ÖPNV München|{{{2}}}|{{{size|12}}}}} | nagoya ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | h | higashiyama =[[File:Nagoya Subway Logo (Higashiyama Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Higashiyama Line}}}]] | m | meijō | meijo =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo & Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meijō Line}}}]] | e | meikō | meiko =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo & Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meikō Line}}}]] | t | tsurumai =[[File:Nagoya Subway Logo (Tsurumai Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tsurumai Line}}}]] | s | sakura-dōri | sakura-dori | sakuradori =[[File:Nagoya Subway Logo (Sakura-dori Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakura-dōri Line}}}]] | k | kamiiida =[[File:Nagoya Subway Logo (Kamiiida Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Kamiiida Line}}}]] | metro =[[File:Nagoya Subway Logo (black).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagoya Municipal Subway}}}]] }} | nanchang ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt | metro = {{ric|Nanchang Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default = {{ric|Nanchang Metro|{{{2}}}}} }} | nanjing ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Nanjing Metro Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nanjing Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanjing Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|{{{2}}}}}}} | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|s{{{3}}}}}}} }} }} }} | nanning ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt | metro = {{ric|Nanning Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default = {{ric|Nanning Metro|{{{2}}}}} }} | newcastle =[[File:Tyne Wear Metro logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]] | newark =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Newark Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Newark Light Rail}}}}}}]] | neworleans ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default = {{ric|NORTA|{{lc: {{{2}}} }}}} }} | newtaipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = {{ric|New Taipei Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | danhai | v = {{ric|New Taipei Metro|v|link={{{link|}}}}} | ankeng | k = {{ric|New Taipei Metro|k|link={{{link|}}}}} | circular | y = {{ric|New Taipei Metro|y|link={{{link|}}}}} | sanying | lb = {{ric|New Taipei Metro|lb|link={{{link|}}}}} | shenkeng | s = {{ric|New Taipei Metro|s|link={{{link|}}}}} | wugu–taishan | f = {{ric|New Taipei Metro|f|link={{{link|}}}}} | #default = {{ric|New Taipei Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}} }} | newyork | newyorkcity | nycs | nycs-h = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}} | mta =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metropolitan Transportation Authority}}}]] | lirr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Long Island Rail Road}}}]] | mnr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro-North Railroad}}}]] | sir =[[File:NYCS-bull-trans-SIR-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|2016-2017|Std}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|15|20}}}}}px|link={{{link|Staten Island Railway}}}]] | airtrainjfk =[[File:AirTrain_JFK_notext_logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain JFK}}}]] | subway =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|New York City Subway}}}]] | #default =[[File:NYCS-bull-trans-{{ucfirst:{{{2}}}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt="{{{2}}}" train|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} (New York City Subway service)}}}]] | 4d | 4x =[[File:NYCS-bull-trans-4d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="4" express train|link={{{link|4 (New York City Subway service)}}}]] | 5d | 5x =[[File:NYCS-bull-trans-5d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="5" express train|link={{{link|5 (New York City Subway service)}}}]] | 6d | 6x =[[File:NYCS-bull-trans-6d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="6" express train|link={{{link|6d (New York City Subway service)}}}]] | 7d | 7x =[[File:NYCS-bull-trans-7d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="7" express train|link={{{link|7d (New York City Subway service)}}}]] | 8 =[[File:8 (1967-1979 New York City Subway bullet).svg|{{{size|x20}}}px|alt="8" train|link={{{link|8 (New York City Subway service)}}}]] | ad | ax =[[File:NYCS-bull-trans-Ad{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="A" express train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]] | bd | bx =[[File:NYCS-bull-trans-Bd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="B" express train|link={{{link|B (New York City Subway service)}}}]] | fd | fx =[[File:NYCS-bull-trans-Fd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="F" express train|link={{{link|Fd (New York City Subway service)}}}]] | j | z =[[File:NYCS-bull-trans-{{{2}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="{{{2}}}" train|link={{{link|J/Z (New York City Subway service)}}}]] | mex =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|M brown|M-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=brown "M" train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]] | md | mx =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|Md brown|Md-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="M" express train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]] | nd | nx =[[File:NYCS-bull-trans-Nd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="N" express train|link={{{link|N (New York City Subway service)}}}]] | qd | qx =[[File:NYCS-bull-trans-Qd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt="Q" express train|link={{{link|Qd (New York City Subway service)}}}]] | s | ss =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=shuttle train|link={{{link|S (New York City Subway service)}}}]]{{#ifeq:{{{2}}}|s|[[Category:Pages using Rail-interchange with newyork-s]]<nowiki/>}} | sb | sblue =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|S blue|SR-Std-blue}}.svg|{{{size|20}}}px|alt="A" Shuttle train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]] | sf | franklin =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]] | sr | rockaway =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]] | s42 | 42nd =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=42nd Street Shuttle|link={{{link|42nd Street Shuttle}}}]] | ssf =[[File:NYCS-bull-trans-SF{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]] | ssr =[[File:NYCS-bull-trans-SR{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]] | wd | wx =[[File:NYCS-bull-trans-Wd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=W express train|link={{{link|W (New York City Subway service)}}}]] | jfk =[[File:NYCS-bull-trans-JFK.svg|{{{size|x20}}}px|alt=JFK Express|link={{{link|JFK Express}}}]] }} | nictd =[[File:BSicon South Shore Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|South Shore Line}}}|alt={{{alt|{{{link|South Shore Line}}}}}}]] | ningbo ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}} | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao Intercity Railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt | metro = | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|fh}}}} | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao intercity railway|#{{rail color|CRH|Ningbo–Yuyao intercity}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|{{{2}}}}}}} }} }} | nizhny | nizhny novgorod ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:NNMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}}}}]] | 1 =[[File:NNMetro Line 1.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 1 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Avtozavodskaya Line (1)}}}}}}]] | 2 =[[File:NNMetro Line 2.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 2 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Sormovskaya Line (2)}}}}}}]] | 3 =[[File:NNMetro Line 3.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 3 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagornaya Line (3)}}}}}}]] }} | njt ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |#default =[[File:NJT logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NJ Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|NJ Transit}}}}}}]] | acl | atlantic city =[[Atlantic City Line|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Atlantic City}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">ACL</span>]] | bcl | brg | bergen | bergen county =[[Bergen County Line|<span style="color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Bergen County}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">BCL</span>]] | glad | gladstone =[[Gladstone Branch|<span style="color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Gladstone}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">GLAD</span>]] | main =[[Main Line (NJ Transit)|<span style="color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Main}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">MAIN</span>]] | mdw | meadowlands =[[Meadowlands Rail Line|<span style="color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Meadowlands}}; border: 1px; border-style: solid; border-color: black; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">MDW</span>]] | mobo | montclair-boonton =[[Montclair-Boonton Line|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Montclair-Boonton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">MOBO</span>]] | me | morristown =[[Morristown Line|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Morristown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">M&E</span>]] | njcl | north jersey coast line =[[North Jersey Coast Line|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|North Jersey Coast}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">NJCL</span>]] | nec | northeast corridor =[[Northeast Corridor Line|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Northeast Corridor}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">NEC</span>]] | pvl | pascack valley =[[Pascack Valley Line|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Pascack Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">PVL</span>]] | prin | princeton =[[Princeton Branch|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Princeton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">PRIN</span>]] | rvl | raritan valley =[[Raritan Valley Line|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Raritan Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">RVL</span>]] }} | nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]] | nuremberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus = [[File:Bus Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|Bus]] | r | r-bahn = [[File:R-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|R-Bahn]] | s | s-bahn = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:Nürnberg S{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=S{{{3}}} (Nuremberg)|S{{{3}}}]] | #default = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg S-Bahn|S-Bahn]] }} | t | tram={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 = [[File:Nürnberg T{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]] | #default = [[File:Tram Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]] }} | u | u-bahn={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | 1 | 2 | 3 | 11 | 21 = [[File:Nürnberg U{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=U{{{3}}} (Nuremberg U-Bahn)|U{{{3}}}]] | #default = [[File:U-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg U-Bahn|U-Bahn]] }} }} | octa =[[File:Logo Orange County Transportation Authority 02.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|OC Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|OC Streetcar}}}}}}]] | okc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | embark =[[File:EMBARK icon.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Embark (transit authority)}}}]] | streetcar =[[File:OKC Streetcar icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Oklahoma City Streetcar}}}]] | rapid =[[File:EMBARK RAPID icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|RAPID (EMBARK)}}}]] }} | orientexpress =[[File:Crown Silhouette.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}}}}]] | orlando ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | lynx =[[File:LYNX Transportation Logo (Symbol Only).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Lynx (Orlando)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lynx (Orlando)}}}}}}]]}} | osaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Osaka Metro logo 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Osaka Metro}}}]] | 1 | m | midosuji =[[File:Osaka Metro Midosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Midōsuji Line}}}]] | 2 | t | tanimachi =[[File:Osaka Metro Tanimachi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tanimachi Line}}}]] | 3 | y | yotsubashi =[[File:Osaka Metro Yotsubashi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yotsubashi Line}}}]] | 4 | c | chuo =[[File:Osaka Metro Chuo line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chūō Line (Osaka)}}}]] | 5 | s | sennichimae =[[File:Osaka Metro Sennichimae line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sennichimae Line}}}]] | 6 | k | sakaisuji =[[File:Osaka Metro Sakaisuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakaisuji Line}}}]] | 7 | n | nagahori =[[File:Osaka Metro Nagahori Tsurumi-ryokuchi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagahori Tsurumi-ryokuchi Line}}}]] | 8 | i | imazatosuji =[[File:Osaka Metro Imazatosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Imazatosuji Line}}}]] | p | nanko =[[File:Osaka Metro Nanko Port Town line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nankō Port Town Line}}}]] }} | oslo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram = [[File:Oslo_Tramway_Piktogram.svg|15px|link=Trams in Oslo]] | 11 | 12 | 13 | 17 | 18 | 19 = [[File:Oslo Tramway new {{{2}}}.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Oslo#Line {{{2}}}}}}]] }} | ottawa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | otrain ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}} | #default =[[File:O-Train icon.svg|{{{size|16}}}px|link=O-Train]] }} {{#if:{{{3|}}}|{{#switch: {{lc:{{{3}}}}} | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}} }}}} | transitway =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=Transitway (Ottawa)]] | bus =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|14}}}px|link=List of OC Transpo routes]] | octranspo =[[File:OC Transpo logo.svg|{{{size|72}}}px|link=OC Transpo]] <!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --> | 1big =[[File:O-Train Line 1 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 1 (O-Train)]] | 2big =[[File:O-Train Line 2 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 2 (O-Train)]] | 3big =[[File:O-Train Line 3 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 3 (O-Train)]] | 4big =[[File:O-Train Line 4 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 4 (O-Train)]] <!-- Handled by OC Transpo module --> | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}} }} | palma ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Símbolo del Metro de Palma.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Palma Metro}}}}}}]] | 1 | m1 =[[File:Metro Palma M1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]] | 2 | m2 =[[File:Metro Palma M2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]] | cercanias | sfm =[[File:SFM.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] | t1 =[[File:SFM T1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] | t2 =[[File:SFM T2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] | t3 =[[File:SFM T3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]] }} | paris ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} | m|metro = Paris Metro | r|rer = Réseau Express Régional | t|tram = Tramways in Île-de-France | i|transilien = Transilien | cable = Île-de-France cable car | #default = Paris Other }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} | a = a | b|bus = b | c|cdgval = vc | g|gdslignes = g | mo|montmartre = m | n|noctilien = n | o|orlyval = vo | te|ter = t | #default = {{{3|}}} }}|size={{{size|16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}} | path ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | white =[[File:PATH logo white.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]] | #default =[[File:PATH logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]] }} | pearlriverdelta | prd ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|suishen}}}} | eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|east ring}}}} | er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|er}}}} | guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guanghui}}}} | gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gh}}}} | guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhao}}}} | guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangshen}}}} | gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gs}}}} | ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|ss}}}} | guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhu}}}} | gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gz}}}} | guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangfo circular}}}} | gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gfc}}}} | guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangqing}}}} | gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gq}}}} | zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zhuji}}}} | zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zj}}}} | palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|palian}}}} | pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|pl}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|{{{2}}} intercity}}}} }} | short ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|{{{2}}}}}}} }} | shortna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|na}}}} }} }} | perc | pery =[[File:PE Bolt.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pacific Electric}}}|alt={{{alt|{{{link|Pacific Electric}}}}}}]] {{#if:{{{2|{{{showtext|}}}}}}|[[Pacific Electric]]|}} | perth ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transfer}}}}}}]] | circle =[[File:CircleRoute icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CircleRoute}}}|alt={{{alt|{{{link|CircleRoute}}}}}}]] | event =[[File:Transperth special event.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Special event station}}}}}}]] | indian =[[File:Indian Pacific icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Indian Pacific}}}|alt={{{alt|{{{link|Indian Pacific}}}}}}]] | train | transperth ={{ric|Transperth|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default ={{ric|Transperth|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} }} | phoenix | valleymetro ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail | rail&streetcar =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro Rail & Streetcar]] | a =[[File:Logo A Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=A Line (Valley Metro)]] | b =[[File:Logo B Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=B Line (Valley Metro)]] | s | tempe | streetcar =[[File:Logo Valley Metro Streetcar.svg|{{{size|20}}}px|link=S Line (Valley Metro)]] | #default =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro]] }} | philadelphia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} <!-- transit --> | septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]] | septa-old =[[File:SEPTA logo 1970s.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]] | septa-metro =[[File:SEPTA Metro.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA Metro}}}]] | b | b lines =[[File:SEPTA B icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]] | b1 | b1 line =[[File:SEPTA B1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]] | b2 | b2 line =[[File:SEPTA B2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]] | b3 | b3 line =[[File:SEPTA B3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)#Broad–Ridge Spur}}}]] | d | d lines =[[File:SEPTA D icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]] | d1 | d1 line =[[File:SEPTA D1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]] | d2 | d2 line =[[File:SEPTA D2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]] | g | g lines =[[File:SEPTA G icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]] | g1 | g1 line =[[File:SEPTA G1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]] | l | l lines =[[File:SEPTA L icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]] | l1 | l1 line =[[File:SEPTA L1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]] | m | m lines =[[File:SEPTA M icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]] | m1 | m1 lines =[[File:SEPTA M1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]] | t | t lines =[[File:SEPTA T icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T (SEPTA Metro)}}}]] | t1 | t1 line =[[File:SEPTA T1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T1 (SEPTA Metro)}}}]] | t2 | t2 line =[[File:SEPTA T2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T2 (SEPTA Metro)}}}]] | t3 | t3 line =[[File:SEPTA T3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T3 (SEPTA Metro)}}}]] | t4 | t4 line =[[File:SEPTA T4 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T4 (SEPTA Metro)}}}]] | t5 | t5 line =[[File:SEPTA T5 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T5 (SEPTA Metro)}}}]] | patco =[[PATCO Speedline|<span style="color:#fff; background-color: #{{rail color|PATCO}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em">PATCO</span>]] <!-- regional rail --> | air | che | chw | cyn | gln | fox | lan | med | nor | pao | tre | war | wil | wtr = {{ric|SEPTA|{{{2}}}}} | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|SEPTA Route {{{2}}} }}}|#{{rail color|SEPTA|{{{2}}}}} }} }} | pittsburgh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | white =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo) white.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]] | #default =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]] }} | portland ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | blue | green | red = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}} | orange | yellow = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line (TriMet)}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}} | a | b | ns = {{rcb|Portland Streetcar|{{{2}}}|inline=route}} | wes =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link| WES Commuter Rail}}}}}}]] | max = {{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX Light Rail}}}}}}}} | streetcar = {{ric|Portland Streetcar|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Portland Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Portland Streetcar}}}}}}}} | trimet | #default ={{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|TriMet}}}|alt={{{alt|{{{link|TriMet}}}}}}}} }} | porto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Porto Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]] | funicular =[[File:Funicular guindais logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Funicular dos Guindais}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular dos Guindais}}}}}}]] | #default =[[File:Metro do Porto linha {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]] }} | prague ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | esko|e =[[File:Prag Esko Logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Esko Prague}}}|alt={{{alt|{{{link|Prague Esko}}}}}}]] | #default =[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|<span style="color: #fff; background-color: #{{rail color|Prague Metro|{{{2}}}}}; font-size: {{{size|12}}}px; font-weight: bold; padding: 2px 3px 0 3px">{{{2}}}</span>]] {{#if:{{{3|{{{text|}}}}}}|<span style="font-size: {{#if:{{{4|{{{small|}}}}}}|85|100}}%;">[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|Line {{{2}}}]]</span>|}} }} | qingdao ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Qingdao Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Qingdao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Qingdao Metro}}}}}}]] | o | ov | oceantec valley ={{RouteBox|Oceantec Valley|{{{link|Oceantec Valley Line}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|ov}}}} | w | wc | west coast ={{RouteBox|West Coast|{{{link|West Coast Line (Qingdao Metro)}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|wc}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | qom ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]] }} | rhine-neckar ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}}}}]] }} | rhine-ruhr ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |s|s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]] }} | riyadh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Riyadh Metro)|#0354A6}} | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Riyadh Metro)|#DC241F}} | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Riyadh Metro)|#FF9A00}} | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Riyadh Metro)|#FFD700}} | 5 ={{RouteBox|5|Line 5 (Riyadh Metro)|#009530}} | 6 ={{RouteBox|6|Line 6 (Riyadh Metro)|#9016B2}} }} | riodejaneiro ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Metrorioicon.png|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Metro}}}]] | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio de Janeiro)|#FF8500|black}} | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio de Janeiro)|#00AE27}} | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio de Janeiro)|#FFC400|black}} | sv =[[File:Logo da SuperVia.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SuperVia}}}]] | lrt =[[File:Vlt carioca logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Light Rail}}}]] | 1l ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio LRT)|#0D73B9}} | 2l ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio LRT)|#008000}} | 3l ={{RouteBox|3|Line 3 (Rio LRT)|#F1C232|black}} | 4l ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio LRT)|#FF8500}} }} | rostock ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} |s|s-bahn = {{ric|Rostock S-Bahn|size=x{{{size|12}}}px}} |s1|s2|s3 = {{rcb|Rostock S-Bahn|{{{2}}}|croute}} |tram = [[File:BSicon TRAM.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|Trams in Rostock}}}]] }} | rotterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | ret =[[File:Rotterdamsche Elektrische Tram logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Rotterdamse Elektrische Tram}}}]] | metro =[[File:RET metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rotterdam Metro}}}]] | a ={{RouteBox|A|{{{link|Rotterdam Metro line A}}}|#00AA50}} | b ={{RouteBox|B|{{{link|Rotterdam Metro line B}}}|#FFD301|black}} | c ={{RouteBox|C|{{{link|Rotterdam Metro line C}}}|#EF1F1F}} | d ={{RouteBox|D|{{{link|Rotterdam Metro line D}}}|#1BC5E9}} | e ={{RouteBox|E|{{{link|Rotterdam Metro line E}}}|#1A389A}} | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 3}}}|#A9218E}} | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 4}}}|#F4901D}} }} | sacramento =[[File:Logomark_Sacramento_Regional_Transit 2024.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|SacRT light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|SacRT light rail}}}}}}]] | saintlouis | stlouis = [[File:Logo Metro Transit St. Louis 02.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MetroLink (St. Louis)}}}|alt={{{alt|{{{link|MetroLink (St. Louis)}}}}}}]] | saintpetersburg | stpetersburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 1 =[[File:Spb metro line1.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Кировско-Выборгская шугам}}}]] | 2 =[[File:Spb metro line2.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Московско-Петроградская шугам}}}]] | 3 =[[File:Spb metro line3.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Невско-Василеостровская шугам}}}]] | 4 =[[File:Spb metro line4.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Лахтинско-Правобережная шугам}}}]] | 5 =[[File:Spb metro line5.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Фрунзенско-Приморская шугам}}}]] | 6 =[[File:Spb metro line6.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Красносельско-Калининская шугам}}}]] }} | salzburg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s = {{ric|Salzburg S-Bahn}} }} | sandiego ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:MTS_Bus_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego MTS bus system}}}]] | coaster =[[File:NCTD COASTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Coaster (rail service)}}}]] | sprinter =[[File:NCTD SPRINTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sprinter (rail service)}}}]] | trolley =[[File:MTS_Trolley_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego Trolley}}}]] | blue | b =[[File:Logo Blue Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (San Diego Trolley)}}}]] | copper | c =[[File:Logo Copper Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Copper Line (San Diego Trolley)}}}]] | orange | o =[[File:Logo Orange Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (San Diego Trolley)}}}]] | green | g =[[File:Logo Green Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (San Diego Trolley)}}}]] | silver | s =[[File:Logo Silver Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Silver Line (San Diego Trolley)}}}]] }}{{#if:{{{3|{{{showtext|}}}}}}|&nbsp;[[{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line (San Diego Trolley)|{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line]] }} | sanfrancisco ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | muni =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|San Francisco Municipal Railway}}}]] | metro =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Muni Metro}}}]] | e =[[File:E Embarcadero logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|E Embarcadero}}}|alt={{{alt|{{{link|E Embarcadero}}}}}}]] | f =[[File:F Market & Wharves logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|F Market & Wharves}}}|alt={{{alt|{{{link|F Market & Wharves}}}}}}]] | j =[[File:J Church logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|J Church}}}|alt={{{alt|{{{link|J Church}}}}}}]] | k =[[File:K Ingleside logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|K Ingleside}}}|alt={{{alt|{{{link|K Ingleside}}}}}}]] | l =[[File:L Taraval logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L Taraval}}}|alt={{{alt|{{{link|L Taraval}}}}}}]] | m =[[File:M Ocean View logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M Ocean View}}}|alt={{{alt|{{{link|M Ocean View}}}}}}]] | n =[[File:N Judah logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|N Judah}}}|alt={{{alt|{{{link|N Judah}}}}}}]] | s =[[File:S Shuttle logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|S Shuttle}}}|alt={{{alt|{{{link|S Shuttle}}}}}}]] | t =[[File:T Third Street logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T Third Street}}}|alt={{{alt|{{{link|T Third Street}}}}}}]] | cable =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system}}}|alt={{{alt|}}}]] | california =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#California Street line}}}|alt={{{alt|}}}]] | powell-hyde | hyde =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Hyde line}}}|alt={{{alt|}}}]] | powell-mason | mason =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Mason line}}}|alt={{{alt|}}}]] | samtrans = [[File:SamTrans logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SamTrans}}}|alt={{{alt|{{{link|SamTrans}}}}}}]] }} | santaclara ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | blue =[[File:VTA-Blue-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line (VTA)}}}}}}]] | green =[[File:VTA-Green-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line (VTA)}}}}}}]] | orange =[[File:VTA-Orange-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Orange Line (VTA)}}}}}}]] | #default =[[File:BSicon LOGO SCvta.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|VTA light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Santa Clara Valley Transportation Authority}}}}}}]] }} | santiago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Santiago Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro}}}]] | 1 =[[File:Santiago_de_Chile_L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 1}}}]] | 2 =[[File:Santiago_de_Chile_L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 2}}}]] | 3 =[[File:Santiago_de_Chile_L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 3}}}]] | 4 =[[File:Santiago_de_Chile_L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4}}}]] | 4a =[[File:Santiago_de_Chile_L4A.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4A}}}]] | 5 =[[File:Santiago_de_Chile_L5.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 5}}}]] | 6 =[[File:Santiago_de_Chile_L6.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 6}}}]] | 7 =[[File:Santiago_de_Chile_L7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 7}}}]] | 8 =[[File:Santiago_de_Chile_L8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 8}}}]] | 9 =[[File:Santiago_de_Chile_L9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 9}}}]] }} | saopaulo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Metrô-SP icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Сан-Паулугийн метро}}}]] | 1 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|1-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 2 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|2-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 3 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|3-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 4 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|4-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 5 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|5-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 6 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|6-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 15 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|15-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 16 ={{RouteBox|16|Line 16с)|#8F00FF}} | 17 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|17-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}} | 18 ={{RouteBox|18|18-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#964b00}} | 19 ={{RouteBox|19|19-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#0099cc}} | 20 ={{RouteBox|20|20-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#ff3366}} | cptm =[[File:Cptmsymbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Companhia Paulista de Trens Metropolitanos}}}]] | 7 =[[File:Cptm 7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 7 (CPTM)}}}]] | 8 =[[File:Cptm 8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 8 (CPTM)}}}]] | 9 =[[File:Cptm 9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 9 (CPTM)}}}]] | 10 =[[File:Cptm 10.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 10 (CPTM)}}}]] | 10+ ={{RouteBox|10+|Line 10 (CPTM)|#0088B0}} | 10E | 10e ={{RouteBox|10E|Line 10 (CPTM)|#0088B0}} | 11 =[[File:Cptm 11.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 11 (CPTM)}}}]] | 12 =[[File:Cptm 12.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 12 (CPTM)}}}]] | 13 =[[File:Cptm 13.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)}}}]] | 13AC | 13ac | ac ={{RouteBox|AC|Line 13 (CPTM)|#8FFF1F|black}} | 13AE | 13ae | ae =[[File:Spairportexpress.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)#Airport Express}}}]] | 14 =[[File:L14 C.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 14 (CPTM)}}}]] | emtu | EMTU =[[File:Spemtusymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Empresa Metropolitana de Transportes Urbanos de São Paulo}}}]] }} | sapporo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:ST Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Sapporo Municipal Subway}}}]] | n | namboku =[[File:Subway SapporoNamboku.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Namboku Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Namboku Line}}}]] | t | tozai |tōzai =[[File:Subway SapporoTozai.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Tōzai Line}}}]] | h | toho | tōhō =[[File:Subway SapporoToho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōhō Line}}}]] }} | seattle ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | link =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Link light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Link light rail}}}}}}]] | line 1 | 1 line | 1 =[[File:Line 1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=1 Line (Sound Transit)]] | line 2 | 2 line | 2 =[[File:Line 2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=2 Line (Sound Transit)]] | line 3 | 3 line | 3 =[[File:Line 3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=3 Line (Sound Transit)]] | line 4 | 4 line | 4 =[[File:Line 4 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=4 Line (Sound Transit)]] | line t | t line | t =[[File:Line T (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=T Line (Sound Transit)]] | sounder =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder commuter rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Sounder commuter rail}}}}}}]] | n line | n | north | line n =[[File:Line N (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=N Line (Sound Transit)]] | s line | s | south | line s =[[File:Line S (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=S Line (Sound Transit)]] | rapidride =[[File:RapidRide blank icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide}}}]] | a | b | c | d | e | f | g | h =[[File:RapidRide {{{2}}} Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide {{{2}}} Line}}}]] | streetcar =[[File:Seattle Streetcar symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seattle Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Seattle Streetcar}}}}}}]] | stride =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Stride (bus rapid transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Stride (bus rapid transit)}}}}}}]] | s1 | stride s1 =[[File:Line S1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S1 Line]] | s2 | stride s2 =[[File:Line S2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S2 Line]] | s3 | stride s3 =[[File:Line S3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S3 Line]] | stex =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder Transit Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit Express}}}}}}]] | soundtransit =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sound Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit}}}}}}]] }} | seoul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | arx =[[File:Seoul Metro Line Arex.svg|{{{size|20}}}px|link=AREX]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }} | l | local =&nbsp;Local | e | x | express =&nbsp;Express }} | chun =[[File:Gyeongchun Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongchun Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongchun Line}}}}}}]] | ever =[[File:Seoul Metro Line EverLine Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Everline}}}|alt={{{alt|{{{link|Everline}}}}}}]] | gimpo =[[File:Seoul Metro Line Gimpo Goldline Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gimpo Goldline}}}|alt={{{alt|{{{link|Gimpo Goldline}}}}}}]] | gtxa =[[File:GTX-A Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Great Train eXpress}}}|alt={{{alt|{{{link|Great Train eXpress}}}}}}]] | gyeongjung | gye | jun =[[File:Gyeongui-Jungang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}}}}]] | gg|gyeonggang | yeoju =[[File:Gyeonggang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeonggang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeonggang Line}}}}}}]] | maglev | im =[[File:Incheon Airport Maglev Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Airport Maglev}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Airport Maglev}}}}}}]] | seo | seohae =[[File:Seohae Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seohae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Seohae Line}}}}}}]] | sil | sillim =[[File:Seoul Metro Line Sillim Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sillim Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Sillim Line}}}}}}]] | sin =[[File:Shinbundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Shinbundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinbundang Line}}}}}}]] | su | bun | suin-bundang = [[File:Suin-Bundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Suin–Bundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suin–Bundang Line}}}}}}]] | subway =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}}}}]] | ui =[[File:Seoul Metro Line Ui LRT Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Ui LRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Ui LRT}}}}}}]] | uij =[[File:Seoul Metro Line U Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|U Line}}}|alt={{{alt|{{{link|U Line}}}}}}]] | [[File:Seoul Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|20}}}px|link=Seoul Subway Line {{{2}}}]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }} | l | local =&nbsp;Local | e | x | express =&nbsp;Express }} }} | septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]] | sevilla | seville ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Logo Metro Sevilla 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seville Metro}}}]] | 1 =[[File:L1 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 1 (Seville Metro)}}}]] | 2 =[[File:L2 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 2 (Seville Metro)}}}]] | 3 =[[File:L3 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 3 (Seville Metro)}}}]] | 4 =[[File:L4 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 4 (Seville Metro)}}}]] | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]] }} | shanghai ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 10b ={{RouteBox|10&nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}} | 11b ={{RouteBox|11&nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}} | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}} | j | jm | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}} | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}} | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}} | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Shanghai Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shanghai Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shanghai Metro}}}}}}]] | 2 | 3 | 7 | 9 | 10 | 13 | 15 | 16 | 18 | 21 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}|#000}} | 10b ={{RouteBox|10&nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|10}}|#000}} | 11b ={{RouteBox|11&nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|11}}}} | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Chongming}}}} | j | js | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Jinshan}}}} | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Maglev}}}} | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Pujiang}}}} | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | shaoxing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = {{ric|Shaoxing Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default = {{ric|Shaoxing Metro|{{{2}}}}} }} | shenyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|{{{2}}}}}}} | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|2}}|#000}} }} }} | sheffield =[[File:South Yorkshire Supertram RDT icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|South Yorkshire Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|South Yorkshire Supertram}}}}}}]] | shenzhen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | lb | luobao ={{RouteBox|Luobao|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | sk | shekou ={{RouteBox|Shekou|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | lg | longgang ={{RouteBox|Longgang|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | lh | longhua ={{RouteBox|Longhua|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | hz | huanzhong ={{RouteBox|Huanzhong|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenzhen Metro)|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Shenzhen Metro Corporation logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shenzhen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shenzhen Metro}}}}}}]] | lb | luobao = {{ric|Shenzhen Metro|1|link={{{link|}}}}} | sk | shekou = {{ric|Shenzhen Metro|2|link={{{link|}}}}} | lg | longgang = {{ric|Shenzhen Metro|3|link={{{link|}}}}} | lh | longhua = {{ric|Shenzhen Metro|4|link={{{link|}}}}} | hz | huanzhong = {{ric|Shenzhen Metro|5|link={{{link|}}}}} | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|1}}}} | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|2}}}} | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|3}}}} | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|4}}}} | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|5}}}} | #default = {{ric|Shenzhen Metro|{{{2}}}|link={{{link|}}}}} }} }} | shijiazhuang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Shijiazhuang Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shijiazhuang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shijiazhuang Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | shoreline =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Shore Line East}}}|alt={{{alt|{{{link|Shore Line East}}}}}}]] | smart =[[File:Sonoma-Marin Area Rail Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}}}}]] | stockholm ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 7 =[[File:SL line 7 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Spårväg City]] | 10 | 11 | t10 | t11 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Blue Line (Stockholm Metro)]] | 13 | 14 | t13 | t14 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Red Line (Stockholm Metro)]] | 17 | 18 | 19 | t17 | t18 | t19 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Green Line (Stockholm Metro)]] | 12 =[[File:SL line 12 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Nockebybanan]] | 21 =[[File:SL line 21 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Lidingöbanan]] | 25 | 26 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Saltsjöbanan]] | 27 | 28 | 29 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Roslagsbanan]] | 30 | 31 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|28px|link=Tvärbanan]] | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 48 | j40 | j41 | j42 | j43 | j44 | j48 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|29px|link=Stockholm commuter rail]] | bus =[[File:SL Bus Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Buses in Stockholm County]] | boat =[[File:SL Boat Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Waxholmsbolaget]] | commuter =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm commuter rail]] | local =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Storstockholms Lokaltrafik]] | metro =[[File:SL Metro Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm Metro]] }} | stuttgart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart S-Bahn|S-Bahn|alt=S-Bahn]] | u | stadtbahn = [[File:Logo Stadtbahn Stuttgart.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart Stadtbahn|alt={{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}]] | sb|seilbahn = [[File:Seilbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Standseilbahn Stuttgart|alt=Seilbahn]] | vvs = [[File:VVS-Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=Verkehrs- und Tarifverbund Stuttgart|alt=VVS]] | bus = [[File:Bus-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgarter Straßenbahnen#Bus system|alt=Bus]] | z|zacke = [[File:Zahnradbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgart Rack Railway|alt=Zacke]] }} | sunrail =[[File:Logo SunRail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SunRail}}}|alt={{{alt|{{{link|SunRail}}}}}}]] | suzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rt | srt | metro =[[File:Suzhou Rail Transit logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Suzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Suzhou Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|{{{2}}}}}}} }} }} | sydney | nsw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:TfNSW B.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Buses in Sydney}}}]] | tway | t =[[File:Sydney T-Way logo (simplified).svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|T-way}}}]] | monorail | mono =[[File:Sydney metro logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Sydney Monorail}}}]] | train =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Railways in Sydney}}}]] | t1 | t2 | t3 | t4 | t5 | t6 | t7 | t8 | t9 = {{rail icon|Sydney Trains|{{uc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}} | carlingford =[[File:TfNSW T6 (2013–2020).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Carlingford Line}}}]] | south west =[[South West Rail Link|<span style="color:#{{rail color|Sydney Trains|South West}};font-size:125%;line-height:100%">■</span>]] | metro =[[File:TfNSW M.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Metro}}}]] | m1 | north west | bankstown =[[File:TfNSW M1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro North West & Bankstown Line}}}]] | nswtrainlink | regional train | countrylink | cl =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink}}}]] | blue | bmt =[[File:TfNSW BMT alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Blue Mountains Line}}}]] | hunter | hun =[[File:TfNSW HUN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hunter Line}}}]] | central coast | newcastle | ccn =[[File:TfNSW CCN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Coast & Newcastle Line}}}]] | coast | sco =[[File:TfNSW SCO alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|South Coast Line}}}]] | highlands | shl =[[File:TfNSW SHL alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Southern Highlands Line}}}]] | light rail =[[File:TfNSW L.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Light rail in Sydney}}}]] | l1 | dulwich hill | lightrail | light =[[File:TfNSW L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Dulwich Hill Line}}}]] | l2 | cbd | southeast | randwick =[[File:TfNSW L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]] | l3 | kingsford =[[File:TfNSW L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]] | l4 | parramatta =[[File:TfNSW L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Parramatta Light Rail}}}]] | coach = [[File:TfNSW C.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Coach services}}}]] | ferry =[[File:TfNSW F.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Ferries}}}]] | f1 | manly | f2 | tarongazoo | f3 | parramattariver | f4 | pyrmontbay | f5 | neutralbay | f6 | mosmanbay | f7 | doublebay | f8 | cockatooisland | f9 | watsonsbay | f10 | blackwattlebay = {{rail icon|Ferries in NSW|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}} }} | taichung ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | mrt ={{ric|Taichung MRT|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default ={{ric|Taichung MRT|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}} }} | tainan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | t ={{RouteBox|T|{{{link|TRA Line (Tainan)}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}} | s ={{RouteBox|Shalun|{{{link|Shalun Line}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Tainan Metro)|#{{rail color|Tainan Metro|{{{2}}}}}}} }} | taipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = {{ric|Taipei Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | bannan | bl = {{ric|Taipei Metro|bl|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | maokong | m = [[File:Maokong Gondola Logo(Logo Only).svg|{{{size|25}}}px|size={{{size|}}}|link={{{link|Maokong Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maokong Gondola}}}}}}]] | minsheng–xizhi | sb = {{ric|Taipei Metro|sb|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | songshan–xindian | g = {{ric|Taipei Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | tamsui–xinyi | r = {{ric|Taipei Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | wanda–zhonghe–shulin | lg = {{ric|Taipei Metro|lg|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | wenhu | br = {{ric|Taipei Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | xiaobitan = {{ric|Taipei Metro|xiaobitan|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | xinbeitou = {{ric|Taipei Metro|xinbeitou|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | zhonghe–xinlu | o = {{ric|Taipei Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | #default = {{ric|Taipei Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} }} | taoyuan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = {{ric|Taoyuan Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | airport | a = {{ric|Taoyuan Metro|a|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | blue | b = {{ric|Taoyuan Metro|b|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | brown | br = {{ric|Taoyuan Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | green | g = {{ric|Taoyuan Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | orange | o = {{ric|Taoyuan Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | red | r = {{ric|Taoyuan Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} | #default ={{ric|Taoyuan Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}} }} | tbilisi = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = [[File:Metro Tbilisi logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Tbilisi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tbilisi Metro}}}}}}]] }} | tehran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | uc =[[File:Zeichen 123 - Baustelle, StVO 1992.svg|15px]] | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 = {{ric|Tehran Metro|{{{2}}}|size={{{size|x15px}}}|link={{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}}}}}} }} | texas ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | a-train | atrain =[[File:Logo DCTA A-train 02.svg|20px|link={{{link|A-train (Texas)}}}|alt={{{alt|{{{link|A-train (Texas)}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[A-train (Texas)|A-train]]}} | tre =[[File:TRE logo no label.svg|x14px|link={{{link|Trinity Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Trinity Railway Express}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Trinity Railway Express]]}} | texrail | tex =[[File:Trinity Metro TEX only.svg|20px|link={{{link|TEXRail}}}|alt={{{alt|{{{link|TEXRail}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[TEXRail]]}} }} | thessaloniki|thessalonika ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} | m =Thessaloniki Metro | r =Hellenic Train | p =Thessaloniki Regional Railway | #default =Thessaloniki Other }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} | m|p ={{{3|}}} | #default ={{{2|}}} }}|size={{{size|}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}} | tianjin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:TianjinMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Tianjin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tianjin Metro (Tianjin Metro Group Co., Ltd.)}}}}}}]] | #default = {{rail icon|Tianjin Metro|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|x16}}}px}} }} | tokyo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Tokyo Metro logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metro}}}]] | c | chiyoda ={{ric|Tokyo Metro|C|size={{{size|13}}}|link={{{link|Chiyoda Line}}}}} | f | fukutoshin | 13 ={{ric|Tokyo Metro|F|size={{{size|13}}}|link={{{link|Fukutoshin Line}}}}} | g | ginza | 3 ={{ric|Tokyo Metro|G|size={{{size|13}}}|link={{{link|Ginza Line}}}}} | h | hibiya ={{ric|Tokyo Metro|H|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hibiya Line}}}}} | m | marunouchi | 4 ={{ric|Tokyo Metro|M|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}} | mn | mb | nakano | 4n | 4b ={{ric|Tokyo Metro|M|branch|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}} | n | namboku | 7 ={{ric|Tokyo Metro|N|size={{{size|13}}}|link={{{link|Namboku Line (Tokyo Metro)}}}}} | t | tozai | tōzai | 5 ={{ric|Tokyo Metro|T|size={{{size|13}}}|link={{{link|Tōzai Line (Tokyo Metro)}}}}} | y | yurakucho | yūrakuchō | 8 ={{ric|Tokyo Metro|Y|size={{{size|13}}}|link={{{link|Yūrakuchō Line (Tokyo Metro)}}}}} | z | hanzomon | hanzōmon ={{ric|Tokyo Metro|Z|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hanzōmon Line}}}}} | toei =[[File:PrefSymbol-Tokyo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metropolitan Bureau of Transportation}}}]] | a | asakusa | 1 ={{ric|Toei Subway|A|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Asakusa Line}}}}} | e | oedo | ōedo ={{ric|Toei Subway|E|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Ōedo Line}}}}} | i | mita ={{ric|Toei Subway|I|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Mita Line}}}}} | s | shinjuku ={{ric|Toei Subway|S|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Shinjuku Line}}}}} | toden ={{#ifeq:{{lc:{{{3|}}}}}|arakawa|[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Toden Arakawa Line}}}]]|[[File:BSicon exTRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tokyo Toden}}}]]}} | ks | keisei =[[File:Number prefix Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Electric Railway}}}]] | sa | skyaccess =[[File:Number prefix SkyAccess.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Narita Airport Line}}}]] | sl | shin-keisei =[[File:Number prefix Shin-Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shin-Keisei Line}}}]] | hs | hokuso =[[File:Number prefix Hokusō.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokusō Line}}}]] | sr | shibayama =[[File:Number prefix Shibayama.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shibayama Railway}}}]] | kk | keikyu =[[File:Number prefix Keikyū.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keikyu}}}]] | tr | toyo =[[File:Number prefix Toyo-Rapid.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōyō Rapid Railway Line}}}]] | ko | keio =[[File:Number prefix Keio-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Corporation}}}]] | in | inokashira =[[File:Number prefix Keio-Inokashira-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Inokashira Line}}}]] | en | enoden =[[File:Number prefix Enoden.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Enoshima Electric Railway Line}}}]] }} | toronto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}} | 3 =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]] | 5 | 6 | dm | fw | j | se | sm | ww =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]] | #default =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]] }} {{#switch: {{lc:{{{3}}}}} | #default = {{#if:{{{3|}}}|{{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}}} }} | icts =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]] | streetcar =[[File:BSicon CLRV.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto streetcar system]] {{#switch: {{{3}}} | 501 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[501 Queen|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">501</span>|501}}]]}} | 502 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[502 Downtowner|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">502</span>|502}}]]}} | 503 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[503 Kingston Rd|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">503</span>|503}}]]}} | 504 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[504 King|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">504</span>|504}}]]}} | 505 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[505 Dundas|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">505</span>|505}}]]}} | 506 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[506 Carlton|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">506</span>|506}}]]}} | 508 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[508 Lake Shore|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">508</span>|508}}]]}} | 509 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[509 Harbourfront|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">509</span>|509}}]]}} | 510 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[510 Spadina|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">510</span>|510}}]]}} | 511 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[511 Bathurst|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">511</span>|511}}]]}} | 512 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[512 St. Clair|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">512</span>|512}}]]}} | 514 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[514 Cherry|{{#if:{{{4|}}}|<span style{{=}}"font-weight:bold;color:#fff;">514</span>|514}}]]}} }} | bus ={{{icon|[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link=List of Toronto Transit Commission bus routes]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }} | up | upx | up express =[[File:UP Express icon 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Union Pearson Express}}}]] | metrolinx =[[File:Metrolinx 2017 logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Metrolinx}}}]] <!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --> | 1big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|1|size={{{size|20}}}px}} | 2big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|2|size={{{size|20}}}px}} | 3big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|3|size={{{size|20}}}px}} | 4big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|4|size={{{size|20}}}px}} | 5big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|5|size={{{size|20}}}px}} | 6big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|6|size={{{size|20}}}px}} <!-- Passthrough to Module:Adjacent stations/Toronto Transit Commission by default --> | #default = {{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}} }} | trirail =[[File:Tri-Rail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Tri-Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tri-Rail}}}}}}]] | uta ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s | 720 =[[File:UTA_S-Line_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|S Line (Utah Transit Authority)}}}]] | trax =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TRAX (light rail)}}}]] | frontrunner | purple =[[File:UTA_FrontRunner_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|FrontRunner}}}]] | blue =[[File:UTA_Blue_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (TRAX)}}}]] | red =[[File:UTA_Red_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (TRAX)}}}]] | green =[[File:UTA_Green_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (TRAX)}}}]] | uvx =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Utah Valley Express}}}]] | ogx =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ogden Express}}}]] | mvx =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Midvalley Express}}}]] | 701 ={{RouteBox|701|Blue Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Blue Line}}}} | 703 ={{RouteBox|703|Red Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Red Line}}}} | 704 ={{RouteBox|704|Green Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Green Line}}}} | 750 ={{RouteBox|750|FrontRunner|#{{rail color|Utah Transit Authority|FrontRunner}}}} | #default =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utah Transit Authority}}}]] }} | utrecht ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | u-ov =[[File:U-OV Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utrechtse sneltram}}}|alt={{{alt|{{{link|Utrechtse sneltram}}}}}}]]}} | valencia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Isotip de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 1 =[[File:Línia 1 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Metrovalencia)}}}]] | 2 =[[File:Línia 2 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Metrovalencia)}}}]] | 3 =[[File:Línia 3 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Metrovalencia)}}}]] | 4 =[[File:Línia 4 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 5 =[[File:Línia 5 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 6 =[[File:Línia 6 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 7 =[[File:Línia 7 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 8 =[[File:Línia 8 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 9 =[[File:Línia 9 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]] | 10 =[[File:Línia 10 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 10 (Metrovalencia)}}}]] }} | vancouver ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus ={{#if: {{{3|}}} | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | bl =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=Coast Mountain Bus Company#B-Line]] | 95 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=95 B-Line]] | 96 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=96 B-Line]] | 97 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=97 B-Line]] | 99 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=99 B-Line]] }} | [[File:Translinkbuses.svg|{{{size|x20}}}px|link=List of bus routes in Metro Vancouver]] }} | rapidbus ={{#if: {{{3|}}} | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | r1 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R1 King George Blvd]] | r2 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R2 Marine Dr]] | r3 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R3 Lougheed Hwy]] | r4 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R4 41st Ave]] | r5 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R5 Hastings St]] | r6 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R6 Scott Rd]] }} | [[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=RapidBus (TransLink)]] }} | canada =[[File:Translinkcanada.svg|{{{size|x20}}}px|link=Canada Line]] | evergreen =[[File:Translinkevergreen.svg|{{{size|x20}}}px|link=Evergreen Extension]] | expo =[[File:Translinkexpo.svg|{{{size|x20}}}px|link=Expo Line (SkyTrain)]] | millennium =[[File:Translinkmillennium.svg|{{{size|x20}}}px|link=Millennium Line]] | seabus =[[File:Translinkseabus.svg|{{{size|x20}}}px|link=SeaBus]] | translink={{#if:{{{3|}}}||[[File:Translinkwaypoint.svg|{{{size|x20}}}px|link=TransLink (British Columbia)]]}} | wce =[[File:Translinkwce.svg|{{{size|x20}}}px|link=West Coast Express]] }} | victoria | melbourne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | train ={{error|Specify region – replace "train" with "met train" or "reg train"}} | metropolitan | metropolitan train | metro | met | met train =[[File:Melbourne train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan train}}}}}}]] | regional | regional train | vline | v/line | reg | reg train =[[File:Victoria train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Victoria}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional train}}}}}}]] | alamein | belgrave | craigieburn | cranbourne | frankston | hurstbridge | lilydale | mernda | pakenham | sandringham | sunbury | upfield | werribee | williamstown =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} railway line|<span style="color:#{{rail color|Melbourne|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | albury | ararat | bairnsdale | ballarat | bendigo | echuca | geelong | maryborough | seymour | shepparton | traralgon | warrnambool =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} V/Line rail service|<span style="color:#{{rail color|V/Line|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | epsom | eaglehawk =[[Bendigo V/Line rail service|<span style="color:#{{rail color|V/Line|Bendigo}};font-size:125%;line-height:100%">●</span>]] | flemington racecourse | flemington =[[Flemington Racecourse railway line|<span style="color:#{{rail color|Melbourne|Flemington Racecourse}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | glen waverley =[[Glen Waverley railway line|<span style="color:#{{rail color|Melbourne|Glen Waverley}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | south morang =[[South Morang railway line|<span style="color:#{{rail color|Melbourne|Mernda}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | stony point =[[Stony Point railway line|<span style="color:#{{rail color|Melbourne|Stony Point}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | swan hill =[[Swan Hill V/Line rail service|<span style="color:#{{rail color|V/Line|Swan Hill}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | waurn ponds =[[Geelong V/Line rail service|<span style="color:#{{rail color|V/Line|Geelong}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | wendouree =[[Ballarat V/Line rail service|<span style="color:#{{rail color|V/Line|Ballarat}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | tram =[[File:Melbourne Tram Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trams in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan tram}}}}}}]] | 1 | 3 | 3a | 5 | 6 | 11 | 12 | 16 | 19 | 30 | 35 | 48 | 57 | 58 | 59 | 64 | 67 | 70 | 72 | 75 | 78 | 82 | 86 | 96 | 109 =[[Melbourne tram route {{lc:{{{2}}}}}|<span style="color:#{{rail color|Yarra Trams|{{{2}}}}};font-size:120%;line-height:100%">■</span>]] | cc | city circle =[[City Circle tram|<span style="color:#{{rail color|Yarra Trams|35}};font-size:120%;line-height:100%">■</span>]] | bus ={{error|Specify region – replace "bus" with "met bus" or "reg bus"}} | metropolitan bus | met bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Buses in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan bus}}}}}}]] | regional bus | reg bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional bus}}}}}}]] | coach =[[File:Victoria coach logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional coach}}}}}}]] | ferry =[[File:Melbourne ferry logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferry}}}}}}]] | skybus =[[File:Melbourne skybus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Skybus}}}}}}]] | adelaide | the overland | overland | gsr | great southern rail =[[The Overland|<span style="color:#{{rail color|Journey Beyond|The Overland}};font-size:120%;line-height:100%">●</span>]] | sydney | xpt | melbourne xpt | trainlink | nsw trainlink =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Southern}}}|alt={{{alt|{{{link|NSW TrainLink Southern}}}}}}]] | #default ={{error|Unknown value for second argument}} }} | taiyuan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Taiyuan Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Taiyuan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiyuan Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | vienna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | train =[[File:Train Austria.svg|16px|link=Transportation in Vienna#Railways]] | s-bahn | s =[[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]] | s-main =[[File:Stammstrecke Wien.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]] | s1 | s2 | s3 | s4 | s7 | s40 | s45 | s50 | s60 | s80 | vorortelinie = {{ric|Vienna S-Bahn|{{{2}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | u-bahn | u =[[File:U-Bahn Wien.svg|16px|link=Vienna U-Bahn]] | u1 =[[File:Wien U1.svg|16px|link=U1 (Vienna U-Bahn)]] | u2 =[[File:Wien U2.svg|16px|link=U2 (Vienna U-Bahn)]] | u3 =[[File:Wien U3.svg|16px|link=U3 (Vienna U-Bahn)]] | u4 =[[File:Wien U4.svg|16px|link=U4 (Vienna U-Bahn)]] | u5 =[[File:Wien U5.svg|16px|link=U5 (Vienna U-Bahn)]] | u6 =[[File:Wien U6.svg|16px|link=U6 (Vienna U-Bahn)]] | cat =[[City Airport Train|{{Bahnlinie|RB||CAT|white|#B1D355}}]] | wlb | lokalbahn =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahn]] | tram ={{#if:{{{3|}}}|{{ric|Trams in Vienna|{{{3|}}}}}|[[File:Tram-Logo.svg|16px|link=Trams in Vienna]]}} | bus =[[Buses in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{3|Bus}}}|black|white|black}}]] | r =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||R|black|white|black}}]] | rex =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||REX|black|white|black}}]] | wiener lokalbahnen =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahnen]] <!-- depreceated, use tram|line instead --> | 1 | 2 | 5 | 6 | 9 | 10 | 18 | 25 | 26 | 30 | 31 | 33 | 37 | 38 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 46 | 49 | 52 | 58 | 60 | 62 | 67 | 71 | d | e | o =[[Trams in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{2}}}|white|black}}]] | vor | #default =[[File:Logo VOR.svg|32px|link=Verkehrsverbund Ost-Region]] }} | virgin =[[File:Virgin-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virgin Trains USA}}}|alt={{{alt|{{{link|Virgin Trains USA}}}}}}]] | vorarlberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | s1 | s3 | s4 = [[File:{{uc: {{{2}}}}} Vorarlberg.png|{{{size|32}}}px|link={{{link|Vorarlberg S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{uc: {{{2}}}}}}}}]] | s-bahn | s = [[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vorarlberg S-Bahn]] }} | vre =[[File:Virginia Railway Express.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virginia Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Virginia Railway Express}}}}}}]] | vitoria-gasteiz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Vitoria-Gasteiz tram}}}]] }} | warsaw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:PKP.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Polish State Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Polish State Railways}}}}}}]] | metro =[[File:Warsaw Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Warsaw Metro}}}}}}]] | m1 =[[File:M1-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M1}}}]] | m2 =[[File:M2-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M2}}}]] | m3 =[[File:M3-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M3}}}]] | m4 =[[File:M4-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M4}}}]] | m5 =[[File:M5-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M5}}}]] | skm =[[File:PL-SKMWA logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Szybka Kolej Miejska (Warszawa)}}}|alt={{{alt|{{{link|Szybka Kolej Miejska}}}}}}]] }} | washington ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:WMATA Metro Logo small.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Washington Metro}}}]] | blue | bl | b =[[File:WMATA Blue New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Blue Line (Washington Metro)}}}]] | green | gr | g =[[File:WMATA Green New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Green Line (Washington Metro)}}}]] | orange | or | o =[[File:WMATA Orange New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Orange Line (Washington Metro)}}}]] | purple | pu | p =[[File:MTA_Purple_Line_logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Purple Line (Maryland)}}}]] | red | rd | r =[[File:WMATA Red New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Red Line (Washington Metro)}}}]] | silver | sv | s =[[File:WMATA Silver New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Silver Line (Washington Metro)}}}]] | yellow | yl | y =[[File:WMATA Yellow New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Yellow Line (Washington Metro)}}}]] | metroway = [[File:Metroway logo (cropped).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metroway}}}]] | streetcar = [[File:BSicon TRAM1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|DC Streetcar}}}]] | art = [[File:Arlington transit logo notext.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Arlington Transit}}}]] | dash = [[File:ATC DASH Bus Logo 2025.png|{{{size|24}}}px|link={{{link|DASH (bus)}}}]] | omniride = [[File:Omniride logo no text.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Potomac and Rappahannock Transportation Commission}}}]] }} | waterloo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Grand River Transit}}}]] | ion =[[File:Waterloo ION logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Ion rapid transit}}}]] }} | westmidlands ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus | red =[[File:West Midlands Bus generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Bus}}}]] | cycle | cycle hire | green =[[File:West Midlands Cycle generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Cycle Hire}}}]] | metro | tram | blue =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|West Midlands Metro}}}]] | rail | railway | trains | orange =[[File:West Midlands Railway generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|West Midlands Trains}}}]] | roads | road | pink =[[File:West Midlands Roads generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Category:Roads_in_the_West_Midlands_(county)}}}]] }} | wuhan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)}}}|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}|#000}} | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|yl}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | wuhu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|{{{2}}}}}}} | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}} | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|s{{{3}}}}}}} }} }} }} | wuxi ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Wuxi Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Wuxi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Wuxi Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | xi'an ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Xian Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xi'an Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xi'an Metro}}}}}}]] | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|4}}|#000}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | xiamen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Amoy Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xiamen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xiamen Metro}}}}}}]] | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|{{{2}}}}}}} }} }} | xuzhou ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro = {{ric|Xuzhou Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}} | #default = {{ric|Xuzhou Metro|{{{2}}}}} }} | yokohama ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | subway =[[File:Yokohama Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yokohama Municipal Subway}}}]] | blue =[[File:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Blue Line (Yokohama)}}}]] | green =[[File:Yokohama Municipal Subway Green Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Green Line (Yokohama)}}}]] }} | york ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | yrt =[[File:York Region Transit logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|York Region Transit}}}]] | viva =[[File:Viva blue logo.svg|{{{size|38}}}px|link={{{link|Viva Rapid Transit}}}]] | blue =[[File:Viva blue.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Blue}}}]] | green =[[File:Viva green.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Green}}}]] | orange =[[File:Viva orange.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Orange}}}]] | pink =[[File:Viva pink.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Pink}}}]] | purple =[[File:Viva purple.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Purple}}}]] | yellow =[[File:Viva yellow.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Yellow}}}]] }} | zaragoza ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Zaragoza tram}}}]] | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Zaragoza}}}]] | tuzsa =[[File:Aiga bus on red circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transportes Urbanos de Zaragoza}}}]] | ctaz =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Consorcio de Transportes del Área de Zaragoza}}}]] }} | zhengzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}} | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}} }} | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | metro =[[File:Zhengzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Zhengzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Zhengzhou Metro}}}}}}]] | 2 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)}}}|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}} | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj}}}} | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj1}}}} | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}}} }} }} <!-- GENERIC --> | air ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | base =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]] | field =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]] | #default =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Lists of airports}}}|alt={{{alt|{{{link|Airport interchange}}}}}}|class=skin-invert]] }} | airbase =[[File:BSicon {{#if:{{{2|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]] | airfield =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]] | bike | bicycle =[[File:BSicon BICYCLE.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Bicycle}}}|alt={{{alt|{{{link|Bicycle facilities}}}}}}|class=skin-invert]] | bus ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rapid | brt =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bus rapid transit}}}|{{{alt|{{{link|Bus rapid transit}}}}}}|class=skin-invert]] | trolley | trolleybus | tb =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]] | 1 =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]] | #default =[[File:BSicon BUS2.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]] }} | cable =[[File:BSicon AETRAM.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Aerial lift}}}|{{{alt|{{{link|Cable car}}}}}}|class=skin-invert]] | express =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Express train}}}|{{{alt|{{{link|Express train}}}}}}|class=skin-invert]] | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Ferry}}}|alt={{{alt|{{{link|ferry/water interchange}}}}}}|class=skin-invert]] | funicular | incline =[[File:BSicon FUNI.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}|class=skin-invert]] | heliport =[[File:Aiga heliport.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Heliport}}}|alt={{{alt|{{{link|Heliport}}}}}}|class=skin-invert]] | heritage ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}lDAMPF.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Heritage railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage railway}}}}}}|class=skin-invert]] | tram =[[File:BSicon BRILL.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]] | pcc =[[File:BSicon PCC.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]] }} | metro | subway | underground =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rapid transit}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]] | mono | monorail =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Monorail}}}}}}|class=skin-invert]] | park | parking =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Centro other car parking large.svg|BSicon PARKING.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|15|16}}}}}px|link={{{link|Parking}}}|alt={{{alt|{{{link|Parking}}}}}}]] | rail =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|BSicon BAHN.svg|Aiga railtransportation 25.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|10}}}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Mainline rail interchange}}}}}}|class=skin-invert]] | tram | light rail =[[File:BSicon TRAM{{#ifeq:{{{2|}}}|1||1}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|{{{1}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]] | trolley | trolleybus =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]] | wheelchair =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Handicapped Accessible sign.svg|Wheelchair symbol.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|13}}}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]] | no_wheelchair =[[File:Handicapped Not Accessible sign.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]] <!-- COUNTRIES --> | at ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | öbb | obb =[[File:Logo ÖBB.svg|{{{size|36}}}px|link={{{link|Austrian Federal Railways}}}]] | westbahn =[[File:Westbahn-logo-pantone.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|WESTbahn}}}]] }} | be ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | eul =[[File:Eurolines logo.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|w:Eurolines}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Eurolines}}}}}}]] | rail =[[File:SNCB logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|National Railway Company of Belgium}}}]] }} | bg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Bulgarian National Railways.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bulgarian State Railways}}}]] }} | by ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Belarus-RW-Logo-notext.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Belarusian Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Belarusian Railway}}}}}}]] }} | ca ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | cn =[[File:CN Railway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Canadian National Railway}}}]] | cp =[[File:Canadian Pacific Railway logo 2014.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Railway}}}]] | cpkc =[[File:CPKC Wordmark.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Kansas City}}}]] | onr=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Railway}}}]] | ontcbus=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Motor Coach Services}}}]] | rail | via =[[File:VIA Rail Canada simplified.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Via Rail}}}]] }} | ch ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:SBB logo simplified.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Swiss Federal Railways}}}]] }} | cn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:China Railways.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|China Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway}}}}}}]] | crh = [[File:CRH-logo.svg|link={{{link|China_Railway_High-speed}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway High-speed}}}}}}|{{{size|x16}}}px]] | metro =[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]] | prdir =[[File:PRDIR logo without text.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Pearl River Delta Metropolitan Region intercity railway}}}|alt={{{alt|{{{link|PRDIR}}}}}}]] | mono =[[File:BSicon Mono-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]] }} | de ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]] | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|S-Bahn#Germany}}}|alt={{{alt|{{{link|S-Bahn}}}}}}]] | u-bahn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|U-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|U-Bahn}}}}}}]] | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Stadtbahn}}}}}}]] }} | es ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Lgotipo de Renfe Operadora.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Renfe}}}|alt={{{alt|{{{link|Renfe}}}}}}]] | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías}}}]] | feve =[[File:Símbolo Renfe Feve.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Renfe Feve}}}|alt={{{alt|{{{link|Feve}}}}}}]] }} | fr ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Sncf-logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|SNCF}}}|alt={{{alt|{{{link|SNCF}}}}}}]] | ouigo =[[File:TGV Ouigo 2013 logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ouigo}}}|alt={{{alt|{{{link|Ouigo}}}}}}]] | ter =[[File:Ter.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport express régional}}}|alt={{{alt|{{{link|TER}}}}}}]] | tgv =[[File:TGV text (2012).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV}}}}}}]] | tgvinoui =[[File:TGV inOui logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV inOui}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV inOui}}}}}}]] | tgvlyria =[[File:TGV Lyria logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV Lyria}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV Lyria}}}}}}]] }} | gb ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]] | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]] | birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]] | blackpool =[[File:Uk tram icon.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]] | edinburgh =[[File:EdinburghTramsNoText.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]] | glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]] | leeds =[[File:WestYorksireMetro.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]] | liverpool =[[File:Merseyrail alternative logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]] | manchester | metrolink =[[File:Metrolink generic.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]] | newcastle =[[File:TWMetro logo no text.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]] | nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]] | sheffield =[[File:Supertram generic logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Sheffield Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|Sheffield Supertram}}}}}}]] | calmac =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Caledonian MacBrayne}}}|alt={{{alt|{{{link|Caledonian MacBrayne}}}}}}]] | brail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|British Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|British Rail}}}}}}]] }} | ie ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Iarnród Éireann}}}|alt={{{alt|{{{link|Iarnród Éireann}}}}}}]] | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Ireland#Bus services}}}|alt={{{alt|Transport in Ireland#Bus services}}}}}}]] }} | il | israel ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in Israel}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transport in Israel}}}}}}]] | carmelit =[[File:Carmelit-logo-crop.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Carmelit}}}|alt={{{alt|{{{link|Carmelit}}}}}}]] | egged =[[File:Egged_logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Egged (company)}}}|alt={{{alt|{{{link|Egged (company)}}}}}}]] | rail = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]] | railw = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly (White).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]] | jerusalem light rail =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jerusalem Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Jerusalem Light Rail}}}}}}]] | tel aviv light rail | dankal =[[File:Dankal Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Tel Aviv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tel Aviv Light Rail}}}}}}]] }} | ir | iran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail = [[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Islamic Republic of Iran Railways}}}]] }} | it ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Trenitalia logo RDT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trenitalia}}}|alt={{{alt|{{{link|Trenitalia}}}}}}]] }} | jp | ja ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | jrh =[[File:JR_logo_(hokkaido).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hokkaido Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Railway Company}}}}}}]] | jre =[[File:JR_logo_(east).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|East Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|East Japan Railway Company}}}}}}]] | jrc =[[File:JR_logo_(central).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Japan Railway Company}}}}}}]] | jrw =[[File:JR_logo_(west).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|West Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|West Japan Railway Company}}}}}}]] | jrs =[[File:JR_logo_(shikoku).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shikoku Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Shikoku Railway Company}}}}}}]] | jrk =[[File:JR_logo_(kyushu).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kyushu Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Railway Company}}}}}}]] | jrf =[[File:JR_logo_(freight).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Japan Freight Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Japan Freight Railway Company}}}}}}]] | shr =[[File:Donan_Isaribi_Logomark.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|South Hokkaido Railway Company}}}]] | shinkansen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | a | akita =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Akita Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Akita Shinkansen}}}}}}]] | ho | hokkaidō | hokkaido =[[File:Shinkansen jrh.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokkaido Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Shinkansen}}}}}}]] | hu | hokuriku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokuriku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokuriku Shinkansen}}}}}}]] | j | jōetsu | joetsu =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Jōetsu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Jōetsu Shinkansen}}}}}}]] | k | kyushu =[[File:Shinkansen jrk.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyushu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Shinkansen}}}}}}]] | n | nagano =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nagano Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagano Shinkansen}}}}}}]] | s | sanyō | sanyo =[[File:Shinkansen jrw.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sanyō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Sanyō Shinkansen}}}}}}]] | to | tōkaidō | tokaido =[[File:Shinkansen jrc.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}}}}]] | tu | tōhoku | tohoku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōhoku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōhoku Shinkansen}}}}}}]] | y | yamagata =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yamagata Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Yamagata Shinkansen}}}}}}]] | #default =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinkansen}}}}}}]] }} | jrwest ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | h | hiroshima ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | b | blue | kabe ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kabe_Line}}}|#09C0B0|bold=no}} | g | green ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#5fAD3C|bold=no}} | p | purple | geibi ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Geibi_Line}}}|#947EB9|bold=no}} | r | red ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#cB332E|bold=no}} | y | yellow | kure ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kure_Line}}}|#EE8F17|#000|bold=no}} }} | k | kinki ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | hokuriku ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hokuriku_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | biwako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Biwako_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | jrkyoto ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kyōto_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | jrkobe ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kōbe_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | sanyo ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | ako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | b | kosei ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kosei_Line}}}|#039be5|bold=no}} | c | kusatsu ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kusatsu_Line}}}|#4caf50|bold=no}} | d | nara ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nara_Line}}}|#b67c2b|bold=no}} | sagano ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sagano_Line}}}|#878DDC|bold=no}} | sanin ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#878DDC|bold=no}} | f | osakahigashi ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Higashi_Line}}}|#546e7a|bold=no}} | jrtakarazuka ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|JR_Takarazuka_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}} | fukuchiyama ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|Fukuchiyama_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}} | jrtozai ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Tōzai_Line}}}|#ec407a|bold=no}} | gakkentoshi ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gakkentoshi_Line}}}|#ec407a|bold=no}} | i | kakogawa ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kakogawa Line}}}|#009688|bold=no}} | j | bantan ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Bantan_Line}}}|#ad1457|bold=no}} | k | kishin ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kishin_Line}}}|#f4511e}} | l | maizuru ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Maizuru_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}} | o | osakaloop ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Loop_Line}}}|#ef5350|bold=no}} | p | jryumesaki ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Yumesaki_Line}}}|#283593|bold=no}} | q | yamatoji ={{RouteBox|Q|{{{link|Yamatoji_Line}}}|#009688|bold=no}} | r | hanwa ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||}}|{{{link|Hanwa_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}} | s | kansaiairport ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai-airport_Line}}}|#0000f2|bold=no}} | t | wakayama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Wakayama_Line}}}|#f48fb1|#000|bold=no}} | u | manyomahoroba ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Man-yo_Mahoroba_Line}}}|#c62828|bold=no}} | v | kansai ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai_Line}}}|#53479d|bold=no}} | w | kisei ={{RouteBox|W|{{{link|Kisei_Line}}}|#00acc1|bold=no}} }} | o | okayama ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | l | unoport ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Uno-port_Line}}}|#7acccd|#000|bold=no}} | m | setoohashi ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Seto-Ōhashi_Line}}}|#0072bc|bold=no}} | n | ako ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#f16369|bold=no}} | s ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#b0d136|#000|bold=no}} | t | tsuyama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Tsuyama_Line}}}|#fdbd18|#000|bold=no}} | u | momotaro ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||}}|{{{link|Momotarō_Line}}}|#f6a4b4|#000|bold=no}} | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}} | w ={{RouteBox|W|{{{link|San-yō_Line}}}|#f69036|bold=no}} | x ={{RouteBox|{{font|text=X|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#00aeef|#000|bold=no}} | z | fukuen ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Fukuen_Line}}}|#49479e|bold=no}} }} | s | sanin ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }} | a ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-in_Line}}}|#b2d33e|#000|bold=no}} | b | imbi ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Imbi_Line}}}|#ba7c32|bold=no}} | c | sakai ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sakai_Line}}}|#0066b3|bold=no}} | d ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#f26122|bold=no}} | e | kisuki ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kisuki_Line}}}|#ffc20e|#000|bold=no}} | f | sanko ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sankō_Line}}}|#00b2e5|bold=no}} | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}} }} }} | kintetsu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | a | namba/nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}} | namba | nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}} | b | kyoto/kashihara ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}} | kyoto | kashihara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}} | c | keihanna ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Keihanna Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|c}}|bold=no}} | d | osaka ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Osaka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|d}}|bold=no}} | e | nagoya ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagoya Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|e}}|bold=no}} | f | minami osaka/yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}} | minami osaka | yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|{{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}} | g | ikoma ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|g}}|bold=no}} | h | tenri ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tenri Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|h}}|bold=no}} | i | tawaramoto ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tawaramoto Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|i}}|bold=no}} | j | shigi ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Shigi Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|j}}|bold=no}} | k | yunoyama ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Yunoyama Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|k}}|bold=no}} | l | suzuka ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Suzuka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|l}}|bold=no}} | m | yamada/toba/shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}} | yamada | toba | shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}} | n | domyoji ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Domyoji Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|n}}|bold=no}} | o | nagano ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagano Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|o}}|bold=no}} | p | gose ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gose Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|p}}|bold=no}} | y | ikoma cable ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|y}}|bold=no}} | z | nishi-shigi cable ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nishi-Shigi Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|z}}|bold=no}} | isl =[[File:KINTETSU23000_MARK.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Ise-Shima Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Ise-Shima Liner}}}}}}]] | shimakaze =[[File:しまかぜマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shimakaze}}}|alt={{{alt|{{{link|Shimakaze}}}}}}]] | sl =[[File:SLマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sakura Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Sakura Liner}}}}}}]] | ul =[[File:KINTETSU_UL_038.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Urban Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban Liner}}}}}}]] | #default =[[File:KintetsuLogo.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kintetsu Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Kintetsu Railway}}}}}}]] }} }} | kr ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Korail logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korail}}}|alt={{{alt|{{{link|Korail}}}}}}]] | ktx =[[File:KTX logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korea Train Express}}}|alt={{{alt|{{{link|KTX}}}}}}]] | srt =[[File:SRT logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Super Rapid Train}}}|alt={{{alt|{{{link|SRT}}}}}}]] }} | my ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | ktm ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | k1 ={{RouteBox|1|Seremban Line|#{{rail color|KLRT|1}}}} | k2 ={{RouteBox|2|Port Klang Line|#{{rail color|KLRT|2}}}} | komuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] |#default =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]] }} | ktmkomuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid KL (brand)}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL (brand)}}}}}}]] | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]] | erl =[[File:Logo Express Rail Link 03.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Express Rail Link}}}|alt={{{alt|{{{link|Express Rail Link}}}}}}]] | mrt =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}|alt={{{alt|{{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}}}}]] | rail ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | ic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]] | knorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]] | ksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]] | ktm =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]] | ktmk =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Rapid KL}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL}}}}}}]] | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]] }} | railic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]] | railets =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM ETS}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM ETS}}}}}}]] | railknorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]] | railksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]] | railhsr =[[File:BSicon exLDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}}}}]] | ferrypk =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}}}}]] | ferrypg =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Penang ferry service}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang ferry service}}}}}}]] | air ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | klia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]] | klia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]] | pen =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]] | sbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]] }} | airklia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]] | airklia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]] | airpen= =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]] | airsbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]] | mono | monorail =[[File:Access monorail inv.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Putrajaya Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Putrajaya Monorail}}}}}}]] | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | pudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]] | sunway|sw =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|BRT Sunway Line}}}]] | tbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]] }} | buspudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]] | bustbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]] | go ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} | klb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | klg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | klp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | klr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] }} | 1 | ktmk1 ={{rail icon|KLRT|1}} | 2 | ktmk2 ={{rail icon|KLRT|2}} | 3 | rkl1 ={{rail icon|KLRT|3}} | 4 | rkl2 ={{rail icon|KLRT|4}} | 5 | rkl3 ={{rail icon|KLRT|5}} | 8 | rkl4 ={{rail icon|KLRT|8}} | 6 | erl1 ={{rail icon|KLRT|6}} | 7 | erl2 ={{rail icon|KLRT|7}} | 9 | mrt1 ={{rail icon|KLRT|9}} | 10 | ktmk3 ={{rail icon|KLRT|10}} | 11 | lrt3 ={{rail icon|KLRT|11}} | 12 | mrt2 ={{rail icon|KLRT|12}} | 13 | mrt3 ={{rail icon|KLRT|13}} | 14 | pm ={{rail icon|KLRT|14}} | 21 ={{rail icon|KLRT|21}} | 22 ={{rail icon|KLRT|22}} | n1 | padang besar | pbl ={{RouteBox|1|KTM Komuter Northern Sector|#1964b7|white|bold=}} | n2 | padang rengas | prl ={{RouteBox|2|KTM Komuter Northern Sector|green|white|bold=}} | blue | goklb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | green | goklg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | purple | goklp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | red|goklr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]] | ets ={{RouteBox|ETS|KTM ETS|gold|black}} | rts ={{RouteBox|RTS|Johor Bahru–Singapore Rapid Transit System|skyblue|black}} | ecr ={{RouteBox|ECR|MRL East Coast Rail Link|#{{rail color|KLRT|blue}}}} | hsr ={{RouteBox|HSR|Kuala Lumpur-Singapore High Speed Rail|#{{rail color|KLRT|red}}}} | multi =[[File:BSicon WALKl.svg|Multiple fare trips|link=|17px]] }} | ni ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Logomark NI Railways.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]] | rail2 =[[File:NI Railways icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]] | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]] | bangor =[[File:NIRsymbol_Bangor.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Bangor railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Bangor railway line}}}}}}]] | derry | londonderry | derry~londonderry = [[File:NIRsymbol_DLD.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Derry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Derry railway line}}}}}}]] | dublin =[[File:NIRsymbol_Dublin.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Dublin railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Dublin railway line}}}}}}]] | larne =[[File:NIRsymbol_Larne.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Larne railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Larne railway line}}}}}}]] | newry =[[File:NIRsymbol_Newry.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Newry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Newry railway line}}}}}}]] | portrush =[[File:NIRsymbol_Portrush.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}}}}]] }} | nl ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | abl =[[File:Abellio_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Abellio Deutschland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Abellio Deutschland}}}}}}]] | arr =[[File:Arriva-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Arriva}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Arriva}}}}}}]] | brg =[[File:Breng_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Breng}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Breng}}}}}}]] | cnx =[[File:Connexxion_logo_2.svg|{{{size|45}}}px|link={{{link|w:Connexxion}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Connexxion}}}}}}]] | ice =[[File:ICE-Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Intercity-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Intercity-Express}}}}}}]] | keo =[[File:Keolis-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]] | nsr | rail | ns =[[File:Logo_NS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}}}}]] | qbz =[[File:Qbuzz logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Qbuzz}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Qbuzz}}}}}}]] | tha =[[File:Thalys.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Thalys}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Thalys}}}}}}]] | twe =[[File:Twents.jpg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]] }} | pt ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Logo CP 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Comboios de Portugal}}}|alt={{{alt|{{{link|Comboios de Portugal}}}}}}]] }} | ru ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Russian Railways Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Russian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Russian Railways}}}}}}]] }} | sg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | branch ={{RouteBox|B|Branch MRT line|#{{rail color|SMRT|Branch}}}} | bp | l1 ={{RouteBox|BPLRT|Bukit Panjang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|bp}}}} | cc | m4 ={{RouteBox|CCL|Circle MRT line|#{{rail color|SMRT|cc}}|#000000}} | cr | m8 ={{RouteBox|CRL|Cross Island MRT line|#{{rail color|SMRT|cr}}|#000000}} | dt | m5 ={{RouteBox|DTL|Downtown MRT line|#{{rail color|SMRT|dt}}}} | ew | m2 ={{RouteBox|EWL|East–West MRT line|#{{rail color|SMRT|ew}}}} | jr | m7 ={{RouteBox|JRL|Jurong Region MRT line|#{{rail color|SMRT|jr}}}} | ne | m3 ={{RouteBox|NEL|North East MRT line|#{{rail color|SMRT|ne}}}} | ns | m1 ={{RouteBox|NSL|North–South MRT line|#{{rail color|SMRT|ns}}}} | pg | l3 ={{RouteBox|PGLRT|Punggol LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|pg}}}} | sk | l2 ={{RouteBox|SKLRT|Sengkang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|sk}}}} | te | m6 ={{RouteBox|TEL|Thomson–East Coast MRT line|#{{rail color|SMRT|te}}}} }} | tw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | tra | rail =[[File:Taiwan Railways Administration Logo plain.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taiwan Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan Railway}}}}}}]] | thsr =[[File:Taiwan High Speed Rail Logo(Log Only).svg|{{{size|23x23}}}px|link={{{link|Taiwan High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan High Speed Rail}}}}}}]] | cbrt =[[File:Chiayi Bus Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|30x30}}}px|link={{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}}}}]] }} | ua ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:Ukrzaliznytsya.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Ukrainian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Ukrainian Railways}}}}}}]] }} <!-- United Arab Emirates --> | ae ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | er ={{RouteBox|ER|Etihad Rail|#748477}} }} | us ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }} | rail =[[File:BSicon TRAIN3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rail transportation in the United States#Passenger railroads}}}|alt={{{alt|{{{link|US Passenger rail transport}}}}}}]] | amtrak =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Amtrak]]}} | amtrakbus =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak Thruway}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] | csx | csxt =[[File:CSX transp logo.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|CSX Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|CSX Transportation}}}}}}]] | greyhound =[[File:Greyhound no dog.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greyhound Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Greyhound Lines}}}}}}]] | megabus =[[File:MegabusIcon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Megabus (North America)}}}|alt={{{alt|{{{link|Megabus (North America)}}}}}}]] }} <!-- DEFAULT --> | #default ='''Add→{{tl|rail-interchange}}''' }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 94ripyb6rizww8ampj6btc6nok8r4o6 0 148670 872733 872097 2026-10-07T01:13:24Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872733 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == С.Галиндив хатан нь [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] зургаадугаар хүү Гэрсэнз Жалайр хунтайж, түүний ууган хүү Ашихай дархан хунтайж буюу Халхын баруун гарын Засагт хан аймгийг үндэслэгчдийн шууд салбар алтан ургийн язгууртан юм.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> Түүний эцэг нь Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, 12 хүүхэдтэй (6 хүү, 6 охин) өнөр өтгөн өрхийг толгойлж байсан Чадраабалын Содномдорж тайж юм. Авга эгч Ж.Цэсрэн нь Засагт хан [[Доржпаламын Содномравдан]]<nowiki/>гийн хатан байсан тул түүний гэр бүл Засагт ханы ордонтой шууд цусан холбоотой байжээ.<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref> == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:92%; width:100%;" |- style="background:#f2f2f2; font-weight:bold; text-align:center;" !Үе !Г.Гончигсүрэн тайжийн тал ''(Баруун шугам: Хотгойд салбар)'' !Хатан С.Галиндивын тал ''(Зүүн шугам: Засагт ханы тайж нар)'' !Он сар / Засаг суусан хугацаа !Анхан шатны түүхэн эх сурвалж, түүхэн тайлбар |- | align="center" |'''1''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0; font-weight:bold;" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' |1464–1517 |Бүх Монголын Их Хаан. Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн дээд өвөг. Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449–1510). |- | align="center" |'''2''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' |1513–1549 |Халхын засаг хунтайж. Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. |- | align="center" |'''3''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Ашихай дархан хунтайж''' |XVI зуун |Тэргүүн зэргийн Дархан хунтайж. Гэрсэнзийн ууган хүү. Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> |- | align="center" |'''4''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Түмэндарь дайчин ноён''' |XVI зууны төгсгөл |Дайчин ноён. Ашихай дархан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойд угсааны шууд өвөг. МУҮТА, Гар бичмэл сан. |- style="background:#edf3fe; font-weight:bold; text-align:center;" | colspan="5" |⚔️ ШУГАМЫН САЛААЛАЛ (5-р үеэс эхлэн хоёр салбар тус тусдаа хөвөрлөв) |- | align="center" |'''5''' |'''[[Шолой увш хунтайж]]''' |'''Сувдайн Засагт хан''' |XVII зууны эхэн үе |'''Шолой:''' Хотгойдыг үндэслэгч, Анхны Алтан хан (1567–1627). '''Сувдайн:''' "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүж аймгаа байгуулсан хаан. |- | align="center" |'''6''' |'''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]]''' |'''Номтой засгийн Түшээт хан''' |XVII зууны дунд үе |'''Омбо Эрдэнэ:''' Хотгойдын 2 дахь Алтан хан (?—1657). '''Номтой:''' 1640 оны Халх, Ойрдын "Их Цааз"-ыг батлалцсан Засагт хан. |- | align="center" |'''7''' |'''[[Ринчин лувсан хунтайж]]''' |'''Гэнэн засагт хан''' |XVII зууны төгсгөл |'''Ринчин Лувсан:''' Сүүлчийн Алтан хан (?—1696). '''Гэнэн хан:''' Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. Халхын тусгаар тогтнолыг хамгаалагч. |- | align="center" |'''8''' |'''Өлзийт хатанбаатар''' ''(Рааш)'' |'''Цэвээнжав засагт хан''' |XVIII зууны эхэн үе |'''Өлзийт:''' Ринчин лувсангийн ууган хүү. '''Цэвээнжав:''' Засагт хан, Төрийн жүн ван. Манжийн үеийн анхны Чуулганы дарга. |- | align="center" |'''9''' |'''Сүндэв тайж''' |'''Шар засагт хан''' |XVIII зууны дунд үе |'''Сүндэв:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Шар хан:''' Засагт хан. Аймгийн засаг захиргаа, сум хошуудыг хуваарилсан. |- | align="center" |'''10''' |'''Сэнгэ тайж''' |'''Балдир засагт хан''' |XVIII зууны төгсгөл |'''Сэнгэ:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Балдир хан:''' Засагт хан. Түүний үеэс ханы шууд харьяанаас салбар тайж нарын бүлгүүд тусгаарлав. |- | align="center" |'''11''' |'''Лари засаг''' |'''Цэрэнгомбо тайж''' |х. 1732–1737 |'''Лари:''' Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="mongoltoli">"Цогтой засгийн хошуу", Монголын түүхийн тайлбар толь, ШУА, mongoltoli.mn</ref> '''Цэрэнгомбо:''' Засагт ханы салбарын Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''12''' |'''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' |'''Содномдорж ноён''' |х. 1737–1756 |'''Банди:''' Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="mongoltoli" /> '''Содномдорж:''' Хантайшир уулын хошууны Тэргүүн зэргийн тайж, дотоод алба хариуцагч. |- | align="center" |'''13''' |'''[[Бандийн Сандавдорж]]''' |'''Чогдон тайж''' |х. 1756–1798 |'''Сандавдорж:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref>Википедиа нэвтэрхий толь, "Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн намтар".</ref> '''Чогдон:''' Манж Чин улсын сүүл үеийн Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''14''' |'''Сандавдоржийн Базарваань''' |'''Чогдоны Цогт''' |XIX-XX зууны зааг |'''Базарваань:''' Дэд зэргийн төрөл тайж. Улиастайн амбанд ардуудаа өмгөөлсөн түүхтэй. '''Цогт:''' Одоогийн Завхан, Говь-Алтай нутаг дахь тайж нарын томоохон голомтын эзэн. |- | align="center" |'''15''' |'''Базарвааний Галсан тайж''' |'''Цогтын Чадраабал''' |XX зууны эхэн үе |'''Галсан:''' Тэргүүн зэргийн төрөл тайж. Алтан ургийн голомт залгамжлагч. '''Чадраабал:''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян ноён. Охин Ж.Цэсрэн нь Засагт хан Д.Содномравдангийн хатан байв. |- | align="center" |'''16''' |'''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' |'''Чадраабалын Содномдорж тайж''' |Төрсөн: 1883 он |'''Гончигсүрэн:''' Дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж. Галсан тайжийн хүү.<ref name="archive">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс (12-р дэвтэр).</ref> '''Содномдорж:''' Тэргүүн зэргийн тайж, [[Дилав хутагт Жамсранжав|Дилав хутагтын]] шавь. 12 хүүхдийн эцэг.<ref>Дилав хутагт Б.Жамсранжав, "Миний намтар", Нью-Йорк, 1965 он.</ref> |- style="background:#fff7ea; font-weight:bold; border-top: 2px solid #aaa;" | align="center" |'''17''' | colspan="2" align="center" style="background:#fff3db;" |💍 '''Г.ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ & ХАТАН С.ГАЛИНДИВ''' ''(Ураг барилдаж хоёр шугам нэгдэв)'' |1929 оны бүртгэл |Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн '''[[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум]]'''ны нутагт, Чадраабалын Содномдорж тайжийн ууган охин '''Хатан С.Галиндив'''тай өрх тусгаарлан нэг гэр бүл, ураг төрөл болон албан ёсоор бүртгэгдсэн түүхтэй.<ref name="archive" /> |} == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). С.Галиндив нь урьд өмнө Засагт ханы ордонд хатан сууж байсан тул цаг төр солигдож, засаг захиргааны бүтэц өөрчлөгдсөн ч ард олон болон албан бичигт "Хатан" хэмээн хүндэтгэгдэн бичигдэж үлджээ. Хант засаг унаж, язгууртнуудын хөрөнгийг хураах үеэр буюу 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж Г.Гончигсүрэн-тэй өрх тусгаарлан амьдарч байсан нь архивын баримтад тэмдэглэгдэн үлдсэн байна.<ref name=":2" /> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} szyoo2k0i0tcxohya0rm5lyoyc73obg 872741 872733 2026-10-07T02:26:55Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872741 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == С.Галиндив хатан нь [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] зургаадугаар хүү Гэрсэнз Жалайр хунтайж, түүний ууган хүү Ашихай дархан хунтайж буюу Халхын баруун гарын Засагт хан аймгийг үндэслэгчдийн шууд салбар алтан ургийн язгууртан юм.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> Түүний эцэг нь Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, 12 хүүхэдтэй (6 хүү, 6 охин) өнөр өтгөн өрхийг толгойлж байсан Чадраабалын Содномдорж тайж юм. Авга эгч Ж.Цэсрэн нь Засагт хан [[Доржпаламын Содномравдан]]<nowiki/>гийн хатан байсан тул түүний гэр бүл Засагт ханы ордонтой шууд цусан холбоотой байжээ.<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref> == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:92%; width:100%;" |- style="background:#f2f2f2; font-weight:bold; text-align:center;" !Үе !Г.Гончигсүрэн тайжийн тал ''(Баруун шугам: Хотгойд салбар)'' !Хатан С.Галиндивын тал ''(Зүүн шугам: Засагт ханы тайж нар)'' !Он сар / Засаг суусан хугацаа !Анхан шатны түүхэн эх сурвалж, түүхэн тайлбар |- | align="center" |'''1''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0; font-weight:bold;" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' |1464–1517 |Бүх Монголын Их Хаан. Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн дээд өвөг. Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449–1510). |- | align="center" |'''2''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' |1513–1549 |Халхын засаг хунтайж. Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. |- | align="center" |'''3''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Ашихай дархан хунтайж''' |XVI зуун |Тэргүүн зэргийн Дархан хунтайж. Гэрсэнзийн ууган хүү. Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> |- | align="center" |'''4''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Түмэндарь дайчин ноён''' |XVI зууны төгсгөл |Дайчин ноён. Ашихай дархан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойд угсааны шууд өвөг. МУҮТА, Гар бичмэл сан. |- style="background:#edf3fe; font-weight:bold; text-align:center;" | colspan="5" |⚔️ ШУГАМЫН САЛААЛАЛ (5-р үеэс эхлэн хоёр салбар тус тусдаа хөвөрлөв) |- | align="center" |'''5''' |'''[[Шолой увш хунтайж]]''' |'''Сувдайн Засагт хан''' |XVII зууны эхэн үе |'''Шолой:''' Хотгойдыг үндэслэгч, Анхны Алтан хан (1567–1627). '''Сувдайн:''' "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүж аймгаа байгуулсан хаан. |- | align="center" |'''6''' |'''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]]''' |'''Номтой засгийн Түшээт хан''' |XVII зууны дунд үе |'''Омбо Эрдэнэ:''' Хотгойдын 2 дахь Алтан хан (?—1657). '''Номтой:''' 1640 оны Халх, Ойрдын "Их Цааз"-ыг батлалцсан Засагт хан. |- | align="center" |'''7''' |'''[[Ринчин лувсан хунтайж]]''' |'''Гэнэн засагт хан''' |XVII зууны төгсгөл |'''Ринчин Лувсан:''' Сүүлчийн Алтан хан (?—1696). '''Гэнэн хан:''' Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. Халхын тусгаар тогтнолыг хамгаалагч. |- | align="center" |'''8''' |'''Өлзийт хатанбаатар''' ''(Рааш)'' |'''Цэвээнжав засагт хан''' |XVIII зууны эхэн үе |'''Өлзийт:''' Ринчин лувсангийн ууган хүү. '''Цэвээнжав:''' Засагт хан, Төрийн жүн ван. Манжийн үеийн анхны Чуулганы дарга. |- | align="center" |'''9''' |'''Сүндэв тайж''' |'''Шар засагт хан''' |XVIII зууны дунд үе |'''Сүндэв:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Шар хан:''' Засагт хан. Аймгийн засаг захиргаа, сум хошуудыг хуваарилсан. |- | align="center" |'''10''' |'''Сэнгэ тайж''' |'''Балдир засагт хан''' |XVIII зууны төгсгөл |'''Сэнгэ:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Балдир хан:''' Засагт хан. Түүний үеэс ханы шууд харьяанаас салбар тайж нарын бүлгүүд тусгаарлав. |- | align="center" |'''11''' |'''Лари засаг''' |'''Цэрэнгомбо тайж''' |х. 1732–1737 |'''Лари:''' Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="mongoltoli">"Цогтой засгийн хошуу", Монголын түүхийн тайлбар толь, ШУА, mongoltoli.mn</ref> '''Цэрэнгомбо:''' Засагт ханы салбарын Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''12''' |'''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' |'''Содномдорж ноён''' |х. 1737–1756 |'''Банди:''' Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="mongoltoli" /> '''Содномдорж:''' Хантайшир уулын хошууны Тэргүүн зэргийн тайж, дотоод алба хариуцагч. |- | align="center" |'''13''' |'''[[Бандийн Сандавдорж]]''' |'''Чогдон тайж''' |х. 1756–1798 |'''Сандавдорж:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref>Википедиа нэвтэрхий толь, "Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн намтар".</ref> '''Чогдон:''' Манж Чин улсын сүүл үеийн Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''14''' |'''Сандавдоржийн Базарваань''' |'''Чогдоны Цогт''' |XIX-XX зууны зааг |'''Базарваань:''' Дэд зэргийн төрөл тайж. Улиастайн амбанд ардуудаа өмгөөлсөн түүхтэй. '''Цогт:''' Одоогийн Завхан, Говь-Алтай нутаг дахь тайж нарын томоохон голомтын эзэн. |- | align="center" |'''15''' |'''Базарвааний Галсан тайж''' |'''Цогтын Чадраабал''' |XX зууны эхэн үе |'''Галсан:''' Тэргүүн зэргийн төрөл тайж. Алтан ургийн голомт залгамжлагч. '''Чадраабал:''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян ноён. Охин Ж.Цэсрэн нь Засагт хан Д.Содномравдангийн хатан байв. |- | align="center" |'''16''' |'''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' |'''Чадраабалын Содномдорж тайж''' |Төрсөн: 1883 он |'''Гончигсүрэн:''' Дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж. Галсан тайжийн хүү.<ref name="archive">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс (12-р дэвтэр).</ref> '''Содномдорж:''' Тэргүүн зэргийн тайж, [[Дилав хутагт Жамсранжав|Дилав хутагтын]] шавь. 12 хүүхдийн эцэг.<ref>Дилав хутагт Б.Жамсранжав, "Миний намтар", Нью-Йорк, 1965 он.</ref> |- style="background:#fff7ea; font-weight:bold; border-top: 2px solid #aaa;" | align="center" |'''17''' | colspan="2" align="center" style="background:#fff3db;" |💍 '''Г.ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ & ХАТАН С.ГАЛИНДИВ''' ''(Ураг барилдаж хоёр шугам нэгдэв)'' |1929 оны бүртгэл |Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн '''[[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум]]'''ны нутагт, Чадраабалын Содномдорж тайжийн ууган охин '''Хатан С.Галиндив'''тай өрх тусгаарлан нэг гэр бүл, ураг төрөл болон албан ёсоор бүртгэгдсэн түүхтэй.<ref name="archive" /> |} == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} ejxao4qhb7ma3e7lfuywsguweh0owqc 2 148725 872764 872299 2026-10-07T10:30:27Z Enkhtur Tsendorj 107865 fixed some spelling mistakes 872764 wikitext text/x-wiki == '''Цэндоржийн Энхтөр''' == '''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч, Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор. == Боловсрол == * '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн. * '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан. * '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн. * '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн. * '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн. == Ажлын туршлага == * '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш. * '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч. * '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш. * '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна. == Шагнал, цол тэмдэг == * '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан * '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан *'''2026 он:''' Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон == Уралдаан, тэмцээний амжилт == * '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн "Сонгодог соната" хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.'' * '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон. * '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''. * '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон. * '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан. * '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон. * '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''. * '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.'' * '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.'' == Уран бүтээл ба тоглолтууд == Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын "Сантори" концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ. === Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд === * '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон. * '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч) Хөтөлбөр (program): # В.А.Моцарт - Трио KV 564 # Л.В.Бетховен - Соната Оп.17 # Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12 # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 # С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната # И.Брамс - Соната Оп.18 * '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 * '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): # С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал # Г.Цэндорж - Трио # Х.Билэгжаргал - Трио # Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт # З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт * '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт * '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): # Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 # Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2 # Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12 # Б.Шарав - "Түмний эх" монгол ардын 16 дууны найруулга * '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' "Уран бүтээлийн тоглолт" Хөтөлбөр (program): # Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115 # Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а # Ф.Шуберт - Соната Оп.147 # Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7 # Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4 # Ф.Шопен - Вальс Оп.69, №1 # С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 * '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Ф.Шопены Скерцо №1, 2, 3, 4, Ноктюрн оп.27 №1, 2 болон П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон. * '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' * Ф.Шуберт (3 дуу оп.906), В.А.Моцарт (2 төгөлдөр хуурын соната К448, Соната К381), С.Рахманинов (6 дуу оп.11), Э.Шабрие ("Мюнхений дурсамж"), Ф.Пуленк (2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, удирдаач Н.Туулайхүү) зэрэг бүтээлүүдийг тоглов. * '''2015 он (Улсын Филармони):''' Ф.Шуберт (4 гарт зориулсан фантази), К.Дебюсси ("Бяцхан сюит"), Ф.Пуленк (Сонатина). * '''2017 он (Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт):''' В.А.Моцарт (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414), Ф.Шопен (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), Э.Григ (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт), С.Прокофьев (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), З.Хангал (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2) зэрэг 5 концертыг нэг дор эгшиглүүлсэн. * '''2019 он:''' Теле концерт – Уран бүтээлийн тоглолт (П.И.Чайковский – "Дөрвөн улирал" цуврал дуунууд оп.37b) болон "Цэндоржийн романсууд" хөгжим яруу найргийн тоглолт. * '''2022 он (Улсын Филармони):''' В.А.Моцарт (Рондо ля минор К511, Вариаци ре мажор К573), Ф.Шопен (Вальс оп.34 №2, оп.64 №1, ми минор, Экспромт оп.29, оп.66, Ноктюрн ми минор оп.72 №1, Баллад фа мажор оп.38), П.И.Чайковский ("Дөрвөн улирал"). * '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):''' Хөтөлбөр (program): # В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457 # Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946 # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 * '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):''' Хөтөлбөр (program): # В.Моцарт - Рондо K.511 # В.Моцарт - Соната K.332 # Ф.Шуберт - Фантази D.940 (Дөрвөн гарт зориулсан) # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 * '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' "Аялгуут найраглал" тоглолт. Хөтөлбөр (program): # Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2 # Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4 # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 # Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1 # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 * '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд == Багшлах болон шавь нарын амжилт == СУИС-д 30 гаруй жил тасралтгүй багшлахдаа олон шавь нарыг бэлтгэж, уралдаан тэмцээнүүдэд амжилттай оролцуулсан. === Шавь нарын амжилтаас: === * Ф.Шопены 1-р уралдаанд 3-р байр, * С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит 1, 2-р уралдаанд 2, 3-р байр, * '''2008 он:''' Монголын С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит төгөлдөр хуурын тэмцээнд 3-р байр, * '''2009 он:''' Францын төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд Н.Анударь 1-р байр, * '''2009 он:''' Монголын цөөхүүл хөгжимчдийн 1-р уралдаанд 1, 2, 3-р байр (Н.Анударь, А.Энх-Амгалан, Н.Ганчимэг нарын шавь нар), * '''2016 он:''' Италийн төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд оюутан Хүсэл тусгай байр. СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуульд багшилж буй Б.Оюунбадрах, Б.Нандинсувд, А.Энх-Амгалан зэрэг олон залуу багш, шавь нарыг бэлтгэсэн. === Бусад === qgme9fwj9cnoit38zu8ua1t6sb80pg9 872765 872764 2026-10-07T10:31:21Z Enkhtur Tsendorj 107865 removed a topic 872765 wikitext text/x-wiki == '''Цэндоржийн Энхтөр''' == '''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч, Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор. == Боловсрол == * '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн. * '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан. * '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн. * '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн. * '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн. == Ажлын туршлага == * '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш. * '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч. * '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш. * '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна. == Шагнал, цол тэмдэг == * '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан * '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан *'''2026 он:''' Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон == Уралдаан, тэмцээний амжилт == * '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн "Сонгодог соната" хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.'' * '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон. * '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''. * '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон. * '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан. * '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон. * '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''. * '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.'' * '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.'' == Уран бүтээл ба тоглолтууд == Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын "Сантори" концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ. === Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд === * '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон. * '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч) Хөтөлбөр (program): # В.А.Моцарт - Трио KV 564 # Л.В.Бетховен - Соната Оп.17 # Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12 # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 # С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната # И.Брамс - Соната Оп.18 * '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 * '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): # С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал # Г.Цэндорж - Трио # Х.Билэгжаргал - Трио # Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт # З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт * '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт * '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): # Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 # Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2 # Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12 # Б.Шарав - "Түмний эх" монгол ардын 16 дууны найруулга * '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' "Уран бүтээлийн тоглолт" Хөтөлбөр (program): # Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115 # Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а # Ф.Шуберт - Соната Оп.147 # Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7 # Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4 # Ф.Шопен - Вальс Оп.69, №1 # С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 * '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Ф.Шопены Скерцо №1, 2, 3, 4, Ноктюрн оп.27 №1, 2 болон П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон. * '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' * Ф.Шуберт (3 дуу оп.906), В.А.Моцарт (2 төгөлдөр хуурын соната К448, Соната К381), С.Рахманинов (6 дуу оп.11), Э.Шабрие ("Мюнхений дурсамж"), Ф.Пуленк (2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, удирдаач Н.Туулайхүү) зэрэг бүтээлүүдийг тоглов. * '''2015 он (Улсын Филармони):''' Ф.Шуберт (4 гарт зориулсан фантази), К.Дебюсси ("Бяцхан сюит"), Ф.Пуленк (Сонатина). * '''2017 он (Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт):''' В.А.Моцарт (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414), Ф.Шопен (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), Э.Григ (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт), С.Прокофьев (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), З.Хангал (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2) зэрэг 5 концертыг нэг дор эгшиглүүлсэн. * '''2019 он:''' Теле концерт – Уран бүтээлийн тоглолт (П.И.Чайковский – "Дөрвөн улирал" цуврал дуунууд оп.37b) болон "Цэндоржийн романсууд" хөгжим яруу найргийн тоглолт. * '''2022 он (Улсын Филармони):''' В.А.Моцарт (Рондо ля минор К511, Вариаци ре мажор К573), Ф.Шопен (Вальс оп.34 №2, оп.64 №1, ми минор, Экспромт оп.29, оп.66, Ноктюрн ми минор оп.72 №1, Баллад фа мажор оп.38), П.И.Чайковский ("Дөрвөн улирал"). * '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):''' Хөтөлбөр (program): # В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457 # Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946 # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 * '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):''' Хөтөлбөр (program): # В.Моцарт - Рондо K.511 # В.Моцарт - Соната K.332 # Ф.Шуберт - Фантази D.940 (Дөрвөн гарт зориулсан) # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 * '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' "Аялгуут найраглал" тоглолт. Хөтөлбөр (program): # Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2 # Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4 # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 # Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1 # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 * '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд a3x4s7xw2xomvidrvk36ket2zds10jw 10 148773 872709 872654 2026-10-06T21:10:45Z Enkhsaihan2005 64429 872709 wikitext text/x-wiki {{#iferror:{{ #ifexpr:(({{{1}}}) >= 1E+27) | {{formatnum:{{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+27}}}}}}&nbsp;octillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+24) and (({{{1}}}) < 1E+27)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+24}}}}&nbsp;septillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+21) and (({{{1}}}) < 1E+24)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+21}}}}&nbsp;sextillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+18) and (({{{1}}}) < 1E+21)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+18}}}}&nbsp;quintillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+15) and (({{{1}}}) < 1E+18)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+15}}}}&nbsp;quadrillion}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+12) and (({{{1}}}) < 1E+15)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+12}}}}&nbsp;их наяд}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+9) and (({{{1}}}) < 1E+12)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+9}}}}&nbsp;тэрбум}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+6) and (({{{1}}}) < 1E+9)) | {{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}}) / 1E+6}}}}&nbsp;сая}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 1E+3) and (({{{1}}}) < 1E+6)) | {{formatnum:{{Format price/digits|{{#expr:({{{1}}})}}}}}}}}{{ #ifexpr:((({{{1}}}) >= 0) and (({{{1}}}) < 1E+3)) | {{formatnum:{{#expr:({{{1|}}}) round {{{2|2}}}}}}}{{#ifexpr:(({{{2|2}}} = 1) or ({{{2|2}}} = 2))|{{#ifexpr:(((((({{{1|}}}) round {{{2|2}}})*100) round 1) mod 100) = 0)|.00|{{#ifexpr:(((((({{{1|}}}) round {{{2|2}}})*100) round 1) mod 10) = 0)|0}}}}}}}}{{ #ifexpr:(({{{1|}}}) < 0)|{{Error|[[Template:Format price|Format price]] error: cannot parse value "{{{1|}}}"}}}}|{{Error|[[Template:Format price|Format price]] error: cannot parse value "{{{1|}}}"}}}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ct877nokgdvuoxak39g1epgi6r0b6c4 10 148786 872710 2026-10-06T21:13:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#switch:{{{index|{{{1|none}}}}}} <!-- *** When changing this, also update the datasets for [[Template:Inflation]] and the latest year in [[Template:Inflation/year]]! *** --> | AR = {{#tag:ref|'''1864 to 1912''': [[Jeffrey G. Williamson]], 1998. ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-latin-america Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Latin..." 872710 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{index|{{{1|none}}}}}} <!-- *** When changing this, also update the datasets for [[Template:Inflation]] and the latest year in [[Template:Inflation/year]]! *** --> | AR = {{#tag:ref|'''1864 to 1912''': [[Jeffrey G. Williamson]], 1998. ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-latin-america Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Latin America]'', Appendix, Nominal Wage, Cost of Living, Real Wage, and Land Price in Argentina, 1864–1940 Harvard Institute of Economic Research Working Papers 1853, Harvard - Institute of Economic Research, '''1913 to 1993''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1994 to 2020''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name = "inflation-AR" |group={{{group|}}}}} | AT = {{#tag:ref|'''1440 to 1799''': [[Robert C. Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and Wages in Vienna, 1439–1913]'' '''1800 to 2018''': Gerald Hubmann & Clemens Jobst & Michaela Maier, 2020. ''[https://www.oenb.at/dam/jcr:ca9a17b8-4fa3-4165-927b-b5e802a2d2e4/06_MOP_Q3_20_A-new-long-run-consumer-price-index.pdf A new long-run consumer price index for Austria (1800–2018)],'' Monetary Policy & the Economy, [[Oesterreichische Nationalbank]], issue Q3/20, pages 61–88. |name = "inflation-AT" |group={{{group|}}}}} | AU = {{#tag:ref|'''1850 to 1901''': McLean, I.W. (1999), ''[[doi:10.1111/1467-8446.00036|Consumer Prices and Expenditure Patterns in Australia 1850–1914]]''. [[Australian Economic History Review]], 39: 1–28 (taken W6 series from Table A1, which represents the average inflation in all of Australian colonies). For later years, calculated using the [https://www.rba.gov.au/calculator/annualPreDecimal.html pre-decimal inflation calculator] provided by the [[Reserve Bank of Australia]] for each year, input: £94 8s (94.40 Australian pounds in decimal values), start year: 1901.|name="inflation-AU"|group={{{group |}}}|name="inflation-AU"|group={{{group |}}}}} | AU-road = {{#tag:ref|Inflated values [[Template:Inflation|automatically calculated]] using the "3101 Road and bridge construction Australia" series provided in Australian Bureau of Statistics (2014) ''[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6427.0Main+Features1Mar%202014 6427.0 – Producer Price Indexes, Australia, Mar 2014]'': Table 17 Output of the Construction industries, subdivision and class index numbers. Retrieved 14 June 2014.|name="inflation-AU-road"|group={{{group |}}}}} | BD = {{#tag:ref|[https://www.ceicdata.com/en/bangladesh/consumer-and-producer-price-index-annual/bd-consumer-price-index Bangladesh BD: Consumer Price Index Economic Indicators CEIC{{dubious|date=June 2024}} |name = "inflation-BD" |group={{{group|}}}}} | BE= {{#tag:ref|'''1399 to 1849''': [[Robert C. Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and Wages in Antwerp & Belgium, 1366–1913]'' '''1850 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name = "inflation-BE" |group={{{group|}}}}} | BR= {{#tag:ref|'''1820 to 1911''': Guilherme Alexandre Tombolo, ''[https://acervodigital.ufpr.br/bitstream/handle/1884/29988/R%20-%20D%20-%20GUILHERME%20ALEXANDRE%20TOMBOLO.pdf O PIB brasileiro nos séculos XIX e XX: duzentos anos de flutuações econômicas]'' – Curitiba, 2013 '''1912 to 2007''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998 |name = "inflation-BR" |group={{{group|}}}}} | CA = {{#tag:ref|'''1688 to 1923''': Geloso, Vincent, ''[http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2881432 A Price Index for Canada, 1688 to 1850]'' (December 6, 2016). Afterwards, Canadian inflation numbers based on [[Statistics Canada]] table 18-10-0005-01 (formerly CANSIM 326-0021) {{cite web |publisher=Statistics Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=1810000501#timeframe |title=Consumer Price Index, annual average, not seasonally adjusted |access-date=April 17, 2021}}, table 18-10-0004-13 {{cite web |website=Statistics Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=1810000413#timeframe |title=Consumer Price Index by product group, monthly, percentage change, not seasonally adjusted, Canada, provinces, Whitehorse, Yellowknife and Iqaluit |access-date=2024-05-08}} and table 18-10-0005-01 {{cite web |website=Statistics Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1810000501 |title=Consumer Price Index, annual average, not seasonally adjusted |access-date=February 14, 2026}} |name = "inflation-CA" |group={{{group|}}}}} | CH = {{#tag:ref|'''1501 to 1813''': Roman Studer, Pascal Schuppli, ''[http://www.swistoval.ch/downloads/pdfs/studer-schuppli-2008.pdf Deflating Swiss Prices over the Past Five Centuries]'', Historical Methods, Summer 2008, Volume 41, Number 3. Afterwards, Switzerland inflation numbers based on FSO-EN to 2015, FSO-DE 2015–2021 {{cite web |publisher=Federal Statistical Office |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/prices/consumer-price-index.assetdetail.17084204.html |title=CPI, Global index on all index bases |access-date=May 14, 2021}} and table 18-10-0004-13 {{cite web |website=Federal Statistical Office |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/prices/consumer-price-index.assetdetail.17084203.html |title=LIK, Totalindex auf allen Indexbasen |access-date=May 14, 2021}} |name = "inflation-CH" |group={{{group|}}}}} | CL = {{#tag:ref|'''1661 to 1805''': Leticia Arroya Abad, Elwyn A. R. Davies, and [[Jan Luiten van Zanden]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and wages in Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Mexico and Peru]'' '''1807 ''': Guilherme Alexandre Tombolo, ''[https://acervodigital.ufpr.br/bitstream/handle/1884/29988/R%20-%20D%20-%20GUILHERME%20ALEXANDRE%20TOMBOLO.pdf Evolución de los Precios en el Siglo XIX]'' '''1810 to 2006''': '''2007 to 2024''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name = "inflation-CL" |group={{{group|}}}}} | CN = {{#tag:ref|'''961 to 1359''': ''[http://gpih.ucdavis.edu/Datafilelist.htm Peter Lindert, China, rice prices 961–1910 (Liu)]'' '''1360 to 1729''': [[Bob Allen (economic historian)|Robert Allen]], Jean-Pascal Bassino, Debin Ma, Christine Moll-Murata, and [[Jan Luiten van Zanden|Jan Luiten Van Zanden]] ''[http://gpih.ucdavis.edu/Datafilelist.htm Beijing prices 1738–1923]'' '''1924 to 1929''': Yuru Wang, ''[https://economics.yale.edu/sites/default/files/files/Workshops-Seminars/Economic-History/wang-080915.pdf Urban Wholesale Price Change and Economic Growth in Modern China]'' '''1930 to 1948''': Chang, K. (1963). ''[https://catalog.hathitrust.org/Record/010620471 The inflationary spiral; the experience in China, 1939–1950]'' [Cambridge]: [[Technology Press]] of Massachusetts Institute of Technology. '''1949 to 1951''': Burdekin, R.C.K., Wang, F. ''[[doi:10.1023/A:1003616005474|A Novel End to the Big Inflation in China in 1950]]'' Economics of Planning 32, 211–229 (1999). '''1952 to 1978''': [[Gregory C. Chow]], Peng Wang, ''[[doi:10.1016/j.econlet.2010.07.009|The empirics of inflation in China]]'', [[Economics Letters]], Volume 109, Issue 1, 2010, [[Issn|ISSN]] 0165-1765. '''1979 to 2019''': [[National Bureau of Statistics of China]], ''[https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=C01 Consumer Price Index]'' |name = "inflation-CN" |group={{{group|}}}}} | DE = {{#tag:ref|'''1500 to 1850''': Ulrich Pfister, 2010. "[https://www.wiwi.uni-muenster.de/oeew/sites/oeew/files/CQE_paper/cqe_wp_15_2010.pdf Consumer prices and wages in Germany, 1500 - 1850]," CQE Working Papers 1510, Center for Quantitative Economics (CQE), [[University of Münster]]. '''1851–1882''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998. After '''1883''', German inflation numbers based on data available from the {{lang|de|Deutsches Statistisches Bundesamt|italic=no|nocat=y}} [https://web.archive.org/web/20070707170154/https://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Zeitreihen/LangeReihen/LebensunterhaltKonsum/Content100/lrleb02a, templateId=renderPrint.psml archive] and [https://www-genesis.destatis.de/genesis/online?operation=abruftabelleBearbeiten&levelindex=1&levelid=1658161383212&auswahloperation=abruftabelleAuspraegungAuswaehlen&auswahlverzeichnis=ordnungsstruktur&auswahlziel=werteabruf&code=61111-0001&auswahltext=&werteabruf=Werteabruf#abreadcrumb GENESIS database].|name="inflation-DE" |group= {{{group |}}}}} | DK = {{#tag:ref|'''1502 to 2007''': Kim Abildgren (2010) ''[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03585520903298184 Consumer prices in Denmark 1502–2007]'', Scandinavian Economic History Review, 58:1, 2–24, '''2008 to 2022''': Statistics Denmark, [https://www.statbank.dk/pris8 Consumer price index, annual average (1900=100) by time]|name="inflation-DK" |group= {{{group |}}}}} | EG= {{#tag:ref|'''1915 to 1993''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998 '''1994 to 2024''': [[World Bank]] ''[https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL.ZG?locations=EG Inflation, consumer prices (annual %) - Egypt, Arab Rep.]'' |name="inflation-EG"|group={{{group|}}}}} | ES= {{#tag:ref|'''1276 to 1850''': {{cite journal |last1=Álvarez Nogal |first1=Carlos |last2=Prados de la Escosura |first2=Leandro |title=The rise and fall of Spain (1270–1850) |journal=[[The Economic History Review]] |date=2013 |volume=66 |issue=1 |pages=1–37 |doi=10.1111/j.1468-0289.2012.00656.x |publisher=Wiley}} '''1850 to 1936''': {{cite journal |last1=Maluquer de Motes i Bernet |first1=Jordi |title=La paradisíaca estabilidad de la anteguerra: Elaboración de un índice de precios de consumo en España, 1830–1936 |journal=Revista de Historia Económica |date=2006 |volume=24 |issue=2 |pages=333–382 |url=https://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/12544/PARADISIACA_MALUQUER_RHE_2006.pdf |publisher=Universidad Carlos III |location=Madrid |language=es |issn=0212-6109 |hdl=10016/12544 }} '''1936 to 1961''': {{cite book |last1=de Ojeda Eiseley |first1=Alonso |title=Índices de precios en España en el período 1913 - 1987 |date=1988 |publisher=Banco de España |location=Madrid |isbn=84-7793-007-4}} '''1961 to 2022''': {{cite web |title=Consumer Price Index for Spain |url=https://data.imf.org/?sk=85ed2c33-3a4e-440c-a3db-5d994a829b4d&hide_uv=1 |website=International Financial Statistics |publisher=International Monetary Fund |access-date=6 September 2023}}|name="inflation-ES"|group={{{group|}}}}} | EU= {{#tag:ref|''[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/prc_hicp_aind__custom_10190061/default/table?lang=en Eurostat, HICP - annual data (average index and rate of change); for Euro area (19 countries; 20 countries since 2023)]'', retrieved 2 March 2024. DOI [https://10.2908/prc_hicp_aind 10.2908/prc_hicp_aind]}} | FI = {{#tag:ref|Statistics Finland, [https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__khi/statfin_khi_pxt_11xy.px/ 11xy -- Cost-of-living index (1914:1-6=100), annual data, 1860–2023]|name="inflation-FI"|group={{{group|}}}}} | FR = {{#tag:ref|'''1262 to 1789''' Leonardo Ridolfi, ''[http://e-theses.imtlucca.it/211/1/Ridolfi_phdthesis.pdf The French economy in the longue durée: a study on real wages, working days and economic performance from Louis IX to the Revolution (1250–1789)]'', Ridolfi, L. (2019). ''[[doi:10.1017/S0022050719000354|Six Centuries of Real Wages in France from Louis IX to Napoleon III: 1250–1860.]]'' [[The Journal of Economic History]], 79(3), 589–627. '''1798 to 1809''': Mitchell, B. R. (Brian R.). (1975). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000033152/Home European historical statistics, 1750–1970.] New York: [[Columbia University Press]], '''1810 to 1903''': [[Alfred Sauvy|Sauvy, Alfred]]. ''[http://www.numdam.org/item/JSFS_1952__93__88_0/ Variations des prix de 1810 à nos jours.]'' Journal de la [[French Statistical Society|société française de statistique]], Volume 93 (1952), pp. 88–104 '''1904 to 2022''': [[Institut national de la statistique et des études économiques]], ''[https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/010605954 Coefficient de transformation de l'euro ou du franc d'une année, en euro ou en franc d'une autre année – Base 2015 – Série utilisée par le convertisseur franc-euro – Identifiant 010605954]''|name="inflation-FR"|group={{{group|}}}}} | GR = {{#tag:ref|'''1833 to 1913''': [https://www.oenb.at/en/Publications/Economics/south-east-european-monetary-history-network-data-volume.html South-Eastern European Monetary and Economic Statistics from the Nineteenth Century to World War II], published by: Bank of Greece, Bulgarian National Bank, National Bank of Romania, Oesterreichische Nationalbank, 2014, Athens, Sofia, Bucharest, Vienna. '''1914 to 1958''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1959 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DGreece Consumer prices]'' |name="inflation-GR"|group={{{group|}}}}} | HK = {{#tag:ref|'''1947 to 1980''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'', afterwards {{Cite web|title=Consumer Prices, Table E501 : Consumer Price Index at Commodity/Service Section/Group level|url=https://www.censtatd.gov.hk/en/scode270.html|access-date=2021-08-14|website=www.censtatd.gov.hk}}|name = "inflation-HK" |group={{{group|}}}}} | ID = {{#tag:ref|'''1820 to 1919''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-asia Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia.]'' 2000, Appendix 3 Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for Indonesia Java 1820–1940, Outer Provinces 1878–1939, '''1920 to 1978''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1979 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DIndonesia Consumer prices]''|name = "inflation-ID" |group={{{group|}}}}} | IL = {{#tag:ref|{{Cite web|title=Bank of Israel - Data & Statistics - SeriesData|url=https://www.boi.org.il/en/DataAndStatistics/Pages/SeriesData.aspx?SeriesCode=CP&DateStart=01/09/1951&DateEnd=30/04/2021&Level=3&Sid=13|access-date=2021-05-25|website=www.boi.org.il}}|name = "inflation-IL" |group={{{group|}}}}} | IN = {{#tag:ref|'''1595 to 1872''': [[Bob Allen (economic historian)|Bob Allen]], [https://www.nuffield.ox.ac.uk/people/sites/allen-research-pages/ Prices and Wages in India, 1595–1930] '''1873 to 1919''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-asia Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia.]'' 2000, Appendix 2 Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for India 1873–1939 and Land Prices for the Punjab 1871–1939, '''1920 to 1953''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1954 to 2023''': {{Citation|title=Historic inflation India – CPI inflation|publisher=Inflation.eu|url=http://www.inflation.eu/inflation-rates/india/historic-inflation/cpi-inflation-india.aspx|accessdate=8 July 2023|mode= {{{mode|}}} }}|name = "inflation-IN" |group={{{group|}}}}} | IR = {{#tag:ref|{{Citation|title=The Consumer Price Index for All Urban Consumers (Inflation Rate)|publisher=[[Central Bank of Iran]]|url=http://media.dotic.ir/uploads/org/158611657006631500.pdf|language=Persian|accessdate=25 June 2020|mode= {{{mode|}}} }}|name = "inflation-IR" |group={{{group|}}}}} | IS = {{#tag:ref|{{citation|publisher=[[Bank for International Settlements]]|url=https://www.bis.org/statistics/cp.htm|title=Consumer prices|date=26 March 2026|accessdate=1 April 2026}}|name = "inflation-IS" |group={{{group|}}}}} | IT = {{#tag:ref|'''1399 to 1859''': [[Bob Allen (economic historian)|Robert Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Consumer price indices, nominal / real wages and welfare ratios of building craftsmen and labourers, 1260–1913]'', Prices and Wages in Naples, 1474–1806, and Prices and Wages in Northern Italy, 1286–1914, '''1861 to 1995''' [[Istat]], ''[https://www.istat.it/it/files//2011/06/coefficienti_annuali_1861_2019.pdf Coefficienti per tradurre valori monetari dei periodi sottoindicati in valori del 2019]'', 1995 to 2020: Istat, ''[http://dati.istat.it/Index.aspx?QueryId=23108# Indice dei prezzi al consumo per l'intera collettività]'' |name="inflation-IT"|group={{{group|}}}}} | JP = {{#tag:ref|'''1868 to 1938''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/files/jwilliamson/files/1844appendix.pdf Nominal Wage, Cost of Living, Real Wage and Land Rent Data for Japan 1831–1938]'', '''1939 to 1945''': [[Bank of Japan]] ''[https://www.imes.boj.or.jp/en/historical/hstat/hstat.html Historical Statistics]'' Afterwards, Japanese Historical Consumer Price Index numbers based on data available from the Japanese Statistics Bureau. [http://www.rateinflation.com/consumer-price-index/japan-historical-cpi Japan Historical Consumer Price Index (CPI) – 1970 to 2014] Retrieved 30 July 2014. For between 1946 and 1970, from {{cite web|url=http://shouwashi.com/transition-consumerprice.html|title=昭和戦後史|accessdate=2015-01-24}}|name="inflation-JP"|group={{{group|}}}}} | KRW = {{#tag:ref|'''1906 to 1911''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]] (1999), ''[https://scholar.harvard.edu/files/jwilliamson/files/1844appendix.pdf Nominal Wage, Cost of Living, Real Wage and Land Rent Data for Korea 1906–1939]'' '''1912 to 1939''': Mizoguchi, T. (1972). "[http://www.jstor.org/stable/43295548 Consumer Prices and Real Wages in Taiwan and Korea Under Japanese Rule]". ''Hitotsubashi Journal of Economics'', 13(1), 40–56. Retrieved May 21, 2021. Afterwards, consumer price index from [[Statistics Korea]]. [http://www.index.go.kr/potal/stts/idxMain/selectPoSttsIdxSearch.do?idx_cd=2909 Consumer Price Index by year]. Retrieved 3 April 2018, '''1965 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DKorea Consumer prices]'' |name="inflation-KRW"|group={{{group|}}}}} | MX = {{#tag:ref|'''1525 to 1770''': Leticia Arroya Abad, Elwyn A. R. Davies, and [[Jan Luiten van Zanden]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and wages in Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Mexico and Peru]'' '''1771 to 1930''': Challú, A., & Gómez-Galvarriato, A. (2015). [https://www.cambridge.org/core/journals/revista-de-historia-economica-journal-of-iberian-and-latin-american-economic-history/article/abs/mexicos-real-wages-in-the-age-of-the-great-divergence-17301930/1BB28BED6451011F99A227CB021C69B3 MEXICO'S REAL WAGES IN THE AGE OF THE GREAT DIVERGENCE, 1730–1930]. Revista De Historia Económica / Journal of Iberian and Latin American Economic History, 33 (1), 83–122, '''1931 to 1934''': [http://internet.contenidos.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/integracion/pais/historicas/EHMII7.pdf Estadísticas Históricas de México], '''1935 to 1938''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1939 to 2025''': [[Bank for International Settlements]] ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DMexico Consumer Prices]'', 26 March 2026. |name="inflation-MX"|group={{{group|}}}}} | NL = {{#tag:ref|'''1900–present:''' {{cite web |title=Prijzen toen en nu |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/prijzen-toen-en-nu |language=nl |website=cbs.nl |publisher=[[Centraal Bureau voor de Statistiek]]}} '''1450–1900:''' {{cite web |date=2021-06-14 |title=Value of the Guilder versus Euro |url=https://hdl.handle.net/10622/VY7UY3 |website=iisg.amsterdam |publisher=[[International Institute of Social History]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524174557/https://iisg.amsterdam/en/research/projects/hpw/calculate.php |archive-date=2024-05-24 |access-date=2025-07-29}}|name=inflation-NL|group={{{group|}}} }} | NO = {{#tag:ref|{{cite journal|author=[[Ola Honningdal Grytten|Honningdal Grytten, Ola]]|year=2020|doi=10.1080/03585522.2020.1714714|title=Revising price history: consumer price index for Norway 1492–2018|journal=Scandinavian Economic History Review|volume=68|issue=2|pages=129–144}}|name=inflation-NO|group={{{group|}}}}} | NZ = {{#tag:ref|'''1850 to 2017''': {{Cite web |title=Consumer Price Index, Annual Growth |url=https://data1850.nz/ |website=Data1850 |publisher=New Zealand Institute of Economic Research}} '''2018–2026''': {{Cite web |title=Consumers Price Index |url=https://infoshare.stats.govt.nz/ |website=Infoshare |publisher=StatsNZ}}|name=inflation-NZ|group={{{group|}}}}} | PE = {{#tag:ref|'''1564 to 1824''': Leticia Arroya Abad, Elwyn A. R. Davies, and [[Jan Luiten van Zanden]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and wages in Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Mexico and Peru]'' '''1825 to 1900''': Leticia Arroyo Abad, 2016. ''[http://revistas.pucp.edu.pe/index.php/economia/article/download/16516/16871/ Despegue frustrado: costo de vida y estándares de vida en el Perú durante el siglo XIX],'' Revista Economía, Fondo Editorial - [[Pontificia Universidad Católica del Perú]], vol. 39(78), pages 119–148. '''1901 to 2017''': Cesar Martinelli, Marco Vega ''[https://www.bcrp.gob.pe/docs/Publicaciones/Documentos-de-Trabajo/2018/documento-de-trabajo-007-2018-esp.pdf La Historia Monetaria y Fiscal de Peru, 1960–2017: Experimentos Radicales de Politica, Inflacion y Estabilizacion]'' |name=inflation-PE|group={{{group|}}}}} | PH = {{#tag:ref|'''1899 to 1938''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia, ''[https://scholar.harvard.edu/files/jwilliamson/files/1844appendix.pdf Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for the Philippines 1899–1940]'' '''1949 to 1958''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998. Afterwards, [http://www.bsp.gov.ph/statistics/spei_new/tab33_cpi.htm Consumer Price Index, Inflation Rate and Purchasing Power of the Peso] (national averages)|name=inflation-PH|group={{{group|}}}}} | PK = {{#tag:ref|{{Cite web|date=19 March 2021 |title=Claims on central government, etc. (% GDP)|url=https://data.worldbank.org/indicator/FS.AST.CGOV.GD.ZS|website=[[World Bank]] Data}}|name = "inflation-PK" |group={{{group|}}}}} | PL = {{#tag:ref|'''1409 to 1913''': [[Robert C. Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Consumer price indices, nominal / real wages and welfare ratios of building craftsmen and labourers, 1260–1913]'', '''1914 to 2007''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''2008 to 2021''': [[World Bank]], [https://datatopics.worldbank.org/world-development-indicators/themes/economy.html Consumer price index (2010 = 100) 2008–2021] |name = "inflation-PL" |group={{{group|}}}}} | PT = {{#tag:ref|'''1672 to 1928''': Pimenta, Carlos ''[https://www.fep.up.pt/docentes/cpimenta/textos/pdf/Tese_TOTAL_V08_FinalHumus.pdf Explicação da Inflação em Portugal]''. ISEG. Lisbon: [[Technical University of Lisbon|UTL]]. '''1929 to 2007''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998 |name = "inflation-PT" |group={{{group|}}}}} | RU = {{#tag:ref|'''1548 to 1675''' A.G. Vinogradov, ''[https://www.google.com/books/edition/National_economy_of_Russia_1515_2015/ek9tDwAAQBAJ National economy of Russia 1515–2015]'', '''1703 to 1913''': [[Boris Mironov (historian)|Mironov, B.]] (2010). ''[http://www.jstor.org/stable/20621167 Wages and Prices in Imperial Russia, 1703–1913.]'' [[The Russian Review]], 69(1), 47–72. Retrieved May 21, 2021, '''1914 to 1956''': Efremov, Steven M., [https://dc.etsu.edu/etd/1474/ The Role of Inflation in Soviet History: Prices, Living Standards, and Political Change] (2012), '''1956 to 1984''': [[CIA]], [https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000292223.pdf USSR: Estimates of Personal Incomes and Savings] '''1985 to 1990''': Stanley Fischer, 1994. [https://www.nber.org/system/files/chapters/c6021/c6021.pdf Russia and the Soviet Union Then and Now], NBER Chapters, in: The Transition in Eastern Europe, Volume 1, Country Studies, pages 221–258, National Bureau of Economic Research, Inc., '''1991–2023''': Federal State Statistics Service, [https://rosstat.gov.ru/statistics/price ''Indices of consumer prices for goods and services in the Russian Federation, monthly data (since 1991)''] |name = "inflation-RU" |group={{{group|}}}}} |SE = {{#tag:ref|'''1290 to 2009''' Edvinsson, R., & Söderberg, J. (2010). [https://www.riksbank.se/globalassets/media/forskning/monetar-statistik/volym1/8.pdf The evolution of Swedish consumer prices 1290–2008.] In Exchange Rates, Prices, and Wages, 1277–2008 (pp. 412–452). '''2009 to 2023''' {{cite web |url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/prices-and-consumption/consumer-price-index/consumer-price-index-cpi/pong/tables-and-graphs/consumer-price-index-cpi/cpi-historical-numbers-1830/ |title=CPI, Historical numbers, 1830– |website=Statistics Sweden |access-date=2024-05-15}}|name="inflation-SE" |group={{{group |}}}}} | SG = {{#tag:ref|{{cite web|url=https://tablebuilder.singstat.gov.sg/table/TS/M212931|title=M212931 - Consumer Price Index (CPI), 2019 As Base Year, Annual|publisher= Department of Statistics, Singapore|access-date=10 September 2023|date=23 May 2023}} |name = "inflation-SG" |group={{{group|}}}}} |TH = {{#tag:ref|'''1820 to 1941''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-asia Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia.]'' 2000, Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for Thailand (Siam) 1820–1939, '''1944 to 1993''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1994 to 2020''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name="inflation-TH" |group={{{group |}}}}} | TR = {{#tag:ref|'''1585 to 1938''': Hakan Berument and Asli Gunay 1 (2007) [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02692170701189102 Inflation Dynamics and its Sources in the Ottoman Empire: 1586–1913], International Review of Applied Economics, 21:2, 207–245, '''1939 to 2021''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name="inflation-TR" |group={{{group |}}}}} | TW = {{#tag:ref|'''1903 to 1958''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1959 to 2021''': Statistical Bureau of the Republic of China, ''[https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=12092&ctNode=1558&mp=5 Time Series of Consumer Price Indices in Taiwan Area]'' |name="inflation-TW" |group={{{group |}}}}} | UK = {{#tag:ref|UK [[Consumer Price Index]] inflation figures from 1209–2024 based on data from {{cite web |author=<!-- not stated --> |date={{#if:{{{df|}}}|18 February 2026|February 18, 2026}} |title=Inflation calculator |url=https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/inflation/inflation-calculator |website=[[Bank of England]] |location=London |access-date={{#if:{{{df|}}}|1 April 2026|April 1, 2026}} |mode={{{mode|}}} }} |name="inflation-UK" |group={{{group |}}}}} | UKGDP|UK-GDP|UK-CAP = {{#tag:ref|United Kingdom [[Gross Domestic Product deflator]] figures follow the ''MeasuringWorth'' "consistent series" supplied in {{cite web |first1= Ryland |last1= Thomas |first2= Samuel H. |last2= Williamson |title= What Was the U.K. GDP Then? |url= http://www.measuringworth.com/datasets/ukgdp/ |work= [[MeasuringWorth]] |year= 2026 |accessdate= {{#if:{{{df|}}}|1 April 2026|April 1, 2026}} |name-list-style = {{{name-list-style|}}} |mode= {{{mode|}}} }}|name="inflation-UKGDP" | group ={{{group |}}}}} | US = {{#tag:ref|1634–1699: {{cite book|last = McCusker |first = Ж. Ж. |author-link = Жон Ж. Маккаскер |year = 1997 |title = How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States: Addenda et Corrigenda |url=https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44525121.pdf |publisher = [[Америкийн эртний эдлэлийн нийгэмлэг]]}} 1700–1799: {{cite book |last = Маккаскер |first = Ж. Ж. |author-link = Жон Ж. Маккаскер |year = 1992 |url = https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44517778.pdf |title = How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States |publisher = [[Америкийн эртний эдлэлийн нийгэмлэг]] }} 1800–одоо: {{cite web |author= Миннеаполисын Холбооны нөөцийн банк |url= https://www.minneapolisfed.org/about-us/monetary-policy/inflation-calculator/consumer-price-index-1800- |title= Consumer Price Index (estimate) 1800– |website= |access-date= {{#if:{{{df|}}}|2026-10-06 | 2026-10-06 }} |mode= {{{mode|}}} }}|name="inflation-US" |group={{{group |}}}}} | USGDP|US-GDP|US-CAP = {{#tag:ref|{{cite web |first1= Луис |last1= Жонстон |first2= Самуел Х. |last2= Уильямсон |title= What Was the U.S. GDP Then? |url= http://www.measuringworth.com/datasets/usgdp/ |work= [[MeasuringWorth]] |year= 2023 |accessdate= {{#if:{{{df|}}}|2026-10-06|2026-10-06}} |name-list-style = {{{name-list-style|}}} |mode= {{{mode|}}} |postscript = {{#ifeq: {{{mode|}}} | cs2 |.}}<!--sets a terminal period if needed.--> }} United States [[Gross Domestic Product deflator]] figures follow the ''MeasuringWorth'' series. |name="inflation-USGDP" | group ={{{group |}}}}} | VN= {{#tag:ref|'''1995 to 2022''': [[World Bank]] Open Data, ''[https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL?end=2022&locations=VN&start=1995&view=chart Consumer price index]'' |name = "inflation-VN" |group={{{group|}}}}} | ZAR = {{#tag:ref|[http://www.indexmundi.com/facts/south-africa/consumer-price-index South Africa – Consumer price index], International Monetary Fund, International Financial Statistics and data files.{{dubious|date=September 2016}} |name = "inflation-ZAR" |group={{{group|}}}}} | none = {{#tag:ref|Inflated values [[Template:Inflation|automatically calculated]]. {{Citation error|no index specified|Inflation/fn}}|name="inflation/fn" |group={{{group|}}}{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}} |#default = {{#tag:ref|Inflated values [[Template:Inflation|automatically calculated]]. {{Citation error|undefined index "{{{index|{{{1}}}}}}"|Inflation/fn}}|name="inflation/fn-{{{index|{{{1}}}}}}" |group={{{group|}}}{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 7p71njzh7blwjqon2nf2ul3ilr8xpqz 872711 872710 2026-10-06T21:13:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Inflation-fn]] to [[Загвар:Инфляци/fn]] 872710 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{index|{{{1|none}}}}}} <!-- *** When changing this, also update the datasets for [[Template:Inflation]] and the latest year in [[Template:Inflation/year]]! *** --> | AR = {{#tag:ref|'''1864 to 1912''': [[Jeffrey G. Williamson]], 1998. ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-latin-america Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Latin America]'', Appendix, Nominal Wage, Cost of Living, Real Wage, and Land Price in Argentina, 1864–1940 Harvard Institute of Economic Research Working Papers 1853, Harvard - Institute of Economic Research, '''1913 to 1993''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1994 to 2020''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name = "inflation-AR" |group={{{group|}}}}} | AT = {{#tag:ref|'''1440 to 1799''': [[Robert C. Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and Wages in Vienna, 1439–1913]'' '''1800 to 2018''': Gerald Hubmann & Clemens Jobst & Michaela Maier, 2020. ''[https://www.oenb.at/dam/jcr:ca9a17b8-4fa3-4165-927b-b5e802a2d2e4/06_MOP_Q3_20_A-new-long-run-consumer-price-index.pdf A new long-run consumer price index for Austria (1800–2018)],'' Monetary Policy & the Economy, [[Oesterreichische Nationalbank]], issue Q3/20, pages 61–88. |name = "inflation-AT" |group={{{group|}}}}} | AU = {{#tag:ref|'''1850 to 1901''': McLean, I.W. (1999), ''[[doi:10.1111/1467-8446.00036|Consumer Prices and Expenditure Patterns in Australia 1850–1914]]''. [[Australian Economic History Review]], 39: 1–28 (taken W6 series from Table A1, which represents the average inflation in all of Australian colonies). For later years, calculated using the [https://www.rba.gov.au/calculator/annualPreDecimal.html pre-decimal inflation calculator] provided by the [[Reserve Bank of Australia]] for each year, input: £94 8s (94.40 Australian pounds in decimal values), start year: 1901.|name="inflation-AU"|group={{{group |}}}|name="inflation-AU"|group={{{group |}}}}} | AU-road = {{#tag:ref|Inflated values [[Template:Inflation|automatically calculated]] using the "3101 Road and bridge construction Australia" series provided in Australian Bureau of Statistics (2014) ''[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6427.0Main+Features1Mar%202014 6427.0 – Producer Price Indexes, Australia, Mar 2014]'': Table 17 Output of the Construction industries, subdivision and class index numbers. Retrieved 14 June 2014.|name="inflation-AU-road"|group={{{group |}}}}} | BD = {{#tag:ref|[https://www.ceicdata.com/en/bangladesh/consumer-and-producer-price-index-annual/bd-consumer-price-index Bangladesh BD: Consumer Price Index Economic Indicators CEIC{{dubious|date=June 2024}} |name = "inflation-BD" |group={{{group|}}}}} | BE= {{#tag:ref|'''1399 to 1849''': [[Robert C. Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and Wages in Antwerp & Belgium, 1366–1913]'' '''1850 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name = "inflation-BE" |group={{{group|}}}}} | BR= {{#tag:ref|'''1820 to 1911''': Guilherme Alexandre Tombolo, ''[https://acervodigital.ufpr.br/bitstream/handle/1884/29988/R%20-%20D%20-%20GUILHERME%20ALEXANDRE%20TOMBOLO.pdf O PIB brasileiro nos séculos XIX e XX: duzentos anos de flutuações econômicas]'' – Curitiba, 2013 '''1912 to 2007''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998 |name = "inflation-BR" |group={{{group|}}}}} | CA = {{#tag:ref|'''1688 to 1923''': Geloso, Vincent, ''[http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2881432 A Price Index for Canada, 1688 to 1850]'' (December 6, 2016). Afterwards, Canadian inflation numbers based on [[Statistics Canada]] table 18-10-0005-01 (formerly CANSIM 326-0021) {{cite web |publisher=Statistics Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=1810000501#timeframe |title=Consumer Price Index, annual average, not seasonally adjusted |access-date=April 17, 2021}}, table 18-10-0004-13 {{cite web |website=Statistics Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=1810000413#timeframe |title=Consumer Price Index by product group, monthly, percentage change, not seasonally adjusted, Canada, provinces, Whitehorse, Yellowknife and Iqaluit |access-date=2024-05-08}} and table 18-10-0005-01 {{cite web |website=Statistics Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1810000501 |title=Consumer Price Index, annual average, not seasonally adjusted |access-date=February 14, 2026}} |name = "inflation-CA" |group={{{group|}}}}} | CH = {{#tag:ref|'''1501 to 1813''': Roman Studer, Pascal Schuppli, ''[http://www.swistoval.ch/downloads/pdfs/studer-schuppli-2008.pdf Deflating Swiss Prices over the Past Five Centuries]'', Historical Methods, Summer 2008, Volume 41, Number 3. Afterwards, Switzerland inflation numbers based on FSO-EN to 2015, FSO-DE 2015–2021 {{cite web |publisher=Federal Statistical Office |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/prices/consumer-price-index.assetdetail.17084204.html |title=CPI, Global index on all index bases |access-date=May 14, 2021}} and table 18-10-0004-13 {{cite web |website=Federal Statistical Office |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/prices/consumer-price-index.assetdetail.17084203.html |title=LIK, Totalindex auf allen Indexbasen |access-date=May 14, 2021}} |name = "inflation-CH" |group={{{group|}}}}} | CL = {{#tag:ref|'''1661 to 1805''': Leticia Arroya Abad, Elwyn A. R. Davies, and [[Jan Luiten van Zanden]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and wages in Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Mexico and Peru]'' '''1807 ''': Guilherme Alexandre Tombolo, ''[https://acervodigital.ufpr.br/bitstream/handle/1884/29988/R%20-%20D%20-%20GUILHERME%20ALEXANDRE%20TOMBOLO.pdf Evolución de los Precios en el Siglo XIX]'' '''1810 to 2006''': '''2007 to 2024''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name = "inflation-CL" |group={{{group|}}}}} | CN = {{#tag:ref|'''961 to 1359''': ''[http://gpih.ucdavis.edu/Datafilelist.htm Peter Lindert, China, rice prices 961–1910 (Liu)]'' '''1360 to 1729''': [[Bob Allen (economic historian)|Robert Allen]], Jean-Pascal Bassino, Debin Ma, Christine Moll-Murata, and [[Jan Luiten van Zanden|Jan Luiten Van Zanden]] ''[http://gpih.ucdavis.edu/Datafilelist.htm Beijing prices 1738–1923]'' '''1924 to 1929''': Yuru Wang, ''[https://economics.yale.edu/sites/default/files/files/Workshops-Seminars/Economic-History/wang-080915.pdf Urban Wholesale Price Change and Economic Growth in Modern China]'' '''1930 to 1948''': Chang, K. (1963). ''[https://catalog.hathitrust.org/Record/010620471 The inflationary spiral; the experience in China, 1939–1950]'' [Cambridge]: [[Technology Press]] of Massachusetts Institute of Technology. '''1949 to 1951''': Burdekin, R.C.K., Wang, F. ''[[doi:10.1023/A:1003616005474|A Novel End to the Big Inflation in China in 1950]]'' Economics of Planning 32, 211–229 (1999). '''1952 to 1978''': [[Gregory C. Chow]], Peng Wang, ''[[doi:10.1016/j.econlet.2010.07.009|The empirics of inflation in China]]'', [[Economics Letters]], Volume 109, Issue 1, 2010, [[Issn|ISSN]] 0165-1765. '''1979 to 2019''': [[National Bureau of Statistics of China]], ''[https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=C01 Consumer Price Index]'' |name = "inflation-CN" |group={{{group|}}}}} | DE = {{#tag:ref|'''1500 to 1850''': Ulrich Pfister, 2010. "[https://www.wiwi.uni-muenster.de/oeew/sites/oeew/files/CQE_paper/cqe_wp_15_2010.pdf Consumer prices and wages in Germany, 1500 - 1850]," CQE Working Papers 1510, Center for Quantitative Economics (CQE), [[University of Münster]]. '''1851–1882''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998. After '''1883''', German inflation numbers based on data available from the {{lang|de|Deutsches Statistisches Bundesamt|italic=no|nocat=y}} [https://web.archive.org/web/20070707170154/https://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Zeitreihen/LangeReihen/LebensunterhaltKonsum/Content100/lrleb02a, templateId=renderPrint.psml archive] and [https://www-genesis.destatis.de/genesis/online?operation=abruftabelleBearbeiten&levelindex=1&levelid=1658161383212&auswahloperation=abruftabelleAuspraegungAuswaehlen&auswahlverzeichnis=ordnungsstruktur&auswahlziel=werteabruf&code=61111-0001&auswahltext=&werteabruf=Werteabruf#abreadcrumb GENESIS database].|name="inflation-DE" |group= {{{group |}}}}} | DK = {{#tag:ref|'''1502 to 2007''': Kim Abildgren (2010) ''[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03585520903298184 Consumer prices in Denmark 1502–2007]'', Scandinavian Economic History Review, 58:1, 2–24, '''2008 to 2022''': Statistics Denmark, [https://www.statbank.dk/pris8 Consumer price index, annual average (1900=100) by time]|name="inflation-DK" |group= {{{group |}}}}} | EG= {{#tag:ref|'''1915 to 1993''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998 '''1994 to 2024''': [[World Bank]] ''[https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL.ZG?locations=EG Inflation, consumer prices (annual %) - Egypt, Arab Rep.]'' |name="inflation-EG"|group={{{group|}}}}} | ES= {{#tag:ref|'''1276 to 1850''': {{cite journal |last1=Álvarez Nogal |first1=Carlos |last2=Prados de la Escosura |first2=Leandro |title=The rise and fall of Spain (1270–1850) |journal=[[The Economic History Review]] |date=2013 |volume=66 |issue=1 |pages=1–37 |doi=10.1111/j.1468-0289.2012.00656.x |publisher=Wiley}} '''1850 to 1936''': {{cite journal |last1=Maluquer de Motes i Bernet |first1=Jordi |title=La paradisíaca estabilidad de la anteguerra: Elaboración de un índice de precios de consumo en España, 1830–1936 |journal=Revista de Historia Económica |date=2006 |volume=24 |issue=2 |pages=333–382 |url=https://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/12544/PARADISIACA_MALUQUER_RHE_2006.pdf |publisher=Universidad Carlos III |location=Madrid |language=es |issn=0212-6109 |hdl=10016/12544 }} '''1936 to 1961''': {{cite book |last1=de Ojeda Eiseley |first1=Alonso |title=Índices de precios en España en el período 1913 - 1987 |date=1988 |publisher=Banco de España |location=Madrid |isbn=84-7793-007-4}} '''1961 to 2022''': {{cite web |title=Consumer Price Index for Spain |url=https://data.imf.org/?sk=85ed2c33-3a4e-440c-a3db-5d994a829b4d&hide_uv=1 |website=International Financial Statistics |publisher=International Monetary Fund |access-date=6 September 2023}}|name="inflation-ES"|group={{{group|}}}}} | EU= {{#tag:ref|''[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/prc_hicp_aind__custom_10190061/default/table?lang=en Eurostat, HICP - annual data (average index and rate of change); for Euro area (19 countries; 20 countries since 2023)]'', retrieved 2 March 2024. DOI [https://10.2908/prc_hicp_aind 10.2908/prc_hicp_aind]}} | FI = {{#tag:ref|Statistics Finland, [https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__khi/statfin_khi_pxt_11xy.px/ 11xy -- Cost-of-living index (1914:1-6=100), annual data, 1860–2023]|name="inflation-FI"|group={{{group|}}}}} | FR = {{#tag:ref|'''1262 to 1789''' Leonardo Ridolfi, ''[http://e-theses.imtlucca.it/211/1/Ridolfi_phdthesis.pdf The French economy in the longue durée: a study on real wages, working days and economic performance from Louis IX to the Revolution (1250–1789)]'', Ridolfi, L. (2019). ''[[doi:10.1017/S0022050719000354|Six Centuries of Real Wages in France from Louis IX to Napoleon III: 1250–1860.]]'' [[The Journal of Economic History]], 79(3), 589–627. '''1798 to 1809''': Mitchell, B. R. (Brian R.). (1975). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000033152/Home European historical statistics, 1750–1970.] New York: [[Columbia University Press]], '''1810 to 1903''': [[Alfred Sauvy|Sauvy, Alfred]]. ''[http://www.numdam.org/item/JSFS_1952__93__88_0/ Variations des prix de 1810 à nos jours.]'' Journal de la [[French Statistical Society|société française de statistique]], Volume 93 (1952), pp. 88–104 '''1904 to 2022''': [[Institut national de la statistique et des études économiques]], ''[https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/010605954 Coefficient de transformation de l'euro ou du franc d'une année, en euro ou en franc d'une autre année – Base 2015 – Série utilisée par le convertisseur franc-euro – Identifiant 010605954]''|name="inflation-FR"|group={{{group|}}}}} | GR = {{#tag:ref|'''1833 to 1913''': [https://www.oenb.at/en/Publications/Economics/south-east-european-monetary-history-network-data-volume.html South-Eastern European Monetary and Economic Statistics from the Nineteenth Century to World War II], published by: Bank of Greece, Bulgarian National Bank, National Bank of Romania, Oesterreichische Nationalbank, 2014, Athens, Sofia, Bucharest, Vienna. '''1914 to 1958''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1959 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DGreece Consumer prices]'' |name="inflation-GR"|group={{{group|}}}}} | HK = {{#tag:ref|'''1947 to 1980''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'', afterwards {{Cite web|title=Consumer Prices, Table E501 : Consumer Price Index at Commodity/Service Section/Group level|url=https://www.censtatd.gov.hk/en/scode270.html|access-date=2021-08-14|website=www.censtatd.gov.hk}}|name = "inflation-HK" |group={{{group|}}}}} | ID = {{#tag:ref|'''1820 to 1919''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-asia Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia.]'' 2000, Appendix 3 Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for Indonesia Java 1820–1940, Outer Provinces 1878–1939, '''1920 to 1978''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1979 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DIndonesia Consumer prices]''|name = "inflation-ID" |group={{{group|}}}}} | IL = {{#tag:ref|{{Cite web|title=Bank of Israel - Data & Statistics - SeriesData|url=https://www.boi.org.il/en/DataAndStatistics/Pages/SeriesData.aspx?SeriesCode=CP&DateStart=01/09/1951&DateEnd=30/04/2021&Level=3&Sid=13|access-date=2021-05-25|website=www.boi.org.il}}|name = "inflation-IL" |group={{{group|}}}}} | IN = {{#tag:ref|'''1595 to 1872''': [[Bob Allen (economic historian)|Bob Allen]], [https://www.nuffield.ox.ac.uk/people/sites/allen-research-pages/ Prices and Wages in India, 1595–1930] '''1873 to 1919''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-asia Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia.]'' 2000, Appendix 2 Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for India 1873–1939 and Land Prices for the Punjab 1871–1939, '''1920 to 1953''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1954 to 2023''': {{Citation|title=Historic inflation India – CPI inflation|publisher=Inflation.eu|url=http://www.inflation.eu/inflation-rates/india/historic-inflation/cpi-inflation-india.aspx|accessdate=8 July 2023|mode= {{{mode|}}} }}|name = "inflation-IN" |group={{{group|}}}}} | IR = {{#tag:ref|{{Citation|title=The Consumer Price Index for All Urban Consumers (Inflation Rate)|publisher=[[Central Bank of Iran]]|url=http://media.dotic.ir/uploads/org/158611657006631500.pdf|language=Persian|accessdate=25 June 2020|mode= {{{mode|}}} }}|name = "inflation-IR" |group={{{group|}}}}} | IS = {{#tag:ref|{{citation|publisher=[[Bank for International Settlements]]|url=https://www.bis.org/statistics/cp.htm|title=Consumer prices|date=26 March 2026|accessdate=1 April 2026}}|name = "inflation-IS" |group={{{group|}}}}} | IT = {{#tag:ref|'''1399 to 1859''': [[Bob Allen (economic historian)|Robert Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Consumer price indices, nominal / real wages and welfare ratios of building craftsmen and labourers, 1260–1913]'', Prices and Wages in Naples, 1474–1806, and Prices and Wages in Northern Italy, 1286–1914, '''1861 to 1995''' [[Istat]], ''[https://www.istat.it/it/files//2011/06/coefficienti_annuali_1861_2019.pdf Coefficienti per tradurre valori monetari dei periodi sottoindicati in valori del 2019]'', 1995 to 2020: Istat, ''[http://dati.istat.it/Index.aspx?QueryId=23108# Indice dei prezzi al consumo per l'intera collettività]'' |name="inflation-IT"|group={{{group|}}}}} | JP = {{#tag:ref|'''1868 to 1938''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/files/jwilliamson/files/1844appendix.pdf Nominal Wage, Cost of Living, Real Wage and Land Rent Data for Japan 1831–1938]'', '''1939 to 1945''': [[Bank of Japan]] ''[https://www.imes.boj.or.jp/en/historical/hstat/hstat.html Historical Statistics]'' Afterwards, Japanese Historical Consumer Price Index numbers based on data available from the Japanese Statistics Bureau. [http://www.rateinflation.com/consumer-price-index/japan-historical-cpi Japan Historical Consumer Price Index (CPI) – 1970 to 2014] Retrieved 30 July 2014. For between 1946 and 1970, from {{cite web|url=http://shouwashi.com/transition-consumerprice.html|title=昭和戦後史|accessdate=2015-01-24}}|name="inflation-JP"|group={{{group|}}}}} | KRW = {{#tag:ref|'''1906 to 1911''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]] (1999), ''[https://scholar.harvard.edu/files/jwilliamson/files/1844appendix.pdf Nominal Wage, Cost of Living, Real Wage and Land Rent Data for Korea 1906–1939]'' '''1912 to 1939''': Mizoguchi, T. (1972). "[http://www.jstor.org/stable/43295548 Consumer Prices and Real Wages in Taiwan and Korea Under Japanese Rule]". ''Hitotsubashi Journal of Economics'', 13(1), 40–56. Retrieved May 21, 2021. Afterwards, consumer price index from [[Statistics Korea]]. [http://www.index.go.kr/potal/stts/idxMain/selectPoSttsIdxSearch.do?idx_cd=2909 Consumer Price Index by year]. Retrieved 3 April 2018, '''1965 to 2025''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DKorea Consumer prices]'' |name="inflation-KRW"|group={{{group|}}}}} | MX = {{#tag:ref|'''1525 to 1770''': Leticia Arroya Abad, Elwyn A. R. Davies, and [[Jan Luiten van Zanden]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and wages in Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Mexico and Peru]'' '''1771 to 1930''': Challú, A., & Gómez-Galvarriato, A. (2015). [https://www.cambridge.org/core/journals/revista-de-historia-economica-journal-of-iberian-and-latin-american-economic-history/article/abs/mexicos-real-wages-in-the-age-of-the-great-divergence-17301930/1BB28BED6451011F99A227CB021C69B3 MEXICO'S REAL WAGES IN THE AGE OF THE GREAT DIVERGENCE, 1730–1930]. Revista De Historia Económica / Journal of Iberian and Latin American Economic History, 33 (1), 83–122, '''1931 to 1934''': [http://internet.contenidos.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/integracion/pais/historicas/EHMII7.pdf Estadísticas Históricas de México], '''1935 to 1938''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1939 to 2025''': [[Bank for International Settlements]] ''[https://data.bis.org/topics/CPI/data?data_view=table&rows=TIME_PERIOD&cols=&settings=asc%7Casc%7Cname&filter=UNIT_MEASURE%3D628%255EFREQ%3DA%255EREF_AREA_TXT%3DMexico Consumer Prices]'', 26 March 2026. |name="inflation-MX"|group={{{group|}}}}} | NL = {{#tag:ref|'''1900–present:''' {{cite web |title=Prijzen toen en nu |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/prijzen-toen-en-nu |language=nl |website=cbs.nl |publisher=[[Centraal Bureau voor de Statistiek]]}} '''1450–1900:''' {{cite web |date=2021-06-14 |title=Value of the Guilder versus Euro |url=https://hdl.handle.net/10622/VY7UY3 |website=iisg.amsterdam |publisher=[[International Institute of Social History]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524174557/https://iisg.amsterdam/en/research/projects/hpw/calculate.php |archive-date=2024-05-24 |access-date=2025-07-29}}|name=inflation-NL|group={{{group|}}} }} | NO = {{#tag:ref|{{cite journal|author=[[Ola Honningdal Grytten|Honningdal Grytten, Ola]]|year=2020|doi=10.1080/03585522.2020.1714714|title=Revising price history: consumer price index for Norway 1492–2018|journal=Scandinavian Economic History Review|volume=68|issue=2|pages=129–144}}|name=inflation-NO|group={{{group|}}}}} | NZ = {{#tag:ref|'''1850 to 2017''': {{Cite web |title=Consumer Price Index, Annual Growth |url=https://data1850.nz/ |website=Data1850 |publisher=New Zealand Institute of Economic Research}} '''2018–2026''': {{Cite web |title=Consumers Price Index |url=https://infoshare.stats.govt.nz/ |website=Infoshare |publisher=StatsNZ}}|name=inflation-NZ|group={{{group|}}}}} | PE = {{#tag:ref|'''1564 to 1824''': Leticia Arroya Abad, Elwyn A. R. Davies, and [[Jan Luiten van Zanden]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Prices and wages in Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Mexico and Peru]'' '''1825 to 1900''': Leticia Arroyo Abad, 2016. ''[http://revistas.pucp.edu.pe/index.php/economia/article/download/16516/16871/ Despegue frustrado: costo de vida y estándares de vida en el Perú durante el siglo XIX],'' Revista Economía, Fondo Editorial - [[Pontificia Universidad Católica del Perú]], vol. 39(78), pages 119–148. '''1901 to 2017''': Cesar Martinelli, Marco Vega ''[https://www.bcrp.gob.pe/docs/Publicaciones/Documentos-de-Trabajo/2018/documento-de-trabajo-007-2018-esp.pdf La Historia Monetaria y Fiscal de Peru, 1960–2017: Experimentos Radicales de Politica, Inflacion y Estabilizacion]'' |name=inflation-PE|group={{{group|}}}}} | PH = {{#tag:ref|'''1899 to 1938''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia, ''[https://scholar.harvard.edu/files/jwilliamson/files/1844appendix.pdf Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for the Philippines 1899–1940]'' '''1949 to 1958''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998. Afterwards, [http://www.bsp.gov.ph/statistics/spei_new/tab33_cpi.htm Consumer Price Index, Inflation Rate and Purchasing Power of the Peso] (national averages)|name=inflation-PH|group={{{group|}}}}} | PK = {{#tag:ref|{{Cite web|date=19 March 2021 |title=Claims on central government, etc. (% GDP)|url=https://data.worldbank.org/indicator/FS.AST.CGOV.GD.ZS|website=[[World Bank]] Data}}|name = "inflation-PK" |group={{{group|}}}}} | PL = {{#tag:ref|'''1409 to 1913''': [[Robert C. Allen]], ''[https://iisg.amsterdam/en/blog/research/projects/hpw/datafiles Consumer price indices, nominal / real wages and welfare ratios of building craftsmen and labourers, 1260–1913]'', '''1914 to 2007''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''2008 to 2021''': [[World Bank]], [https://datatopics.worldbank.org/world-development-indicators/themes/economy.html Consumer price index (2010 = 100) 2008–2021] |name = "inflation-PL" |group={{{group|}}}}} | PT = {{#tag:ref|'''1672 to 1928''': Pimenta, Carlos ''[https://www.fep.up.pt/docentes/cpimenta/textos/pdf/Tese_TOTAL_V08_FinalHumus.pdf Explicação da Inflação em Portugal]''. ISEG. Lisbon: [[Technical University of Lisbon|UTL]]. '''1929 to 2007''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998 |name = "inflation-PT" |group={{{group|}}}}} | RU = {{#tag:ref|'''1548 to 1675''' A.G. Vinogradov, ''[https://www.google.com/books/edition/National_economy_of_Russia_1515_2015/ek9tDwAAQBAJ National economy of Russia 1515–2015]'', '''1703 to 1913''': [[Boris Mironov (historian)|Mironov, B.]] (2010). ''[http://www.jstor.org/stable/20621167 Wages and Prices in Imperial Russia, 1703–1913.]'' [[The Russian Review]], 69(1), 47–72. Retrieved May 21, 2021, '''1914 to 1956''': Efremov, Steven M., [https://dc.etsu.edu/etd/1474/ The Role of Inflation in Soviet History: Prices, Living Standards, and Political Change] (2012), '''1956 to 1984''': [[CIA]], [https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000292223.pdf USSR: Estimates of Personal Incomes and Savings] '''1985 to 1990''': Stanley Fischer, 1994. [https://www.nber.org/system/files/chapters/c6021/c6021.pdf Russia and the Soviet Union Then and Now], NBER Chapters, in: The Transition in Eastern Europe, Volume 1, Country Studies, pages 221–258, National Bureau of Economic Research, Inc., '''1991–2023''': Federal State Statistics Service, [https://rosstat.gov.ru/statistics/price ''Indices of consumer prices for goods and services in the Russian Federation, monthly data (since 1991)''] |name = "inflation-RU" |group={{{group|}}}}} |SE = {{#tag:ref|'''1290 to 2009''' Edvinsson, R., & Söderberg, J. (2010). [https://www.riksbank.se/globalassets/media/forskning/monetar-statistik/volym1/8.pdf The evolution of Swedish consumer prices 1290–2008.] In Exchange Rates, Prices, and Wages, 1277–2008 (pp. 412–452). '''2009 to 2023''' {{cite web |url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/prices-and-consumption/consumer-price-index/consumer-price-index-cpi/pong/tables-and-graphs/consumer-price-index-cpi/cpi-historical-numbers-1830/ |title=CPI, Historical numbers, 1830– |website=Statistics Sweden |access-date=2024-05-15}}|name="inflation-SE" |group={{{group |}}}}} | SG = {{#tag:ref|{{cite web|url=https://tablebuilder.singstat.gov.sg/table/TS/M212931|title=M212931 - Consumer Price Index (CPI), 2019 As Base Year, Annual|publisher= Department of Statistics, Singapore|access-date=10 September 2023|date=23 May 2023}} |name = "inflation-SG" |group={{{group|}}}}} |TH = {{#tag:ref|'''1820 to 1941''': [[Jeffrey Williamson|Williamson J.]], ''[https://scholar.harvard.edu/jwilliamson/publications/real-wages-and-relative-factor-prices-third-world-1820-1940-asia Real Wages and Relative Factor Prices in the Third World 1820–1940: Asia.]'' 2000, Nominal Wage, Cost of Living and Real Wage Data for Thailand (Siam) 1820–1939, '''1944 to 1993''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1994 to 2020''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name="inflation-TH" |group={{{group |}}}}} | TR = {{#tag:ref|'''1585 to 1938''': Hakan Berument and Asli Gunay 1 (2007) [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02692170701189102 Inflation Dynamics and its Sources in the Ottoman Empire: 1586–1913], International Review of Applied Economics, 21:2, 207–245, '''1939 to 2021''': [[Bank for International Settlements]], ''[https://www.bis.org/statistics/cp.htm Consumer prices]'' |name="inflation-TR" |group={{{group |}}}}} | TW = {{#tag:ref|'''1903 to 1958''': Coos Santing, 2007, ''[https://datasets.iisg.amsterdam/file.xhtml?fileId=13634&version=2.0 Inflation 1800–2000]'', data from [[OECD]], Organisation for Economic Co-operation and Development, ''Economic Outlook. Historical Statistics'' and Mitchell, B. R. ''International Historical Statistics, Africa, Asia and Oceania 1750–1993'' London : [[Macmillan Publishers|Macmillan]]; New York : Stockton, 1998, ''International Historical Statistics, Europe 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, and ''International Historical Statistics, The Americas 1750–1993'' London : Macmillan; New York : Stockton, 1998, '''1959 to 2021''': Statistical Bureau of the Republic of China, ''[https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=12092&ctNode=1558&mp=5 Time Series of Consumer Price Indices in Taiwan Area]'' |name="inflation-TW" |group={{{group |}}}}} | UK = {{#tag:ref|UK [[Consumer Price Index]] inflation figures from 1209–2024 based on data from {{cite web |author=<!-- not stated --> |date={{#if:{{{df|}}}|18 February 2026|February 18, 2026}} |title=Inflation calculator |url=https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/inflation/inflation-calculator |website=[[Bank of England]] |location=London |access-date={{#if:{{{df|}}}|1 April 2026|April 1, 2026}} |mode={{{mode|}}} }} |name="inflation-UK" |group={{{group |}}}}} | UKGDP|UK-GDP|UK-CAP = {{#tag:ref|United Kingdom [[Gross Domestic Product deflator]] figures follow the ''MeasuringWorth'' "consistent series" supplied in {{cite web |first1= Ryland |last1= Thomas |first2= Samuel H. |last2= Williamson |title= What Was the U.K. GDP Then? |url= http://www.measuringworth.com/datasets/ukgdp/ |work= [[MeasuringWorth]] |year= 2026 |accessdate= {{#if:{{{df|}}}|1 April 2026|April 1, 2026}} |name-list-style = {{{name-list-style|}}} |mode= {{{mode|}}} }}|name="inflation-UKGDP" | group ={{{group |}}}}} | US = {{#tag:ref|1634–1699: {{cite book|last = McCusker |first = Ж. Ж. |author-link = Жон Ж. Маккаскер |year = 1997 |title = How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States: Addenda et Corrigenda |url=https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44525121.pdf |publisher = [[Америкийн эртний эдлэлийн нийгэмлэг]]}} 1700–1799: {{cite book |last = Маккаскер |first = Ж. Ж. |author-link = Жон Ж. Маккаскер |year = 1992 |url = https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44517778.pdf |title = How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States |publisher = [[Америкийн эртний эдлэлийн нийгэмлэг]] }} 1800–одоо: {{cite web |author= Миннеаполисын Холбооны нөөцийн банк |url= https://www.minneapolisfed.org/about-us/monetary-policy/inflation-calculator/consumer-price-index-1800- |title= Consumer Price Index (estimate) 1800– |website= |access-date= {{#if:{{{df|}}}|2026-10-06 | 2026-10-06 }} |mode= {{{mode|}}} }}|name="inflation-US" |group={{{group |}}}}} | USGDP|US-GDP|US-CAP = {{#tag:ref|{{cite web |first1= Луис |last1= Жонстон |first2= Самуел Х. |last2= Уильямсон |title= What Was the U.S. GDP Then? |url= http://www.measuringworth.com/datasets/usgdp/ |work= [[MeasuringWorth]] |year= 2023 |accessdate= {{#if:{{{df|}}}|2026-10-06|2026-10-06}} |name-list-style = {{{name-list-style|}}} |mode= {{{mode|}}} |postscript = {{#ifeq: {{{mode|}}} | cs2 |.}}<!--sets a terminal period if needed.--> }} United States [[Gross Domestic Product deflator]] figures follow the ''MeasuringWorth'' series. |name="inflation-USGDP" | group ={{{group |}}}}} | VN= {{#tag:ref|'''1995 to 2022''': [[World Bank]] Open Data, ''[https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL?end=2022&locations=VN&start=1995&view=chart Consumer price index]'' |name = "inflation-VN" |group={{{group|}}}}} | ZAR = {{#tag:ref|[http://www.indexmundi.com/facts/south-africa/consumer-price-index South Africa – Consumer price index], International Monetary Fund, International Financial Statistics and data files.{{dubious|date=September 2016}} |name = "inflation-ZAR" |group={{{group|}}}}} | none = {{#tag:ref|Inflated values [[Template:Inflation|automatically calculated]]. {{Citation error|no index specified|Inflation/fn}}|name="inflation/fn" |group={{{group|}}}{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}} |#default = {{#tag:ref|Inflated values [[Template:Inflation|automatically calculated]]. {{Citation error|undefined index "{{{index|{{{1}}}}}}"|Inflation/fn}}|name="inflation/fn-{{{index|{{{1}}}}}}" |group={{{group|}}}{{main other|[[Category:Pages with errors in inflation template]]}}}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 7p71njzh7blwjqon2nf2ul3ilr8xpqz 10 148787 872712 2026-10-06T21:13:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Inflation-fn]] to [[Загвар:Инфляци/fn]] 872712 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфляци/fn]] nldg65it933gzg44a03hruae2j04i0x 6 148788 872715 2026-10-06T21:20:27Z Enkhsaihan2005 64429 872715 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 148789 872716 2026-10-06T21:20:39Z Enkhsaihan2005 64429 872716 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 148790 872717 2026-10-06T21:23:30Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<span style="color:green;">{{{1}}}</span><noinclude> <!-- Add categories to the /doc subpage --> {{Documentation}}</noinclude>" 872717 wikitext text/x-wiki <span style="color:green;">{{{1}}}</span><noinclude> <!-- Add categories to the /doc subpage --> {{Documentation}}</noinclude> atp2m4axc4t1dca7xhuwiw8hxxu6fzl 10 148791 872718 2026-10-06T21:27:43Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<span style="background-color:{{{3|black}}}; color:{{{4|white}}}; border:0.1em solid {{{border|{{{3}}}}}};">&nbsp;{{{{{|safesubst:}}}#if:{{{2|}}}| [[{{{2}}}|<span style="color:{{{4|white}}}; {{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{bold|}}}|no||font-weight:bold;}} font-size:inherit; white-space:nowrap;">{{{1}}}</span>]] | <span style="color:{{{4|white}}}; {{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{bold|}}}|no||font-weight:bold;}} font-size:inherit; white-space:nowrap;">{{{1}}}</span> }}&nb..." 872718 wikitext text/x-wiki <span style="background-color:{{{3|black}}}; color:{{{4|white}}}; border:0.1em solid {{{border|{{{3}}}}}};">&nbsp;{{{{{|safesubst:}}}#if:{{{2|}}}| [[{{{2}}}|<span style="color:{{{4|white}}}; {{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{bold|}}}|no||font-weight:bold;}} font-size:inherit; white-space:nowrap;">{{{1}}}</span>]] | <span style="color:{{{4|white}}}; {{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{bold|}}}|no||font-weight:bold;}} font-size:inherit; white-space:nowrap;">{{{1}}}</span> }}&nbsp;</span><noinclude>{{documentation}} </noinclude> n4ijgxcyl65h9zloxfqodtmd87bshrc 10 148792 872723 2026-10-06T21:32:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Энэ гарчиг]] to [[Загвар:Тухай]] 872723 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Тухай]] enr6mwgpr6l2uct1ixr1ri5olrq8f4z 0 148793 872738 2026-10-07T02:17:28Z Dgdulguun 108041 Хуудас үүсгэв: "[[File:Zoos Odon Temdeg LLC log.jpg|thumb|Зоос Одон Тэмдэг ХХК-ийн лого]] '''Зоос Одон Тэмдэг ХХК''' нь Монгол Улсад одон тэмдэг, медаль, үнэт эдлэл, мөнгөн эдлэл болон бэлэг дурсгалын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компани юм. == Түүх == Компанийн..." 872738 wikitext text/x-wiki [[File:Zoos Odon Temdeg LLC log.jpg|thumb|Зоос Одон Тэмдэг ХХК-ийн лого]] '''Зоос Одон Тэмдэг ХХК''' нь Монгол Улсад одон тэмдэг, медаль, үнэт эдлэл, мөнгөн эдлэл болон бэлэг дурсгалын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компани юм. == Түүх == Компанийн өөрийн танилцуулгад Зоос Одон Тэмдэг ХХК нь 1998 оноос үнэт эдлэл болон одон тэмдгийн үйлдвэрлэлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн гэж дурдсан байдаг. Зоос Одон Тэмдэг ХХК-ийн үйл ажиллагаа нь Монголын үнэт металл, үнэт эдлэл болон одон тэмдгийн үйлдвэрлэлийн уламжлалтай холбоотой. Монголын хөрөнгийн биржийн баримт бичигт тус компанийн нэрийг дурдан, "Зоос Гоёл" компанийн үнэт гоёл чимэглэл, мөнгөн аяга зэрэг бүтээгдэхүүнийг "Зоос Одон тэмдэг" ХХК-аар захиалан үйлдвэрлүүлж байсан тухай мэдээлсэн байна. Одоогийн хуулийн этгээдийн бүртгэлийн мэдээлэлд "Зоос-Одон тэмдэг" ХХК нь хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани хэлбэрээр бүртгэгдсэн байна. == Үйл ажиллагаа == Тус компани нь одон тэмдэг, медаль, үнэт эдлэл, алт мөнгөн эдлэл, мөнгөн эдлэл болон бэлэг дурсгалын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Компанийн нэр төрийн одон, медальтай холбоотой үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа нь төрийн болон байгууллагын захиалгат бүтээгдэхүүнд тусгалаа олдог. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын мэдээлэлд "Зоос одон тэмдэг" ХХК-ийн дархан Ч.Одончимэг төрийн дээд шагнал болох "Алтан гадас" одонгоор шагнуулсан тухай дурдсан байдаг. == Бүтээгдэхүүн == Зоос Одон Тэмдэг ХХК нь одон тэмдэг, медаль, үнэт эдлэлээс гадна Монголын уламжлалт ахуй, соёлын хэв маягийг шингээсэн бэлэг дурсгалын болон ахуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Тус компанийн бүтээгдэхүүний төрөлд: * Одон тэмдэг * Медаль * Энгэрийн тэмдэг * Алт, мөнгөн эдлэл * Мөнгөн аяга [[File:Идээ цар таваг.jpg|thumb|Идээ цар таваг]] * Идээ,Ууцны цар, таваг [[File:Ууцны цар таваг.jpg|thumb|Ууцны цар, таваг]] [[File:Ууцны цар, таваг.jpg|thumb|Ууцны цар, таваг]] * Ууцны махны хутга [[File:Ууцны махны хутга.jpg|thumb|Ууцны махны хутга]] * Домбо [[File:Домбо.jpg|thumb|Домбо]] * Бэлэг дурсгалын бүтээгдэхүүн * Монгол уламжлалт хийцтэй гоёл чимэглэлийн бүтээгдэхүүн [[File:Монгол уламжлалт хийцтэй гоёл чимэглэлийн бүтээгдэхүүн.jpg|thumb|Монгол уламжлалт хийцтэй гоёл чимэглэлийн бүтээгдэхүүн]] зэрэг багтдаг. 2024 онд Unread Today-ийн Цагаан сарын бэлгийн зөвлөмжид "Зоос Одон Тэмдэг"-ийн идээний ууцны цар болон зэс домбыг бэлгийн бүтээгдэхүүний нэгээр танилцуулсан байна.[1] 2025 онд тус компани Цагаан сарын зориулалттай дөрөвтэй болон тавтай идээний цар зэрэг шинэ бүтээгдэхүүнүүдийг худалдаанд гаргасан тухай мэдээлсэн байна.[2] Компанийн бүтээгдэхүүний загварын бүртгэлд "Алтдамал зэс тулга, Мөнгөлөг зэс тулга" бүтээгдэхүүний загвар "Зоос-Одон тэмдэг ХХК"-ийн нэр дээр бүртгэгдсэн байна.[3] == Шинэ бүтээгдэхүүний чиглэл == 2025 оноос эхлэн компани бүтээгдэхүүний нэр төрлийг өргөжүүлж, Монгол үндэсний хэв маяг, өв соёлын уламжлалт хээ угалзыг шингээсэн шаазан эдлэлийг захиалгаар үйлдвэрлүүлэн авчирч, дотоодын зах зээлд борлуулж эхэлсэн гэж компанийн мэдээлэлд дурдсан байдаг. Эдгээр бүтээгдэхүүнд аяга таваг, бэлэг дурсгалын зориулалттай шаазан эдлэл болон Монгол уламжлалт загвар, хээ чимэглэлтэй бүтээгдэхүүнүүд багтдаг. == Бүтээгдэхүүний онцлог == Компанийн танилцуулгад идээний цар, домбо зэрэг Монгол ахуй, уламжлалт хэрэглээтэй холбоотой бүтээгдэхүүнийг орчин үеийн хийцтэй хослуулан үйлдвэрлэдэг гэж дурдсан байдаг. Идээний цар, таваг болон орчин үеийн хийцтэй халуун саван дотортой домбо зэрэг бүтээгдэхүүнийг Монголын уламжлалт хэрэглээний хэлбэрийг орчин үеийн хийцтэй хослуулсан бүтээгдэхүүн болгон хөгжүүлсэн гэж компанийн мэдээлэлд тэмдэглэсэн байна. 2024 онд нийтлэгдсэн бэлгийн бүтээгдэхүүний танилцуулгад "Зоос Одон Тэмдэг"-ийн идээний ууцны цар, зэс домбо зэрэг бүтээгдэхүүнийг дурдсан байна. == Бүтээгдэхүүний загвар == "Зоос-Одон тэмдэг" ХХК нь Монгол Улсын бүтээгдэхүүний загварын бүртгэлд эзэмшигчээр бүртгэгдсэн байна. Оюуны өмчийн улсын бүртгэлийн бүтээгдэхүүний загварын патентийн жагсаалтад "Алтдамал зэс тулга, Мөнгөлөг зэс тулга" бүтээгдэхүүний загвар тус компанийн нэр дээр бүртгэгдсэн бөгөөд анхдагч огноо нь 2015 оны 9 дүгээр сарын 29 гэж бүртгэгджээ. == Эх сурвалж == * Монголын хөрөнгийн биржийн "Зоос Гоёл" ХК-ийн баримт бичиг. * Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар. "Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх салбар, салбарын төлөөлөлд төрийн дээд цол, одон, медаль хүртээв". * Оюуны өмчийн улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын бүтээгдэхүүний загварын патентийн жагсаалт. * Open Data Lab Mongolia-ийн хуулийн этгээдийн бүртгэлийн мэдээлэл. * Unread Today. "Бэлгийн хөтөч: Цагаан сарын зочдодоо барих 100 бэлэг", 2024. j26anwo8hz5miwe7y72fdpjfouj67ix 0 148794 872746 2026-10-07T03:35:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:António de Oliveira Salazar portrait (by Manuel Alves San Payo) – Lisboa.jpg|thumb]] '''Антониу ди Оливе́йре Салаза́р''' ([[Португал хэл|порт.]] ''António de Oliveira Salazar''; 1889 оны 4-р сарын 28-нд [[Лиссабон]] орчим төрсөн - 1970 оны 7-р сарын 27-нд Лиссабон хотод нас барсан) — португалийн төрийн зүтгэлтэн, Ер..." 872746 wikitext text/x-wiki [[Файл:António de Oliveira Salazar portrait (by Manuel Alves San Payo) – Lisboa.jpg|thumb]] '''Антониу ди Оливе́йре Салаза́р''' ([[Португал хэл|порт.]] ''António de Oliveira Salazar''; 1889 оны 4-р сарын 28-нд [[Лиссабон]] орчим төрсөн - 1970 оны 7-р сарын 27-нд Лиссабон хотод нас барсан) — португалийн төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд (1932—1968), "Шинэ Төр" ([[Португал хэл|порт.]] ''Estado Novo'') үзэлтэй дэглэмийг байгуулагч, Португалийн дарангуйлагч. Тэрээр 1932 оны 7-р сарын 5-наас 1968 оны 9-р сарын 27 хүртэл Португалийг бодит байдал дээр захирч байсан. Тэрээр 1951 оны 4-р сарын 18-наас 7-р сарын 21 хүртэл 3 сар Португалийн Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. Тэрээр Португалийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар гурван удаа (1932, 1936–1944, 1961–1962), Сангийн сайдаар хоёр удаа (1926, 1928–1940), Колони нутгуудын сайдаар (1932), Тэнгисийн цэргийн сайдаар (1936, 1939), Гадаад хэргийн сайдаар (1936–1947) ажиллаж байжээ. Антониу ди Салазар хаанчлалынхаа эхний үед Португалийн эдийн засгийн хямралыг даван туулж, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангаж, дэлхийн эдийн засгийн хямралын үед эдийн засгийн өсөлтийг хангаж чадсан юм. Гэсэн хэдий ч дарангуйлал, Үндэсний Холбооны намын эрх мэдлийн монополь байдал тогтоож, сөрөг хүчний байгууллагуудыг хориглож, устган дарангуйлсан юм. А.Салазарын гадаад бодлого нь Португалд Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцохоос зайлсхийх, дайнаас эдийн засгийн ашиг хүртэх, дайны дараа олон тооны колониудын бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах боломжийг олгосон байдаг юм. Хөрш Испанид [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] дэглэмтэй тал бүрийн нягт харилцаа холбоотой байсан. Мөн 1949 оны 4-р сарын 4-нд Португал [[НАТО]]-г үүсгэн байгуулагч нэг гишүүн болсон байна. Дайны дараа колоничлолын эсрэг хөдөлгөөн эрчимжсэн боловч Антониу Салазар колоничлолоо хадгалахыг тууштай дэмжиж байв. Энэ нь социалист орнуудын дэмжлэгтэй колониудыг хянахын тулд удаан үргэлжилсэн дайн хийхэд хүргэсэн. 1970-аад оны эхээр Португал улс ихэнх колонидоо (Энэтхэгт хавсаргасан Гоа, Гвинейн нэг хэсэгээс бусад) хяналтаа хадгалж чадсан боловч дайн нь тус улсын эдийн засагт маш их хохирол учруулж, цэрэг татлагаас зайлсхийхийг эрэлхийлсэн хүн амын цагаачлалын давалгааг өдөөж, Португалийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн юм. 21-р зууны эхэн үед Антониу Салазар Португалчуудын дунд алдартай хэвээр байгаа юм. 2007 оны 3-р сарын 26-нд "Аугаа их Португал" шоу нэвтрүүлгийн санал хураалтын үр дүнд Салазарыг тус улсын түүхэн дэх хамгийн агуу Португал хүнээр нэрлэж, Далайчин Хенри болон Португалийн анхны хаан бөгөөд Португалийн төрийг үндэслэгч I Афонсо нарыг давжээ. 0h3ya2j0f3r2q8d0uxeodxyokzoicuz 872747 872746 2026-10-07T03:42:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 872747 wikitext text/x-wiki [[Файл:António de Oliveira Salazar portrait (by Manuel Alves San Payo) – Lisboa.jpg|thumb]] '''Антониу ди Оливе́йре Салаза́р''' ([[Португал хэл|порт.]] ''António de Oliveira Salazar''; 1889 оны 4-р сарын 28-нд [[Лиссабон]] орчим төрсөн - 1970 оны 7-р сарын 27-нд Лиссабон хотод нас барсан) — португалийн төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд (1932—1968), "[[Шинэ Төр]]" ([[Португал хэл|порт.]] ''Estado Novo'') үзэлтэй дэглэмийг байгуулагч, Португалийн дарангуйлагч. Тэрээр 1932 оны 7-р сарын 5-наас 1968 оны 9-р сарын 27 хүртэл Португалийг бодит байдал дээр захирч байсан. Тэрээр 1951 оны 4-р сарын 18-наас 7-р сарын 21 хүртэл 3 сар Португалийн Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. Тэрээр Португалийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар гурван удаа (1932, 1936–1944, 1961–1962), Сангийн сайдаар хоёр удаа (1926, 1928–1940), Колони нутгуудын сайдаар (1932), Тэнгисийн цэргийн сайдаар (1936, 1939), Гадаад хэргийн сайдаар (1936–1947) ажиллаж байжээ. Антониу ди Салазар хаанчлалынхаа эхний үед Португалийн эдийн засгийн хямралыг даван туулж, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангаж, дэлхийн эдийн засгийн хямралын үед эдийн засгийн өсөлтийг хангаж чадсан юм. Гэсэн хэдий ч дарангуйлал, Үндэсний Холбооны намын эрх мэдлийн монополь байдал тогтоож, сөрөг хүчний байгууллагуудыг хориглож, устган дарангуйлсан юм. А.Салазарын гадаад бодлого нь Португалд Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцохоос зайлсхийх, дайнаас эдийн засгийн ашиг хүртэх, дайны дараа олон тооны колониудын бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах боломжийг олгосон байдаг юм. Хөрш Испанид [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] дэглэмтэй тал бүрийн нягт харилцаа холбоотой байсан. Мөн 1949 оны 4-р сарын 4-нд Португал [[НАТО]]-г үүсгэн байгуулагч нэг гишүүн болсон байна. Дайны дараа колоничлолын эсрэг хөдөлгөөн эрчимжсэн боловч Антониу Салазар колоничлолоо хадгалахыг тууштай дэмжиж байв. Энэ нь социалист орнуудын дэмжлэгтэй колониудыг хянахын тулд удаан үргэлжилсэн дайн хийхэд хүргэсэн. 1970-аад оны эхээр Португал улс ихэнх колонидоо (Энэтхэгт хавсаргасан Гоа, Гвинейн нэг хэсэгээс бусад) хяналтаа хадгалж чадсан боловч дайн нь тус улсын эдийн засагт маш их хохирол учруулж, цэрэг татлагаас зайлсхийхийг эрэлхийлсэн хүн амын цагаачлалын давалгааг өдөөж, Португалийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн юм. 21-р зууны эхэн үед Антониу Салазар Португалчуудын дунд алдартай хэвээр байгаа юм. 2007 оны 3-р сарын 26-нд "Аугаа их Португал" шоу нэвтрүүлгийн санал хураалтын үр дүнд Салазарыг тус улсын түүхэн дэх хамгийн агуу Португал хүнээр нэрлэж, Далайчин Хенри болон Португалийн анхны хаан бөгөөд Португалийн төрийг үндэслэгч I Афонсо нарыг давжээ. 5draaokwcw8ce0wngp4i0pfmyymeq18 872748 872747 2026-10-07T03:45:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 872748 wikitext text/x-wiki [[Файл:António de Oliveira Salazar portrait (by Manuel Alves San Payo) – Lisboa.jpg|thumb]] '''Антониу ди Оливе́йре Салаза́р''' ([[Португал хэл|порт.]] ''António de Oliveira Salazar''; 1889 оны 4-р сарын 28-нд [[Лиссабон]] орчим төрсөн - 1970 оны 7-р сарын 27-нд Лиссабон хотод нас барсан) — португалийн төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд (1932—1968), "[[Шинэ Төр]]" ([[Португал хэл|порт.]] ''Estado Novo'') үзэлтэй дэглэмийг байгуулагч, Португалийн дарангуйлагч. Тэрээр 1932 оны 7-р сарын 5-наас 1968 оны 9-р сарын 27 хүртэл Португалийг бодит байдал дээр захирч байсан. Тэрээр 1951 оны 4-р сарын 18-наас 7-р сарын 21 хүртэл 3 сар Португалийн Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. Тэрээр Португалийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар гурван удаа (1932, 1936–1944, 1961–1962), Сангийн сайдаар хоёр удаа (1926, 1928–1940), Колони нутгуудын сайдаар (1932), Тэнгисийн цэргийн сайдаар (1936, 1939), Гадаад хэргийн сайдаар (1936–1947) ажиллаж байжээ. Антониу ди Салазар хаанчлалынхаа эхний үед Португалийн эдийн засгийн хямралыг даван туулж, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангаж, дэлхийн эдийн засгийн хямралын үед эдийн засгийн өсөлтийг хангаж чадсан юм. Гэсэн хэдий ч дарангуйлал, Үндэсний Холбооны намын эрх мэдлийн монополь байдал тогтоож, сөрөг хүчний байгууллагуудыг хориглож, устган дарангуйлсан юм. А.Салазарын гадаад бодлого нь Португалд Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцохоос зайлсхийх, дайнаас эдийн засгийн ашиг хүртэх, дайны дараа олон тооны колониудын бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах боломжийг олгосон байдаг юм. Хөрш Испанид [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] дэглэмтэй тал бүрийн нягт харилцаа холбоотой байсан. Мөн 1949 оны 4-р сарын 4-нд Португал [[НАТО]]-г үүсгэн байгуулагч нэг гишүүн болсон байна. Дайны дараа колоничлолын эсрэг хөдөлгөөн эрчимжсэн боловч Антониу Салазар колоничлолоо хадгалахыг тууштай дэмжиж байв. Энэ нь социалист орнуудын дэмжлэгтэй колониудыг хянахын тулд удаан үргэлжилсэн дайн хийхэд хүргэсэн. 1970-аад оны эхээр Португал улс ихэнх колонидоо (Энэтхэгт хавсаргасан Гоа, Гвинейн нэг хэсэгээс бусад) хяналтаа хадгалж чадсан боловч дайн нь тус улсын эдийн засагт маш их хохирол учруулж, цэрэг татлагаас зайлсхийхийг эрэлхийлсэн хүн амын цагаачлалын давалгааг өдөөж, Португалийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн юм. 21-р зууны эхэн үед Антониу Салазар Португалчуудын дунд алдартай хэвээр байгаа юм. 2007 оны 3-р сарын 26-нд "Аугаа их Португал" шоу нэвтрүүлгийн санал хураалтын үр дүнд Салазарыг тус улсын түүхэн дэх хамгийн агуу Португал хүнээр нэрлэж, [[Далайчин Энрике]] ([[Португал хэл|порт.]] ''Henrique о Navegador'') болон Португалийн анхны хаан бөгөөд Португалийн төрийг үндэслэгч [[I Афонсу]] нарыг давжээ. b82umvt10qriz42jvc47ok4bu47xsbj 0 148795 872749 2026-10-07T04:12:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Авторитаризм''' ([[Латин хэл|латин.]] auctoritas - "эрх мэдэл", "нөлөөлөл") - улс оронд эдийн засаг, иргэний болон үзэл суртлын тодорхой түвшинг хадгалахын зэрэгцээ нэг хүний ​​(ерөнхийлөгч, хаан, ерөнхий сайд) эсвэл бүлэг хүмүүсийн (жишээлбэл, улс төрийн нам) байн..." 872749 wikitext text/x-wiki '''Авторитаризм''' ([[Латин хэл|латин.]] auctoritas - "эрх мэдэл", "нөлөөлөл") - улс оронд эдийн засаг, иргэний болон үзэл суртлын тодорхой түвшинг хадгалахын зэрэгцээ нэг хүний ​​(ерөнхийлөгч, хаан, ерөнхий сайд) эсвэл бүлэг хүмүүсийн (жишээлбэл, улс төрийн нам) байнгын төвлөрсөн (автократ буюу олигархи) эрх мэдэлд суурилсан ардчилсан бус улс төрийн дэглэмийн нэг төрөл юм. Энэхүү улс төрийн дэглэм нь сөрөг хүчнийг дарах эсвэл бүрэн байхгүй байх, мөн хууль ёсны сөрөг хүчин төрийн бодлогод мэдэгдэхүйц нөлөөлөх чадваргүй байх зэрэг нөхцөлүүдийг бий болгодог. Авторитар удирдагчид засгийн газар болон зөвшөөрөгдсөн сөрөг хүчний (хэрэв байгаа бол) үзэл бодлоос ялгаатай улс төрийн үзэл бодлыг үл харгалзан эрх мэдлээ хэрэгжүүлдэг бөгөөд тэднийг сонгуулиар солих нь бараг боломжгүй байдаг юм. Авторитар дэглэмүүд нь шууд [[дарангуйлал]] эсвэл үнэмлэхүй хаант засаглалаас эхлээд "өрсөлдөөнт" эсвэл "сонгуулийн авторитаризм" хүртэл янз бүр байдаг. Өрсөлдөөнт авторитар дэглэмүүд нь ардчилалд олон ургальч үзэл, иргэний эрхийг хүндэтгэх үүднээс хандаж болно; тэдгээр нь ихэвчлэн нам нь аливаа сөрөг хүчнийг ач холбогдолгүй болгохын тулд янз бүрийн арга хэрэгслийг ашигладаг давамгайлсан намын улс төрийн тогтолцоотой байдаг. Орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын ойролцоогоор гуравны нэг нь авторитар гэж ангилагддаг байна. == Авторитар дэглэмийн шинж чанарууд == * ''Ард'' ''иргэдийг эрх мэдлээс хөндийрүүлэх'': төрийн байгууллага, албан тушаалтнуудыг сонгох зарчмуудыг хэрэгжүүлэх, тэдний үйл ажиллагааны ил тод байдлыг хангах, хүн амын хариуцлага, хяналтыг хангах байдлыг бүдэгрүүлж арилгах. * ''Нийгмийн удирдлагыг төвлөрүүлэх'': эрх мэдэл нь тодорхой хувь хүн, бүлэг эсвэл хэд хэдэн нягт уялдаа холбоотой төрийн (эсвэл намын) байгууллагын гарт төвлөрүүлдэг бөгөөд тэдгээрийн шийдвэрийг эргэлзээгүйгээр хэрэгжүүлэх ёстой. Энэ тохиолдолд гүйцэтгэх засаглал хууль тогтоох болон шүүхийн салбаруудаас давуу болдог, эсвэл эрх мэдлийн хуваарилалт бүрэн байхгүй буюу бүдэг болдог. Авторитаризмын үед эрх мэдлийг өөр өөр бүлгүүд гартаа авч болдог: дэглэм нь олигархи, төрийн албан тушаалтан эсвэл сүм хийд байж болдог. * ''Амьдралын бүхий л хүрээнд нийгмийг удирдах ажлыг голчлон тушаал ба захиргаадалтын аргаар гүйцэтгэдэг:'' төрийн механизмын бүх түвшинд доод шатных нь дээд шатныханд хатуу захирагдах ёс ноёрхдог. Улс төрийн системд ганц, эрх баригч намын ноёрхол: зөвхөн одоо байгаа дэглэмийг дэмждэг эсвэл үнэнч байдаг улс төрийн холбоодыг хүлээн зөвшөөрдөг. Нөгөөтэйгүүр, түүний эрх мэдэлд заналхийлж буй байгууллагуудыг хууль бус гэж үздэг. Төр нь хууль ёсны эсэргүүцлийг тэвчдэг ч үйл ажиллагааныхаа цар хүрээг тал бүрээр хязгаарладаг. * ''Улс төрийн системд ганцхан эрх баригч улс төрийн намын ноёрхол тогтоодог:'' зөвхөн одоо байгаа дэглэмийг дэмждэг эсвэл үнэнч улс төрийн холбоодыг зөвшөөрдөг. Нөгөөтэйгүүр, түүний эрх мэдэлд заналхийлж буй байгууллагуудыг хууль бус гэж үздэг. Төр нь хууль ёсны эсэргүүцлийг тэвчдэг боловч үйл ажиллагааных нь цар хүрээг хязгаарладаг. * ''Засгийн газрын үйл ажиллагаа ихэнхдээ хууль бус шинж чанар агуулдаг'': авторитар дэглэмд хууль, дэг журмын үүрэг ихэвчлэн хоёрдогч болдог - засгийн газар хуулиар хязгаарлагдаагүй, түүнд захирагдаагүй эрх мэдлийг авдаг. Ихэнх хуулиуд нь хууль бус шинж чанартай байдаг бөгөөд үндсэн хууль нь хууль, дэг журмын үндсэн хууль гэж тооцогддоггүй, харин төрийн тэргүүний зарлигууд эсвэл хуулийн хүчин төгөлдөр болсон намын удирдамжаар солигддог. * ''Иргэдийн эрх, эрх чөлөөг зөрчих'': ард түмэн засгийн газраас хөндийрч, залилан мэхлэх объект болж хувирдаг тул авторитаризм нь ардчилсан эрх, эрх чөлөөнөөс "татгалзах" шинж чанартай байдаг. Арми, цагдаа, аюулгүй байдлын хүчийг дэглэмийг эсэргүүцэж буй сөрөг хүчнийг дарах, эрх мэдлийн хэрэгсэл, гол тулгуур болгон ашиглахад ашигладаг: хүчирхийлэл бол аливаа асуудлыг шийдвэрлэх хамгийн тохиромжтой хэрэгсэл болдог юм. Үндсэн хуульд харш байгууллагууд улс төрийн хүрээнд мэдэгдэхүйц, бүр давамгайлах нөлөө үзүүлдэг бөгөөд аюулгүй байдлын хүчин гол үүрэг гүйцэтгэдэг. * ''Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон тэдгээрийн агуулга нь төрийн хатуу хараа хяналтад байдаг'': хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд төрийн бодлогын тодорхой дутагдал, хувь албан тушаалтнуудыг шүүмжлэхийг зөвшөөрдөг боловч ерөнхийдөө хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд дэглэмд үнэнч байх ёстой. Цензур нь төрийн тусгай институц болж оршин тогтнодог. Авторитаризм бол [[тоталитаризм]] ба ардчиллын хоорондох "харилцан буулт" хэлбэртэй бөгөөд тоталитаризмаас ардчилал, түүнчлэн ардчиллаас тоталитаризм руу буцан шилжих шилжилтийн үе шат гэж үзэж болно. Авторитар дэглэм нь улс төрийн талаасаа тоталитаризмтай, эдийн засгийн талаасаа ардчилалтай ойрхон байдаг: улс төрийн эрхгүй ч хүмүүс ерөнхийдөө тодорхой эдийн засгийн боломжуудтай байдаг байна. es2424wij4v9iykbavrm02o8npg1f9a 0 148796 872751 2026-10-07T05:13:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:John Tenniel Conspiracy.jpg|thumb|Жон Тенниелийн "Хуйвалдаан" 1850 оны уран зураг.]] '''Хуйвалдаан''' гэдэг нь улс төрийн хувьд төрийн эрх мэдлийг булаан авах эсвэл одоо байгаа төрийн тогтолцооны эсрэг хэрэгжүүлэх хамтарсан зохион байгуулалттай хэсэг хүмүүс хооронды..." 872751 wikitext text/x-wiki [[Файл:John Tenniel Conspiracy.jpg|thumb|Жон Тенниелийн "Хуйвалдаан" 1850 оны уран зураг.]] '''Хуйвалдаан''' гэдэг нь улс төрийн хувьд төрийн эрх мэдлийг булаан авах эсвэл одоо байгаа төрийн тогтолцооны эсрэг хэрэгжүүлэх хамтарсан зохион байгуулалттай хэсэг хүмүүс хоорондын нууц тохиролцоо хэлдэг юм. Эрх мэдлийн төлөөх тэмцлээс үүдэлтэй, ордны төрийн эргэлтэд хүргэсэн хаант засаглалын [[Ордны хуйвалдаан|ордны хуйвалдаануудыг]] хамгийн нарийвчлан судалсан байдаг. Жишээлбэл, Оросын хатан хаан [[II Екатерина]] засгийн эрхэнд өөрийн нөхөр [[III Пётр|III Пётрийг]] хуйвалдааны замаар түлхэн унагасан үйл явдал юм. Төрийн эргэлтийг хууль ёсны болгохын тулд Екатерина нөхрөө гутаан доромжилж, чадваргүй захирагч мэтээр дүрслэхийг оролдсон. Өөр нэг амжилттай ордны хуйвалдаан бол гадаадын дипломатчид болон хаан ширээг залгамжлагч [[I Александр]] оролцсон [[I Павел|I Павелыг]] хөнөөсөн явдал байв. npxtk14ciir6wgsn6wilzfwkblemik1 872752 872751 2026-10-07T05:20:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 872752 wikitext text/x-wiki [[Файл:John Tenniel Conspiracy.jpg|thumb|Жон Тенниелийн "Хуйвалдаан" 1850 оны уран зураг.]] '''Хуйвалдаан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Conspiracy'', [[Орос хэл|орос]]. ''Заговор'') -[[Улс төрийн шинжлэх ухаан|улс төрийн шинжлэх ухааны]] хувьд төрийн эрх мэдлийг булаан авах эсвэл одоо байгаа төрийн тогтолцооны эсрэг хэрэгжүүлэх хамтарсан зохион байгуулалттай хэсэг хүмүүс хоорондын нууц тохиролцоо хэлдэг юм. Эрх мэдлийн төлөөх тэмцлээс үүдэлтэй, ордны төрийн эргэлтэд хүргэсэн хаант засаглалын [[Ордны хуйвалдаан|ордны хуйвалдаануудыг]] хамгийн нарийвчлан судалсан байдаг. Жишээлбэл, Оросын хатан хаан [[II Екатерина]] засгийн эрхэнд өөрийн нөхөр [[III Пётр|III Пётрийг]] хуйвалдааны замаар түлхэн унагасан үйл явдал юм. Төрийн эргэлтийг хууль ёсны болгохын тулд Екатерина нөхрөө гутаан доромжилж, чадваргүй захирагч мэтээр дүрслэхийг оролдсон. Өөр нэг амжилттай ордны хуйвалдаан бол гадаадын дипломатчид болон хаан ширээг залгамжлагч [[I Александр]] оролцсон [[I Павел|I Павелыг]] хөнөөсөн явдал ордог юм. 1605 оны 11-р сарын 5-нд Англид "Дарьтай хуйвалдаан" илэрч Английн хаан [[I Жеймс (Шотландын хаан)|I]] [[I Жеймс (Шотландын хаан)|Жеймсын]] амь насанд хүрэх гэсэн Католик шашинтнуудын хийсэн оролдлого бүтэлгүйтсэн түүхтэй. q8g4x979x1s6qxffqxaqyq2defagop5 0 148797 872758 2026-10-07T08:55:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Карл Иоахим Фридрих''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Carl Joachim Friedrich''; 1901 оны 6-р сарын 5-нд Германы [[Лайпциг]] хотод төрсөн — 1984 оны 9-р сарын 19-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Массачусеттс|Массачусеттс мужийн]] Лексингтонд нас барсан) — герман-америкийн улс төр су..." 872758 wikitext text/x-wiki '''Карл Иоахим Фридрих''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Carl Joachim Friedrich''; 1901 оны 6-р сарын 5-нд Германы [[Лайпциг]] хотод төрсөн — 1984 оны 9-р сарын 19-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Массачусеттс|Массачусеттс мужийн]] Лексингтонд нас барсан) — герман-америкийн улс төр судлалын онолч, улс төрийн шинжлэх ухааны доктор. Тэрээр 1971 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ [[Харвардын их сургууль|Харвард]], [[Хайдельбергийн Их сургууль|Хайдельбергт]] ээлжлэн багшилсан. Түүний төр ба үндсэн хуулийн онол, үндсэн хуульт үзэл, засгийн газрын талаар бичсэн бүтээлүүд нь түүнийг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараах үеийн Америкийн тэргүүлэх улс төрийн онолч эрдэмтдийн нэг, тоталитаризмын онолыг үндэслэгчдийн нэг болгосон юм. == Үзэл санаа == Карл Фридрихийн "сайн ардчилал" гэсэн үзэл баримтлал нь шууд ардчилал нь тоталитаризмыг үгүйсгэж, төлөөллийн ардчиллыг дэмжиж байв. Фридрихийн тоталитаризмын онолын зарим таамаглал, ялангуяа Карл Шмитийн "үндсэн хуульт улсын" санааг хүлээн зөвшөөрсөн нь Ханс Ж. Лицманн ардчиллын эсрэг байж болзошгүй гэж үздэг. Шмитт бүрэн эрхт засаглал хуулиас дээгүүр байдаг гэж үздэг байв. Клаус фон Бейме Фридрихийн онолуудын гол анхаарлыг "бат бөх институцийг бий болгох, хадгалах" гэж үздэг. Үүнийг Германы мужуудын үндсэн хуулийг бий болгох ажилд нь нөлөөлсөн гэж үзэж болно. == Бүтээлүүд == * ''THE NEW BELIEF IN THE COMMON MAN''. By Carl J. Friedrich. 345 plus xii pp. Boston: Little, Brown & Co. $3. 1942. * ''The Philosophy of Kant'', Editor with editor's introduction [Kant's moral and political writings] (New York: Random House/Modern Library [#266], 1949). * ''CONSTITUTIONAL GOVERNMENT AND DEMOCRACY'' (rev. ed.), by Carl J. Friedrich. Ginn and Company, Boston. 1950. Pp. xvi, 688. * ''The Age of the Baroque: 1610–1660'' (New York: Harper & Row, 1952). * ''Der Verfassungsstaat der Neuzeit'' [revised German edition of 'Constitutional Government and Democracy'] (Berlin, 1953). * ''The Philosophy of Hegel'', edited with an introduction (New York: Random House/Modern Library, 1953). * Die Philosophie des Rechts in Historischer Perspektive (Springer Verlag, 1955) * ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy''. Co-authored by Carl J. Friedrich and Zbigniew Brzezinski. Cambridge: Harvard University Press, 1956. Second edition 1965. * ''The Philosophy of History'' by Hegel, trans. J. Sibree, new introduction by C.J. Friedrich (Dover, 1956). ("[H]e revolutionized the sciences of man, of culture and society, and neither the humanities nor the social sciences have ever been able to think and talk again in the naive and simple terms that characterized them before Hegel wrote.") e5lr7on0rkpb8uj4z18iu4zx2n1s9o2 872759 872758 2026-10-07T08:58:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 872759 wikitext text/x-wiki '''Карл Иоахим Фридрих''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Carl Joachim Friedrich''; 1901 оны 6-р сарын 5-нд Германы [[Лайпциг]] хотод төрсөн — 1984 оны 9-р сарын 19-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Массачусеттс|Массачусеттс мужийн]] Лексингтонд нас барсан) — герман-америкийн улс төр судлалын онолч, улс төрийн шинжлэх ухааны доктор. Тэрээр 1971 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ [[Харвардын их сургууль|Харвард]], [[Хайдельбергийн Их сургууль|Хайдельбергт]] ээлжлэн багшилсан. Түүний төр ба үндсэн хуулийн онол, үндсэн хуульт үзэл, засгийн газрын талаар бичсэн бүтээлүүд нь түүнийг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараах үеийн Америкийн тэргүүлэх улс төрийн онолч эрдэмтдийн нэг, тоталитаризмын онолыг үндэслэгчдийн нэг болгосон юм. == Үзэл санаа == Карл Фридрихийн "сайн ардчилал" гэсэн үзэл баримтлал нь шууд ардчилал нь тоталитаризмыг үгүйсгэж, төлөөллийн ардчиллыг дэмжиж байв. Фридрихийн тоталитаризмын онолын зарим таамаглал, ялангуяа [[Карл Шмитт|Карл Шмиттын]] "үндсэн хуульт улсын" санааг хүлээн зөвшөөрсөн нь Ханс Ж. Лицманн ардчиллын эсрэг байж болзошгүй гэж үздэг. К.Шмитт бүрэн эрхт засаглал хуулиас дээгүүр байдаг гэж үздэг байв. Клаус фон Бейме Фридрихийн онолуудын гол анхаарлыг "бат бөх институцийг бий болгох, хадгалах" гэж үздэг. Үүнийг Германы мужуудын үндсэн хуулийг бий болгох ажилд нь нөлөөлсөн гэж үзэж болно. == Бүтээлүүд == * ''THE NEW BELIEF IN THE COMMON MAN''. By Carl J. Friedrich. 345 plus xii pp. Boston: Little, Brown & Co. $3. 1942. * ''The Philosophy of Kant'', Editor with editor's introduction [Kant's moral and political writings] (New York: Random House/Modern Library [#266], 1949). * ''CONSTITUTIONAL GOVERNMENT AND DEMOCRACY'' (rev. ed.), by Carl J. Friedrich. Ginn and Company, Boston. 1950. Pp. xvi, 688. * ''The Age of the Baroque: 1610–1660'' (New York: Harper & Row, 1952). * ''Der Verfassungsstaat der Neuzeit'' [revised German edition of 'Constitutional Government and Democracy'] (Berlin, 1953). * ''The Philosophy of Hegel'', edited with an introduction (New York: Random House/Modern Library, 1953). * Die Philosophie des Rechts in Historischer Perspektive (Springer Verlag, 1955) * ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy''. Co-authored by Carl J. Friedrich and Zbigniew Brzezinski. Cambridge: Harvard University Press, 1956. Second edition 1965. * ''The Philosophy of History'' by Hegel, trans. J. Sibree, new introduction by C.J. Friedrich (Dover, 1956). ("[H]e revolutionized the sciences of man, of culture and society, and neither the humanities nor the social sciences have ever been able to think and talk again in the naive and simple terms that characterized them before Hegel wrote.") 2gqan2fjxdb0rak2e2l3mx7h5xjssl1 0 148798 872760 2026-10-07T09:11:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:1929 report on Carl Schmitt.jpg|thumb|Карл Шмитт, 1929 он. ]] '''Карл Шмитт''' (1888 оны 7-р сарын 11-нд Германы умард нутгийн Плеттенберг хотод төрсөн - 1985 оны 4-р сарын 7-нд Плеттенберг хот доо нас барсан) - Германы хуульч, улс төрийн философич байв. Авторитар консерватив үзэлтэй..." 872760 wikitext text/x-wiki [[Файл:1929 report on Carl Schmitt.jpg|thumb|Карл Шмитт, 1929 он. ]] '''Карл Шмитт''' (1888 оны 7-р сарын 11-нд Германы умард нутгийн Плеттенберг хотод төрсөн - 1985 оны 4-р сарын 7-нд Плеттенберг хот доо нас барсан) - Германы хуульч, улс төрийн философич байв. Авторитар консерватив үзэлтэй тэрээр парламентын ардчилал, либерализм, космополитизмыг шүүмжлэгч гэдгээрээ алдартай байв. 1933 онд Карл Шмитт [[Нацист Нам|Нацист]] [[Нацист Нам|намд]] элсэж, хууль эрх зүй, улс төрийн онолоо ашиглан дэглэмийг үзэл суртлын үндэслэл болгон ашиглажээ. Тэрээр Пруссын Улсын Зөвлөл, Германы Хуулийн Академи зэрэг Нацист зөвлөлүүдэд янз бүрийн албан тушаал хашиж, Хуульчдын Үндэсний Социалист Холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. 1936 он гэхэд тэрээр Нацистын өндөр албан тушаалтнуудын дунд нэр хүндээ алдаж, нам доторх албан тушаалынхаа ихэнхээс хасагдсан. Карл Шмиттын бүтээлүүд нь нацизмтай холбоотой гэдгээрээ маргаантай хэвээр байгаа юм. Түүний бүтээлүүд нь 20, 21-р зууны улс төрийн онол, эрх зүйн онол, Европын философи, улс төрийн онолын дараагийн хөгжилд асар их нөлөө үзүүлсэн юм. daswvpp153pb9a7wn0q6ohy7dxninvf 0 148799 872763 2026-10-07T09:29:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бүдсүрэнгийн Түмэн-Өлзий''' (1974 он орчим төрсөн) - Монгол Кино Нэгтгэл ТӨҮГ-ын захирал (2023 оноос) бөгөөд кино найруулагч, Монголын Үндэсний кино урлагийн зөвлөлийн гишүүн. Тэрээр Польшийн кино урлагийн дээд сургуульд сурсан. Монгол Улсын Соёл Урлагийн И..." 872763 wikitext text/x-wiki '''Бүдсүрэнгийн Түмэн-Өлзий''' (1974 он орчим төрсөн) - Монгол Кино Нэгтгэл ТӨҮГ-ын захирал (2023 оноос) бөгөөд кино найруулагч, Монголын Үндэсний кино урлагийн зөвлөлийн гишүүн. Тэрээр Польшийн кино урлагийн дээд сургуульд сурсан. Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль (СУИС)-ийн Театр урлагийн сургуулийн Телевиз, киноны тэнхимд багшаар ажиллаж байсан. “Нянгар хаданд гарсан нь” уран сайхны кино найруулсан. s7uwyu282krpvk347pkamzranacqq10