Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 872884 872591 2026-10-08T18:43:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872884 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-10-08 18:43:52 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 8qoq9rfxdjjpqaoi53adytrj35170fi 0 6386 872885 872592 2026-10-08T19:01:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872885 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-10-08 19:01:56 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 1vx13ulboe4d50mg9gusrccnpmkzf7n 0 7655 872846 844928 2026-10-08T12:03:30Z Egzs 88168 872846 wikitext text/x-wiki {{short description|3 дахь Монгол улсын ерөнхий сайд}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Содномын Дамдинбазар | image = JalkhanzKhutagt2.jpg | order = 3 дахь | office = Монгол Улсын Ерөнхий Сайд | term_start = 1922 оны 3 сарын 3 | term_end = 1923 оны 6 сарын 23 | predecessor = [[Догсомын Бодоо]] | successor = [[Балингийн Цэрэндорж]] | office1 = | term_start1 = 1921 оны 2 сарын 22 | term_end1 = 1921 оны 5 сар | predecessor1 = [[Гончигжалцангийн Бадамдорж]] | successor1 = [[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | birth_date = {{birth year|1874}} | birth_place = [[Цогт гүний хошуу]], Засагт хан аймаг, Гадаад Монгол, Хятад | death_date = {{Death date and age|1923|6|23|1874}} | death_place = [[Улаанбаатар|Нийслэл хүрээ]], Монгол }} '''Содномын Дамдинбазар''' буюу '''Жалханз хутагт Дамдинбазар''' (1874 онд [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] [[Цогт гүний хошуу]] буюу одоогийн [[Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум]]ын нутагт төрсөн- 1923 оны 6-р сарын 23-нд нас барсан) нь [[Монгол Улс]]ын тусгаарлах хөдөлгөөнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн, тав дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] нь байв. Түүнийг мөн [[Барон Унгерн]]ий засгийн газар доор ерөнхий сайд байсан. [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн [[Азийн морин дивиз]] [[Нийслэл хүрээ]]г [[Гамин цэрэг|гамин цэргээс]] чөлөөлөн [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг дахин сэргээхэд 1921 оны 2-4-р сард анх удаа Богдын зарлигаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]аар ажилласан. 1922 оны 3-р сарын 3-нд ерөнхий сайдаар хоёр дахиа томилогдон ажиллаж байгаад 1923 оны 6-р сарын 23-ны өдөр аян замд явж байгаад нас баржээ. ==Намтар== [[Жалханз хутагт]] Содномын Дамдинбазар нь 1874 онд [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] [[Цогт гүний хошуу]] буюу одоогийн [[Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум]]ын нутагт төржээ. Дамдинбазар хүү эцэг Цэдэнсодном, эх Содномын хайр ивээл дор 3 насны сүүдэр зооглох жил буюу 1877 оны зуны эхэн сард манжийн хаан дээрхийн гэгээнтэнээс Жалханз хутагтын 8-р дүр мөн хэмээн алтан савханд нэр шингэж зарлиг ирсэн аваас одоогийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох (Тухайн үеийн Бүрэнхаан сум) сумын нутагт оршиж байсан Равданчойнхорлин хийдэд хутагтын сэнтийд залсан байна. Дамдинбазар нь төрөлхийн цовоо, сэргэлэн, ой сайтай байсан тул хэл бичиг, тоо зурхайн ухаан, бурхан шашин хийгээд урлаг, гүн ухаан, гадаад хэл, ёс заншил, уламжлалт арга ухааныг онцгой эзэмшиж 1890 оноос хүрээний мэргэдтэй ном хаялцаж улмаар Богд гэгээний анхаарлыг татах болжээ. 1892 онд Жалханз хутагт Дамдинбазарыг их хүрээнд дуудан ирүүлж Богд Жавзандамба өөрийн шадар хамбаар ажиллуулж гадаад дотоодын болон шашин төрийн бүх хэргийг эрхлүүлсэн байдаг. Энэ үед түүнд “Хамба номын хаан” цолыг магтаалын хамт хайрласан байна. Мөн энэ үеэр манжийн хаанаас Жалханз хутагт Дамдинбазарын нэр хүндийг ашиглаж баруун хязгаарын олон ястны сүсэг бишрэлийг нэгтгэх зорилгоор Ховдын Шар сумын тэргүүнээр суулгах зарлиг буулгаж гэгээнтэнд Түшмэл сайд хэмээх 2 үсгийн цол олгосон байна. Жалханз хутагт Дамдинбазар Богдын лүндэнгээр 1911 онд Бээжинд очиж манжийн хаанд ар Монголын олон түмний санаа сэтгэлийг тайлбарлаж шинэ Засгийн бодлогыг эсэргүүцэж буйг ойлгуулан Богд хаант улсыг хэвээр нь байлгах санал тавин хаант төрийг хүлээн зөвшөөрүүлсэн гэгээнтний оюун ухаанд биширнэм. Түүнийг 1912 онд Богд хаанаас баруун хязгаарыг илбэн тохинуулах сайдаар томилж, манжийн амбан олон цэргийг эх орноосоо хөөн гаргах Ховд хотыг чөлөөлөх, Тагна, Урианхай, Алтайн чанад дахь нутгийн эрх баригчидтай холбоо тогтоох ажлыг онцгой зохион байгуулсан юм. Жалханз хутаг Дамдинбазарын 1919 онд Бээжинд очиж хятадын удирдлагатай хийсэн хэлэлцээр нь хоёр ард түмний найрамдал, тэр үеийн цэргийн дарангуйллыг намжаасан онцгой үйл явдал болсон юм. 1921 оны 2 сард [[Барон Унгерн]] [[Их Хүрээ|Их Хүрээг]] эзлэн авахад суллагдан Унгерны сэргээн тогтоосон Богд хааны засагт Ерөнхий сайдын үүрэг богино хугацаанд гүйцэтгэжээ. Түүнийг баруун аймгуудыг товхинуулахаар илгээснээр оронд нь [[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэсэн. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгал ялахад тэр үеийн лам ноёдоос хамгийн идэвхтэй дэмжигч байж аливаа нэг асуудалд цаг үе, орчин, орон зайг нь мэдэрч хамтран зүтгэгч нараа туйлаас хүндэтгэж, яриа хэлцлийг эрхэм болгодог улс төрч нийгмийн зүтгэлтэн байсан тул 1922 онд Монгол Улсын Ерөнхий Сайдаар томилогдсон байна.[[Файл:482394 572015256156849 1941957393 n.jpg|thumb|279x279px|Жалханз хутагт Дамдинбазарын хөрөг]]10-р жарны гал нохой жил буюу 1526 онд Төвдийн номын их багш Богд Зонховын анх ширээнд сууснаас хойш 25 дахь ширээтэн болж залагдсан номын мэргэн багш Жалханз хутагт Болжиржамцаас хойш Жалханз хутагтын 8 дүрийг Монголд залсан нь Очирваанийн орон хөх тэнгэрийн хийморьтой монгол түмний сүлд бурханы хувилгаан билээ. Жалханз хутагт Ц. Дамдинбазар нь 1923 оны 6-р сарын 23-нд дүрс биенийхээ зохионгуйг хурааж жанч халжээ. == Уран бүтээл == * ''Багшийг шүтэх ёсон'', * ''Хүслийг хангагч'', * ''Эрдэнийн санг хайрлагч'', * ''Нигүүлсэнгүй цэнгэлт далай'' зэрэг олон ном зохиол туурвижээ. * 1930-аад оны үед түүний ихэнх бүтээлийг устгасан тул зөвхөн эхний дөрвөн номны хагас үлдсэн байна. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Догсомын Бодоо]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1922 - 1923 |дараа =[[Балингийн Цэрэндорж]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{DEFAULTSORT:Дамдинбазар, Содномын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Дамдинбазар С.]] [[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]] [[Ангилал:Завханыхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын лам]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:1874 онд төрсөн]] [[Ангилал:1923 онд өнгөрсөн]] 36ivthns4fws4fgw3q2skf2um4jbm1o 0 8627 872890 872602 2026-10-08T20:53:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872890 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-10-08 20:53:27 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] 97fiq6dcnuxwnbzbmlgijc67q4dbip9 0 9015 872847 854846 2026-10-08T12:07:26Z Egzs 88168 еөк байгаагүй 872847 wikitext text/x-wiki [[Image:Khatanbaatar Magsarjav.jpg|thumb|Хатанбаатар Магсаржав]] '''Ардын Хатанбаатар Магсаржав''' [[File:Arad-un qatan baghatur maghsurjab.svg|50px]]буюу '''Сандагдоржийн Магсаржав''' нь (1878 онд<ref>{{cite book |title=Хүүхэд-Залуучуудын Нэвтэрхий Толь |year=1983 |isbn= |pages=203 |url= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=7961 |title=Ардын Хатанбаатар Магсаржав |accessdate=2008-09-07 |work= |publisher=On-Air.tv |date=2008-01-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> төрсөн; [[1927 он]]ы [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 30-нд]] нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын цэргийн нэрт жанжин, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч байжээ. == Уг гарал, бага нас== Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржав нь хуучнаар [[Сайн ноён хан аймаг]], одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]]ын нутагт ядуу тайж Сандагдоржийн хүү болон төржээ. Арван нэгэн насандаа сайн ноён аймгийн хошуу ноён Ганжууржав гүнд шавь орон бичиг үсэг заалгаж, 25-н нас хүртлээ шавь суусан байна. 1905 оны долоодугаар сард язгууртны зэрэг залган Магсаржавыг [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь амбан яамны дэргэд хугацаалан суулгах Халхын жасаанд тохоон томилогдсон байна. == 1911 оны Үндэсний хувьсгалд == 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараагаар шинэ байгуулагдсан засгийн газраас амбаныг зайлан явах шаардлагыг Магсаржав амбан ноёнд дамжуулсан боловч гарч явахаас татгалзсан байна. 1912 оны зун Баруун хязгаарыг төвшитгөн тогтоох сайдад Баргын [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамтаар томилогдон Ховдыг дайран эзлэх ажиллагааг шууд удирдаж, Манж, Хятадуудыг буулгаж авчээ. [[Чин улс|Манжаас]] тусгаарлах Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Ховдыг чөлөөлсөн гарамгай гавьяаг нь үнэлэн Богд Хаант Монгол Улсын Засгийн газраас Магсаржавыг үе улиран залгамжлах ''«Хатанбаатар ван»'' цолоор шагнажээ. 1913 оны хавар Хятадын залхаан цээрлүүлэх цэрэг [[Өвөр Монгол]]д орж ирэхэд Магсаржав, Манлайбаатар Дамдинсүрэн нарын цэргийн хүч очин тулалдаж амжилт олж байсан боловч [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] Хятад, Японтой эвдрэлцэхээс болгоомжлон оролцсон тул түүнийг эргүүлэн татжээ. Үүний дараагаар зүүн хязгаарт [[Бавуужав]]ын довтолгоог дарах, 1918 онд хил нэвтрэн орж ирсэн Оросын цагаан цэргүүдийг зогсоох цэрэг дайны үйл ажиллагаануудад оролцож байжээ. == Ардын хувьсгалд == 1919 оны намар Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] Монголын автономитыг унагасан. 1920 оны дундуур Магсаржавыг нууц бүлгэмийнхэнтэй хэлхээ холбоотой хэмээн сэжиглэж баривчилжээ. Барон Унгерний цэрэг Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөд С.Магсаржав шоронгоос гарч, 1921 оны 2 дугаар сарын 22-нд Монголын Бүх цэргийн жанжнаар томилогдож, зүүн өмнө зүгт зугтсан хятад цэргийг дарах байлдааныг удирджээ. Хатан баатар 1921 оны 4 дүгээр сарын 21-нд Баруун хоёр аймгийн цэргийг дайчлан захирах сайдаар томилогдож, мөн оны 7 дугаар сарын 20-нд [[Монгол Ардын Нам]]ынхантай санаа нэгдэж Улиастайд бослого гаргаж Вандонов нарын цагаантныг устган, эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх зэвсэгт тэмцлээ эхлүүлсэн. Хатан баатар Магсаржав 1921 оны 6 дугаар сарын 5-нд Цэргийн яамны дэд сайд, мөн оны намар Ховдын зэрэг газар үүрлэсэн дайсныг хядан арилгахаар мордуулах Бүх цэргийг захирах их жанжны тушаалд томилогдож баруун хязгаарыг цагаантнаас чөлөөлөх байлдааныг удирдсан. 1921 оны намар, өвөл Хатанбаатар Магсаржав баруун аймгууд дахь цагаантны цэргийн хүчнүүдийг дарж устган гавьяа байгуулжээ. 1922 онд ердийн цэргийн яамны сайдаар тохион томилогдож, [[Дамдины Сүхбаатар]] Магсаржавыг өөрийн биеэр даалт гаргаж МАХН-ын гишүүнд орлогчийн хугацаа дамжуулахгүйгээр шууд элсүүлэн авчээ. 1924 онд МАХН-ын Төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон ба Москва хотод албан айлчлах бүрэлдэхүүнд орж байжээ. == Гавьяа шагнал, дурсгал == Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газраас түүнд Хатанбаатар гэсэн цолыг олгож байжээ. 1914 онд Шар жолоо одонгоор шагнагдсан. 1922 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] Засгийн Газраас Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1924 онд Ардын Засгийн Газраас ''«Ардын»'' хэмээх эрхэм цолыг олгож, 1926 онд БНМАУ-ын Цэргийн гавьяаны нэгдүгээр зэргийн одонгоор шагнасан. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын алдар гавьяаг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Булган аймгийн төв дуулгат бунханыг байгуулж шарилыг нь шилжүүлэн бунхалсан байна. 1998 онд [[Монгол Улс]]ын Засгийн Газрын 39 дүгээр тогтоолоор Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын дунд сургуулийг Ардын Хатанбаатар С. Магсаржавын нэрэмжит сургууль болгосон. == Зохиол бүтээлд == 1981 он бүтээсэн [[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] монголын уран сайхны кино байдаг нь ард түмний хайртай кинонуудын нэг билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |дараа =[[Дамбын Чагдаржав]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1921 }} {{end}} {{commonscat}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude></noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] {{DEFAULTSORT:Магсаржав, Хатанбаатар}} [[Ангилал:Хатанбаатар Магсаржав| ]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1927 онд өнгөрсөн]] ko0e5l7o54ul6gfcy8zxtpllhizaaw3 872852 872847 2026-10-08T12:49:54Z Egzs 88168 872852 wikitext text/x-wiki [[Image:Khatanbaatar Magsarjav.jpg|thumb|Хатанбаатар Магсаржав]] '''Ардын Хатанбаатар Магсаржав''' [[File:Arad-un qatan baghatur maghsurjab.svg|50px]]буюу '''Сандагдоржийн Магсаржав''' нь (1878 оны зургаадугаар сарын 10-нд төрсөн; [[1927 он]]ы [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 3-нд]] нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын цэргийн нэрт жанжин, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч байжээ.<ref>{{cite book |title=Хүүхэд-Залуучуудын Нэвтэрхий Толь |year=1983 |isbn= |pages=203 |url= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=7961 |title=Ардын Хатанбаатар Магсаржав |accessdate=2008-09-07 |work= |publisher=On-Air.tv |date=2008-01-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Уг гарал, бага нас== Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржав нь хуучнаар [[Сайн ноён хан аймаг]], одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]]ын нутагт ядуу тайж Сандагдоржийн хүү болон төржээ. Арван нэгэн насандаа сайн ноён аймгийн хошуу ноён Ганжууржав гүнд шавь орон бичиг үсэг заалгаж, 25-н нас хүртлээ шавь суусан байна. 1905 оны долоодугаар сард язгууртны зэрэг залган Магсаржавыг [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь амбан яамны дэргэд хугацаалан суулгах Халхын жасаанд тохоон томилогдсон байна. == 1911 оны Үндэсний хувьсгалд == 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараагаар шинэ байгуулагдсан засгийн газраас амбаныг зайлан явах шаардлагыг Магсаржав амбан ноёнд дамжуулсан боловч гарч явахаас татгалзсан байна. 1912 оны зун Баруун хязгаарыг төвшитгөн тогтоох сайдад Баргын [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамтаар томилогдон Ховдыг дайран эзлэх ажиллагааг шууд удирдаж, Манж, Хятадуудыг буулгаж авчээ. [[Чин улс|Манжаас]] тусгаарлах Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Ховдыг чөлөөлсөн гарамгай гавьяаг нь үнэлэн Богд Хаант Монгол Улсын Засгийн газраас Магсаржавыг үе улиран залгамжлах ''«Хатанбаатар ван»'' цолоор шагнажээ. 1913 оны хавар Хятадын залхаан цээрлүүлэх цэрэг [[Өвөр Монгол]]д орж ирэхэд Магсаржав, Манлайбаатар Дамдинсүрэн нарын цэргийн хүч очин тулалдаж амжилт олж байсан боловч [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] Хятад, Японтой эвдрэлцэхээс болгоомжлон оролцсон тул түүнийг эргүүлэн татжээ. Үүний дараагаар зүүн хязгаарт [[Бавуужав]]ын довтолгоог дарах, 1918 онд хил нэвтрэн орж ирсэн Оросын цагаан цэргүүдийг зогсоох цэрэг дайны үйл ажиллагаануудад оролцож байжээ. == Ардын хувьсгалд == 1919 оны намар Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] Монголын автономитыг унагасан. 1920 оны дундуур Магсаржавыг нууц бүлгэмийнхэнтэй хэлхээ холбоотой хэмээн сэжиглэж баривчилжээ. Барон Унгерний цэрэг Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөд С.Магсаржав шоронгоос гарч, 1921 оны 2 дугаар сарын 22-нд Монголын Бүх цэргийн жанжнаар томилогдож, зүүн өмнө зүгт зугтсан хятад цэргийг дарах байлдааныг удирджээ. Хатан баатар 1921 оны 4 дүгээр сарын 21-нд Баруун хоёр аймгийн цэргийг дайчлан захирах сайдаар томилогдож, мөн оны 7 дугаар сарын 20-нд [[Монгол Ардын Нам]]ынхантай санаа нэгдэж Улиастайд бослого гаргаж Вандонов нарын цагаантныг устган, эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх зэвсэгт тэмцлээ эхлүүлсэн. Хатан баатар Магсаржав 1921 оны 6 дугаар сарын 5-нд Цэргийн яамны дэд сайд, мөн оны намар Ховдын зэрэг газар үүрлэсэн дайсныг хядан арилгахаар мордуулах Бүх цэргийг захирах их жанжны тушаалд томилогдож баруун хязгаарыг цагаантнаас чөлөөлөх байлдааныг удирдсан. 1921 оны намар, өвөл Хатанбаатар Магсаржав баруун аймгууд дахь цагаантны цэргийн хүчнүүдийг дарж устган гавьяа байгуулжээ. 1922 онд ердийн цэргийн яамны сайдаар тохион томилогдож, [[Дамдины Сүхбаатар]] Магсаржавыг өөрийн биеэр даалт гаргаж МАХН-ын гишүүнд орлогчийн хугацаа дамжуулахгүйгээр шууд элсүүлэн авчээ. 1924 онд МАХН-ын Төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон ба Москва хотод албан айлчлах бүрэлдэхүүнд орж байжээ. == Гавьяа шагнал, дурсгал == Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газраас түүнд Хатанбаатар гэсэн цолыг олгож байжээ. 1914 онд Шар жолоо одонгоор шагнагдсан. 1922 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] Засгийн Газраас Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1924 онд Ардын Засгийн Газраас ''«Ардын»'' хэмээх эрхэм цолыг олгож, 1926 онд БНМАУ-ын Цэргийн гавьяаны нэгдүгээр зэргийн одонгоор шагнасан. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын алдар гавьяаг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Булган аймгийн төв дуулгат бунханыг байгуулж шарилыг нь шилжүүлэн бунхалсан байна. 1998 онд [[Монгол Улс]]ын Засгийн Газрын 39 дүгээр тогтоолоор Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын дунд сургуулийг Ардын Хатанбаатар С. Магсаржавын нэрэмжит сургууль болгосон. == Зохиол бүтээлд == 1981 он бүтээсэн [[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] монголын уран сайхны кино байдаг нь ард түмний хайртай кинонуудын нэг билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |дараа =[[Дамбын Чагдаржав]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1921 }} {{end}} {{commonscat}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude></noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] {{DEFAULTSORT:Магсаржав, Хатанбаатар}} [[Ангилал:Хатанбаатар Магсаржав| ]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1927 онд өнгөрсөн]] nhqq3sxq8ombmg0ssnfm7aajijkgw43 0 9223 872895 872630 2026-10-08T23:15:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872895 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8 0 12362 872921 871894 2026-10-09T07:41:24Z Baatar.b.90 106205 872921 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See l at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name =Шилийн Гол аймаг |official_name =<!-- Official name in English if different form 'name' --> |other_name = |native_name ={{lang|zh-Hans|锡林郭勒盟}} • {{lang|mn-Mong|{{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}|style=max-height:1.9em;text-align:left;word-break:normal}}}} |nickname = |settlement_type =[[Хятадын аймаг|Аймаг]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Dinosaur-statue-erenhot.jpg |imagesize = |image_caption = Эрээн хот дахь динозаврын хөшөө |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Location of Xilin Gol League within Inner Mongolia (China).svg |mapsize = |map_caption = Өвөр Монгол дахь Шилийн Гол аймаг |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |seat_type = Аймгийн төв |seat = [[Шилийн хот]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title =<!-- CPC Secretary --> |leader_name = |leader_title1 =<!-- Mayor --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 211866 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2010 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 1028022 |population_density_km2 =auto |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 =auto |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = 152500 |area_code = 0479 |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-25]] |blank_name =<!-- [[GDP]] --> |blank_info = |blank1_name =<!-- GDP per capita --> |blank1_info = |blank2_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар |blank2_info = {{lang|zh-cn|蒙H}} |blank3_name =<!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --> |blank3_info = |website = {{URL|www.xlgl.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |s={{linktext|锡林郭勒}} |t={{linktext|錫林郭勒}} |p=Xílínguōlè |mong={{lang|mn-Mong|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |monr= |mon={{lang|mn-Cyrl|Шилийн Гол аймаг}} }} '''Шилийн Гол''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]:<big>{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠭᠣᠣᠯ<br>ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}</big> - sili-yin ɣoul, ''шили-йин гоул''; {{lang-zh|錫林郭勒}} - ''xīlínguōlè'') — [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] (ӨМӨЗО)-ы [[аймаг]]. Нийт 202,580 км² газар нутагтай, төв нь [[Шилийн хот]]. Тус аймгийн эдийн засаг нь [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй]]д тулгуурлана. Шилийн Гол аймаг нь хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны [[Улаанхад]], [[Тонляо хот|Тонляо]], [[Хянган аймаг|Хянган]], баруун талаараа [[Улаанцав]], өмнө талаараа [[Хэбэй]] мужтай хиллэнэ. == Засаг захиргааны хуваарь == Шилийн Гол аймаг өөрөө БНХАУ-ын [[Хятад#Засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Одоо цагт доороо гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшний 2 [[сианы энтэй хот]], 1 [[шянь]], 9 [[хошуу]], бүгд 12 нэгжид хуваагдаж байна. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="7" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="7" align="center" | [[File:Xilin Gol mcp.png|280px]] |- ! # ! Нэр ! Монгол бичиг ! Дүрс бичгээрх<br/>нэр, зэргэмж,<br/>пиньинь галиг ! Хүн ам<br/>(2004 тооц.) ! Газар нутаг<br/>(км²) ! Засаг захиргааны төв |---------- |1 |[[Шилийн хот]]<br/>(3-р түвшний хот) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |锡林浩特市 Xīlínhàotè Shì |150,000 |15,758 |Шилийн хот |---------- |2 |[[Эрээн хот]]<br/>(3-р түвшний хот) |{{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠨ ᠬᠤᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |二连浩特市 Èrliánhàotè Shì |20,000 |450 |Эрээн хот |---------- |3 |[[Долнуур]] [[шянь]] |{{MongolUnicode|ᠳᠣᠯᠣᠨᠨᠤᠤᠷ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |多伦县 Duōlún Xiàn |100,000 |3,773 |Долоннуур балгас |---------- |4 |[[Авга хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |阿巴嘎旗 Ābāgā Qí |40,000 |27,495 |Бэлгүтэй балгас |---------- |5 |[[Сөнөд зүүн хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |苏尼特左旗 Sūnítè Zuǒ Qí |30,000 |33,469 |Мандалт балгас |---------- |6 |[[Сөнөд баруун хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |苏尼特右旗 Sūnítè Yòu Qí |70,000 |26,700 |Сайхантал балгас |---------- |7 |[[Зүүн Үзэмчин хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |东乌珠穆沁旗 Dōng Wūzhūmùqìn Qí |70,000 |47,554 |Улиастай балгас |---------- |8 |[[Баруун Үзэмчин хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |西乌珠穆沁旗 Xī Wūzhūmùqìn Qí |70,000 |22,960 |Балгаргол балгас |---------- |9 |[[Тайвас хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠶᠢᠫᠤᠰᠧ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |太仆寺旗 Tàipúsì Qí |200,000 |3,415 |Буучан балгас |---------- |10 |[[Хөвөөт шар хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠰᠢᠷ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |镶黄旗 Xiānghuáng Qí |30,000 |4,960 |Шинэбулаг балгас |---------- |11 |[[Шулуун хөвөөт цагаан хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |正镶白旗 Zhèngxiāngbái Qí |70,000 |6,083 |Мянгант балгас |---------- |12 |[[Шулуун хөх хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠬᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}} |正蓝旗 Zhènglán Qí |80,000 |9,963 |[[Шанду]] балгас |} == Угсаатны бүтэц == {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | Шилийн Голын угсаатны бүтэц (2000 оны тооллого) |- ! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] !! Хүн амын тоо !! Эзлэх хувь (%) |- | [[Хятадууд|Хятад]] (БНХАУ-ын цөм үндэстэн)|| 651,174 || 66.78% |- | [[Монголчууд|Монгол]] (ӨМӨЗО-ы өргөмжит үндэстэн) || 284,995 || 29.23 % |- | [[Манжууд|Манж]] || 26,687 || 2.74% |- | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] || 70,287 || 1.13% |- | [[Дагуур ястан|Дагуур]] || 784 || 0.08% |- | Бусад || 519 || 0.04 % |} == Байрлал, нутаг дэвсгэр == Шилийн Гол аймаг нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны төв хэсэгт оршдог. Аймгийн төв нь Шилийн хот юм. Шилийн Гол нь Монголын өндөрлөгийн зүүн хэсгийн хээрийн бүсэд багтдаг бөгөөд нутаг дэвсгэрийнх нь ихэнхийг бэлчээр, хээр тал эзэлнэ.<ref name="xlgl">{{cite web |url=https://www.xlgl.gov.cn/xlgl/mq/xmgk/jbmq/index.html |title=基本盟情 |trans-title=Шилийн Гол аймгийн ерөнхий мэдээлэл |publisher=Шилийн Гол аймгийн захиргаа |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref> == Байгаль, экологийн ач холбогдол == Шилийн Голын байгалийн нөөц газарт тал хээр, уул толгод, хөндий, элсэн манхан, лаавын тэгш өндөрлөг, гол, нуур, намгархаг газар зэрэг ландшафт бий. ЮНЕСКО-гийн Хүн ба шим мандлын хөтөлбөрийн мэдээллээр тус газрын экосистемд хээр, нугат хээр, элсэн газрын ой, хөндийн намгархаг газар багтдаг. Шилийн Голын байгалийн нөөц газар нь 1987 онд уг хөтөлбөрт бүртгэгджээ.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/mab/xilin-gol |title=Xilin Gol |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-09}}</ref> Шилийн Голын хээр нь мал аж ахуй болон хээрийн экосистемийн судалгаанд чухал бүс болдог. Бүс нутгийн ургамалжилт, бэлчээрийн төлөв, уур амьсгалын нөлөөг судлах зорилгоор олон жилийн ажиглалт, судалгаа явуулдаг.<ref name="cas">{{cite web |url=https://english.ib.cas.cn/research/system/202505/t20250512_1043428.html |title=National Field Station for Grassland Ecosystem in Xilingol, Inner Mongolia, China |publisher=Institute of Botany, Chinese Academy of Sciences |access-date=2026-10-09}}</ref> == Түүх == Шилийн Голын нутаг нь чулуун зэвсгийн үеэс хүн амьдарч ирсэн ул мөртэй. Аймгийн захиргааны түүхэн тоймд одоогийн Дорнод Үзэмчин болон Сөнөд зүүн хошууны нутгаас хадны зураг, чулуун зэвсгийн олдвор илэрсэн тухай дурджээ. Хожмын үед энэ нутаг Хүннү, Түрэг, Сяньби, Кидан зэрэг нүүдэлчин ард түмний нутаглаж байсан бүсийн нэг байв.<ref name="xlgl" /> Юань улсын үед одоогийн Шулуун хөх хошууны нутагт Шанду хот байгуулагдаж, Хубилай хаан 1260 онд тэнд хаанд өргөмжлөгджээ. Шанду нь тухайн үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын томоохон төвүүдийн нэг болсон байна.<ref name="xlgl" /> == Засаг захиргаа == Шилийн Гол аймаг нь хоёр хот, есөн хошуу, нэг шянь болон нэг удирдлагын дүүрэг буюу нийт 13 хошууны түвшний нэгжтэй. Эдгээр нь Шилийн хот, Эрээн хот, Авга хошуу, Сөнөд зүүн хошуу, Сөнөд баруун хошуу, Зүүн Үзэмчин хошуу, Баруун Үзэмчин хошуу, Хөвөөт шар хошуу, Шулуун хөвөөт цагаан хошуу, Тайвас хошуу, Шулуун хөх хошуу, Долнуур шянь, Улаан-Овоо удирдлагын дүүрэг юм. Аймгийн захиргааны төв Шилийн хотод байрладаг.<ref name="xlgl" /> == Хүн ам == 2020 оны арваннэгдүгээр сарын 1-ний байдлаар Шилийн Гол аймгийн байнгын оршин суугчдын тоо 1,107,075 байжээ. Энэ нь 2010 оны хүн амын тооллогын 1,028,022 хүнээс 79,053-аар буюу 7.69 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. 2020 оны тооллогоор монгол үндэстэн 334,868 хүн буюу нийт хүн амын 30.25 хувийг эзэлж байв.<ref name="census">{{cite web |url=https://tjj.xlgl.gov.cn/tjj/tjyw/tjgb/4d031ca75cb14400a66b2a13aa4b8344/index.html |title=锡林郭勒盟第七次全国人口普查公报（第一号） |trans-title=Шилийн Гол аймгийн хүн амын долоо дахь удаагийн тооллогын мэдээ (нэгдүгээр хэсэг) |publisher=Шилийн Гол аймгийн статистикийн газар |date=2021-06-02 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref> == Эдийн засаг == Шилийн Голын эдийн засагт мал аж ахуй, хөдөө аж ахуй, уул уурхай болон эрчим хүчний үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг. Аймгийн нутаг нүүрс болон бусад ашигт малтмалын нөөцтэй бөгөөд салхи, нарны эрчим хүч үйлдвэрлэх боломжтой гэж аймгийн захиргаа мэдээлжээ.<ref name="xlgl" /> == Эшлэл == <references /> == Бусад холбогдол == * [[Шилийн Голын чуулган]] {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Шилийн гол| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын аймаг]] coxypmtwol83ncs6n000nf1m1dbjcta 0 12380 872919 800169 2026-10-09T07:32:24Z Baatar.b.90 106205 872919 wikitext text/x-wiki {{Short description|Prefecture-level city in Inner Mongolia, China}} {{About|Өвөр Монголын хотын|Монголын сумын тухай|Хөлөнбуйр сум}} {{Инфобокс суурин |name = Хөлөнбуйр |official_name = |native_name = {{lang|zh-hans|呼伦贝尔市 • {{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ}}|style=max-height:2.5em;text-align:left;word-break:normal}}}} |settlement_type = [[Аймгийн энтэй хот]] |image_skyline = 呼伦贝尔 哈克 - panoramio.jpg |imagesize = 280px |image_caption = Хөлөнбуйрын тал нутаг |image_map = Location of Hulunbuir Prefecture within Inner Mongolia (China).svg |map_caption = Өвөр Монгол дахь Хөлөнбуйр хотын харьяаллын байршил |pushpin_map = Өвөр Монгол |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |seat_type = Захиргааны төв |seat = [[Хайлаар|Хайлаар дүүрэг]] |area_total_km2 = 263953 |area_urban_km2 = 252.00 |population_as_of = 2020 |population_total = 2242875 |population_density_km2 = auto |population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]] |population_blank2 = [[Хятадууд]]: 80.10%<br/>[[Монголчууд]]: 10.59%<br/>[[Дагуур ястан]]: 2.77%<br/>[[Манжууд]]: 3.36% |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|49.2072|N|119.7711|E|type:adm2nd_region:CN-15|format=dms|display=inline,title}} |postal_code = 021000 |area_code = 0470 |website = {{URL|www.hlbe.gov.cn}} }} '''Хөлөнбуйр''' ({{lang-zh|呼伦贝尔}} ''Hūlúnbèi'ěr''; монгол бичгээр ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] зүүн хойд хэсэгт орших аймгийн энтэй хот юм. Захиргааны төв нь [[Хайлаар]] дүүрэгт байрладаг. 2001 онд аймгийн статусаас аймгийн энтэй хотын статуст шилжсэн.<ref name="encyclopedia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Hulun-Buir |title=Hulun Buir |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-10-09}}</ref> == Газарзүй == Хөлөнбуйрын нутаг дэвсгэрт [[Их Хянганы нуруу]], [[Эргүнэ гол]]ын сав газар, ой тайга, хээр тал, нуур, намгархаг газар зэрэг байгалийн олон янзын орчин багтдаг. Хотын нэр нь Хөлөн нуур болон Буйр нуурын нэртэй холбоотой. Буйр нуурын ихэнх хэсэг Монгол Улсын нутагт оршдог.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6185/ |title=Hulun Buir Landscape & Birthplace of Ancient Minority |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-09}}</ref> ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн төвд 2017 онд хүргүүлсэн урьдчилсан жагсаалтын баримтад Хөлөнбуйрын бүсийн ой, хээр, нуур, намгархаг газрын экосистем болон нүүдлийн шувуудын амьдрах орчныг онцлон тэмдэглэжээ. Тус материалд Хөлөн нуур, Эргүнэ голын сав газар болон Их Хянганы ойн бүсийг байгалийн чухал хэсгүүдийн тоонд оруулсан байна. Энэ нь урьдчилсан жагсаалтын материал бөгөөд тухайн газар Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн гэсэн үг биш юм.<ref name="unesco" /> == Хүн ам == 2020 оны арваннэгдүгээр сарын 1-ний байдлаар Хөлөнбуйрын байнгын оршин суугчдын тоо 2,242,875 байжээ. Энэ нь 2010 оны тооллогын 2,549,278 хүнээс 306,403-аар буюу 12.02 хувиар цөөн үзүүлэлт юм.<ref name="census">{{cite web |url=https://www.hlbe.gov.cn/OpennessContent/show/32335.html |title=呼伦贝尔市第七次全国人口普查公报（第一号） |trans-title=Хөлөнбуйр хотын долоо дахь удаагийн хүн амын тооллогын мэдээ, нэгдүгээр хэсэг |publisher=Хөлөнбуйр хотын статистикийн газар, хүн амын тооллогын алба |date=2021-06-08 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref> 2020 оны тооллогоор хотын хүн амын 80.10 хувь нь хан үндэстэн, 10.59 хувь нь монгол үндэстэн байв. Мөн дагуур, манж, хотон, эвенк, орочон болон бусад үндэстэн оршин суудаг. Монгол үндэстний хүн ам 237,454, дагуур үндэстний хүн ам 62,112 байжээ.<ref name="census" /> {| class="wikitable" |+ Хөлөнбуйрын хүн амын угсаатны бүтэц (2020) ! Угсаатны бүлэг !! Хүн ам !! Нийт хүн амд эзлэх хувь |- | Хан || 1,796,519 || 80.10% |- | Монгол || 237,454 || 10.59% |- | Манж || 75,279 || 3.36% |- | Дагуур || 62,112 || 2.77% |- | Хотон || 25,582 || 1.14% |- | Эвенк || 25,363 || 1.13% |- | Орочон || 3,574 || 0.16% |- | Бусад || 17,992 || 0.80% |- | '''Нийт''' || '''2,242,875''' || '''100%''' |} == Засаг захиргаа == Хөлөнбуйр хот нь нэг дүүрэг, таван хошууны энтэй хот, дөрвөн хошуу, гурван өөртөө засах хошуу гэсэн нийт 13 нэгжид хуваагддаг. Үүнд Хайлаар дүүрэг, Манжуур, Жалан-Айл, Ягши, Гэгээнгол, Эргүнэ хот; Арын, Хуучин Барга, Шинэ Барга зүүн, Шинэ Барга баруун хошуу; Мориндаваа Дагуур, Эвэнк, Орчон өөртөө засах хошуу багтана.<ref name="administration">{{cite web |url=https://www.xzqh.org/show/china/2024/15/150700.html |title=呼伦贝尔市行政区划（2024年） |trans-title=Хөлөнбуйр хотын засаг захиргааны хуваарь (2024) |website=行政区划网 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref> == Түүх, соёл == Хөлөнбуйр нь барга, буриад болон бусад монгол бүлгүүдийн түүхэн нутагтай холбоотой. Барга, буриад, өөлд зэрэг бүлэг болон дагуур, эвенк, орочон ард түмэн тус бүсийн олон угсаатны соёлын өвд хувь нэмэр оруулжээ. Нутгийн монголчуудын зарим нь мал аж ахуй эрхэлж, уламжлалт зан заншлаа хадгалан амьдардаг.<ref name="dornodmedia">{{cite web |url=https://www.dornodmedia.mn/post/12-hlnbuyr-hot-thiyn-huudasnaa.html |title=Хөлөнбуйр хот түүхийн хуудаснаа |publisher=Дорнод Медиа Групп |date=2017-12-01 |access-date=2026-10-09}}</ref> ЮНЕСКО-гийн урьдчилсан жагсаалтын баримтад Хөлөнбуйрын бүсэд Сяньбийн үеийн булш, агуйн бичээс болон бусад археологийн дурсгал байдаг гэж тэмдэглэжээ. Эдгээр дурсгал нь бүс нутгийн эртний хүн амын нүүдэл, суурьшил, соёлын хөгжлийг судлахад холбогдох эх сурвалж болдог.<ref name="unesco" /> == Эшлэл == <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Хөлөнбуйр]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] 53bafgh3f0cgy4wlb1fbd4vu6lz3m0r 0 14420 872909 719439 2026-10-09T01:43:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 872909 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Жон Леннон | Img = Lie In 15 -- John rehearses Give Peace A Chance.jpg | Img_alt = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = | Birth_name = Жон Винстон Леннон | Alias = | Born = {{birth date|1940|10|9}} | Died = {{death date and age|1980|12|8|1940|10|9}} | Origin = | Instrument = [[Дуучин]], [[гитарчин]] | Genre = [[Рок хөгжим|Рок]], [[поп]] | Occupation = | Years_active = 1957 &ndash; 1975, 1980 | Label = Parlophone, Capitol, Apple, EMI, Geffen, Polydor | Associated_acts = [[Битлз]] | URL = <!-- {{URL|example.com}} --> | Notable_instruments = }} '''Жон Уинстон Леннон''' ({{lang-en|John Winston Lennon}}, [[1940]] оны [[10 сарын 9|10-р сарын 9]] - [[1980]] оны [[12 сарын 8]]-нд алуулсан) нь [[Их Британи|Британийн]] рок хөгжимчин, дуучин, ая зохиогч болон дэлхийн энхтайвныг дэмжигч байсан бөгөөд [[Битлз]] хамтлийн гишүүн болон үүсгэн байгуулагчдын нэг болсноор дэлхий даяар нэр алдарт хүрч чадсан юм. Жон Леннон багаасаа хөгжим сонирхож байсан бөгөөд 1956 онд "The Quarrymen" хамтлаг байгуулж улмаар 1960 онд энэ хамтлаг [[The Beatles|"The Beatles"]] болж хувирсан байна. Хамтлагийн гишүүн [[Пол Маккартни]]тай нийлж дуу бичиж байсан нь 20-р зууны шилдэг ая, дуу бичих хамтрагчид болгоход хүргэсэн ба түүгээр зогсохгүй, [[рок-н-ролл]]ын түүхэнд дэх хамгийн нэр алдартай дуунуудыг бичжээ. Леннон зөвхөн дуу хөгжмөөр зогсохгүй ном, кино, дэлхийн энхтайван гээд олон салбарт өөрийнхөө нэрийг бичиж үлдээжээ. 1970 онд алдарт [[Битлз]] хамтлаг тарсны тараа Леннон ганцаараа уран бүтээлээ туурвиж, бие даасан уран бүтээл хийж явсан хэдий ч удалгүй эцгийн үүргээ биелүүлхээр уран бүтээлээсээ хэсэг хөндийрчээ. Хэсэг хугацааны дараа Леннон дахин уран бүтээл туурвихаар [[Дабл Фантази]] цомог гаргасан ч цомог худалдаанд гарснаас хойш нэг сарын дараа буюу 1980 оны 12-р сарын 8-нд "Битлз" хамтлагийн бишрэн шүтэгч [[Марк Чэпмэн|Марк Дэвид Чэпмэн]] гэгчид буудуулан нас баржээ. Тэгсэн хэдий ч [[Дабл фантази]] цомог 1981 онд хөгжмийн дээд шагнал болох [[Грэммийн шагнал|Грэммигээс]] оны шилдэг цомгийн шагналыг авч чадсан юм. 1966 оны 11-р сарын 9-нд Жон Ленон нэгэн урлагийн галлерейг үзснээр сүүлийн гэргий [[Иоко Оно]]<nowiki/>той танилцсан байна. Жон, Иоко Оно нар 1975 оны 10-р сарын 9-нд [[Шон Оно Леннон]] (англи. ''Sean Taro Ono Lennon'', япон нэр: '''Оно Таро''' (япон. 小野 太郎 ''Оно Таро:'') гэж хүүтэй болсон. {{DEFAULTSORT:Леннон, Жон}} [[Ангилал:Жон Леннон| ]] [[Ангилал:Английн дуучин]] [[Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан]] [[Ангилал:Гитарчин]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Дуу зохиогч]] [[Ангилал:Их Британийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:Кино жүжигчин]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Рок дуучин]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] [[Ангилал:1980 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:The Beatles]] [[Ангилал:1940 онд төрсөн]] [[Ангилал:1980 онд өнгөрсөн]] j6mk5esiztkz86ii0boehl9x8o730bs 872910 872909 2026-10-09T01:45:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 872910 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Жон Леннон | Img = Lie In 15 -- John rehearses Give Peace A Chance.jpg | Img_alt = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = | Birth_name = Жон Винстон Леннон | Alias = | Born = {{birth date|1940|10|9}} | Died = {{death date and age|1980|12|8|1940|10|9}} | Origin = | Instrument = [[Дуучин]], [[гитарчин]] | Genre = [[Рок хөгжим|Рок]], [[поп]] | Occupation = | Years_active = 1957 &ndash; 1975, 1980 | Label = Parlophone, Capitol, Apple, EMI, Geffen, Polydor | Associated_acts = [[Битлз]] | URL = <!-- {{URL|example.com}} --> | Notable_instruments = }} '''Жон Уинстон Леннон''' ({{lang-en|John Winston Lennon}}, [[1940]] оны [[10 сарын 9|10-р сарын 9]] - [[1980]] оны [[12 сарын 8]]-нд алуулсан) нь [[Их Британи|Британийн]] рок хөгжимчин, дуучин, ая зохиогч болон дэлхийн энхтайвныг дэмжигч байсан бөгөөд [[Битлз]] хамтлийн гишүүн болон үүсгэн байгуулагчдын нэг болсноор дэлхий даяар нэр алдарт хүрч чадсан юм. Жон Леннон багаасаа хөгжим сонирхож байсан бөгөөд 1956 онд "The Quarrymen" хамтлаг байгуулж улмаар 1960 онд энэ хамтлаг [[The Beatles|"The Beatles"]] болж хувирсан байна. Хамтлагийн гишүүн [[Пол Маккартни]]тай нийлж дуу бичиж байсан нь 20-р зууны шилдэг ая, дуу бичих хамтрагчид болгоход хүргэсэн ба түүгээр зогсохгүй, [[рок-н-ролл]]ын түүхэнд дэх хамгийн нэр алдартай дуунуудыг бичжээ. Леннон зөвхөн дуу хөгжмөөр зогсохгүй ном, кино, дэлхийн энхтайван гээд олон салбарт өөрийнхөө нэрийг бичиж үлдээжээ. 1970 онд алдарт [[Битлз]] хамтлаг тарсны тараа Леннон ганцаараа уран бүтээлээ туурвиж, бие даасан уран бүтээл хийж явсан хэдий ч удалгүй эцгийн үүргээ биелүүлхээр уран бүтээлээсээ хэсэг хөндийрчээ. Хэсэг хугацааны дараа Леннон дахин уран бүтээл туурвихаар [[Дабл Фантази]] цомог гаргасан ч цомог худалдаанд гарснаас хойш нэг сарын дараа буюу 1980 оны 12-р сарын 8-нд "Битлз" хамтлагийн бишрэн шүтэгч [[Марк Чэпмэн|Марк Дэвид Чэпмэн]] гэгчид буудуулан нас баржээ. Тэгсэн хэдий ч [[Дабл фантази]] цомог 1981 онд хөгжмийн дээд шагнал болох [[Грэммийн шагнал|Грэммигээс]] оны шилдэг цомгийн шагналыг авч чадсан юм. 1966 оны 11-р сарын 9-нд Жон Ленон нэгэн урлагийн галлерейг үзснээр сүүлийн гэргий [[Иоко Оно]]<nowiki/>той танилцсан байна. Жон, Иоко Оно нар 1975 оны 10-р сарын 9-нд [[Шон Леннон]] (англи. ''Sean Taro Ono Lennon'', япон нэр: '''Оно Таро''' (япон. 小野 太郎 ''Оно Таро:'') гэж хүүтэй болсон. {{DEFAULTSORT:Леннон, Жон}} [[Ангилал:Жон Леннон| ]] [[Ангилал:Английн дуучин]] [[Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан]] [[Ангилал:Гитарчин]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Дуу зохиогч]] [[Ангилал:Их Британийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:Кино жүжигчин]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Рок дуучин]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] [[Ангилал:1980 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:The Beatles]] [[Ангилал:1940 онд төрсөн]] [[Ангилал:1980 онд өнгөрсөн]] i07iwgbubzxozhjr9239jubca0ulpi5 0 19373 872891 872618 2026-10-08T22:24:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872891 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48 0 19582 872896 872632 2026-10-08T23:17:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872896 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text="In general, he rules." |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-10-08 23:17:23 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] mrg89ba1wtlt7uqjl1vlingi8v9pw4e 0 22084 872912 793643 2026-10-09T02:02:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 872912 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 9''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 282 дахь ([[өндөр жил]] бол 283 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 83 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1446 - Солонгосын удирдагч Сечон ханз үсгийг халж 28 үсэг бүхий солонгос шинэ цагаан толгойг нэвтрүүлсэн. * 1918 - Фридрих Карлыг Финландын хаанаар өргөмжилсөн. * 1970 - Камбожид Бүгд Найрамдах Кхмер улсыг тунхагласан. * 1975 - “БНМАУ ба БНХАУ-ын хилийн гэрээ”-г [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын Нарийн бичгийн дарга нарын газарт бүртгэгдсэн олон улсын гэрээ, хэлэлцээрүүдийн 14375 тоот бүртгэлд бүртгэсэн. * 1980 - Ромын Пап лам [[II Иоанн Павел]] [[Ватикан|Ватиканд]] [[14-р Далай лам]] нар уулзсан. * 1981 - Францын ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]] цаазаар авах ялыг тус улсад хориглосон. * 1989 - [[Лайпциг]] хотод [[Зүүн Герман|Зүүн Германы]] засгийн газрыг эсэргүүцсэн том жагсаал болсон. * 2006 - [[Умард Солонгос]] анх удаа цөмийн зэвсэг туршсан. * 2009 - АНУ-ын 44 дахь Ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1757 - [[X Шарль]] (1836 онд нас барсан), Францын хаан (1824—1830). * 1874 - [[Николай Рерих]] (1947 онд нас барсан)-оросын зураач, гүн ухаантан, археологч, аялагч, олон нийтийн зүтгэлтэн. * 1940 - [[Жон Леннон]] (1980 онд алуулсан) британийн рок хөгжимчин, дуучин, яруу найрагч, хөгжмийн зохиолч бөгөөд алдарт ''[[The Beatles]]'' хамтлагийн үндэслэн байгуулагчдын нэг. * 1959 - [[Борис Немцов]] (2015 онд алуулсан), оросын улс төрийн зүтгэлтэн. * [[1962]] - [[Оонокүни Ясүши]] сүмогийн 62 дахь [[ёкозүна]] * 1975 - [[Шон Леннон]], америкийн дуучин, хөгжмийн зохиолч жүжигчин, [[Жон Леннон]], [[Оно Ёоко]] нарын хүү. * == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1967 - [[Че Гевара]] (1928 онд төрсөн) латиноамерикийн хувьсгалч, [[Кубын хувьсгал|Кубын хувьсгалын]] удирдагч. ** [[Андрэ Моруа]] (1885 онд төрсөн) францын зохиолч. * 1974 - [[Оскар Шиндлер]] (1908 онд төрсөн) германы бизнесмен, Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед 1 мянга орчим еврейчүүдийг аварсан хүн. * 1982 - [[Анна Фройд]] (1895 онд төрсөн) британий сэтгэл судлаач, [[Зигмунд Фройд|Зигмунд Фройдын]] отгон охин. * 2016 - [[Анжэй Вайда]] (1926 онд төрсөн) польшийн алдарт театрын болон кино найруулагч. ---- {{Commonscat|9 October|10 сарын 9}} [[Ангилал:Өдөр|1009]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#09]] c7wqqa7eldkap5vhp2jsto712bzt3mz 0 23315 872920 860087 2026-10-09T07:38:50Z Enhtuya.ao 106206 872920 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс уул |NAME= Их Хянганы нуруу |BILD=Yalu river (nonni river tributary) in Greater Khingan range, Manchuria, China.JPG |BILDBESCHREIBUNG=Их Хянган нурууны [[Ялу|Ялу гол]] |LAGE-POLITISCH= [[Хармөрөн муж]], [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] (БНХАУ) |EINTEILUNG NACH= |LAGE-GEBIRGE= |LAGE-GEBIRGE-BEZ= |HÖCHSTER GIPFEL=. |MAX-HÖHE= 2035 |MAX-HÖHE-BEZUG= CN |BREITENGRAD= 49/22/57/N |LÄNGENGRAD=123/09/24/E |REGION-ISO= CN-NM/CN-HL |MAX-LÄNGE= 1400 |POSKARTE= Хятад Өвөр Монгол |TYP= |GESTEIN= |ALTER= |FLÄCHE= |BESONDERHEITEN= }} '''Их Хянганы нуруу''' ({{zh|s=大兴安岭|t=大興安嶺}} ''[[пиньинь]]'': Dà Xīng'ānlǐng; [[Манж хэл|Манж]]: Amba Hinggan), бол [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] зүүн талаар зонхилон байх галт уулын тогтоцтой уулын нуруу юм. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[Дорнод]], [[Сүхбаатар]] аймгийн нутгуудад мөн салбар уулс нь бий. Их Хянганы нуруу уртаараа 1,200 км газар сунан өргөнөөрөө 400 км тогтсон Манжуурын болон [[Монголын тал]] газрыг хооронд нь заагласан зүүн хойноос баруун урагшаа сунаглан оршдог байна.<ref name="CNPC">{{cite book |title=Songliao Basin |publisher=China National Petroleum Corporation |url=https://www.cnpc.com.cn/en/xhtml/pdf/22-Songliao%20Basin.pdf |pages=5–6 |access-date=2026-10-09}}</ref> [[Бага Хянган]]ы нуруу Их Хянганаас зүүн хойш байна. Дунджаар 1,200-1,300 метрийн өндөртэй, хамгийн өндөр оргил Хуанганшань -2,034 метрийн өндөртэй. Их Хянганы нуруу нь урд хэсгээсээ (97 км) илүү хойд хэсэгтээ (306 км) өргөн байдаг.<ref name="Chifeng">{{cite web |url=https://www.chifeng.gov.cn/zjcf/cycf/jgjd/200903/t20090305_416670.html |title=黄岗梁国家森林公园 |trans-title=Хуанганлян улсын ойн цэцэрлэгт хүрээлэн |publisher=Чифэн хотын захиргаа |date=2009-03-05 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref><ref name="Dili360">{{cite web |url=https://www.dili360.com/cng/article/p6a0a7eeea731524.htm |title=罕见的山脉：大兴安岭 |trans-title=Өвөрмөц уулс: Их Хянган |website=中国国家地理 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref> Нуруу нь өтгөн ойгоор бүрхэгдсэн байдаг: хойд цайвар шилмүүст тайга аажмаар өмнө зүг рүү шилмүүст өргөн навчит ой болж хувирдаг.<ref name="CNPC" /><ref name="Dili360" /> Их Хянганы умард хэсэг олон жилийн цэвдэгээс улбаалж намаг ихтэй болсон байна. Их Хянганы баруун хэсэг Төв азиас салхиар нүүсэн элсэрхэг болжээ.<ref name="permafrost">{{cite journal |title=High-resolution (30 m) mapping of permafrost distribution in the Genhe River Basin, Greater Khingan Mountains, Northeast China |journal=Journal of Mountain Science |year=2026 |url=https://jms.imde.ac.cn/en/article/doi/10.1007/s11629-025-0109-z |access-date=2026-10-09}}</ref> "Рашаан" [[галт уул]] нь нурууны нутаг дэвсгэр дээр байрладаг. 1945 оны 8-9 дүгээр сард "ЗХУ-Японы дайн" буюу "Чөлөөлөх дайн"-ы талбар болсон түүхтэй юм.<ref name="IWM">{{cite web |url=https://www.iwm.org.uk/history/second-world-war/war-against-japan/soviet-invasion-manchuria |title=Soviet invasion of Manchuria |website=Imperial War Museums |access-date=2026-10-09}}</ref> == Газарзүй == Их Хянганы нуруу нь Хармөрөн мужийн хойд хэсэг болон Өвөр Монголын зүүн хойд хэсгээр үргэлжилж, Монголын өндөрлөгийг Сунляогийн тэгш газраас тусгаарладаг. Хойд талаараа Хармөрөн голын орчмоос өмнө зүгт Силамүрэн голын дээд урсгалын хөндий хүртэл сунаж, ерөнхий чиглэл нь зүүн хойноос баруун урагш юм. China National Petroleum Corporation-ы танилцуулгад нурууг 1,200 гаруй км урт, 200–300 км өргөн, 1,100–1,400 м орчим өндөрлөг бүс гэж тодорхойлжээ.<ref name="CNPC" /> Өндрийн мэдээлэл эх сурвалж бүрд бага зэрэг ялгаатай. Чифэн хотын захиргааны танилцуулгад Хуангань оргилыг 2,034 м, ''China National Geography'' сэтгүүлд 2,029 м гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Chifeng" /><ref name="Dili360" /> == Байгаль == Их Хянганы ойд шинэс, хус, улиас зэрэг мод ургадаг. Ойн бүс нь хойд хэсэгт илүү өргөн бөгөөд өмнө зүг рүү нарийсах хандлагатай. Нуруу нь ой, хээр, намгархаг газар зэрэг байгалийн бүсүүдийн уулзвар болдог.<ref name="CNPC" /><ref name="Dili360" /> Нурууны хойд хэсгийн Ген голын сав газарт цэвдэг тархсан бөгөөд судалгаагаар цэвдэг нь хойд зүг рүү харсан налуу, намгархаг газар болон шинэсний ой бүхий хэсгүүдэд илүүтэй тохиолддог байна.<ref name="permafrost" /> == Геологи == Их Хянганы бүсэд мезозойн үеийн магмын болон галт уулын чулуулгийн тогтоц бий. Нурууны хойд хэсгийн Маниту бүлгийн галт уулын чулуулгийн судалгаанд тэдгээрийн нас, геохимийн шинж болон үүссэн тектоникийн орчныг авч үзжээ.<ref name="geology">{{cite journal |title=大兴安岭北段新林地区玛尼吐组火山岩年代学、地球化学及大地构造意义 |trans-title=Их Хянганы хойд хэсгийн Синьлин орчмын Маниту бүлгийн галт уулын чулуулгийн нас, геохими ба тектоникийн ач холбогдол |journal=地质科学 |year=2025 |url=https://www.dzkx.org/article/doi/10.12017/dzkx.2025.047 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref> == Түүх == 1945 оны наймдугаар сард Зөвлөлтийн цэрэг Манжуурт довтлох үеэр Их Хянганы нуруу нь цэргийн ажиллагааны чиглэл, байгалийн саад бүхий газар нутгийн нэг байв. Уг довтолгоо нь Зөвлөлт-Японы дайны Манжуур дахь стратегийн ажиллагааны хэсэг байжээ.<ref name="IWM" /> {{commonscat}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Их Хянганы нуруу]] [[Ангилал:Азийн нуруу]] [[Ангилал:Монголын нуруу]] [[Ангилал:Өвөр Монголын нуруу]] [[Ангилал:Хармөрөний нуруу]] [[Ангилал:Хятадын нуруу]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} == Эшлэл == <references /> qjo24yr15vtc1wweuodnby3m6c1tas4 0 25519 872887 872599 2026-10-08T19:43:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872887 wikitext text/x-wiki {{short description|Роман хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Португал хэл | nativename = {{lang|pt|português}} | pronunciation = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}} | states = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая | date = 2024 | ref = e25 | speakers2 = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)<br>Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая<ref>https://www.ethnologue.com/language/por/</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | fam4 = [[Латин хэл|Латин]] | fam5 = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]] | fam6 = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]] | fam7 = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]] | fam8 = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]] | fam9 = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]] | fam10 = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]] | fam11 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | ancestor2 = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]] | ancestor3 = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]] | ancestor4 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]]) *[[Португал брайл үсэг]]}} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]] | {{Flagcountry|Ангол}} | {{Flagcountry|Бразил}} | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}} | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}} | {{Flagcountry|Кабо-Верде}} | {{Flagcountry|Мозамбик}} | {{Flagcountry|Португал}} | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}<ref>{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}</ref> | | }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]] | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]) }} | minority = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]] | {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]]) |{{Flagcountry|Өмнөд Африк}} |{{Flagcountry|Уругвай}}<ref>{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }} {{Webarchiv|url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |wayback=20210507021434 |text=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |archiv-bot=2026-10-08 19:43:39 InternetArchiveBot }}</ref> |[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}} | agency = {{plainlist| *'''Португал''':<br />[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] <small>([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])</small> *'''Бразил''':<br />[[Бразилийн уран зохиолын академи]] *'''Мозамбик:'''<br />[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] <small>(ирээдүйд)</small>}}{{citation needed|date=April 2023}} | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | linglist = por.html | lingua = 51-AAA-a | map = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | mapcaption = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}} {{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}} {{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}} | notice = IPA | glotto = port1283 | glottorefname = Portuguese }} '''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.<ref name="CPLP">{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}</ref> Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]] Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. [[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. Испани, франц, итали зэрэг "Роман" хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг. == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Португал хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]] [[Ангилал:Роман хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Анголын хэл]] [[Ангилал:Бразилын хэл]] [[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]] [[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]] [[Ангилал:Макаогийн хэл]] [[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]] [[Ангилал:Парагвайн хэл]] [[Ангилал:Уругвайн хэл]] 05fiqo4eqrxruih8671x6bnr272y58b 0 25697 872922 812487 2026-10-09T07:46:11Z Enhtuya.ao 106206 872922 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн зүүн ястан}} {{Distinguish|Харчин}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Хорчин ястан |image = Mongolia XVI.png |caption = Хорчин Монголчуудын байршил |pop = |region1 = {{flagcountry|Хятад}} |pop1 = 1,347,000 (<small>1987</small>) |ref1 = <ref>[https://archive.today/20121209163810/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn ethnologue.com information]</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Монгол хэлний]] [[Хорчин аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |related = [[Монголчууд]], [[Хятад дахь Монголчууд]] }} '''Хорчин''' бол [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] угсааны [[Монгол]] аймаг билээ. Хорчины ноёд нь цөм Хавт Хасарын үр хойчис болох учраас бусад аймгууд Хорчиныг хүндэтгэж зарим үед бас '''Авга Хорчин''' гэж дуудаж байв. == Түүхэн тойм == [[Умард Юань Улс|Умард Юань улсын]] үед Хорчин түмэн их хааны ноёрхлыг дэмжиж хааны эсрэг явуулсан янз бүрийн хямрал бослогыг дарахад идэвхтэй оролцож Монгол улсын эв нэгдлийг бататгахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Хорчин аймаг 1626 онд [[Чин улс|хожуу Алтан улсад]] дагаар орсны дараа [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] нийт 10 хошуу байгуулсан. Тэдгээр нь Хорчины баруун гарт баруун гарын өмнөд, дундад, хойд хошуу, [[Дөрвөд хошуу]], [[Жалайд хошуу]]; зүүн гарт зүүн гарын хойд, дундад, өмнөд хошуу, [[Горлос|Горлосын]] хоёр хошуу болой. Үүнээс хорчины зургаан хошуу нь дараах ноёдын удмаас бүрдэж байв. 1. Хорчин баруун гарын дунд хошуу: [[Хошой Түшээт чин ван|Түшээт хан]] [[Ууба|Уубагийн]] удам 2. Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Засагт жүн ван]] [[Будачи|Будачийн]] удам 3. Хорчин баруун гарын хойд хошуу: Түшээ гүн Ламасхивын удам 4. Хорчин зүүн гарын хойд хошуу: Түшээ гүн [[Мянган дархан баатар|Мянган дархан баатарын]] хүү [[Донхор]] түшээ гүний хошуу (хожим '''[[Хошой Бодлоготой чин ван|Бодлоготой чин ван]]''' болж өөрчлөгдсөн) 5. Хорчин зүүн гарын дунд хошуу: [[хошой Дархан чин ван]] [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзуширийн]] удам 6. Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Бинт жүн ван]] [[Хонгор (Бинт жүн ван)|Хонгорын]] удам Мөн [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганд]] [[Ар хорчин|Ар Хорчин хошуу]] байв. Хорчин монголчууд бол өвөрлөгч ястны дотор хүн амаар хамгийн олонд тооцогдох бөгөөд бүрэн бус бүртгэлээр нэг сая найман зуун мянга гаруй хүн байгаа бөгөөд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тонляо хот|Тунляо хот]], [[Хянган аймаг|Хянган аймагт]] төвлөрөн суухаас гадна олонх хошуу нутгаар тархан сууж байна. == Газарзүй, тархалт == Хорчинчууд гол төлөв Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, ялангуяа Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт амьдардаг. Хорчин нэр нь түүхэн аймаг, хошуудын нэр төдийгүй энэ бүсийн монголчуудын нэгэн бүлэг болон тэдний хэл аялгыг нэрлэхэд хэрэглэгддэг.<ref name="encyclopedia">{{cite book |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts On File |year=2004 |pages=308–309}}</ref> == Хэл аялга == Хорчинчуудын уламжлалт хэл нь монгол хэлний хорчин аман аялгуу юм. Энэ аялгууг Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, тухайлбал Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт хэрэглэдэг. Хэл шинжээчид хорчин аялгууны авиазүй, үйл үгийн цаг ба байдлын тогтолцоо, үгийн санг судалж иржээ.<ref name="brosig">{{cite book |last=Brosig |first=Benjamin |chapter=The tense-aspect system of Khorchin Mongolian |title=On Diversity and Complexity of Languages Spoken in Europe and North and Central Asia |series=Studies in Language Companion Series |volume=164 |publisher=John Benjamins |year=2014 |pages=3–66 |doi=10.1075/slcs.164.01bro}}</ref><ref name="yamakoshi">{{cite journal |last=Yamakoshi |first=Yasuhiro |title=A Basic Vocabulary of Khorchin Mongolian |journal=Asian and African Languages and Linguistics |volume=15 |year=2021 |url=https://tufs.repo.nii.ac.jp/record/1593/files/AALL015009.pdf |access-date=2026-10-09}}</ref> Хорчин аман аялгууны үгийн сан, хэрэглээнд хятад хэлний нөлөө туссан талаар судалгаа бий. Судлаачид зээлдмэл үгсийг зөвхөн хэлний үзэгдэл гэж бус, харин хэлний харилцаа, нийгэм, түүх, соёлын орчинтой нь холбон шинжилжээ.<ref name="loanwords">{{cite journal |last1=Юн Фан |first1=Б. |last2=Мань Лян |first2=Б. |title=Хорчин аман аялгууны соёлын орчин ахуй ба хятад зээллэг үгийн тухай өгүүлэх нь |trans-title=Хорчин аялгууны соёлын орчин ба хятад зээлдмэл үгийн тухай |journal=Монгол судлал |volume=34 |issue=360 |pages=104–124 |year=2023 |url=https://journal.num.edu.mn/ms/article/view/6292 |access-date=2026-10-09}}</ref> == Нийгэм, соёл == Хорчинчуудын түүх, хэл, соёлыг судлахдаа өнөөгийн монгол бүлэг, хэл аялгууны нэршлийг Чин улсын үеийн хошуу, засаг захиргааны нэгжийн нэртэй адил утгаар хэрэглэхгүй байх нь чухал. Түүхэн хошуудын хил, нэршил өөрчлөгдөж байсан тул тухайн үеийн улс төр-засаг захиргааны зохион байгуулалт болон өнөөгийн хүн амын газарзүйн тархалтыг эх сурвалжид тулгуурлан тусад нь тайлбарлах шаардлагатай.<ref name="encyclopedia" /><ref name="brosig" /> == Эшлэл == <references /> == Алдартай хүмүүс == * [[Ууба|Ууба тайж]] * [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] * [[Гаадаа мэйрэн]] * [[Бумбутай хатан]] * [[Хафунга]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] lv9n0qiajd8rxbj87l1huqiaivyv87e 0 26150 872889 870091 2026-10-08T20:36:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872889 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|name=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|image=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ.jpg|image caption=С.Молор-Эрдэнэ. 2023 он.|education=Дрездений Техникийн Их сургууль (PhD)<br>[[Мюнхены Их сургууль]] (PhD)|birth_date={{birth date and age|1962|3|14}}|birth_place=[[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант сум]], [[Төв аймаг]]|occupation=|known for=Философич, олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор|party=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]<br>(2024 оноос хойш)|website=[https://www.molorerdene.mn/ molorerdene.mn]|nationality=[[Монгол]]}} '''Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ''' (1962 оны 3 сарын 14-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] [[философич]], олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор. Тэрбээр "Молор-Эрдэнэ Философийн Академи"-ийг үүсгэн байгуулан захирлаар ажиллаж байна. 20 гаруй номын зохиолч, мөн 10 номны орчуулагч.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |title=Намтар |url=http://molorerdene.com/index.php |access-date=2026-09-06 |website=molorerdene.com |archive-date=2023-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924173644/http://molorerdene.com/index.php |url-status=dead }}</ref> == Бага нас ба боловсрол == С.Молор-Эрдэнэ нь 1962 оны 3 сарын 14-нд Төв аймгийн [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн. * 1970-1971 онд ерөнхий боловсролын 33-р сургууль,<ref name=":1">{{Cite web |date=2012-05-14 |title=Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Намын дарга, Доктор Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ Товч намтар |url=https://hamugmongol.wordpress.com/2012/05/14/%d1%85%d0%b0%d0%bc%d1%83%d0%b3-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b3%d0%be%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%85%d3%a9%d0%b4%d3%a9%d0%bb%d0%bc%d3%a9%d1%80%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%bd%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80/ |access-date=2026-09-06 |website=Hamug Mongol Sonin}}</ref> * 1972-1976 онд ерөнхий боловсролын 48-р сургууль,<ref name=":1" /> * 1976-1978 онд ерөнхий боловсролын 24-р сургуульд тус тус суралцаж улмаар<ref name=":1" /> * 1980 онд Төв аймгийн Жаргалант сумын 10 жилийн сургууль төгссөн.<ref name=":0" /> * 1982-1987 онд [[Зүүн Герман|БНАГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургуулийг Дулааны станцын Конструктор инженерийн мэргэжлээр төгссөн.<ref name=":0" /> * 1993-1997 онд [[ХБНГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургууль Доктор-Инженерийн цол хамгаалсан.<ref name=":0" /> * 2003-2007 онд [[Мюнхены Их сургууль|Мюнхены Их сургуульд]] Философийн Докторын цол хамгаалсан.<ref name=":0" /><ref name=":2">https://edoc.ub.uni-muenchen.de/6808/</ref> '''Докторын диссертацууд''' * 1993 - 1997 Dr.-Engr. TU Dresden Doctor thesis: “Solar powered Sorption isotherm construction for developing countries” <ref>https://www.amazon.de/-/en/Sanjaadorj-Molor-Erdene/dp/389675176X/ref=sr_1_1?keywords=molorerdende&qid=1639037538&sr=8-1</ref> * 2003 - 2007 Dr. phil. LMU München Doctor thesis: “Culture ethics as knowledge ethics”<ref name=":2" /> == Намтар == * 1987-1989 он хүртэл ХАА-н барилга зургийн институтед технологийн инженер.<ref name=":1" /> * 1990-1991 онд ШУА-д газарзүй цэвдэг судлалын хүрээлэнд Мөсөн Зоорийн инженер.<ref name=":1" /> * 1991-1992 онд ШУА-д физик технологийн хүрээлэнд нарны эрчим хүч ашиглах технологийн ЭША.<ref name=":1" /> * 1993-1994 онд Германы Zeo Tech компанид, 1994-1995 онд Германы Tinox, 1995-1997 онд Германы Мюнхон хотын ТИС-д судлаач.<ref name=":1" /> * 1997-2000 онд Мюнхений хэрэглээний энергийн төвд судлаач. Их Сургуульд судлаач зохион бүтээгчээр ажиллаж, * 2000-2001 онд өндөр технологийн Smart Fuelcell компанид төслийн удирдагчаар ажилласан. * 2001-2002 онд ШУА-ийн Физик-Технологийн хүрээлэнд буцаж ирж ажилласан.<ref name=":1" />[[Файл:Image 6483441 - Copy.jpg|thumb|Философич С.Молор-Эрдэнэ. 2021 он.]] Тэрбээр 2007 онд Монголдоо ирснээс хойш МУИС-ийн философийн тэнхимд философийн багшаар ажилласан. Мөн “Монгол ухаан судлалын хүрээлэн”-д байгуулж Монгол оронд философийг хөгжүүлэхийн төлөө ажиллаж “философийн мэдээ” сэтгүүл эрхлэн гаргаж, философийн сонгодог бүтээлүүдийг орчуулж улмаар философи, улс төр, нийгмийн номууд бичсэн.<ref name=":1" /> [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] С.Молор-Эрдэнэ нь [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] УИХ-д нэр дэвшсэн.<ref>{{Cite news |last=И.Доржнамжил |date=2024-05-16 |title=С.Молор-Эрдэнэ сонгуульд нэр дэвшинэ |work=urug.mn |url=https://urug.mn/118290/ |access-date=2026-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260906162424/https://urug.mn/118290/ |archive-date=2026-09-06 |url-status=dead}}</ref> Тэрээр УИХ-ын сонгуулийн 12-р тойрог буюу Хан-Уул дүүрэгт 22,474 санал авч (19.5%), нийт саналаараа 49-өөс 4-т эрэмбэлэгдэж УИХ-ын гишүүн болж чадаагүй.<ref>{{Cite web |title=Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ - Иргэний зориг ногоон нам |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/6239/m |access-date=2026-09-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 2026 оны 8 дугаар сард С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас [[2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль|Ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] нэр дэвшихээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2026-08-18 |title=Философич С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/100073 |access-date=2026-09-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Гэвч тун удалгүй тус оны 9-р сард, С.Молор-Эрдэнийг Үндэсний эв нэгдлийг бусниулах зүйл ангиар [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] буруутгаж, мөрдөн шалгаж байна. 9 сарын 3-нд түүнийг 1 сарын хугацаатайгаар хорих шийдвэрийг Дүүргийн эрүү, иргэний анхан шатны шүүхээс гарав. С.Молор-Эрдэнийг цагдан хорих болсон шалтгаан нь, нэг талаас түүний жилийн өмнө "Томокогийн найз" нэртэй подкастад орох үеэрээ Монголын түүх, Чингис хааны тухай ярьсан агуулгатай холбоотой байв. Нөгөө талаас харвал, ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөхөө зарласан явдал байв.<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ерөнхийлөгчид намаас нь дэвшихээ мэдэгдсэн С.Молор-Эрдэнийг 1 сар цагдан хорихоор болоход ИЗНН дуугарсангүй |url=https://eguur.mn/691839/ |access-date=2026-09-06 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> == "Молор-Эрдэнэ Философийн Aкадеми" == [[Файл:Молор-Эрдэнэ Философийн Академи 2019 он.jpg|thumb|Молор-Эрдэнэ Философийн Академи. 2019 он. ]]Философийн академийн зорилго хүн төрөлхтөний философийн мэдлэгийг олон нийтэд таниулж сурталчилж амьдралдаа хэрэглэхэд туслаж дэмжих зорилготой. Анх Грек, Энэтхэг болон Хятадаас үүсэлтэй философи гэсэн мэргэжилийн салбар зөвхөн их сургуулийн хүрээнд яригдах биш нийгэмд хүртээл болж хүмүүсийн ёс суртахуун болон гоо зүйн мэдэгдэхүүнийг нэмэгдүүлж иргэншилд ойр дөхөм болгож нийтийн хүртээл болох ёстой. Философитой танилцсанаар эрх чөлөө, тэгш эрхээс гадна бас танин мэдэхүйн зөв ойлголттой болно. Философийн академийн бас нэг зорилго гэвэл дэлхийн улс оронуудын философич хүмүүстэй танилцаж тэдний бичсэн номуудыг уншиж ойлгоход туслана. Өнөөдөр философи хэрхэн хөгжиж байгаатай танилцаж адил хэмжээний академи хүрээлэнгүүдтэй хамтарч бусад ороны философичидийг эх орондоо урин авчирч лекц уншуулж сургалт явуулах зорилготой. == Ном зохиол == * “Ертөнц Бодол Мэдлэг”, Улаанбаатар хот, 2004 * “Ухаан Ухамсар Эрдэм”, Улаанбаатар хот, 2005 * “Санаа Сэтгэл Зохиол”, Улаанбаатар хот, 2006 * “Монголчуудын хар хайрцагны бодлого”, Улаанбаатар хот, 2010 * “Ар Монголд Орчин үе үгүйлэгдэнэ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Монголын Гэрээ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Чингисийн этик”, Улаанбаатар хот, 2012 * “Соён гэгээрэл, 100 ухаарал”, Улаанбаатар хот, 2013 * “Эрх чөлөө - Эрхэм үг”, Улаанбаатар хот, 2017 * “Тэгш эрх - Тэгш боломж”, Улаанбаатар хот, 2018 * “Шудрага ёс - Шудрага нийгэм”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №1”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №2”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №3”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Орчин үеийн асуудал 1: Монголын Өнөөдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 2: Монголын Маргааш”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 3: Монголын Өчигдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Энэтхэгийн Философи ба Би” Улаанбаатар хот, 2021 * “Хятадын Философи ба Бид” Улаанбаатар хот, 2021 * “Арабын Философийн ба Хүн” Улаанбаатар хот, 2021 '''Орчуулгын Философийн номууд''' * Эрих Фромм “Бий эсвэл Байх”, Улаанбаатар хот, 2009 * Мартин Хайдеггер “Байх ба Хугацаа”, Улаанбаатар хот, 2011 * Жан Пол Сартр “Байх ба биш”, Улаанбаатар хот, 2017 '''Орчуулгын нийгэм, психологи, шинжлэх ухааны номууд''' * Ричард Прехт: “Би хэн бэ,тийм гэвэл хэдэн би вэ?” Улаанбаатар хот, 2013. *  Эрих Фромм: “Хайрлах Урлаг” Улаанбаатар хот, 2015. * Психологи - DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2014. * Шинжлэх ухаан- DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2015. '''Орчуулгын романууд''' * Труман Капоте: Тиффанигийн дэргэдэх өглөөний цай. 2015. Америкийн роман * Элиас Канетти: Марракэш хотын дуу хоолой. 2016. Германы роман * Ким Ионг-Ха: Би өөрөө шийдсэн. 2016. Солонгосын роман * Шү Зечэн: Бээжин хотоор гүйсээр. 2018. Хятадынроман * Рю Мураками: Токиогийн мисо шөл. 2019. Японы роман '''DVD''' * “Философийн түүх“ 2018 оны 10 цуврал лекцын DVD == Гурван цагаан ном == [[Файл:Lkiofdif.jpg|thumb|303x303px|3 цагаан ном |alt=3 цагаан ном ]] === Ертөнц, Бодол, Мэдлэг === 1. Ертөнц гэдэг нууц тайлагдахгүй оньсого биш болсон гэдгийг тайлбарлаж бичсэн. Хүний танин мэдэхүй нэмэгдэхэд ертөнц ер бусын бас ид шидийн биш гэдэг ойлгомжтой болж, айж сүрдэх шаардлагагүй болдог. Бодол гэсэн хэсэгт хүн амьдралдаа хэрхэн боддог тухай тайлбарлаж, яагаад бид зайлшгүй бодох шаардлагатай бөгөөд үргэлжийн бодoлоос ангижрах боломжгүй тухай тайлбарласан. Mэдлэг гэсэн хэсэгт хүн бие даан сурч, мэдэж, мэдлэгтэй болох боломжуудын тухай онолын болон амьдралын жишээнүүдээр тайлбар хийсэн. === Ухаан Ухамсар Эрдэм === 2. Xүний ухаан гэдэг нэгдүгээр мэдээжийн биш хоёрдугаарт тулган шаардаж хөгжүүлэх боломжгүй. Хүний ухаан хөгжихөд эрх чөлөө хэрэгтэй. Эрх чөлөөгүй газар ухаан тэлж, хөгжих боломж хязгаарлагдана. Ухамсар гэдэг нэр хүндтэй үг бөгөөд ёс суртахууны том ойлголт. Ухамсартайгаар хийж, хандаж, үр дагаврыг урьдчилан тооцоолох энэ бүгд ёс суртахуун дээр тулгуурлан явагдах ёстой. Эрдэм гэсэн нэртэй хэсэгт хүн эрдэм гэж юу болохтой танилцах ёстой. Эрдэм гэдэг хүн төрөлхтний эртний ойлголт бөгөөд шашнаас авхуулаад шинжлэх ухаан хүртэл бүгд эрдмээс гаралтай. [[Файл:Kazak 1.jpg|thumb|3 цагаан ном: Казах хэлээр]][[Файл:White triple RUS.jpg|thumb|3 цагаан ном: Орос хэлээр]] === Санаа Сэтгэл Зохиол === 3. Нэгэнт хүний ухаан дотор санаа үүсэх тул түүнийг хэн ч харж, мэдэрч, мэдэх боломжгүй. Тиймээс хүн ямар санаа агуулж буйгаа харуулж, илэрхийлж, таниулах ёстой. Тиймээс хүн би ийм санаатай гэж чөлөөтэй хэлж харин нөгөө хүн хүний санааг хүлээн авах орчин үеийн шаардлага болжээ. Сэтгэл гэдэг мэдрэмжээс ялгаатай. Түүнээс гадна сэтгэл гэдэг уян зөөлөн, уярамтгай хүмүүсийн ойлголт зөвхөн биш. Сэтгэлд хүйсийн ялгаа эсвэл хөгшин залуугийн ялгаа гэж байхгүй. Өнөөдөр хүртэл хүн төрөлхтөн соёл, шинжлэх ухаан, урлаг, уран зохиол гэсэн салбарууд хэрхэн өндөр түвшинд хөгжихөд хүний зохиох чадвар онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Хүн зохиодоггүй гэвэл хот суурин газрыг ч бүтээж чадахгүй бараг л агуйдаа үлдэх байсан болов уу. Хэн ч зохиох чадвартай. Уг гурван цагаан номыг Англи, Орос, Казах хэлээр хэвлүүлсэн. Мөн гурван цагаан ном Буриад, Уйгаржин, Тод бичигт хөрвүүлэгдэсэнээр хэл бичиг соёлын томоохон төсөл болсон байдаг. == Гурван улаан ном == [[Файл:Ad gewcg.jpg|thumb|264x264px|3 улаан ном ]] === Эрх чөлөө - эрхэм үг === 1. “Эрх чөлөө - Эрхэм үг” гэсэн нэртэй энэ ном хүний оюуны эрх чөлөөнд илүү чиглэж бичсэн бөгөөд хэрхэн нийгэм дотор хамтдаа эрx чөлөөтэй ажиллаж амидрах тухай өгүүлсэн. Эрх чөлөө гэдэг заавал олон сонголт шаардаж түүн дотроос би өөрөө сонгоно гэсэн ойлголт гэвэл бас дутмаг. Яагаад гэвэл сонголтыг олон болгоход өөрөө нөлөөлж чадах чадвар чухал бөгөөд тиймээс өөрийн чадвар өгөгдөлөөс хамаарч сонголт бас ихсэнэ. Эрх чөлөө жинхэнэдээ оюуны эрх чөлөө. === Тэгш эрх - Тэгш боломж === 2. "Тэгш эрх-Тэгш боломж" нэртэй энэ ном Монгол хүмүүст зориулсан ном. Өнөөдөр тулгарсан бүх асуудалд хариу өгсөн ном. 100 жилийн өмнө ийм ном бичигдсэн бол Монголчууд ноёд, баячууд, түшмэд, эзэд гэх мэт бүхий л хоцрогдолоос бүрэн салах боломжтой байлаа. Харамсалтай юу вэ гэхээр тэгш эрхийг социализмийн үед хэрэгжүүлж дөнгөж эхлээд Ардчилалын жилүүдэд устгаж хаясан. Ингээд өнөөдөр Монголчууд 100 жилийн өмнөх төлөвтөө очиж дахиад дээдэс ноён эзэн түшмэд гэх мэт хүмүүсийг хөөргөж шинэ феодализмтай болцгоолоо. Монголчууд тэгш эрхгүй гэдэг хамгийн том ялагдал. Дээдэс баячууд хаадууд хэзээд тэнэг байдаг. Тийм ч учираас Францын хувьсгал, Оросын хувьсгал Хятадын соёлын хувьсгал бүгд тэгш эрхийн төлөө хувьсгалууд байсан. Яагаад гэвэл тэгш эрхтэй болсоны дараа л эрх чөлөө боломжтой. === Шударга ёс-шударга нийгэм === 3. Шударга ёс гэдэг хамтрахад нэгдэхэд болон нийгэмшихэд хэрэгтэй. Шударга ёсыг баримтлахад шударга ёсны иргэн, шударга ёсны зарчим болон шударга ёсны эрдэмүүдтэй танилцаж ойлгож хэрэгжүүлэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Түүнээс гадна шударга ёсны харуулд зогсдог мэргэжилийн салбаруудыг мартаж болохгүй. Шударга ёс гэдэг хэн хэнийгээ гэх өөрөөр хэлбэл чи тийм бол би тийм гэсэн өгөө авааны тухай ойлголт. Шударга ёс гэдэг нийгэмийн ёс суртахууны хэм хэмжүүр, хүмүүс хоорондын зарчим цаашлаад сурч эзэмшиж хэрэгжүүлэх ёстой эрдэм. == Гурван хөх ном == [[Файл:Adadaddw.jpg|thumb|3 хөх ном |265x265px]] Энэ 3 цуврал номуудаар Монгол хүн гэж хэнийг хэлнэ вэ? Болон дэлхийн түүхийн хаана явна вэ? гэсэн асуултанд хариулсан. 2020 онд “Монголын өнөөдөр, маргааш, өчигдөр” нэртэй цуврал лекц унших гээд төлөвлөсөн байсан боловч корона вирус гарсан тул лекцээ хойшлуулсан. Энэ хооронд лекцээ ном болгон бичих сэдэл төрж 3 цуврал болгон бичиж эхэлсэн. Орчин үеийн асуудал гэсэн 3 цуврал номоороо ямар асуудалууд тулгарч буй болон түүнд ямар хариултууд өгөх талаар бичсэн. Нэгдүгээр номонд өнөөдөр ямар асуудлууд тулгарч буй болон ямар хариу өгөх тухай бичсэн. Хоёрдугаар номонд маргааш юу хүлээж буй тухай бичсэн. Өнөөдөр гэсэн бүрэн ойлголттой болж чадвал маргаашийг төсөөлөх төсөөлөл үүснэ. Тэртэй тэргүй ирэх ирээдүйд Бид бэлэн үү болон бэлтгэлтэй байхад ямар асуудалууд ярилцах чухал тухай бичлээ. Гуравдаугаар номоор өөрөө хэн байсан бэ? Гэсэн асуултанд хариулахыг хичээсэн. Яагаад энэ асуултыг тавих ёстой вэ? Гэхээр өнөөдөр яагаад ийм бэ? гэсэн асуултанд хариулах боломжтой болох жишээтэй. == Гурван шар ном == [[Файл:3 шар ном.jpg|thumb|327x327px|3 шар ном]] === ЭНЭТХЭГИЙН ФИЛОСОФИ БА БИ === 1. Номонд “Би гэж хэн бэ?” гэсэн ойлголтыг Энэтхэгийн философийн түүхтэй хамтатган бичсэн. Яагаад гэвэл Энэтхэгчүүд энэ асуулттай тийм эрт зөрчилдсөнийг зориуд энэ номонд гаргахыг хичээсэн. Энэтхэгийн философичид “Би” гэсэн ойлголтыг үргэлж асууж түүнд хариулахыг олон зуун жил чухалчилж байжээ. Би гэхийн өмнө “Би биш гэж юу вэ?” гэсэн асуулт ямар их чухал гэдэгийг Энэтхэгийн философи онцолжээ. “Би гэж хэн бэ?” гэсэн асуулт тийм ч амархан хариулагдахгүй. Яагаад гэвэл “Би” гэдэг бэлэн өгөгдөхгүй харин “Би болох” ёстой. Өнөөдөр тархи судлаачид энэ эртний асуултанд хариулах гэж оролдсоор. Энэ зөвхөн тархи хэмжээд л хариулчихдаг асуудал биш гэдэгийг энэ номонд нилээд гүнзгий тайлбарласан. === ХЯТАДЫН ФИЛОСОФИ БА БИД === 2. “Бид гэж хэн бэ?” Бид гэсэн асуулт яагаад чухал бас яагаад үнэтэй гэхээр нийгэм болох, улс болох цаашлаад бүтээн босгох тэр бүгдийг “Бид” хийнэ. Тиймээс “Би”-нүүд нийлж “Бид” болох ёстой. “Бид” гэсэн ойлголтыг энэ номонд Хятадын философийн хөгжилтэй зориуд хамтатгаж буйн зорилго бол Хятадын философийн цаад нуугдмал илэрхийлэл болох “Бид” гэсэн ойлголт ямар чухал гэдэгийг онцолсон. Яагаад гэвэл “Би” ерөөсөө “Бид” үгүйгээр байх боломжгүй. Хятадын ард түмэн “Бид” гэсэн том ёс суртахууны философийн бүтээлүүдтэй, “Бид” гэсэн төрийн философийн түүхтэй. Тийм л “Бид” гэдэгтээ үнэнч ард түмэн үүнтэйгээ адил “Бид”-ийг хүндэтгэдэг төртэй гэдэгийг энэ номноос унших боломжтой. === АРАБЫН ФИЛОСОФИ БА ХҮН === 3. Хүн гэж хэн бэ? Хүний онцлог юу вэ? Хүнлэг, хүмүүнлэг, хүн төрөлхтөн, хүний ертөнц гээд энэ л олон ойлголтууд хэзээнээс гаралтай вэ? “Хүн гэж хэн бэ?” гэсэн асуултыг хариулах гэж Арабын философийг энэ номонд бичсэн. Арабын философийн нэг том ач холбогдол гэвэл “хүн гэж хэн бэ?” гэсэн тэр хүний тухай асуултыг маш эртнээс асуужээ. Хүнийг хэрхэн хүн болгох тэр философийн чухал асуултуудыг Арабын ертөнц эртнээс чухалчилж үе үеийн Арабын болон Исламын философичид номууд бичиж бас түүнийгээ сургах зорилгоор сургуулиуд байгуулжээ. Араб - Исламын ертөнц ямар их хөгжилийг хүн төрөлхтөнд бэлэглэж чадсаныг энэ номноос суралцах боломжтой. == Философийн цувралууд == === Байх ба Хугацаа === 1. “Байх ба хугацаа” ном маш их үр нөлөөтэй ном болж чаджээ. Энэ ном зөвхөн Европт биш Америкаас авахуулаад Япон хүртэл философичидийн гарын авлага сурах бичиг болсон “Байх ба хугацаа” ном зөвхөн философийн салбарт биш бас хуулийн салбарт, урлагийн салбарт мөн хэл шинжлэлийн салбарт шинэ ойлголт авчирсан. Психологийн салбарт маш том нөлөөлсөн. Структурализм, постструктурализм, деконструкц болон постмодернэ гэсэн салбарууд энэ номноос чухал ойлголтуудыг авч хэрэглэжээ. “Байх ба хугацаа” номноос үлгэр жишээ авч Францын философич Сартр “Байх ба биш” ном мөн Герман- Америкийн философич Эрих Фромм “Бий эсвэл байх” гэсэн ном бичсэн. Тэр номууд “Байх” ухагдахууныг нийгэмийн сайн муугийн хэм хэмжүүр болгож чадсан. === Байх ба Биш === 2. Сартр хэлснээр эксистэнциализмаас давж өөрийгөө бүтээх тэр бүтээл түүний хэлдэгээр хэн ч байсан өөрийнхөө “проект” болох чухал гэсэн. Зөвхөн хүний байх тэр эксистэнц хангалттай биш. Харин түүний дараа эссэнц болох ёстой. Үүнийг эхлээд “байх” чухал түүний дараа хэн “болох” чухал гэж ойлгох боломжтой. Гэтэл Монгол хэл дээр оршихуй мөн чанарын өмнө гэж даан ч худал орчуулж дасжээ. Эксистэнциализм тухайн үедээ шинээр ухаарах цаашлаад ертөнцийг хэрхэн харах тэр харцад өөрчлөлт оруулж амьдралын нэг шинэ хэлбэр маяг болж нэг үгээр хэлэхэд моод болсон. Үүнийг эксистэнциализмын моодны хөдөлгөөн гэж бас нэрлэдэг. Энэ ном сурах бичиг тул зарим ойлголтуудыг хэрхэн ойлгох талаар богино хэмжээний тайлбарууд хийсэн. Түүнийхээ дараа Сартрын номноос орчуулсан хэсэгийг буулгасан. “Философийн сурах бичиг” нэртэй цуврал номуудыг цаашид хийх лекц семинаруудад хэрэглэх зорилготойгоор хэвлүүлсэн. === Бий эсвэл Байх === 3. Эрих Фромм энэ номондоо надад “бий” гэж хэлэх болон би “байна” гэж хэлэх хоёр ямар их ялгаатайг философийн үүднээс нийгэмийн олон асуудалтай холбон харицуулж тайлбарласан. Түүний энэ ном өнөө үеийн дахин дахин шинээр уншигдах ёстой номуудын нэг болж чаджээ. Эрих Фроммын зарим хэлсэн үгээс: * Мэдлэг гэдэг гадаргуугаас гүн лүү орох. Ингэснээр цаад шалтгаан луу нэвтрэх * Мэдлэг гэдэг хүний мэдрэмж ямар найдваргүй гэдгийг танин мэдэх. Үүнийхээ дараа бүхий л эндүүрэлээ сөнөөх хэрэгтэй * Хэрвээ би юу эзэмшдэг мөн юуг өмчилдөг гэдгээр “хэн бэ” гэдгээ харуулдаг гэвэл тэр бүгдийгээ алдсаны дараа одоо тэгээд би “хэн бэ”? * Шунал байгаа газар амар амгалан боломжгүй == Уран зохиолын цувралууд == === Роман 1: Токиогийн мисо шөл === Хайр дурлал, нөхөрлөл, ганцаардал, сэтгэл зүй, ээж аав гэр бүлийн хөндийрөл, бурхан шашны утга учир, ёс суртахууны үнэ цэнэ цаашилаад гоо сайхныг илэрхийлсэн энэ Японы роман шөнийн Токио хотод болж буй хаана ч байдаг караокед дуулж наргихаас авахуулаад хүн амины гэмт хэрэг хүртэл бүгдийг дүрсэлсэн. Шинэ он солигдохын өмнө 3 шөнө болж буй үйл явдлуудыг харуулсан энэ роман адал явдалтай, цочоосон, айлгасан, дур татам бас дур гутам. Хүний эмооролыг бүх л талаар хөдөлгөж үнэхээр уншигчийг кино фильм үзэж байгаа мэт болгох бөгөөд нэг эхэлсэн бол уншигч бараг л гараасаа тавихгүй. Хэрвээ тавилаа гэхэд санаанаас огт гарахгүй тул яалт ч үгүй буцаагаад үргэлжлүүлж уншихаас өөр аргагүй болгоно. Уншигчийг нэг хэсэгтээ л романы ертөнц рүү татан оруулах энэ роман хэзээ ч хуучрахгүй. Яагаад гэвэл философийн роман. === Роман 2: Бээжин хотоор гүйсээр === Энэ номыг хайр дурлал болон найз нөxөрлөлийн гарын авлага гэж нэрлэж болохоор. Зохиолч найз нөхөрлөл гэдэг өөрийгөө золиослох зориг харин хайр дурлал гэдэг хүнийг хүндэтгэх хүмүүжил гэдгийг номоороо харуулжээ. Тансаг хэв маягийг хэт эрт зорилгоо болгосон залуус ямар саад тотгортой тулж мөрөөдөл бодит байдал хоёрын зөрөө ямар их болон эцэстээ хүн өөрөө өөрийнхөө л бүтээл болохоос хэний ч бүтээл биш гэдэгийг ухамсарлаж буй. Зөвхөн мөнгө хэзээ ч аз жаргал авчирдаггүй. Зөвхөн секс хийх хэзээ ч хайр дурлалыг орлохгүй. Мөнгө аз жаргалын хэмжүүр биш. Харин секс хайр дурлалын илэрхийлэл биш. === Роман 3: Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв === Нийтдээ 30 гаруй философийн, улс төрийн, сонгодог урлагийн болон орчин үеийн урлагийн шинэ салбарын нэрт хүмүүсийг тусгасан тул энэ роман танин мэдэхүйн ач холбогдолтой. Уран зургийг харсан хүн хэрхэн ойлгох мөн рок хөгжим, жазз хөгжим сонсоод хэрхэн мэдрэх цаашлаад кино фильм үзээд юуг олж харах гэх мэт урлагийн талаар тодорхой мэдлэг авахад энэ роман уншигчийг онцгой байдлаар сэтгэл догдлуулсаар эцэстээ хүртэл бүрэн эзэмддэг. == Лекц, сургалтууд == [[Файл:Molor Erdene Philosophy Academy.jpg|thumb|280x280px|С.Молор-Эрдэнэ семинарт. 2021 он.]] '''2012 – 2013 он''' '''1. Би гэж хэн бэ'''? • Бие ба ухаан • Тархи ба психолог • Бодол судлал ба логик • Ойлгох ба тайлбарлах • Хүн байх ба хүн орших '''2. Нийгэм гэж юу вэ?''' • Тэгш эрх ба эрх чөлөө • Хүний эрх ба шударга ёс • Боловсрол ба мэргэжил • Түүх ба ирээдүй • Диалектик материализм ба түүхэн материализм '''3. Улстөр гэж юу вэ?''' • Панмонголизм ба үндэстэн ястан • Үндсэн хуулийн амин сүнс • Ардчилал ба төр • Зүүний ба барууны намууд • Республик ба Ерөнхийлөгч '''4. Эдийн засаг гэж юу вэ?''' • Марксын “Капитал” Зах зээл ба 5 жилийн төлөвлөгөө • Эрсдэл ба ашиг • Эдийн засаг ба Санхүүгийн капитализм • Доллар ба цаасан мөнгө '''5. Соёл гэж юу вэ?''' • Байгалийн ба хиймэлүүд • Шашин ба эволюц • Антрополог ба зан заншил • Хайр ба нөхөрлөл • Орчин үе ба гоо сайхан '''2013 – 2014 он''' 1. Эсрэг тэсрэгийн онол биш. Диалектик: dialectic 2. Ертөнцийг үзэх үзэл ба олон ургальч үзэл биш. Фэномэн: phenomenon 3. Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах. Гермэнэвтик: hermeneutics 4. Мэтгэлцээн ба маргаан. Дискус: discussion 5. Үгээр илэрхийлэх ба утга. Семантик: semantics 6. Хийсвэр ба бодит байдал ухаанд буух. Aбстракт, конкрет: abstract, concrete 7. Сэтгэлийн ба мэдрэлийн асуудал эмошн, сэнсаац: emotion, sensation 8. Гэрэл гэгээтэй зүйл ярих ба омогших. Оптимист, пессимист: optimist, pessimist 9. Харьцангуй байх биш хамааралтай байх. Релативити: relativity 10. Өдөр дутмын амьдралаас холдож дээгүүр бодох шаардлага. Метафизик: metaphysic 11. Тооноос чанарт шилжих гэж юу вэ? Квантити, квалити: quantity, quality 12. Бүтээгээгүй зүйл ба алсын хараа. Утоп, вижн: utopia, vision 13. Сурах ба суралцах хоёрын ялгаа. Леарнинг, стади: learning, studying 14. Амжилт ба бүтэлгүйтэх. Аура, энерги: aura, energy 15. Хугацаа ба санамж. Мемори: time, memory 16. Өнгөрсөн ба ирээдүй. Паст, футур: past, future 17. Шинэ ба хуучин. Ниюс, оулд: new, old 18. Тохиолдол ба төсөл. Шаанс, прожект: chance, project 19. Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Тинкер, поэт: thinker, poet 20. Төрөхийн өгөгдөл үү эсвэл авсан олдмол уу? Натур, эквайр: natural, acquired 21. Найзлах эсвэл нөхөрлөх. Фрэндс: friendship 22. Соёрхол ба цол шагналын зорилго. Одон, медал: honor, medal 23. Үнэт зүйлс ба алдагдал. Валют: values 24. Намтар буюу өөрийнхөө бүтээл болох. Биографи: biography 25. Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх. Критик: critical thinking '''2014 - 2015 он''' '''МЕТАФИЗИК БУ ЮУ ЕРТӨНЦ''' 1. Декарт: Эргэцүүлж бодох. Медитац Descartes: Meditations 2. Кант: Цэвэр ухамсарлах. Реазон Kant: Pure Reason 3. Шопенхауэр: Ертөнц миний хүсэл ба төсөөлөл. Schopenhauer: World 4. Хайдэггер: Хугацаа хугацаандаа байх. Heidegger: Being and Time 5. Виттгенштэйн: Хэл хязгаарлагдвал ертөнц хягаарлагдана. Wittgenstein: Tractatus '''ЛОГИК БУ ЮУ ГАРГАЛГАА''' 1. Киеркэгаард: Эсвэл тийм эсвэл үгүй. Kierkegaard: Either/Or 2. Фрегэ: Утга ба учир. Frege: Sense and reference 3. Дуи: Судалгааны онол. Dewey: Logic 4. Хуссерл: Логикоор шинжлэх. Husserl: Logical investigations 5. Гоэдэл: Бүрэн биш нотолгоо. Goedel: Incompleteness '''ЭТИК БУ ЮУ ЁС СУРТАХУУН''' 1. Роулс: Либерализмын морал. Rawls: Liberalism 2. Цай Юанпэй: Хятадын этик. Cai Yanpei: Chinese Ethics 3. Ленин: Оросын этик. Lenin: Russian Ethics 4. Китаро: Японы этик. Nishida Kitaro: Japanese Ethics 5. Зингер: Хэрхэн амьдрах вэ? Singer: How are we to live? '''ЭСТЕТИК БУ ЮУ ГОО ЗҮЙ''' 1. Хэгэл: Эстетикийн лекцүүд. Hegel: Aesthetics Lectures 2. Ницшэ: Урлагийн философи. Nietzsche: Philosophy of Art 3. Адорно: Эстетикийн онол. Adorno: Aesthetic Theory 4. Делуз: Мэдрэмжийн логик. Deleuze: Logic of Sense 5. Эко: Гоо сайханы түүх. Eco: History of Beauty '''ПОСТМОДЕРН БУ ЮУ ОРЧИН ҮЕИЙН ДАРАА''' 1. Фуко: Дискурс буюу мэтгэлцээн. Foucault: Discourse 2. Хабермас: Коммуникатив буюу хамтдаа бүтээх. Habermas: Communicative action 3. Деррида: Деконструкц буюу зохиолыг эвдэх. Derrida: Deconstuction 4. Иглтон: Култур буюу соёл. Eagleton: Culture 5. Жижек: Хэгэл ба түүний сүүдэр. Zizek: Hegel '''2015 - 2016 он''' '''1. Хүний ухааны философи: Human Mind''' • Хэний юу удамших вэ? • Бие ба ухаан хэрхэн харилцан нөлөөлдөг вэ? • Ухаангүй буюу далд ухаан яагаад хэрэгтэй вэ? • Өөрийн ухаанаа яаж бүтээх вэ? • Хэрхэн өөрийгөө таниулах вэ? '''2. Хиймэл хүний философи: Artificial Intelligence''' • Роботер буюу андроид гэж хэн бэ? • Хиймэл тархийг хэрхэн программчлах вэ? • Cyborg ирээдүй мөн үү? • Постхуманизм хүмүүнлэгийн төгсгөл үү? • Хиймэл хүний социолог '''3. Хэвлэл мэдээлэлийн философи: Mind Control''' • Медиа буюу хэвлэл мэдээлэлийн төгсгөл • Хүний ухаан төөрөгдүүлдэг аргууд • Олон нийтийг хуурах хэрэгсэлүүд • Маасын сэтгэл зүй • Мэргэжлийн тархи угаагчид '''4. Интернэтийн философи: Social Software''' • Дижитал буюу цахим ертөнц • Big Data ба хувийн нууцаа алдах • Online ба бүгдийг алгоритмчлэх • Видео бичлэгийн дарангуйлал.1984 • Интернэтийн ноёрхол '''5. Хүн төрөлхтөний философи: World Mind''' • Капитализмын ангийн тэмцэл • Социализмын анхдагч онол • Демократи ба ардчилалын хямрал • Бүх юм хязгаартай • 21-р зууны төрийн онол '''Жижек 10 лекц,''' '''2017 он''' Цуврал 10 лекцээр түүний номондоо бичсэн гол сэдэвүүд болох философи, урлаг болон амьдрал гэсэн сэдэвүүдийг ярилцана. Жижекийн онцлог гэвэл 21-р зууны гол асуудалуудыг теори болон практик хоёрыг хослуулж квантийн физикээс авахуулаад шашин цаашлаад кино филм хүртэлх өргөн сэдэвүүдийг нэгтгэн философийн ном болгон бичиж чаддаг тэр чадвар. Философи гэсэн энэ 2500 жилийн түүхтэй танин мэдэхүйн үйл хэрэг яагаад өнөөдөр бүр ч их хүчтэй хөгжиж сонирхогдож байна гэвэл хэрвээ бие даан философдож чадвал хүн өөрийнхөө одоо байгаагаас сайжирч үнэнийг мэдэх тэр чадварт суралцах боломжтой гэдэг. Энэ зурагт хүн өөрийнхөө ертөнцийг давж жинхэнэ ертөнц рүү дэвшин зүтгэх боломжтой гэдгийг харуулсан мэт. '''Шопенхауэр уншлага,''' '''2017 он''' "Ертөнц гэдэг хүсэл ба төсөөлөл" номыг Англи хэлнээс орчуулж хүсэл гэж чухам юу болох тухай ярилцлаа. Хүсэл гэдэг хүний хөдөлгөх хүч хэрвээ хүсэлгүй гэвэл мэргэжил, мэдлэг цаашлаад амьдрал бүгд дутуу дулимаг. Хүсэлгүй хийдэг ажил мэргэжил цаашлаад хүсдэггүй найз нөхөрлөл бүгд хагас дутуу. Хүсэлгүй сурдаг оюутан зөвхөн диплом авахыгаа хүлээж байгаа. Тиймээс хүсэл гэдэг маш чухал ойлголт. Хүсэлтэй хүн бүтэн хүн. Мэдээж өөрөө хүсээгүй гэвэл бусадын ятгалга шахалт тулгалт нэг үгээр хэлэхэд мөнгөөр далайлгаж айлгаж хүсүүлэх шүү дээ. Хүүхэд залуусыг эртнээс өөрийн гэсэн чанд хүсэлд сургах хэрэгтэй. Тэгэхгүй гэвэл бүгд л би үүнийг хүсээгүй шүү дээ гэсэн зөрүүд хүмүүс л нийгмээр дүрнэ. Хүсэхэд суралцаагүй гэвэл амиьдралын эцэст гонсгор харамссан бухимдсан хүн л үлдэнэ. Тэгэхээр "Free Will" буюу хүсэх эрх чөлөө хэнд ч хэрэгтэй. Үгүй гэвэл олигтой сураагүй олигтой хайрлаагүй олигтой амидраагүй. '''Философийн түүх 10 лекц,''' '''2018 он''' 1.Философийн эхлэл: Энэтхэг, Хятад, Грек 2. Антикийн Ром ба Арабын философи 3. Дундад зууны философи 4. Хуманизм буюу Хүмүүнлэгийн онол 5. Соён гэгээрэлийн философи 6. 19-р зууны философи 7. Орос, Хятад, Энэтхэгийн философи 8. 20-р зууны философи 9.21-р зууны философи “Хоосоноос долоон дор” 10. Хүн төрлөхтний түүх ба ирээдүй “Монгол хаана явна вэ?” '''Философи - Урлаг - Нийгэм лекц,''' '''2019 он''' 1. Би гэж хэн бэ? Метафизик ба Lana Del Rey2. Би юу мэднэ вэ? Би юу сурна вэ? Platon, Aristoteles 3. Би юу хүснэ вэ? Урлагийн философи: Malevich 4. Утопиа ba Дистопиа Blade Runner film 5. Соёл ба урлагийн ялгаа.Хэрхэн амьдрах вэ? Buddha, Dao, Al Farabi, Zarathustra 6. Шинэ нийгэм иргэншил соён гэгээрэл: Marx 7. Бизнесийн философи ба менежэрийн психологи: Sigmund Freud 8. Компани боловсрол ба хүний нөөцийн асуудал: Tom Peters 9. Интернэт ба Virtual reality, blockchain: Zuckerberg 10. Хиймэл оюун ухаан ба Artificial Intelligence Posthumanism: Zizek '''“ХЭРЭГЛЭЭНИЙ ФИЛОСОФИ” Сертификаттай сургалт 2019 он''' '''“ХҮН БАЙХ БА ХҮН БОЛОХ” Сертификаттай сургалт 2021он''' == Лекц гадаад орнуудад == '''Улаан-Үдэ, Орос''' 2019.11.15-нд ОXУ-ын Улаан-Удэ хотын төв номын санд Буриад бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Ертөнц ба Хүн" сэдэвт лекц үншсан. '''Хөх xот, Хятад''' 2019.12.28-нд БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Хөх Хот-д Монгол бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Хүний ухаан ба хиймэл оюун ухаан" сэдэвт лекц yншсан. '''Сөүл, Солонгос''' БНСУ-ын Сөүл хот дахь Глобал төвд оюутан залуучуудад өөрийн орчуулсан Солонгосын зохиолч Ким Ионг-Хагийн Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв нэртэй романаа танилцуулан лекц уншсан. '''Бээжин, Хятад''' Бээжин хотод очиж мэдлэг боловсролын зорилготой хийсэн албан аялалаар БНХАУ-ын Бээжин хотод сурдаг оюутан залуучуудад Эрдэм ба Мэдлэг сэдэвтэй лекц уншсан. == Конференц == * Азийн философийн конференци Казахстан, Алмати "Монголын коммунизмын дараах нөхцөл байдал" 2008 он * Азийн философийн конференци Япон, Фукуяама "Ж.П.Сатрын Байх ба биш орчуулга" 2011 он * Олон улсын конференци Монгол, Улаанбаатар "Монголын нийгэм дэх чөлөөт хүсэл" 2015 он * 8 дахь удаагийн Театрын фестиваль Хятад, Шангхай театрын академи "Би Хамлет / Би Монгол" 2015 он == Эх сурвалж == <references/> {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category}} * [https://www.molorerdene.mn/ www.molorerdene.mn - Албан ёсны сайт] * [https://www.molorerdene.org/ www.molorerdene.org - Албан ёсны сайт (гадаад хэлээр)] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Жаргалантын (Төв) хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын философич]] [[Ангилал:Монголын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] p5nhumf9wgtz3f9bi5ukd42slnarn91 0 27343 872867 851732 2026-10-08T13:46:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 872867 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Монгол хунтайж (1902–1966)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дэмчигдонров | native_name = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠳᠡᠮᠴᠣᠭᠳᠣᠩᠷᠤᠪ}}}} | image = Prince Demchugdongrub NAC 1930s.png | image_size = | caption = Дэмчигдонров 1938 онд | office = [[Мэнжян#Түүх|Монголын цэргийн засгийн газрын]] дарга | term_start = 1938 оны 7 сарын 1 | term_end = 1939 оны 9 сарын 1 | predecessor = [[Ёндонванчуг]] | successor = Өөрөө (Мэнжяны төрийн тэргүүн) | office2 = [[Мэнжян]]ы [[төрийн тэргүүн]] | term_start2 = 1939 оны 9 сарын 1 | term_end2 = 1945 оны 8 сарын 20 | predecessor2 = Өөрөө (Монголын цэргийн засгийн газрын дарга) | successor2 = ''Албан тушаал үгүй болсон'' | birth_name = | birth_date = {{birth date|1902|2|8}} | birth_place = [[Сөнөд баруун хошуу]], [[Шилийн Гол аймаг]], [[Өвөр Монгол]], [[Чин улс|Хятад]] | death_date = {{death date and age|1966|5|23|1902|2|8}} | death_place = [[Хөх хот]], [[Өвөр Монгол]], [[Хятад]] | awards = [[Мандах нар одон]]<br />[[Монголын цэргийн гавьяаны медаль]]<ref>Peterson, DAI NIPPON MILITARY MEMORABILIA ITEMS FROM WARTIME JAPAN|</ref> | spouse = | partner = | relations = | children = | parents = | mother = | father = | relatives = [[Мэнжяны хааны гэр бүл]] | education = | alma_mater = | occupation = Улс төрч <!--Military service-->| allegiance = [[Мэнжян]] | branch = [[Өвөр Монголын арми]] | serviceyears = 1936–45 | rank = [[Генерал]] | commands = Өвөр Монголын арми | battles = {{tree list}} *'''[[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]''' **[[Сүэйюанийн аян дайн]] **[[Чахарын ажиллагаа]] **[[Тайюанийн тулалдаан]] *'''[[Дэлхийн 2-р дайн]]''' **[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Манжуурын стратегийн давшилтын ажиллагаа]] {{tree list/end}} }} [[File:Demchugdongrub.jpg|thumb]] [[File:De_Wang.jpg|thumb]] '''Дэ ван''' хэмээх '''Дэмчигдонров''' ({{lang-zh|德穆楚克棟魯普}}, [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠳᠡᠮᠴᠣᠭᠳᠣᠨᠷᠣᠪ}} 1902–1966) нь [[Өвөр Монгол]]ын тусгаар тогтнолын төлөө хөдөлгөөний удирдагч байв. * 1908- оноос Өвөр Монголын Шилийнгол чуулган, Сөнөд баруун хошууны засаг ноён жунван. * 1931-1934 онд Өвөр Монголын Шилийнгол чуулган дарга * 1934—1945 онуудад Монгол хязгаар нэгдсэн улсын (Мэнжаан) ерөнхийлөгч == Намтар == Дэмчигдонров буюу Дэ ван нь 1902 оны 2-р сарын 8-ны өдөр Манж Чин гүрний [[Цахарын шулуун цагаан хошуу]]ны нутагт [[Шилийн голын чуулган]] дарга бөгөөд [[Сөнөд баруун хошуу]]ны засаг ноён, жун ван Намжилванчигийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эцэг Намжилванчиг нь [[Бодь алаг хаан]]ы 2-р хүү [[Хөхэчүдэй мэргэн ноён]]ы хөвгүүн '''Буян ноён'''ы хүү '''Сүүсэн<ref>Түүний нэрийг [[Гангын урсгал]]д Сүүсэн дүүрэн жүн ван, [[Алтан хүрдэн мянган хигээст]]эд Сүүсэ дүүрэн жүн ван; [[Болор эрих]]эд Дүүрэн жүн ван Шүүсай гэж ялгаатай бичсэн байдаг.</ref> дүүрэн жүн ван'''гийн 11-р үеийн удамчир байжээ. 1908 онд эцэг Намжилваанчиг өөд болоход 6 настай Дэмчигдонровыг Чин улсын захиргаанаас угсаа залгамжлуулан жун ван цол, хошуу захирах засаг ноёноор өргөмжилсөн. Дэ вангийн их хатан нь Сөнөд баруун хошууны сурвалжит тайжийн охинтэй гэрлэж нэг хүүтэй болсон. Бага хатан Авга хошууны сурвалжит тайжийн охинтой хэдэн жилийн дараа гэрлэж 4 хүү, нэг охинтой. Нийт 5 хүү, нэг охинтой. == Амьдрал тэмцэл == [[20-р зуун]]ы эхээр [[Ар Монгол]]д [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн]] үүсэж, 1911 онд [[Жавзандамба хутагт|шашны тэргүүнээ]] хаан залж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд [[Богд хаан|Богдын]] засгийн газраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. 1915 оны [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]] гурван этгээдийн [[Хиагтын гэрээ]]гээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Орос]] [[Япон]]той [[Ар Монгол|Гадаад Монголыг]] Оросын, [[Өвөр Монгол|Дотоод Монголыг]] Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг. Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг Дэмчигдонров ван оройлсон. Дэ вангийн тэмцлийн үр дүнд 1945 он хүртэл Японы дэмжлэгээр '''[[Мэнжян]]''' улс нь оршин тогтносон байдаг. [[1945 он]]ы Японы [[Квантуны арми]]йн эсрэг [[Улаан арми|Зөвлөлтийн арми]]йн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч [[Алс Дорнод]]од [[АНУ]]-ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх [[Иосиф Сталин]]ы төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр [[Мао Зэдун]]ы хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид [[1949 он]] хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ.<ref>{{citation|last=Lin|first=Hsiao-ting|year=2010|title=Modern China's Ethnic Frontiers: A Journey to the West|publisher=Taylor and Francis|9780415582643|pages=[http://books.google.com.hk/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA43 43], [http://books.google.com.hk/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA49 49]}}</ref><ref>''誓願能繼承 成吉思汗偉大精神, 收復蒙古固有疆土, 完成民族復興大業。'' quoted ''in'' 内蒙古社科院历史所 《蒙古族通史》 编写组编 (The "History of Mongolia" Writing Group of the Inner Mongolia Academy of Social Sciences) (compiler) (2001) ''蒙古族通史'' (''Mongolian History'') National Press, Beijing, page 438, ISBN 7-105-04274-5</ref><ref>Jowett pg.57</ref><ref>Gillin 230–234</ref><ref>Gillin 234–236</ref> Тэрбээр Альшаагийн цөлд сүүлчийн цэргийн хүчнээ алдсны дараа Энэтхэг рүү гарч өвөр Монголын дүрвэгсдийн засгийн газрыг байгуулахаар төлөвлөж байжээ. Тиймээс ЗХУ яаравчлан “Хар эрэг” ажиллагааг эхлүүлж, Дэ вангийн хүүгээр захидал үйлдүүлэн түүнд илгээсэн байдаг. Ажиллагаа ч үр дүнгээ өгч Дэ ван ойр дотны хүмүүсийнхээ болон зөвлөхүүдийнхээ үгнээс зөрөн байж ар Монголыг зорьсон байна. Монголд ирсэний дараа хэсэг хугацаанд Монголчууд түүнийг хүндэтгэн зочин ёсоор байлгаж байжээ. Гэвч БНМАУ-ын Дотоод Явдлын Яамнаас 1950 оны 2 дугаар сарын 27-нд Дэ ванг баривчлан, 1950 оны 3-р сарын 1-нээс мөрдөн байцааж Ар, Өвөр монголыг нэгтгэж, Их Монгол улс байгуулахаар төлөвлөсөн, Америкийн тагнуул, тэдний даалгавраар БНМАУ, ЗХУ-д халдах гэсэн гэх мэт зургаан зүйлийн ял тулган хорьж байгаад 1950 оны 9-р сарын 18-ны өдөр Хятадын талд хүлээлгэн өгсөн байна. Харин эхнэр хүүхдүүдийг нь Архангай, Төв аймагт нутаг заан суулгаж, том хүү Дугарсүрэн, удаах хүү Галсанжигмэд нарыг нь хилс хэргээр баривчлан, Галсанжигмэдийг 10 жил хорих ялаар шийтгэж, Дугарсүрэнг хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэв. Дэ вангийн гэр бүлийнхнийг 1953 онд БНМАУ-аас Өвөр монголд буцаасан ба хүү Галсанжигмэдийг нь 1954 онд Өвөр монголын Дотоодыг Хамгаалах Тэнхимд шилжүүлэн өгсөн. Дэ ван Хятадын шоронд хоригдож байгаад 1963 онд суллагдан Өвөр монголын Соёл, түүхийн хүрээлэнд ажиллаж байв. Тэрбээр 1966 онд нас барсан. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Demchigdonrov|Дэмчигдонров}} * Bisson, Thomas Arthur ''Japan in China''. New York: Octagon Books. 1973. ISBN 0-374-90640-8. * Gillin, Donald G. ''Warlord: Yen Hsi-shan in Shansi Province 1911–1949''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 1967. * Guo Ruigui. 中国抗日战争正面战场作战记. (''China's Anti-Japanese War Combat Operations''). China: Jiangsu People's Publishing House. 2005. ISBN 7-214-03034-9 * Hsu Shuhsi (1937) ''The North China Problem'' Shanghai: Kelly and Walsh. 1937. * Jagchid, Sechin. ''The Last Mongol Prince: The Life and Times of Demchugdongrob, 1902–1966''. Western Washington University. 1999. [This is the definitive biography of Demchugdongrub]. * Jowett, Phillip S., ''Rays of The Rising Sun, Armed Forces of Japan's Asian Allies 1931–45, Volume I: China & Manchuria''. Solihul, West Midlands, England: Helion & Co. Ltd. 2004. * Liu Xiaoyuan. [http://books.google.co.uk/books?id=mpqApZWrJyIC ''Frontier Passages: Ethnopolitics and the Rise of Chinese Communism, 1921–1945''] Washington, D.C.: Woodrow Wilson Center Press. 2004. ISBN 0-8047-4960-4. * Wang, Bing. "Cultural Sustainability: An ethnographic case study of a Mongol high school in China". In Bekerman, Zvi, and Kopelowitz, Ezra. (Eds.) [http://books.google.co.uk/books?id=yayP15t_5mAC ''Cultural Education – Cultural Sustainability: Minority, Diaspora, Indigenous and Ethno-religious Groups in Multicultural Societies'']. pp.&nbsp;85–102. New York: Routledge. 2008. ISBN 978-0-8058-5724-5. * [http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-5a.html International Military Tribunal for the Far East, Chapter 5: Japanese Aggression Against China] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1966 онд өнгөрсөн]] af3zyybepnlncjhhx75jb4f09elep6q 0 31414 872868 641849 2026-10-08T13:50:46Z ~2026-53607-35 108000 872868 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || [[Боловсрол Суваг|''Боловсрол'']] |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] lh2ipel1ohtzresuakuh4k67wv4gir4 872870 872868 2026-10-08T13:51:37Z ~2026-53607-35 108000 872870 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || || || [[Боловсрол Суваг|''Боловсрол'']] |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 4qyexgkmpsp5bmyj1jitmr6uvmhchvb 872872 872870 2026-10-08T13:52:45Z ~2026-53607-35 108000 872872 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || || || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 5zazawct5yua6b05nnffrphyxzi7w8d 872873 872872 2026-10-08T13:56:32Z ~2026-53607-35 108000 872873 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |- || 2015 || <<[[Хуримын Сюрприз]]>> || Гол Дүрд || || || Д.Отгонбаяр Г.Сэр-Од|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || || || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] | |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 68jhnr2rn7ptcxqpwj3y8n8qpu9dc1d 872874 872873 2026-10-08T13:57:05Z ~2026-53607-35 108000 872874 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |- || 2015 || <<[[Хуримын Сюрприз]]>> || || || Д.Отгонбаяр Г.Сэр-Од|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || || || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] | |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] gozbntxr4q6ublsxaktm0fyydkbogev 872875 872874 2026-10-08T13:57:33Z ~2026-53607-35 108000 872875 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |- || 2015 || <<[[Хуримын Сюрприз]]>> || || || Д.Отгонбаяр Г.Сэр-Од|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] | |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] ri4tgd0wg84ejazwxlmbyw5h456hbp6 872877 872875 2026-10-08T14:00:32Z ~2026-53607-35 108000 872877 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |- || 2015 || <<[[Хуримын Сюрприз]]>> || || || Д.Отгонбаяр Г.Сэр-Од|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] | |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан 2 Дахь нөхөр - н.Ариунболд гэж тулгуурласан ба зарим сайтууд болон өдөр тутмын сонинууд дээр бичиж тулгуурласан 3 Дахь нөхөр - Дуучин МУГЖ Чингис хаант одонт Г.Ариунбаатар тай хамгийн сүүлд гэрлэсэн ба одоо 3-аад хүүхэдтэй амьдардаг ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] m2euz6n7q0a5h8cubq6xh5psfsavyh1 872879 872877 2026-10-08T14:07:30Z ~2026-53607-35 108000 872879 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1987|3|1}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Багануур]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц ([[Уран сайхны кино|УСК]], [[Олон ангит кино|ОАК]]) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]<br>– кино драмын жүжигчин | алдар_нэр = }} '''Баатарын Баярмаа''' — [[Монгол улс|Монголын]] кино [[жүжигчин]]. 3 охин 2 хүүтэй . 3 удаа гэрлэсэн ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- || 2006 || «[[Ийм нэгэн дурлал]]» || дурлалын бай, зөөгч || Бүжин || С. Баттулга |- || 2009 || «[[Ийм нэгэн дурлал 2]]» || залуухан жирэмсэн эхнэр || Бүжин || |- || 2008 || «[[Мойлхон]]» || || || |- || 2012 || «[[Дэлхийд дурласан сар]]» || дахин учрагч, эвлэрүүлэгч || Цэцгээ || С. Баттулга |- || 2014 || <<[[Гурван Найз Яасан байх нь уу]]>> || || || С.Баттулга|| |- || 2015 || <<[[Хуримын Сюрприз]]>> || || || Д.Отгонбаяр Г.Сэр-Од|| |} ===Олон бүлэгт кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- ||2009 || «[[Бид дөрвийн хайр]]» || гол дүр || Зулаа || [[NTV (телевиз)|''NTV'']] |- ||2011 || «[[Хайрын эрэлд]]» || гол дүр || Анар || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] |- ||2014 || <<[[Гурван Найз ]]>> || туслах дүрүүдэд || || [[Боловсрол суваг|''Боловсрол'']] | |} Гэр бүлийн хувьд 1 Дахь нөхөр - Дуучин A Cool буюу Н.Анхбаяр гэж бичсэн гэж зарим эх сурвалжин дээр тулгуурласан бөгөөд Б.Баярмаа ярилцлаган дээр Түүнтэй ямар ч холбоогүй гэрлээгүй гэж ихэнх хэсгээр бичиж үлдээсэн. 2 Дахь нөхөр - н.Ариунболд гэж тулгуурласан ба зарим сайтууд болон өдөр тутмын сонинууд дээр бичиж тулгуурласан 3 Дахь нөхөр - Дуучин МУГЖ Чингис хаант одонт Г.Ариунбаатар тай хамгийн сүүлд гэрлэсэн ба одоо 3-аад хүүхэдтэй амьдардаг ==Гадаад холбоос== * [http://www.24tsag.mn/content/27454.shtml A cool-ийн анхны хайр жүжигчин Б.Баярмаагийн тухай 24 баримт]. Б.Золбоо. 24tsag.mn. * https://kinosan.mn/actor/2655 {{DEFAULTSORT:Баярмаа, Баатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] sk7s7y0ytrt13xp5wgc10sny5s2ai4d 0 31415 872861 862191 2026-10-08T13:30:45Z ~2026-53607-35 108000 872861 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Dolgor.jpg | төрсөн_өдөр = 1985 | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Халх]] | иргэн = {{MGL}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = Кино урлагийн дээд сургууль (2006) | алдар_нэр = }} == Намтар == '''Ойнбаярын Долгор''' нь [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Боловсрол== * '''2002 онд''' Эрдэнэт хотын 4-р сургуулийг төгссөн. * '''2002-2006 онд''' [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургуулийг]] Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагчийн удирдлагад тайз, дэлгэцийн жүжигчин мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == * '''2022 оны''' 4-р сараас УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл ==== * 2006 онд [[Антон Павлович Чехов|А.П.Чехов]] “Эгч дүү гурав” жүжгийн Ирина * 2020 онд [[Лев Толстой|Л.Толстой]] “Анна Каренина” жүжгийн Долли * 2021 онд Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан: Андгай” жүжгийн Хулан * 2022 онд [[Лувсандоржийн Өлзийтөгс|Л.Өлзийтөгс]] “Бүсгүйн зурвас” жүжгийн Эмч * 2022 онд Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Гэр бүлийн дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл ==== * “Төрийн дайсан” МУСК * “[[Үл таних эмэгтэй]]” МУСК * “Эзэнгүй бөгж” МУСК * “Өдөр өдрийн нар” ОАК * “[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]” МУСК * “Хөлтрөг” МУСК * “Танхай тээгч” МУСК * “Ар хударга” МУСК * “[[Хоёулаа унтах уу]]” МУСК * “Муу нүүрт” МУСК * “Хоёр ертөнц” МУСК * “Эзэгнэгч” МУСК * “Зүрхний хилэн” МУСК * “Торгууд ван” МУСК” * “Сэтгэлийн анир” МУСК * “Улаан уул” МУСК * “Дурлалын гэмт хэрэг” МУСК * “Бага хаадын үе” баримтат уран сайхны кино * “Ээждээ ир” МУСК * “Бумеранг” МУСК * “Бид дөрвийн хайр” ОАК * Эмэгтэйн кейс ==Гавьяа шагнал== * '''2013 онд''' Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан<ref>{{Cite web |date=2013-11-08 |title=Жүжигчин О.Долгор МУСТА боллоо |url=https://www.shuud.mn/a/298971 |access-date=2024-07-02 |website=www.shuud.mn |language=mn}}</ref> ==Цахим холбоос== * [https://web.archive.org/web/20240303153531/https://oor.mn/p/3182 ФОТО: Жүжигчин О.Долгор Э.Чинзориг нар гал голомтоо бадраалаа] * [https://www.24tsag.mn/a/22735 ЖҮЖИГЧИН О.ДОЛГОР БА ТҮҮНИЙ НӨХРИЙН ЗУРГУУД] * [https://news.zindaa.mn/1a4p Жүжигчин О.Долгор төрснөөс хойш долоон кг хаяжээ] * [https://isee.mn/n/40498 Жүжигчин О.Долгор Улсын драмын эрдмийн театрт оржээ] * [https://eagle.mn/r/105410 Жүжигчин О.Долгор УДЭТ-ын жүжигчин болжээ] * [https://eguur.mn/378670/ О.Долгор: Үндсэн мөн чанараа алдчихалгүй тэсэж үлдэх хэрэгтэй] * [https://dorgio.mn/p/149516 Сураг алдарсан жүжигчин О.Долгор энд гарч ирэв] * [http://www.24tsag.mn/content/18511.shtml Эротик киноны саналд дарагдсан жүжигчин О.Долгорын тухай 24 баримт] ==Эх сурвалж== • [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%bb%d0%b3%d0%be%d1%80/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{DEFAULTSORT:Долгор, Ойнбаярын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Кино жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] __FORCETOC____INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 1camp9hw3yh9df10146ic6ky885i5aw 872864 872861 2026-10-08T13:39:55Z ~2026-53607-35 108000 872864 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Dolgor.jpg | төрсөн_өдөр = 1985 | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Халх]] | иргэн = {{MGL}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = Кино урлагийн дээд сургууль (2006) | алдар_нэр = }} == Намтар == '''Ойнбаярын Долгор''' нь [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Боловсрол== * '''2002 онд''' Эрдэнэт хотын 4-р сургуулийг төгссөн. * '''2002-2006 онд''' [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургуулийг]] Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагчийн удирдлагад тайз, дэлгэцийн жүжигчин мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == * '''2022 оны''' 4-р сараас УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл ==== * 2006 онд [[Антон Павлович Чехов|А.П.Чехов]] “Эгч дүү гурав” жүжгийн Ирина * 2020 онд [[Лев Толстой|Л.Толстой]] “Анна Каренина” жүжгийн Долли * 2021 онд Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан: Андгай” жүжгийн Хулан * 2022 онд [[Лувсандоржийн Өлзийтөгс|Л.Өлзийтөгс]] “Бүсгүйн зурвас” жүжгийн Эмч * 2022 онд Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Гэр бүлийн дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл ==== * “Төрийн дайсан” МУСК - 2008 * Зам МУСК - 2009 * “[[Үл таних эмэгтэй]]” МУСК - 2011 * Ээждээ Ир МУСК - 2014 * “Эзэнгүй бөгж” МУСК - 2011 * Эзэгнэгч МУСК - 2017 * “Өдөр өдрийн нар” ОАК - 2011 * Made in Ulaanbaatar МУСК - 2015 * Өнөр бүл Өнөө цагт МУСК - 2016 * “[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]” МУСК - 2013 * Нэг хоёрын Гурав аа - 2011 * “Хөлтрөг” МУСК - 2014 * “Танхай тээгч” МУСК - 2015 * “Ар хударга” МУСК - 2015 * “[[Хоёулаа унтах уу]]” МУСК - 2011 * “Муу нүүрт” МУСК - 2016 * Микроны Босс МУСК - 2014 * Улаан Пальто МУСК - 2013 * “Хоёр ертөнц” МУСК - 2017 * “Зүрхний хилэн” МУСК - 2016 * “Торгууд ван” МУСК” - 2018 * “Сэтгэлийн анир” МУСК - 2018 * “Улаан уул” МУСК - 2010-аад он * “Дурлалын гэмт хэрэг” МУСК - 2014 * “Бага хаадын үе” баримтат уран сайхны кино - 2014 * “Бумеранг” МУСК - 2018 * Boss of Pruis - 2017 * “Бид дөрвийн хайр” ОАК - 2008 * Эмэгтэйн кейс МУСК - 2023 * Super league МУСК - 2020 * ==Гавьяа шагнал== * '''2013 онд''' Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан<ref>{{Cite web |date=2013-11-08 |title=Жүжигчин О.Долгор МУСТА боллоо |url=https://www.shuud.mn/a/298971 |access-date=2024-07-02 |website=www.shuud.mn |language=mn}}</ref> ==Цахим холбоос== * [https://web.archive.org/web/20240303153531/https://oor.mn/p/3182 ФОТО: Жүжигчин О.Долгор Э.Чинзориг нар гал голомтоо бадраалаа] * [https://www.24tsag.mn/a/22735 ЖҮЖИГЧИН О.ДОЛГОР БА ТҮҮНИЙ НӨХРИЙН ЗУРГУУД] * [https://news.zindaa.mn/1a4p Жүжигчин О.Долгор төрснөөс хойш долоон кг хаяжээ] * [https://isee.mn/n/40498 Жүжигчин О.Долгор Улсын драмын эрдмийн театрт оржээ] * [https://eagle.mn/r/105410 Жүжигчин О.Долгор УДЭТ-ын жүжигчин болжээ] * [https://eguur.mn/378670/ О.Долгор: Үндсэн мөн чанараа алдчихалгүй тэсэж үлдэх хэрэгтэй] * [https://dorgio.mn/p/149516 Сураг алдарсан жүжигчин О.Долгор энд гарч ирэв] * [http://www.24tsag.mn/content/18511.shtml Эротик киноны саналд дарагдсан жүжигчин О.Долгорын тухай 24 баримт] ==Эх сурвалж== • [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%bb%d0%b3%d0%be%d1%80/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{DEFAULTSORT:Долгор, Ойнбаярын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Кино жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] __FORCETOC____INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ ogtstv0ezlgvwmf3cd9esq16de5heum 0 31416 872865 872615 2026-10-08T13:41:07Z ~2026-53607-35 108000 872865 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+Дэлгэцийн кинонуудын хувьд |- style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Дүрийн нэрс ! Дүрийн бүтэц ! Бүтээсэн он |- |Бидний Найзын дурлал | |Гол дүр |2001 |- |Сүүгээр ариусдаг хорвоо | |Гол дүр |2002 |- |Үүлэн чөлөөний нар | |Гол дүр |2002 |- |Боолын гэрээ |Цолмон |гол дүр |2007 |- |Надтай гэрлээч | |Гол дүр |2009 |- |Гоёлын даашинз |Золоогын Ах |Туслах дүрүүдэд |2009 |- |Богд хаан |Богд хаан |гол дүр |2011 |- |Бохир Ертөнц |Бархас |гол дүр |2015 |- |Аймшигтай нүүдэл | |Гол дүр |2015 |- |Хүдэн | |Гол дүр |2014 |- |Луйвар |Түмэн УИХ-ын гишүүн |Туслах дүрүүдэд |2014 |- |Тэнгэр газрын заагт |Бат хаан |Гол дүр |2022 |- |Хүсэл |Цагдаагийн хурандаа |түр зуурын дүр |2015 |- |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |Болдхүү |Гол дүр |2017 |- |Сүүн замын сахуил |Оч цагдаагийн ахмад |Дүрүүдэд |2019 |- |Орилоон 2 шуургатай шөнө | |Гол дүр |2019 |- |Аймшигтай нүүдэл | |Гол дүр |2015 |- |Бидний араншин |Бээлий Шахагч |Дүрүүдэд |2024 |- |Академи ажиллагаа |Нэг охины аав |Гол дүр |2019 |- |16 Дахь хавар | |Гол дүр |2024 |- |Made in ulaanbaatar |Хорооны цагдаа |Гол дүр |2015 |- |Гангсетрууд |Цагдаагийн ажилтан |Гол дүр |2021 |- |Халуун бороо | |Гол дүр |2024 |- |Ах дүүс |Галт |Гол дүр |2010 |- |16 дахь хавар | |Гол дүр |2024 |- |Өнчин | |Гол дүр |2026 |- |Бодлын хулгайч |Цагдан сэргийлэхын ажилтан |Дүрүүдэд |2011 |- |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |Богд хаан |Гол дүр |2021 |- |Хиртээгүй Сарнай | |Гол дүр |2021 |- |Өвөл | |Гол дүр |2021 |- |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх | |Гол дүр |2022 |- |Хадам ээж |Хүрлээ |Гол дүр |2025 |- |1242 Өрнөдийн бослого дээр |Бат хаан |Гол дүр |2026 |- |Сэтэрт халзан |Сүрэн сумын засаг дарга |Гол дүр |2026 |- |Өнчин | |Гол дүр |2026 |}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Гаргасан телевиз ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |Бид дөрвийн хайр |2009 |NTV |Гол дүрд |Төгсбаяр |- |Тоглоомын дүрэм |2013 |NTV |Гол дүрд |Лхагва |- |Босго тотго |2013 |МҮОНТ |Гол дүрд |Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг |- |Мөрдөгч |2014 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд |Гарьд дэслэгч |- |Эрвээхэйн сүүдэр |2022 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд | |- |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |2024 |Боловсрол телевиз |Дүрүүдэд |Гарьд хурандаа |} 3re2fluflg65xf8lo9j7qm4byywnudi 0 35933 872876 872781 2026-10-08T14:00:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 872876 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монголын Өөртөө Засах Холбоот Засгийн Ордон<br />{{nobold|{{small|(1939–1941)}}<br />{{nobold|蒙疆聯合自治政府}} ([[Япон хэл|Япон]], [[Хятад хэл|Хятад]])<br/>{{smaller|''Měngjiāng Liánhé Zìzhì Zhèngfǔ''}}<br/>{{smaller|''Mōkyō Rengō Jichi Seifu''}}<br/>{{mongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ {{zwj}}ᠤᠨ <br />ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br />ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br />ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠲᠤ<br />ᠵᠠᠰᠠᠭ {{zwj}}ᠤᠨ<br />ᠣᠷᠳᠣᠨ}}}}<br><hr />Монголын Өөртөө Засах Холбоо<br />{{nobold|{{small|(1941-1945)}}<br />{{lang|zh-hant|蒙古自治邦|italics=off}}}} | common_name = Мэнжян | status = [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] [[тоглоомын улс]] | status_text = {{plainlist| *[[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] [[тоглоомын улс]] (1939–40) *[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын өөрчлөн зохион байгуулсан үндэсний засгийн газар|Хятадын өөрчлөн зохион байгуулсан засгийн газрын]] [[өөртөө засах муж]] (1940–45)}} | empire = [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] | image_flag = Flag of Mengjiang.svg | flag_type = [[Мэнжяны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = | coa_size = 100px | symbol_type = Сүлд | title_leader = Төрийн тэргүүн | year_leader1 = 1937–1945 | leader1 = [[Дэмчигдонров]] | p1 = Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–49){{!}}Бүгд Найрамдах Хятад Улс | flag_p1 = Flag of the Republic of China.svg | p2 = Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон{{!}}Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон | flag_p2 = Flag of Mongol Military Government (1936-1937).svg | p3 = Өмнөд Чахарын Холбоот Засгийн Ордон{{!}}Өмнөд Чахарын Холбоот Засгийн Ордон | flag_p3 = Flag of Chanan.svg | p4 = Хойд Шаньсигийн өөртөө засах Холбоот Засгийн Ордон{{!}}Хойд Шаньсигийн өөртөө засах Холбоот Засгийн Ордон | flag_p4 = Flag of Jinbei.svg | s1 = Ван Жинвейн дэглэм{{!}}Хятадын өөрчлөн зохион байгуулсан засгийн газар | flag_s1 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | s2 = Зөвлөлтийн эзэлсэн Манжуур | flag_s2 = Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg | image_map = Mengkiang (orthographic projection).svg | capital = [[Хаалган]] | common_languages = {{plainlist| *[[Хятад хэл]] *[[Монгол хэл]] *[[Япон хэл]]}} | religion = {{plainlist| *[[Төрийн шинто шашин|Төрийн Шинто]] *[[Буддын шашин|Буддизм]] ([[Хятадын Буддын шашин|Хятадын Буддизм]] болон [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]]) *[[Хятадын ардын шашин]] *[[Бомбын шашин|Бомбо]] *[[Күнзийн сургаал]] *[[Монголын бөө мөргөл|Монголын ардын шашин]]}} | government_type = [[Цэргийн дарайнгуйлал]] | era = {{plainlist| *{{nowrap|[[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]}} *[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]]}} | year_start = 1939<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=TXMLAQAAMAAJ&q=%E8%92%99%E7%96%86%E8%81%94%E5%90%88%E8%87%AA%E6%B2%BB%E6%94%BF%E5%BA%9C|title=内蒙古自治区志: 政府志|publisher=内蒙古人民出版社|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book|title=山西通志: 政务志. 人民代表大会, 政府篇, 政治协商会议|publisher=中華書局}}</ref> | date_start = 9 сарын 1, | event1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын өөрчлөн зохион байгуулсан үндэсний засгийн газар|Өөрчлөн зохион байгуулсан засгийн газарт]] [[өөртөө засах муж]] маягаар нэгтгэсэн | date_event1 = 3 сарын 24, 1940 | date_end = 8 сарын 19, | year_end = 1945 | currency = [[Мэнжян юань]] | today = [[Хятад]] }} {{Инфобокс Хятад хэл | c = 蒙疆 | p = Měngjiāng | w = Meng³-chiang¹ | kanji = 蒙疆 | revhep = Mōkyō | mong = ᠮᠡᠩᠵᠢᠩ | mon = Мэнжян | l = Монголын хязгаар нутаг }} '''Мэнжян''' ({{lang-zh|蒙疆}} ~ '''«[[монгол үндэстэн|Монголын ]] хязгаар нутаг»''' буюу '''«Монголын Өөртөө Засах Холбоот Засгийн Ордон»''' [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ<br />ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br />ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br />ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠲᠤ<br />ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ<br />ᠣᠷᠳᠣᠨ}}) — 1939-1945 онд [[Өвөр Монгол]] оронд тогтсон, [[Хаалган|Хаалганд]] нийслэлтэй [[Япон]]ы '''[[тоглоомын улс]]''' байв. == Нэр == Энэ улсын бүтэн нэр нь янз бүр солигдож байсан бөгөөд «монгол хязгаар нутаг» гэсэн утгатай '''Мэнжян''' (Мөнжян, Мэнзян, Мэнцян, латин үсгээр: Mengjiang, Mengkiang, Meng t’ien, Mongkyo, Meng Chiang, Meng Kiang) гэсэн товч, оноосон, хятад нэрээр түүхэн дэх бусад монгол улсаас ялган таньдаг. == Оршил == 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн]] [[Дундад Иргэн Улс]] (ДИУ) руу дайран [[Манжуур]]ыг эзлэн авж [[Манж-го]]г үүсгэсэн бөгөөд цааш [[Өвөр Монгол]]ын болон [[Бээжин]] хавийн мужуудад нэвтэрчээ. 1933 оноос [[Цахар муж]]ийг эзэлж 1936 онд [[Дэмчигдонров]] вангийн тэргүүлсэн «Монголын цэрэгжсэн засгийн газар» байгуулагдав. 1939-1937 онд [[Суйюань муж|Суйюянь]] мужийн нутгийг авсан. 1937 онд «Монголын нэгдсэн автономит засгийн газар» гэх болсон. == Түүх == 1939 онд Цахарын өмнөд хэсэг, Шаньсигийн умард хэсэг автономит засгийн газарт нэгдэж шинээр «Мэнжянгийн нэгдсэн автономит засгийн газар» гэдэг болов. Засгийн газар [[Хаалган]] хотын ойр [[Жанбэй]]д ([[Англи хэл|англи.]] ''Chang Pei'') байсан. 1941 онд «Монголын өөртөө засах холбоо» нэртээ болсон ба [[Ван Жинвэй]]н [[Наньжин]]д байгуулсан, Японы мэдлийн [[Хятад]]ын засгийн газарт нэр төдий хамаарах болжээ. Үнэндээ бол өөрийгөө бүрэн засч байв. 1945 оны [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн үүсгэсэн [[Чөлөөлөх дайн]]д Япон ялагдан бууж өгсний хамт дуусаж татан буугдсан. == Зураг== <gallery widths="170px" heights="150px"> Зураг:Demchugdongrub.jpg|[[Дэ ван]] (зүүн гар талд) Мэнзяний армийн ерөнхий командлагч [[Буяндэлгэр]] (төвд) болон бусад хамтрагчийн хамт Зураг:%E8%92%99%E7%96%86%E8%81%94%E5%90%88%E8%87%AA%E6%B2%BB%E6%94%BF%E5%BA%9C1.jpg|Мэнзянгийн засгийг тунхагласан нь Зураг:Mengjiangbanknote1yuan1940.jpg|Мэнжянгийн 1 төгрөг=''юань'' Зураг:Mengjiang4f1943scott2N94.jpg|Шуудангийн марк. 1940 он </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mengjiang}} * [https://web.archive.org/web/20160703053839/http://sonin.mn/news/politics-economy/28625 Монгол ба Япон: Хүчирхэг улс төрийн бодлогын цаана юу байна вэ] * [http://www.gia.gov.mn/articles/view/1062 Д.Цэрэнбалжир - Нанука нутаг буцсан нь] [[Ангилал:Мэнжян| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй түүхэн улс]] [[Ангилал:Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Японы колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын тоглоомын улс]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] s16k5ohjpnjmwite7w1etpzqvrl0kb9 872878 872876 2026-10-08T14:02:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 872878 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монголын Өөртөө Засах Холбоот Засгийн Ордон<br />{{nobold|{{small|(1939–1941)}}<br />{{nobold|蒙疆聯合自治政府}} ([[Япон хэл|Япон]], [[Хятад хэл|Хятад]])<br/>{{smaller|''Měngjiāng Liánhé Zìzhì Zhèngfǔ''}}<br/>{{smaller|''Mōkyō Rengō Jichi Seifu''}}<br/>{{mongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ {{zwj}}ᠤᠨ <br />ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br />ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br />ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠲᠤ<br />ᠵᠠᠰᠠᠭ {{zwj}}ᠤᠨ<br />ᠣᠷᠳᠣᠨ}}}}<br><hr />Монголын Өөртөө Засах Холбоо<br />{{nobold|{{small|(1941-1945)}}<br />{{lang|zh-hant|蒙古自治邦|italics=off}}}} | common_name = Мэнжян | status = [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] [[тоглоомын улс]] | status_text = {{plainlist| *[[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] [[тоглоомын улс]] (1939–40) *[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын өөрчлөн зохион байгуулсан үндэсний засгийн газар|Хятадын өөрчлөн зохион байгуулсан засгийн газрын]] [[өөртөө засах муж]] (1940–45)}} | empire = [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] | image_flag = Flag of Mengjiang.svg | flag_type = [[Мэнжяны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = | coa_size = 100px | symbol_type = Сүлд | title_leader = Төрийн тэргүүн | year_leader1 = 1937–1945 | leader1 = [[Дэмчигдонров]] | p1 = Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–49){{!}}Бүгд Найрамдах Хятад Улс | flag_p1 = Flag of the Republic of China.svg | p2 = Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон{{!}}Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон | flag_p2 = Flag of Mongol Military Government (1936-1937).svg | p3 = Өмнөд Чахарын Холбоот Засгийн Ордон{{!}}Өмнөд Чахарын Холбоот Засгийн Ордон | flag_p3 = Flag of Chanan.svg | p4 = Хойд Шаньсигийн өөртөө засах Холбоот Засгийн Ордон{{!}}Хойд Шаньсигийн өөртөө засах Холбоот Засгийн Ордон | flag_p4 = Flag of Jinbei.svg | s1 = Ван Жинвейн дэглэм{{!}}Хятадын өөрчлөн зохион байгуулсан засгийн газар | flag_s1 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | s2 = Зөвлөлтийн эзэлсэн Манжуур | flag_s2 = Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg | image_map = Mengkiang (orthographic projection).svg | capital = [[Хаалган]] | common_languages = {{plainlist| *[[Хятад хэл]] *[[Монгол хэл]] *[[Япон хэл]]}} | religion = {{plainlist| *[[Төрийн шинто шашин|Төрийн Шинто]] *[[Буддын шашин|Буддизм]] ([[Хятадын Буддын шашин|Хятадын Буддизм]] болон [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]]) *[[Хятадын ардын шашин]] *[[Бомбын шашин|Бомбо]] *[[Күнзийн сургаал]] *[[Монголын бөө мөргөл|Монголын ардын шашин]]}} | government_type = [[Цэргийн дарайнгуйлал]] | era = {{plainlist| *{{nowrap|[[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]}} *[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]]}} | year_start = 1939<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=TXMLAQAAMAAJ&q=%E8%92%99%E7%96%86%E8%81%94%E5%90%88%E8%87%AA%E6%B2%BB%E6%94%BF%E5%BA%9C|title=内蒙古自治区志: 政府志|publisher=内蒙古人民出版社|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book|title=山西通志: 政务志. 人民代表大会, 政府篇, 政治协商会议|publisher=中華書局}}</ref> | date_start = 9 сарын 1, | event1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын өөрчлөн зохион байгуулсан үндэсний засгийн газар|Өөрчлөн зохион байгуулсан засгийн газарт]] [[өөртөө засах муж]] маягаар нэгтгэсэн | date_event1 = 3 сарын 24, 1940 | date_end = 8 сарын 19, | year_end = 1945 | currency = [[Мэнжян юань]] | today = [[Хятад]] }} {{Инфобокс Хятад хэл | c = 蒙疆 | p = Měngjiāng | w = Meng³-chiang¹ | kanji = 蒙疆 | revhep = Mōkyō | mong = ᠮᠡᠩᠵᠢᠩ | mon = Мэнжян | l = Монголын хязгаар нутаг }} '''Мэнжян''' ({{lang-zh|蒙疆}} ~ '''«[[монгол үндэстэн|Монголын ]] хязгаар нутаг»''' буюу '''«Монголын Өөртөө Засах Холбоот Засгийн Ордон»''' [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ<br />ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br />ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br />ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠲᠤ<br />ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ<br />ᠣᠷᠳᠣᠨ}}) — 1939-1945 онд [[Өвөр Монгол]] оронд тогтсон, [[Хаалган|Хаалганд]] нийслэлтэй [[Япон]]ы '''[[тоглоомын улс]]''' байв. == Нэр == Энэ улсын бүтэн нэр нь янз бүр солигдож байсан бөгөөд «монгол хязгаар нутаг» гэсэн утгатай '''Мэнжян''' (Мөнжян, Мэнзян, Мэнцян, латин үсгээр: Mengjiang, Mengkiang, Meng t’ien, Mongkyo, Meng Chiang, Meng Kiang) гэсэн товч, оноосон, хятад нэрээр түүхэн дэх бусад монгол улсаас ялган таньдаг. == Оршил == 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн]] [[Дундад Иргэн Улс]] (ДИУ) руу дайран [[Манжуур]]ыг эзлэн авж [[Манж-го]]г үүсгэсэн бөгөөд цааш [[Өвөр Монгол]]ын болон [[Бээжин]] хавийн мужуудад нэвтэрчээ. 1933 оноос [[Цахар муж]]ийг эзэлж 1936 онд [[Дэмчигдонров]] вангийн тэргүүлсэн «Монголын цэрэгжсэн засгийн газар» байгуулагдав. 1939-1937 онд [[Суйюань муж|Суйюянь]] мужийн нутгийг авсан. 1937 онд «Монголын нэгдсэн автономит засгийн газар» гэх болсон. == Түүх == 1939 онд Цахарын өмнөд хэсэг, Шаньсигийн умард хэсэг автономит засгийн газарт нэгдэж шинээр «Мэнжянгийн нэгдсэн автономит засгийн газар» гэдэг болов. Засгийн газар [[Хаалган]] хотын ойр [[Жанбэй]]д ([[Англи хэл|англи.]] ''Chang Pei'') байсан. 1941 онд «Монголын өөртөө засах холбоо» нэртээ болсон ба [[Ван Жинвэй]]н [[Наньжин]]д байгуулсан, Японы мэдлийн [[Хятад]]ын засгийн газарт нэр төдий хамаарах болжээ. Үнэндээ бол өөрийгөө бүрэн засч байв. 1945 оны [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн үүсгэсэн [[Чөлөөлөх дайн]]д Япон ялагдан бууж өгсний хамт дуусаж татан буугдсан. == Зураг== [[Файл:Innermongolpeoplerep1945.gif|thumb|Далбаа, 1945 он.]] <gallery widths="170px" heights="150px"> Зураг:Demchugdongrub.jpg|[[Дэ ван]] (зүүн гар талд) Мэнзяний армийн ерөнхий командлагч [[Буяндэлгэр]] (төвд) болон бусад хамтрагчийн хамт Зураг:%E8%92%99%E7%96%86%E8%81%94%E5%90%88%E8%87%AA%E6%B2%BB%E6%94%BF%E5%BA%9C1.jpg|Мэнзянгийн засгийг тунхагласан нь Зураг:Mengjiangbanknote1yuan1940.jpg|Мэнжянгийн 1 төгрөг=''юань'' Зураг:Mengjiang4f1943scott2N94.jpg|Шуудангийн марк. 1940 он </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mengjiang}} * [https://web.archive.org/web/20160703053839/http://sonin.mn/news/politics-economy/28625 Монгол ба Япон: Хүчирхэг улс төрийн бодлогын цаана юу байна вэ] * [http://www.gia.gov.mn/articles/view/1062 Д.Цэрэнбалжир - Нанука нутаг буцсан нь] [[Ангилал:Мэнжян| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй түүхэн улс]] [[Ангилал:Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Японы колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын тоглоомын улс]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] onu74mqo16dg68oq6ddgz46n7po14jt 0 36809 872860 855537 2026-10-08T13:25:28Z ~2026-53607-35 108000 872860 wikitext text/x-wiki «'''Бид дөрвийн хайр'''» — [[2009 он|2009]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсын "[[NTV (телевиз)|NTV]]" телевиз болон Orange Theatre хамтран [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтээсэн [[олон ангит кино|олон ангит (20) кино]]. Зохиолч, Ерөнхий Найруулагч Д.Цогт. Үргэлжлэх Хугацаа 30 минут. Ерөнхий Зураглаач Г.Баасандорж ==Тоглосон жүжигчид== ===Гол дүрд=== *Ч.Болд *Б.Нарангэрэл *[[Ойнбаярын Долгор|О.Долгор]] *[[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] ===Дүрүүдэд=== *[[Гомбын Равдан|Г.Равдан]] *Ж.Жамьянсүрэн *С.Дамдин *Б.Батсүх *Т.Батболд *Н.Мөнгөнцэцэг *М.Идэржавхлан *Г.Содбаяр *А.Пүрэвдорж ==Киноны агуулга== ===1-р анги=== Монгол улсын Нийслэл Улаанбаатар хотын хуучин орон сууцанд хоёр хосын хооронд давхар гэрчилгээний маргаан гардаг. Хэсэг хугацааны дараа сууцны жинхэнэ эзнийг олж, орон сууцны маргаан шийдэлтэл 4 хүн тэндээ цуг амьдрахаар болов. [[Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Монголын телевизийн цуврал]] hutwafcby3feh5oimkmvqp1b6fx8jv9 0 37123 872925 808154 2026-10-09T07:55:06Z Baatar.b.90 106205 872925 wikitext text/x-wiki '''Шар мөрөн''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 黄河, [[пиньинь]] ''Huáng Hé''; монгол нэрээр '''Хатан гол''') нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын хоёр дахь урт мөрөн бөгөөд 5464 км орчим урсаж, [[Бохайн тэнгис]]т цутгадаг. Хятадын Үндэсний статистикийн газрын мэдээлэлд мөрний уртыг 5464 км гэж тэмдэглэжээ.<ref name="NBS">{{cite web |title=1-4 主要河流基本情况 |url=https://www.stats.gov.cn/zt_18555/ztsj/hjtjzl/2014/202303/t20230303_1924177.html |publisher=中华人民共和国国家统计局 |date=2016-08-31 |access-date=2026-10-09}}</ref> Мөрний эх нь [[Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөг]]ийн зүүн хойд хэсэгт, [[Баян Хараа уулс]]ын Юэгүзунле сав газарт оршино. Эх авсан хэсэгтээ зүүн тийш урсаж, Ганьсүгийн нутгаар нумран өнгөрсний дараа умард зүг эргэн [[Ордосын өндөрлөг]]ийг тойрон, улмаар өмнө болон зүүн тийш чиглэн [[Хойд Хятадын тэгш тал]]аар урсаж Бохайн тэнгист хүрдэг.<ref name="WB">{{cite report |title=China: Loess Plateau Watershed Rehabilitation Project |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/761171468018630241/pdf/multi-page.pdf |publisher=World Bank |access-date=2026-10-09}}</ref><ref>{{cite web |title=Rivers and lakes |url=https://english.scio.gov.cn/m/chinafacts/2017-04/17/content_40635225.htm |publisher=State Council Information Office of China |access-date=2026-10-09}}</ref> Шар мөрний эх орчмын гол цутгалууд [[Зарин нуур]] болон [[Оринг нуур]]т нийлдэг. Эдгээр өндөрлөгийн нуурууд нь мөрний эхийн усны тогтолцооны чухал хэсэг юм.<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Y. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Li |first3=Y. |title=Short-Term Climatic Effect of Gyaring and Ngoring Lakes in the Source Region of the Yellow River |journal=Frontiers in Earth Science |year=2021 |url=https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2021.770757/full |access-date=2026-10-09}}</ref> Шар мөрөн нь Хятадын хойд нутгийн хүн ам, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрт чухал усны эх үүсвэр болдог. Сав газар нь усны хомсдол, эмзэг экосистем зэрэг асуудалтай тул усны хэрэглээ, бохирдол, байгаль хамгааллын асуудлыг хамтад нь авч үздэг.<ref>{{cite web |title=New Program Will Reduce Water Scarcity, Protect Ecosystems in China’s Yellow River Basin |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/03/31/new-program-will-reduce-water-scarcity-protect-ecosystems-in-china-s-yellow-river-basin |publisher=World Bank |date=2022-03-31 |access-date=2026-10-09}}</ref> Мөрөн дээр усан цахилгаан станц, усны нөөцийн болон үерийн зохицуулалтын олон байгууламж бий. Сүүлийн жилүүдэд бохирдлыг бууруулах, усны чанарыг сайжруулах арга хэмжээ авчээ. Хятадын албан ёсны мэдээллээр Шар мөрний үндсэн урсгалын усны чанар 2022 оноос хойш улсын таван зэрэглэлтэй үнэлгээгээр II зэрэгт тогтвортой хүрсэн байна.<ref>{{cite news |title=Yellow River maintains good water quality for 3 consecutive years |url=https://english.www.gov.cn/news/202509/18/content_WS68cc051bc6d00fa19f7a28c2.html |publisher=The State Council of the People's Republic of China |date=2025-09-18 |access-date=2026-10-09}}</ref> {{double image|center|Hukou Waterfall.jpg|290|Yellowrivermap.jpg|385}} === Усан цахилгаан станцууд === * УЦС «Саньмэньсяшуйку» (三门峡水利枢纽) (1960) * УЦС «Саньшэнгун» (三盛公水利枢纽) (1966) * УЦС «Цинтун хавцал» (青铜峡水利枢纽) (1968) * УЦС «Люцяся» (Люця хавцал) (1974) * УЦС «Лицяся» (1997) * УЦС «Янгося» (Янху хавцал) (盐锅峡水利枢纽) (1975) * УЦС «Тяньцяо» (天桥水利枢纽) (1977) * УЦС «Бапанься» (Бапан хавцал) (八盘峡水利枢纽) (1980) * УЦС «Лунъянся» (龙羊峡水库) (1992) * УЦС «Да хавцал» (大峡水利枢纽) (1998) * УЦС «Ли хавцал» (李家峡水电站) (1999) * УЦС «Ванзячай» (万家寨水利枢纽) (1999) * УЦС «Сяоланди» (小浪底水利枢纽) (2001) * УЦС «Ласива» (李家峡水库) (2010) ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Шар мөрөн| ]] [[Ангилал:Шар мөрний голын систем| ]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Ганьсүгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Ниншягийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Өвөр Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Сычуанийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Хөхнуурын гол мөрөн]] [[Ангилал:Хэнанийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Шаньдуны гол мөрөн]] dwvyxdns3wwd95489toh5k4l2n6m6ld 0 40021 872918 868563 2026-10-09T07:29:43Z Kent Wang 108069 /* */ Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg 872918 wikitext text/x-wiki {{Short description|Португалын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лиссабон | native_name = {{lang|pt|Lisboa}} | native_name_lang = pt | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 305 | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Lisboa - Portugal (52597836992).jpg | caption1 = [[Тахо гол]]ын эрэг ба [[Алфама]] | image2 = Belem Tower (33641421694) (cropped).jpg | caption2 = [[Белем цамхаг]] | image3 = Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg | caption3 = [[Руа Аугуста нуман хаалга]] | image4 = A Big Bird Discovering the Monument (24487392920) (cropped).jpg | caption4 = [[Нээлтүүдийн хөшөө]] | image5 = Praça Luís de Camões DSC 0191 (52637381613).jpg | caption5 = [[Чиаду]] | image6 = Praça de Touros do Campo Pequeno September 2014.jpg | caption6 = [[Кампо Пекено]] | image7 = Parque das Nações 31 (cropped2).jpg | caption7 = [[Парке дас Начоес]] дахь [[Васко да Гамагийн цамхаг]] (зүүн) болон [[Васко да Гамагийн гүүр]] (ард) }} | image_blank_emblem = Câmara Municipal de Lisboa logo.svg | blank_emblem_type = [[Лого]] | image_flag = Flag of Lisbon.svg | image_shield = Coat_of_Arms_of_Lisbon.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-point = none | pushpin_map = Португал#Европ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|38|43|31|N|09|09|00|W|type:city_region:PT-11|display=it}} | coordinates_footnotes = | motto = | nickname = | etymology = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{Flag|Португал}} | subdivision_type1 = Их хот | subdivision_name1 = [[Их Лиссабоны бүс нутаг]] | subdivision_type3 = [[Португалын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = [[Лиссабон тойрог|Лиссабон]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Карлос Моедас]] | government_type = [[Орон нутгийн захиргааны нэгж]] | governing_body = [[Хотын захиргаа]]/[[Хотын танхим]] | established_title = Суурьшил | established_date = [[манай эриний өмнөх|МЭӨ]] 1200 он орчим | established_title1 = Ромын [[Олисипо]] | established_date1 = МЭӨ 138 он орчим | established_title2 = Мавруудын удирдлага | established_date2 = [[Манай эрин|МЭ]] 711 он | established_title3 = [[Лиссабоны бүслэлт]] | established_date3 = МЭ 1147 он | established_title4 = Нийслэл | established_date4 = МЭ 1256 он | area_footnotes = | area_total_km2 = 100.05 | area_metro_km2 = 3015.24 | elevation_footnotes = | elevation_m = 2 | elevation_ft = |population_rank = [[Португалын хотын жагсаалт|1-р байр]] | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="Pop24">{{Cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0012918&contexto=bd&selTab=tab2&xlang=en|title=Resident population (No.) by Place of residence (NUTS - 2024), Sex and Age group; Annual|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Португал)|INE]]|date=2025-06-18}}</ref> | population_total = 575739 | population_metro = 3028000 | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_demonym = Лиссабончууд | demographics_type1 = [[ДНБ]] (нэрлэсэн) [[Их Лиссабон]] | demographics1_footnotes = <ref name=":0">{{cite web|access-date=2026-06-14|title=Em 2024, a maioria das regiões registou um crescimento do PIB semelhante ao do país, conduzindo a uma ligeira redução da disparidade regional do PIB per capita - 2024|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=707487423&DESTAQUESmodo=2|date=2025-12-17|website=www.ine.pt}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €90.686&nbsp;тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €42,345 (2024) | timezone1 = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset1 = ±00:00{{!}}UTC | timezone1_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +1 | postal_code_type = Шуудангийн бүс | postal_code = 1000-000 - 1999-XXX Лиссабон | area_code_type = | area_code = (+351) 21 XXX XXXX | geocode = | iso_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = Хотын амралтын өдрүүд | blank1_info = 6 сарын 13 ([[Лиссабоны Антони|Гэгээн Антонигийн өдөр]]) | website = {{URL|http://www.cm-lisboa.pt/|cm-lisboa.pt}} }} '''Лиссабон''' ({{lang-pt|Lisboa}} [{{IPA|liʒˈβoɐ}}] → Лижбоа) — [[Португал|Португалын]] [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том боомт хот. 547,733 хүн амтай [[хот]].<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 População residente (N.º) por Local de residência e Sexo; Decenal (2011).]</ref> Европ тивийн хамгийн баруун хэсэгт [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] эрэг дээрх цорын ганц нийслэл хот. Лиссабон нь Атлантын далай дахь [[Иберийн хойг|Иберийн хойгийн]] баруун хэсэгт байрладаг дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг. Лиссабон бол тус улсын улс төрийн төв юм. Энд засгийн газар, парламент, Дээд шүүх, зэвсэгт хүчний штаб, төрийн тэргүүний ордон байрладаг. == Түүх == Баруун Европын хамгийн эртний хот бөгөөд Европын хоёр дахь ууган нийслэл (Афины дараа). [[Ромын эзэнт гүрэн]] нуран унасны дараа 5-р зуунаас эхлэн тус хот Германы янз бүрийн овог аймгууд, ялангуяа вестготуудын мэдэлд байв. 8-р зуунд түүнийг Моорчууд эзлэн авчээ. 1147 онд I Их Афонсо хотыг эзэлж, 1255 онд Лиссабон Коимбрагийн оронд Португалын нийслэл болжээ. Түүнээс хойш тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв байсаар ирсэн. 20-р зуунд Лиссабон хот гурван хувьсгал гарсан газар болжээ. Эдгээрийн эхнийх нь буюу 1910 оны 10-р сарын 5-ны хувьсгал нь Португалын хаант засаглалыг нурааж, тогтвор муутай, авлигад идэгдсэн Португалын Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. 1926 оны 6-р сарын 6-ны хувьсгал нь Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг устгаж, Эстадо Ново буюу Португалын Хоёр дахь Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. Гурав дахь хувьсгал нь 1974 оны 4-р сарын 25-нд болсон бөгөөд Эстадо Новогийн дэглэмийг дуусгавар болгож, иж бүрэн шинэчлэлийн эхлэл, орчин үеийн Гурав дахь Португалын Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулсан юм. ==Газар зүй== == Хүн ам == {| class="wikitable" ! colspan="9" |Хүн амын тоо |- !1864 !1878 !1890 !1900 !1911 !1920 !1930 !1940 !1950 |- |190 311 |'''↗'''240 740 |'''↗'''300 964 |'''↗'''351 210 |'''↗'''431 738 |'''↗'''484 664 |'''↗'''591 939 |'''↗'''694 389 |'''↗'''783 226 |- !1960 !1970 !1981 !1991 !2001 !2011 !2017 !2021 ! |- |'''↗'''802 230 |'''↘'''769 044 |'''↗'''807 937 |'''↘'''663 394 |'''↘'''564 657 |'''↘'''547 733 |'''↘'''505 526 |'''↗'''545 923 |} ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Лиссабон (Д. Луисийн геофизикийн хүрээлэн) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1941–одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 22.6 | Feb record high C = 25.4 | Mar record high C = 29.4 | Apr record high C = 32.4 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 41.5 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 44.0 | Sep record high C = 41.4 | Oct record high C = 35.3 | Nov record high C = 27.8 | Dec record high C = 23.2 | year record high C = | Jan high C = 15.1 | Feb high C = 16.4 | Mar high C = 18.9 | Apr high C = 20.4 | May high C = 23.1 | Jun high C = 26.1 | Jul high C = 28.2 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 26.6 | Oct high C = 22.8 | Nov high C = 18.1 | Dec high C = 15.4 | year high C = | Jan mean C = 11.8 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 14.9 | Apr mean C = 16.3 | May mean C = 18.8 | Jun mean C = 21.5 | Jul mean C = 23.2 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 22.1 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 15.0 | Dec mean C = 12.4 | year mean C = | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 9.1 | Mar low C = 11.0 | Apr low C = 12.3 | May low C = 14.4 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 18.8 | Sep low C = 17.6 | Oct low C = 15.3 | Nov low C = 11.8 | Dec low C = 9.4 | year low C = | Jan record low C = -0.5 | Feb record low C = -1.2 | Mar record low C = 0.2 | Apr record low C = 4.4 | May record low C = 6.4 | Jun record low C = 10.2 | Jul record low C = 12.1 | Aug record low C = 13.3 | Sep record low C = 10.3 | Oct record low C = 7.7 | Nov record low C = 3.6 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 103.8 | Feb precipitation mm = 77.8 | Mar precipitation mm = 68.7 | Apr precipitation mm = 71.8 | May precipitation mm = 57.8 | Jun precipitation mm = 14.1 | Jul precipitation mm = 2.6 | Aug precipitation mm = 5.4 | Sep precipitation mm = 38.6 | Oct precipitation mm = 110.6 | Nov precipitation mm = 133.9 | Dec precipitation mm = 108.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 10.0 | Feb precipitation days = 7.9 | Mar precipitation days = 7.6 | Apr precipitation days = 7.9 | May precipitation days = 5.8 | Jun precipitation days = 2.0 | Jul precipitation days = 0.6 | Aug precipitation days = 1.1 | Sep precipitation days = 3.8 | Oct precipitation days = 8.7 | Nov precipitation days = 9.9 | Dec precipitation days = 10.0 | year precipitation days = | Jan humidity = 80.5 | Feb humidity = 78.3 | Mar humidity = 76.9 | Apr humidity = 76.8 | May humidity = 74.8 | Jun humidity = 75.3 | Jul humidity = 75.2 | Aug humidity = 74.8 | Sep humidity = 76.3 | Oct humidity = 79.2 | Nov humidity = 79.7 | Dec humidity = 81.5 | year humidity = |Jan sun = 158.6 |Feb sun = 174.7 |Mar sun = 216.0 |Apr sun = 248.0 |May sun = 296.8 |Jun sun = 322.2 |Jul sun = 349.7 |Aug sun = 339.9 |Sep sun = 259.8 |Oct sun = 196.4 |Nov sun = 163.1 |Dec sun = 149.7 |year sun = | source 1 = [[Португалын Далай ба Агаар мандлын хүрээлэн]],<ref name="IPMA">{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1991-2020 |url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_91-20_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1971-2000|url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_71-00_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dataclima.ipma.pt/ho?l=pt|title=Dataclima|access-date=2026-06-14|language=pt|publisher=IPMA|archive-date=2026-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513164326/http://dataclima.ipma.pt/ho?l=pt|url-status=dead}}</ref> [[Германы Цаг Уурын Алба]] (нартай цаг 1990-2019)<ref name="dwd">{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/historical/08535_198607_201812.txt |title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD}}</ref><ref>{{cite web|url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08535.txt|title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD|access-date=2026-06-14|archive-date=2025-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326162901/https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08535.txt|url-status=dead}}</ref> | source 2 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/pt/lisbon |title= Lisbon Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-14 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Lisboa|Лиссабоны зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Лиссабон| ]] [[Ангилал:Лиссабон мужийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Португалын коммун]] [[Ангилал:Португалын хот]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)|!]] fcu1w565151uj5wlszo2oftqsyze4va 4 40836 872927 870598 2026-10-09T09:28:55Z MediaWiki message delivery 26946 /* Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist */ шинэ хэсэг 872927 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/header}} == The Vector 2022 skin as the default in two weeks? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Wikimania 2022 Vector (2022) Presentation.pdf|thumb|The slides for our presentation at Wikimania 2022|page=26]] Hello. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. '''In two weeks, we would like to make the Vector 2022 skin the default on this wiki.''' We have been working on it for the past three years. So far, it has been the default on more than 30 wikis, including sister projects, all accounting for more than 1 billion pageviews per month. On average [[phab:T317529#8246686|87% of active logged-in users]] of those wikis use Vector 2022. It would become the default for all logged-out users, and also all logged-in users who currently use Vector legacy. Logged-in users can at any time switch to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|any other skins]]. No changes are expected for users of these skins. <div style="width:100%; margin:auto;"><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="Top of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 top.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 top.png|Vector 2022 </gallery><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="A section of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 scrolled.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|Vector 2022 </gallery></div> === About the skin === '''[Why is a change necessary]''' The current default skin meets the needs of the readers and editors as these were 13 years ago. Since then, new users have begun using Wikimedia projects. [https://diff.wikimedia.org/2022/08/18/prioritizing-equity-within-wikipedias-new-desktop/ The old Vector doesn't meet their needs.] '''[Objective]''' The objective for the new skin is to make the interface more welcoming and comfortable for readers and useful for advanced users. It draws inspiration from previous requests, the [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey|Community Wishlist Surveys]], and gadgets and scripts. The work helped our code follow the standards and improve all other skins. [[phab:phame/post/view/290/how_and_why_we_moved_our_skins_to_mustache/|We reduced PHP code in Wikimedia deployed skins by 75%]]. The project has also focused on making it easier to support gadgets and use APIs. '''[Changes and test results]''' The skin introduces a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features|series of changes]] that improve readability and usability. The new skin does not remove any functionality currently available on the Vector skin. * The sticky header makes it easier to find tools that editors use often. It decreases scrolling to the top of the page by 16%. * The new table of contents makes it easier to navigate to different sections. Readers and editors jumped to different sections of the page 50% more than with the old table of contents. It also looks a bit different on talk pages. * The new search bar is easier to find and makes it easier to find the correct search result from the list. This increased the amount of searches started by 30% on the wikis we tested on. * The skin does not negatively affect pageviews, edit rates, or account creation. There is evidence of increases in pageviews and account creation across partner communities. '''[Try it out]''' Try out the new skin by going to the appearance tab in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|your preferences]] and selecting Vector 2022 from the list of skins. === How can editors change and customize this skin? === It's possible to configure and personalize our changes. We support volunteers who create new gadgets and user scripts. Check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Repository|our repository]] for a list of currently available customizations, or add your own. === Our plan === '''If no large concerns are raised, we plan on deploying in the week of October 3, 2022'''. If your community would like to request more time to discuss the changes, hit the button and write to us. We can adjust the calendar. <div style="text-align: center;">[[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|<span class="plainlinks mw-ui-button">Request for more time to discuss the change</span>]]</div> If you'd like ask our team anything, if you have questions, concerns, or additional thoughts, please ping me here or write on the [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|talk page of the project]]. We will gladly answer! Also, [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions|see our FAQ]]. Thank you! [[mw:User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[mw:User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 04:15, 22 Есдүгээр сар 2022 (UTC) :Hey, was wondering how you were going with this - looks like the old skin is still intact? [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 11:35, 18 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23838600 --> == Update on Vector 2022 == [[File:Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|thumb]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello. I'm sorry for not communicating in your language. I'll be grateful if you translated my message. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Web team]] working on the new skin, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]]. We wanted to apologize for the delays in the deployment of Vector 2022. We know many of you are waiting for this eagerly. We have been delaying the deployment because we have been working on the logos. It has taken us more time than originally expected. Once the logos are ready, we will let you know the exact date of deployment. '''We are planning for either the next (more likely) or the following week'''. If your wiki doesn't currently have a localized logo, we encourage you to [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|reach out to us]] and we can help make one. We invite you to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements#contact|get involved in the project]]. Contact us if you have any questions or need any help, particularly with the compatibility of gadgets and user scripts. Thank you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 23:24, 19 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23955535 --> == Invitation to attend “Ask Me Anything about Movement Charter” Sessions == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello all, During the 2022 Wikimedia Summit, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) presented the first outline of the Movement Charter, giving a glimpse on the direction of its future work, and the Charter itself. The MCDC then integrated the initial feedback collected during the Summit. Before proceeding with writing the Charter for the whole Movement, the MCDC wants to interact with community members and gather feedback on the drafts of the three sections: Preamble, Values & Principles, and Roles & Responsibilities (intentions statement). The Movement Charter drafts will be available on the Meta page [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|here]] on November 14, 2022. Community wide consultation period on MC will take place from November 20 to December 18, 2022. Learn more about it [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]. With the goal of ensuring that people are well informed to fully participate in the conversations and are empowered to contribute their perspective on the Movement Charter, three '''“Ask Me Anything about Movement Charter"''' sessions have been scheduled in different time zones. Everyone in the Wikimedia Movement is invited to attend these conversations. The aim is to learn about Movement Charter - its goal, purpose, why it matters, and how it impacts your community. MCDC members will attend these sessions to answer your questions and hear community feedback. The “Ask Me Anything” sessions accommodate communities from different time zones. Only the presentation of the session is recorded and shared afterwards, no recording of conversations. Below is the list of planned events: *<s>'''Asia/Pacific''': November 4, 2022 at 09:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 your local time]). Interpretation is available in Chinese and Japanese.</s> * '''Europe/MENA/Sub Saharan Africa''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Arabic, French and Russian. * '''North and South America/ Western Europe''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Spanish and Portuguese. On the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Meta page]] you will find more details; Zoom links will be shared 48 hours ahead of the call. '''Call for Movement Charter Ambassadors''' Individuals or groups from all communities who wish to help include and start conversations in their communities on the Movement Charter are encouraged to become [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassadors]] (MC Ambassadors). MC Ambassadors will carry out their own activities and get financial support for enabling conversations in their own languages. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Regional facilitators]] from the Movement Strategy and Governance team are available to support applicants with MC Ambassadors grantmaking. If you are interested please sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|here]]. Should you have specific questions, please reach out to the MSG team via email: strategy2030@wikimedia.org or on the MS forum. We thank you for your time and participation. On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 15:33, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Apply for Funding through the Movement Strategy Community Engagement Package to Support Your Community == :''{{More languages}}'' <section begin="announcement-content" /> The Wikimedia Movement Strategy implementation is a collaborative effort for all Wikimedians. [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|Movement Strategy Implementation Grants]] support projects that take the current state of a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy Initiative]] and push it one step forward. If you are looking for an example or some guide on how to engage your community further on Movement Strategy and the Movement Strategy Implementation Grants specifically, you may find this '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/Community Engagement Package|community engagement package]]''' helpful. The goal of this community engagement package is to support more people to access the funding they might need for the implementation work. By becoming a recipient of this grant, you will be able to support other community members to develop further grant applications that fit with your local contexts to benefit your own communities. With this package, the hope is to break down language barriers and to ensure community members have needed information on Movement Strategy to connect with each other. Movement Strategy is a two-way exchange, we can always learn more from the experiences and knowledge of Wikimedians everywhere. We can train and support our peers by using this package, so more people can make use of this great funding opportunity. If this information interests you or if you have any further thoughts or questions, please do not hesitate to reach out to us as your [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy_and_Governance/Team|regional facilitators]] to discuss further. We will be more than happy to support you. When you are ready, follow the steps on [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About |this page]] to apply. We look forward to receiving your application. Best regards, <br> Movement Strategy and Governance Team <br> Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 16:26, 14 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Opportunities open for the Ombuds commission and the Case Review Committee == <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>'' </div> Hi everyone! The Ombuds commission (OC) and the Case Review Committee (CRC) are looking for members. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to do so. There is more information below about the opportunity and the skills that are needed. '''About the Ombuds commission''' The Ombuds commission (OC) works on all Wikimedia projects to investigate complaints about violations of the privacy policy, especially in use of [[m:Special:MyLanguage/CheckUser policy|CheckUser]] and [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|Oversight]] (also known as Suppression) tools. The Commission mediates between the parties of the investigation and, when violations of the policies are identified, advises the Wikimedia Foundation on best handling. They may also assist the General Counsel, the Chief Executive Officer, or the Board of Trustees of the Foundation in these investigations when legally necessary. For more on the OC's duties and roles, '''[[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|see Ombuds commission on Meta-Wiki]]'''. Volunteers serving in this role should be experienced Wikimedians, active on any project, who have previously used the CheckUser/Oversight tools OR who have the technical ability to understand these tools and the willingness to learn them. They must be able to communicate in English, the common language of the commission. They are expected to be able to engage neutrally in investigating these concerns and to know when to recuse when other roles and relationships may cause conflict. Commissioners will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''About the Case Review Committee''' The Case Review Committee (CRC) reviews appeals of eligible Trust & Safety office actions. The CRC is a critical layer of oversight to ensure that Wikimedia Foundation office actions are fair and unbiased. They also make sure the Wikimedia Foundation doesn’t overstep established practices or boundaries. For more about the role, '''[[m:Special:MyLanguage/Case Review Committee|see Case Review Committee on Meta-Wiki]]'''. We are looking for current or former functionaries and experienced volunteers with an interest in joining this group. Applicants must be fluent in English (additional languages are a strong plus) and willing to abide by the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee/Charter|terms of the Committee charter]]. If the work resonates and you qualify, please apply. Committee members will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''Applying to join either of these groups''' Members are required to sign the [[m:Special:MyLanguage/Confidentiality agreement for nonpublic information|Confidentiality agreement for nonpublic information]] and must be willing to comply with the appropriate Wikimedia Foundation board policies (such as the [[m:Special:MyLanguage/Access to nonpublic information policy|access to non-public information policy]] and the [[foundation:Special:MyLanguage/Privacy policy|Foundation privacy policy]]). These positions requires a high degree of discretion and trust. Members must also be over 18 years of age. '''If you are interested in serving in either capacity listed above,''' please write in English to the Trust and Safety team at ca[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the OC) or to the Legal Team at legal[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the CRC) with information about: * Your primary projects * Languages you speak/write * Any experience you have serving on committees, whether movement or non-movement * Your thoughts on what you could bring to the OC or CRC if appointed * Any experience you have with the Checkuser or Oversight tools (OC only) * Any other information you think is relevant '''The deadline for applications is 31 December 2022 in any timezone.''' Please feel free to pass this invitation along to any users who you think may be qualified and interested. Thank you! On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Community Wishlist Survey 2023 opens in January! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:Please-translate}}'' {{int:Hello}} The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually. We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas! The dates for the phases of the Survey will be as follows: * Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023 * Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023 * Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023 * Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023 If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023! </div> {{int:Feedback-thanks-title}} <bdi lang="en" dir="ltr">Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]</bdi> 12:59, 13 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&oldid=24226232 --> == Vote for your favourite Wikimedia sound logo == ''{{int:Please-translate}}'' ''We are really sorry for posting in English'' [[Файл:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]] Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Commons:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]]. The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge. Best wishes, [[Хэрэглэгч:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Arupako-WMF|talk]]) 10:50, 17 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Questionable article == Hello Mongolian Wikipedia editors. I do not speak Mongolian, but I think that the [[MongoDB]] page is just a tutorial copied from somewhere, and I think it should be rewritten or deleted. Thanks in advance for anybody willing to help {{smiley}}. [[Хэрэглэгч:QuickQuokka|QuickQuokka]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:QuickQuokka|talk]]) 16:41, 20 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 10:23, 24 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-04-26|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-04-26|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Automatic citations based on ISBN are broken</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" /> Apologies if this message does not reach you in your favorite language. [[:m:User:Elitre (WMF)/ISBN|You can help translate it centrally at Meta]]. Thanks for your help. We have recently become unable to access the WorldCat API which provided the ability to generate citations using ISBN numbers. The Wikimedia Foundation's [[mw:Editing_team|Editing team]] is investigating several options to restore the functionality, but will need to disable ISBN citation generation for now. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts, such as the autofill button on [[:en:Wikipedia:RefToolbar|refToolbar]]. Please note that all the other automatic ways of generating citations, including via URL or DOI, are still available. You can keep updated on the situation [[phab:T336298|via Phabricator]], or by reading the next issues of [[m:Tech News]]. If you know of any users or groups who rely heavily on this feature (for instance, someone who has an upcoming editathon), I'd appreciate it if you shared this update with them. [[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], on behalf of the Editing team.<section end="message" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 19:45, 11 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox3&oldid=25009633 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Selection of the U4C Building Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == A new entry point available in Mongolian Wikipedia == {{int:Hello}} Mongolian Wikipedians! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has introduced a new entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other Product teams on [[mw:Edit_Discovery|Edit discovery]]. The Product teams evaluated different paths people took to contribute to the Wikimedia project and located a persistent and constant place where contributors (both old and new) could discover and understand how to contribute and improve any content in Wikipedia. So, you can access the Content and Section translation tool from a desktop or mobile device with ease, without a link from your Wikipedia account. To access the new entry point, just login into your account, click on the User drop-down menu and choose the Contribute icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to “view contributions” is also available to access the list of your contributions. [[Файл:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|alt=Mobile contribute menu (detailed)|right|670x670px]] [[Файл:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]         This entry point is designed to be a central point to discover contribution tools. Currently, a limited number of options are provided, but different MediaWiki extensions can add more options to expand the list. This is also a new infrastructure, so there may be some issues to fix (such as [[phab:T336838|issues on mobile]] and [[phab:T337366|with some skins]]) and other ideas to improve. Since this is a new feature in active development, issues are expected to be resolved soon.   We have made this feature available in your Wikipedia and four others (Albanian, Malayalam, Bangla, Tagalog) because we want your community to use this entry point and [[mw:Talk:Edit_Discovery|provide feedback]] to help us improve its discoverability and iterate in other Wikipedias. We [[mw:Content_translation/Section_translation#Boost_initiative:_communities_with_potential_to_grow_with_translation|chose your Wikipedia]] to be the first to have it because of your valuable contributions to bridging the knowledge gap using the Content and Section translation tool and your previous involvement in testing some of our tools. We look forward to your valuable feedback soon. Thank you! [[Хэрэглэгч:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:UOzurumba (WMF)|talk]]) 15:47, 30 Тавдугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Announcing the new Elections Committee members</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello there, We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future. On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 28 Зургаадугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == MinT Machine Translation added to your Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Content Translation] in your Wikipedia called MinT; you can use [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Machine_Translation/MinT MinT machine translation] when translating Wikipedia articles using the Content and Section Translation tool. The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_machine_translation neural machine translation] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200], [https://opus.nlpl.eu/ OpusMT], [https://ai4bharat.iitm.ac.in/indic-trans2 IndicTrans2] and [https://github.com/Softcatala/nmt-models Softcatalà]. This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting "Start with empty paragraph" from the "Initial Translation" dropdown menu. Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT machine translation and the models on [https://www.mediawiki.org/wiki/Content%20translation/Machine%20Translation/MinT this page]. Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to: *use it to improve the quality of the Machine Translation service *[https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation provide feedback] about its quality, and '''if you prefer the MinT machine translation as default in your Wikipedia'''. We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool. Thank you! </div> [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|яриа]]) 22:02, 4 Долоодугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_MinT_announcement_list_2&oldid=25258883 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 Долоодугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward. Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]]. Best,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Наймдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 Есдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 Аравдугаар сар 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]]. Best, Katie Chan <br> Chair of the Elections Committee<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:13, 17 Аравдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Coming soon: Reference Previews</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years. Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget. Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. * Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. -- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team, <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 Арваннэгдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == Is there actually a specific rule dictating that all pages on Mongolian Wikipedia must directly relate to the county of Mongloia? == Based on the logs, it would appear that the Mongolian Wikipedia article about the 67th ''yokozuna'' [[Мүсашимарү Кооёо|Musashimaru Kōyō]] was deleted in compliance with such a rule. [[Хэрэглэгч:ArguaBILL|ArguaBILL]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ArguaBILL|talk]]) 10:28, 8 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 2024: Call for candidates and call for questions * June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5] * June-August 2024: Campaign period * End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period * October–November 2024: Background check of selected candidates * Board's Meeting in December 2024: New trustees seated Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan. '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]]. Best regards, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 12 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 15 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:21, 25 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:15, 3 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hi everyone, The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading. '''What is the Wikimedia Movement Charter?''' The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. '''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”''' Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote. '''Movement Charter ratification vote''' Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta. If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 10 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:52, 18 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:47, 27 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:30, 6 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 23:19, 22 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:06, 2 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:14, 3 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:37, 20 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 18:57, 27 Есдүгээр сар 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:20, 6 Аравдугаар сар 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 16 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:12, 29 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 22:14, 21 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:29, 22 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:56, 13 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|хэлэлцүүлэг]])</bdi> 22:07, 15 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Тавдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 03:07, 28 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:44, 17 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:45, 14 Долоодугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Наймдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:41, 18 Есдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 04:48, 9 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Арваннэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 13:21, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Report possible machine-translated article by user who engaged in cross-wiki abuse == Dear admins, I'm an active user from Commons and Wikidata. I was led here because I'm investigating a [[wikidata:Wikidata:Requests_for_checkuser/Case/Yukitanooki|sockpuppetry in Wikidata]] of [[User:Yukitanooki]], who was mainly active in enwiki with [[:en:Special:Diff/1232853533|babels]] (Non-native speaker here) and basically adds machine translations to the other languages' Wikipedias with sock puppets and temp accounts. I suspect the article [[Баруун Филиппиний тэнгис]] was also created by Yukitanooki' temp accounts with machine translation service. All in all, I suggest that article be reviewed carefully. Thanks. [[Хэрэглэгч:0x0a|0x0a]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:0x0a|яриа]]) 14:26, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:11, 3 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:13, 13 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-16_Wikipedias&oldid=30402528 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 00:58, 26 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Тавдугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|хэлэлцүүлэг]])</bdi> 17:11, 23 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Долоодугаар сар 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Есдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 Есдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 09:28, 9 Аравдугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> t3pkzy2aqh7s44l2rthrndk1zr4v7vf 0 45178 872892 837846 2026-10-08T22:29:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872892 wikitext text/x-wiki {{Short description|Украины Закарпат мужийн хот ба засаг захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | official_name = Ужгород | native_name = {{native name |uk|Ужгород}} <br /> {{native name |hu|Ungvár}} <br /> {{native name |sk|Užhorod}} | other_name = | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Ужгородський кафедральний собор, аерофото 2.jpg | caption1 = [[Грекийн Католик сүм, Ужгород|Ариун загалмайн сүм]] | image2 = 21-101-0044 Uzgorod02.jpg | caption2 = [[Малый Галагов]] дахь орон сууц | image3 = Uzhhorod, Zakarpats'ka oblast, Ukraine - panoramio (97).jpg | caption3 = Волошина гудамж | image4 = UzhhorodBridge2.jpg | caption4 = Явган хүний ​​гүүр | image5 = Вихід з Театральної площі на вул. Корзо.jpg | caption5 = Театрын талбай | image6 = Uzhhorod-castle-main-building.jpg | caption6 = [[Ужгород цайз]] }} | image_flag = Flag of Uzhhorod.svg | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of the city of Uzhhorod.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Украин Закарпат муж#Украин | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Ужгород хотын байршил | coordinates = {{coord|48|37|26|N|22|17|42|E|region:UA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{UKR}} | subdivision_type1 = [[Украины мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Закарпат муж]] | subdivision_type2 = [[Украины тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Ужгород тойрог]] | subdivision_type3 = [[Нийгэмлэг (Украин)|Нийгэмлэг]] | subdivision_name3 = {{nowrap|[[Ужгород хотын нийгэмлэг]]}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 9-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Богдан Андреев]]<ref name="interfax705525Andriiv"/> | leader_party = [[бие даагч]]<ref name="interfax705525Andriiv">[https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/national-parties-lose-out-to-local-candidates-in-ukraines-2020-municipal-elections/ National parties lose out to local candidates in Ukraine’s 2020 municipal elections] UkraineAlert by [[Brian Mefford]], [[Атлантын зөвлөл]] (2020-12-12)<br>[https://en.interfax.com.ua/news/general/705525.html СЕХ Ужгород, Бердянск, Славянск хотын даргын сонгуулийн ялагчдыг нэрлэлээ], [[Интерфакс-Украин]] (2020-11-23)</ref> | area_total_km2 = 65 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_m = 169 | population_footnotes = | population_total = {{up}}115449 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = 3662 | population_metro = | population_note = | timezone1 = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 88000 | area_codes = +380-312 | website = {{URL|rada-uzhgorod.gov.ua}} | footnotes = | module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |height=300 |width= | stroke-width=1 | shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} }} '''Ужгород''' ({{lang-uk|Ужгород}}) бол [[Украин]] улсын баруун захын [[Закарпат муж]]ийн засаг захиргааны төв [[хот]] юм. Хотын дундуур урсдаг [[Уж гол]]ын нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд мажараар ''Унгвар'' ({{lang-hu|Ungvár}}) гэдэг нь мөн ийм утгатай юм. Ужгород хот 65 км² газар нутагтай. Д.т.д. 120 м өндөрт ой модоор хүрээлэгдэн байдаг. [[Киев]]ээс 785 км зайд [[Словак]]ийн хилтэй залган оршдог. Хүн ам: 201,045 хүн (2013 оны тооцоо). 78 хувь нь [[украин үндэстэн|украин]]. ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Гадаад холбоос== {{commons|Uzhhorod|Ужгород}} * [https://rada-uzhgorod.gov.ua/ Хотын албан ёсны вэб сайт] * [http://www.uzhnuedu.com/ Ужгород үндэсний их сургуулийн албан ёсны вэб сайт] * [https://web.archive.org/web/20201031110245/http://ungvar.vox.com.ua/ Хуучин ил захидлууд дээрх Ужгород] * [http://am.umodernism.com/en/ Ужгород модернизмын архитектурын гарын авлага] [[Ангилал:Ужгород| ]] [[Ангилал:Закарпат мужийн суурин]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн хот]] 5ejpdfjxsinnjt3fmaywu5yvpc3pxgp 0 48035 872886 750532 2026-10-08T19:10:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872886 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Опел]] | Modell = Сигнум | Bild = Opel Signum 20090815 front.JPG | Bild zeigt = Опел Сигнум (2003-2005) | von = 2003 | bis = 2008 | Klasse = [[Дунд ангилал]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = Бензин хөдөлгүүр:<br/>1,8–3,2 литр<br/>(90–184 кВт)<br/>Дизель хөдөлгүүр:<br/>1,9–3,0 литр<br/>(74–135 кВт) | Länge = 4636–4651 | Breite = 1798 | Höhe = 1466 | Radstand = 2830 | Gewicht = 1495–1715 | Vorgänger = | Nachfolger = [[Опел Инсигниа]] }} '''Опел Сигнум''' нь автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ийн 2003-2008 оны хооронд үйлдвэрлэсэн тэрэг юм. Түүний платформыг [[Опел Вектра#Опел Вектра С|Вектра С]] дээр суурилан хийсэн. Сигнумыг [[Рюсселсхайм]] хотод буюу Опелийн төв үйлдвэрт 2002 оноос түүнд зориулан өргөтгөсөн шинэ өргөтгөл үйлдвэрт угсарсан байна. Вектра караваны (урт комби хувилбар) тэнхлэг хоорондын урт зайг Сигнумд ашигласан учир, яг адилхан урттай Опел Вектратай (седан) харьцуулахад Сигнумын арын зорчигчийн хэсэг хамаагүй том зайтай болж өгсөн. Тэнхлэг хоорондын зайг нийт урттай харьцуулсан харьцаа нь 61 процент. Энэ шинж чанараараа ардаа налуу хаалгатай Опел Вектра хувилбаруудаас ялгарч байгаа учир уг нь Вектра С ангиллаас ялган өөрийн гэсэн тусгай ангиллыг үүсгэх ёстой байв. Хэдийгээр Сигнум нь дунд ангилалд хамаардаг боловч, түүний шинэ бий болгосон ''Flex Space'' хэмээх дотор талын дизайныг тооцвол дундаас дээд ангилалд оруулах ёстой.<ref>{{Cite web |url=http://www.auto-motor-und-sport.de/fahrberichte/opels-maxi-kompakt-konzept-heisst-signum-775690.html |title=Oпел ХК-ийн том зайтай бөгөөд цогц-загварын нэр нь Сигнум |access-date=2015-02-26 |archive-date=2015-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629182759/http://www.auto-motor-und-sport.de/fahrberichte/opels-maxi-kompakt-konzept-heisst-signum-775690.html |url-status=dead }}</ref> == Дотор талын дизайн == Арын хоёр захын суудал тус тусдаа 130 мм түлхэх боломжтой мөн тусдаа урагш хэвтүүлэх цаашлаад босоо байрлалдаа 30° налалтын өнцөгөөр тохируулах боломжтой. Үүгээрээ дээд ангиллын тэрэгний тохилог байдлыг бий болгосон. Мөн комби загваруудтай адил ардаа ачаа ачих том зайтай. Дотор талын зай нь урссан ар талтай Вектра лимузинээс 8 сантиметр урт. Арын дунд суудлыг урагшаа хэвтүүлээд тэр зайнд зориулсан аялалын хайрцаг угсрах боломжтой. Энэ хайрцагт (Travel Assistent) аяллын жижиг хөлдөөгч, хоёр жижиг дэлгэгдэх ширээ, жижиг агуулах сав, хоёр ундаа тогтоогч, 12 вольтын хоёр залгуур болон хөгжимний зайнаас удирдах удирдлага зэрэг багтсан байдаг. Дундын суудал нь хэдийгээр [[гурван цэгээр хамгаалах бүс]]тэй боловч түүний хязгаарлагдмал өндрөөс (бусад суудлаас өндөрт байрладаг) шалтгаалан 1,75 метр хүртэл өндөртэй хүн суухыг зөвшөөрдөг. Дээврийн түлхэн нээгдэх салхивчгүй загваруудад, дээврийн дундуур угсарсан олон агуулах хайрцагтай байна. Цүнх ачих өрөөний хэмжээ нь арын суудлын байрлал ямар байдалд байгаагаас шалтгаалан 365-550 литр (дээвэрт тултал ачсан тохиолдолд) багтаан ачих боломжтой. <gallery widths="200"> Зураг:Opel_Signum_rear_20090919.jpg|Ар талын харагдац Зураг:Opel Signum 1.9 CDTI front.JPG|Эхний сайжруулалт 2004 он Зураг:Opel Signum 1.9 CDTI rear.JPG|Опел Сигнум, шинэчилсэн загвар, 2005 он Зураг:Opel Signum 1.9 CDTI Edition Facelift Starsilber.JPG|Опел Сигнум, шинэчилсэн загвар </gallery> == Хөдөлгүүр == Сигнумын мотор нь ерөнхийдөө Опел Вектрад угсрагдсан бүх моторуудтай адил бөгөөд харин ганцхан 1.6-литрийн дөрвөн цилиндртэй бензин мотор л Сигнум загварт огт байхгүй. Сигнум Турбо С-нь хамгийн шилдэг загвар ба үүнд 2,8 литрийн зургаан цилиндр бүхий 184 кВт (250 морины хүчтэй) чадалтай моторыг угсарсан. 1,9 литрийн дизель моторыг ЖМ-компанийн, моторын салбар үйлдвэр болох Powertrain болон [[Фиат]] компаниуд хамтран зохион бүтээсэн<ref>[http://www.sueddeutsche.de/automobil/artikel/591/46545/ Өмнөд Герман сонин: Туршилт: Опел Сигнум 1.9 CDTI]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://de.cars.yahoo.com/040427/252/405vh.html |title=Yahoo автомашин булан: Опел 1.9 CDTI: Хүчтэй, хэмнэлттэй мөн агаар орчинд ээлтэй |access-date=2015-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113164917/http://de.cars.yahoo.com/040427/252/405vh.html |archive-date=2011-01-13 |url-status=dead}}</ref> бөгөөд эхлээд зөвхөн хүсэлтийн дагуу угсарч байснаа сүүлд шинэчлэгдсэн загваруудад бүгдэд нь угсарсан байна. 1,9-литрийн дизель моторын патентыг Женерал Моторс болон Фиат компаниуд хуваан эзэмшдэг бөгөөд харин моторын нийлүүлэлтийг удаан хугацаагаар нийлүүлэх эрхийн гэрээтэй Фиат<ref>{{Cite web |url=http://media.gm-powertrain.at/scripts/depot3/powertrain-media/media/200502140001.txt |title=ЖМ болон Фиат нэгдсэн шийдэлд хүрэв: Хамтын ажиллагаагаа зогсоолоо |access-date=2015-02-26 |archive-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100417080445/http://media.gm-powertrain.at/scripts/depot3/powertrain-media/media/200502140001.txt |url-status=dead }}</ref> компани гүйцэтгэж байна. Харин 2,0 болон 2,2-литрийн дизель моторууд нь Опелийн өөрийн хөгжүүлсэн мотор ба энэ моторыг угсарсан загварууд нь үйлдвэрээсээ утаа шүүх шүүлтүүргүйгээр ([[Герман хэл|герм]]. ''Partikelfilter'') борлуулагдсан. V6-дизель мотор нь 130 кВт (177 [[морины хүч]]тэй, 2005 оны 9 сараас эхлэн 135 кВт/184 морины хүчтэй) Исузу компаниас гаралтай. === Загварын сайжруулалт === [[Зураг:Opel_Signum_Facelift_20090717_front.JPG|thumb|right|Опел Сигнум, шинэчилсэн загвар (2005-2008 он)]] [[Зураг:Opel_Signum_Facelift_1.9_CDTI_rear-1.jpg|thumb|right|Опел Сигнум,Ар талаасаа (2005-2008 он)]] [[Зураг:Opel Signum Facelift 1.9 CDTI front-1.jpg|thumb|right|Опел Сигнум, (2005-2008 он)]] Aнхны бага хэмжээний загварын сайжруулалт 2004 оны 3 сард хийгдсэн бол 2005 оны 6 сард түүний ерөнхий дизайныг өргөн цар хүрээтэйгээр сайжруулсан. Урд талын гупрыг шинэчилснээр түүний анхны урт 4636 мм-ээс 4651 мм болон уртассан. Энэ загварыг илэрхийлэх гол онцлогууд нь сайжруулсан урд нүүрний хэсэг, нүүрний хэсгийн xромжуулсан эд хэсэг болон гоёлын чанартай хромжуулсан хаалганы бариул, дээврийн ачааны суурь орно. Мөн түүнчлэн дотор талын дизайныг сайжруулснаас гадна ашиглаад удаагүй байсан шинэ загварын мэдээллийн дэлгэц буюу төв хяналтын систем юм. Шинэчлэн сайжруулсан Сигнум худалдаанд гарснаас хойш 3,2-литрийн багтаамжтай зургаан цилиндртэй, бензин мотортой загварын нийлүүлэлтийг зогсоосон. 2,2-литр шууд шүрших бензин моторт загварт шинэ 6-араатай механик хурдны хайрцаг угсарсан, гэхдээ энэ зөвхөн захиалгын дагуу угсарч байснаас үндсэн 5-араатай механик хурдны хайрцгийг үргэлжлүүлэн нийлүүлж байсан. 2006 оны 1 сараас эхлэн сайжруулсан 1,8-литр дөрвөн цилиндр-бензин мотортой 103 кВт чадалтай Сигнумын загварыг зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн. Энэ моторыг мөн захиалгын дагуу таван араатай автомат хурдны хайрцагтайгаар нийлүүлсэн. Бусад моторуудад зориулсан зургаан араатай автомат хурдны хайрцагтай хувилбарыг ч мөн нийлүүлсэн. === Бензин мотор === {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Моделл ||Моторын төрөл ||Эзэлхүүн || Цилиндр/Вентил || Чадал <br>кВт (м.х.) / мин⁻¹ || маx. Эргэлтийн момент <br>(Нм мин⁻¹-д) || Үйлдвэрлэсэн хугацаа |- | style="background:#EEEEEE;text-align:center" colspan=7 | <center>[[Дөрвөн цилиндр]]т-[[Цуваа мотор]]ууд</center> |- |''1.8''|| [[Z18XE]] ||1796 см³ ||align="center"|Ц4 [[16В-Мотор|16В]] || 90 (122) / 6000 || align="center"|167 / 3800 || 02.2003–06.2005 |- |''1.8'' || [[Z18XER]] ||1796 см³ ||align="center"|Ц4 16В || 103 (140) / 6300 || align="center"|175 / 3800 || 01.2006–07.2008 |- |''2.0 Турбо''|| Z20NET || 1998 см³ ||align="center"|Ц4 16В || 129 (175) / 5500 || align="center"|265 / 2050–3800 || 02.2003–07.2008 |- |''2.2 шууд'' || Z22YH ||2198 см³||align="center"|Ц4 16В || 114 (155) / 5600 || align="center"|220 / 3800 || 02.2003–07.2008 |- | style="background:#EEEEEE;text-align:center" colspan=7 | <center>[[Зургаан цилиндр]]т-[[Ү-Мотор]]ууд</center> |- |''2.8 V6 Турбо'' || Z28NEL ||2792 см³ ||align="center"|Ү6 [[24Ү-Мотор|24В]] ||169 (230) / 5500 || align="center"|330 / 1800–4500 ||09.2005–06.2006 |- |''2.8 V6 Турбо'' || Z28NET ||2792 см³ ||align="center"|Ү6 24В || 184 (250) / 5500 || align="center"|350 / 1800–4500 ||06.2006–07.2008 |- |''3.2''|| Z32SE || 3175 см³||align="center"|Ү6 24В|| 155 (211) / 6200 || align="center"|300 / 4000 || 02.2003–06.2005 |- |} === Дизель мотор === {| class="prettytable" cellpadding="5" cellspacing="3" | style="background:#CCCCCC;text-align:center" | '''Моделл ''' | style="background:#CCCCCC;text-align:center" | '''Моторын төрөл''' | style="background:#CCCCCC;text-align:center" | '''Эзэлхүүн''' | style="background:#CCCCCC;text-align:center" | '''Цилиндр/Вентил''' | style="background:#CCCCCC;text-align:center" | '''Чадал''' | style="background:#CCCCCC;text-align:center" | '''маx. Эргэлтийн момент<br>(Нм мин⁻¹-д)''' | style="background:#CCCCCC;text-align:center" | '''Үйлдвэрлэсэн хугацаа''' |- | style="background:#EEEEEE;text-align:center" colspan=7 | <center>Дөрвөн цилиндрт, цуваа байрлалтай</center> |- | ''1.9 [[Коммон-Райл-Тоосруулалт|CDTI]]'' | Z19DTL | 1910 см³ | align="center"|Ц4 8В | 74 кВт (100 м.х.) | align="center"|260 / 1700–2500 | 09.2005–07.2008 |- | ''1.9 CDTI'' | Z19DT | 1910 см³ | align="center"|Ц4 8В | 88 кВт (120 м.х.) | align="center"|280 / 2000–2750 | 03.2004–07.2008 |- | ''1.9 CDTI'' | '''Z19DTH''' | 1910 см³ | align="center"|Ц4 16В | 110 кВт (150 м.х.) | align="center"|320 / 2000–2750 | 03.2004–07.2008 |- | ''2.0 [[Шууд тоосруулан шүршилт|DTI]]'' | Y20DTH | 1995 см³ | align="center"|Ц4 16В | 74 кВт (100 м.х.) | align="center"|230 / 1500–2500 | 02.2003–11.2004 |- | ''2.2 DTI'' | Y22DTR | 2172 см³ | align="center"|Ц4 16В | 92 кВт (125 м.х.) | align="center"|280 / 1500–2500 | 02.2003–11.2004 |- | style="background:#EEEEEE;text-align:center" colspan=7 | <center>Зургаан цилиндрт, салаалсан Ү-байрлалтай </center> |- | ''3.0 V6 CDTI'' | Y30DT | 2958 см³ | align="center"|Ү6 24В | 130 кВт (177 м.х.) | align="center"|370 / 1900–2800 | 02.2003–06.2005 |- | ''3.0 Ү6 CDTI'' | Z30DT | 2958 см³ | align="center"|Ү6 24В | 135 кВт (184 м.х.) | align="center"|400 / 1900–2700 | 09.2005–07.2008 |- |} == Ном == * Clauspeter Becker, Gerold Lingnau, et al.: ''Opel Signum.'' 1. Auflage, Delius Klasing, Bielefeld 2003, ISBN 3-7688-1469-6. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Opel Signum}} * [http://www.autobild.de/artikel/fahrbericht-opel-signum-41351.html Опел Сигнумын туршилтын дүгнэлт (герм.) 2003] ==Эшлэл== <references/> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Опел-Автомашин|Сигнум]] [[Ангилал:Дунд ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комбилимузин]] 7vy40gch0zdghe4gsto745xj37gl0he 0 62585 872898 840131 2026-10-08T23:38:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872898 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэс | name = Халькопирит | category = [[Сульфидийн эрдэс]] | boxwidth = | boxbgcolor = | image = Chalcopyrite-Quartz-237645.jpg | caption = Ихэрлэсэн халькопиритийн талст, Кэмп Бёрдын уурхай, Юрей тойрог, Колорадо, АНУ. Ойролцоогоор 1 см × 1 см талст. | formula = CuFeS₂ | strunz = 02.CB.10a | symmetry = Тетрагонал {{overline|4}}2m – скаленогедрал | unit cell = a = 5.289 Å, c = 10.423 Å; Z = 4 | molweight = 183.54 | color = Бүдэг шаргал, солонгорсон бэхийн ягаан бүдгэрэлттэй байж болно. | habit = Ихэвчлэн ижил талт тетраэдр, голдуу цул, зарим тохиолдолд хадаас хэлбэрийн | system = [[Тетрагонал]] скаленогедрал {{overline|4}}2m | twinning = Шингэсэн | cleavage = {011}-т хэсэгчилсэн | fracture = Жигд бусаас тогтмол бус | tenacity = Хэврэг | mohs = 3.5 | luster = Металлын | refractive = | opticalprop = | birefringence = | pleochroism = | streak = Хар ногоон | gravity = 4.1 – 4.3 | melt = | fusibility = | diagnostic = | solubility = [[Азотын хүчил|HNO₃]]-д уусдаг | diaphaneity = Тунгалаг бус | other = халаахад соронзон | references = <ref>Klein, Cornelis and Cornelius S. Hurlbut, Jr., ''Manual of Mineralogy,'' Wiley, 20th ed., 1985, pp. 277 – 278 ISBN 0-471-80580-7</ref><ref>Palache, C., H. Berman, and C. Frondel (1944) ''Dana’s system of mineralogy,'' (7th edition), v. I, 219–224</ref><ref>[http://www.mindat.org/min-955.html Chalcopyrite on Mindat.org]</ref><ref>[http://webmineral.com/data/Chalcopyrite.shtml Chalcopyrite data on Webmineral.com]</ref><ref name=HBM>[http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/chalcopyrite.pdf Chalcopyrite in the Handbook of Mineralogy]</ref> }} '''Халькопирит''' ({{IPAc-en|ˌ|k|æ|l|k|ə|ˈ|p|aɪ|r|aɪ|t|,_|-|k|oʊ|-}}{{refn|{{OxfordDictionaries.com|accessdate=2016-01-21|Chalcopyrite}}}}{{refn|{{MerriamWebsterDictionary|accessdate=2016-01-21|Chalcopyrite}}}} {{respell|KAL|ko|PY|ryt}}) нь [[тетрагонал]] системээр талстжисан, [[зэс]] [[төмөр]] [[хүхэр]] агуулсан [[эрдэс]]. [[Химийн томъёо]] нь CuFeS₂. ==Мөн үзэх== {{Portal|Earth sciences}} * [[Эрдсийн ангилал]] * [[Эрдсийн жагсаалт]] * [[Кестерит]] == Цахим холбоос == {{Commons category|Chalcopyrite}} * [https://web.archive.org/web/20190825112916/http://rruff.info/chalcopyrite/names/asc/ Chalcopyrite search results]. In: rruff.info. Database of Raman spectroscopy, X-ray diffraction and chemistry of minerals (RRUFF) ==Эх сурвалж== {{Reflist}} [[Ангилал:Зэсийн эрдэс]] [[Ангилал:Хүхрийн эрдэс]] [[Ангилал:Төмрийн эрдэс]] [[Ангилал:Тетрагональ талст систем]] [[Ангилал:Хүдэр]] [[Ангилал:Эрдэс]] cz8en6jt31ejyaowcvw112avc398riu 0 66614 872893 872622 2026-10-08T22:52:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872893 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-10-08 22:52:38 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] q5lci4wjeuugirt2vil2jlyufiwauou 0 104290 872858 846260 2026-10-08T13:17:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 872858 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ministry-of-Foreign-Affairs-Japan-01.jpg|thumb|431x431px|Японы Гадаад хэргийн яамны төв байр]] '''[[Япон улс]]ын Гадаад хэргийн яам''' ({{lang-ja|外務省}}, ''Гаймүшоо'') - Япон улсын Сайд нарын танхимд Гадаад бодлого, олон улсын харилцааны асуудал эрхэлдэг төрийн байгууллага. Тус яамыг гадаад харилцаа эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн, Гадаад хэргийн сайд удирддаг байна. Гадаад хэргийн сайд нь заавал парламентын гишүүн байх ёстой. Мөн удирдлагад нэгдүгээр орлогч сайд, 2 орлогч сайд орох бөгөөд сайдын нарийн бичгийн газрын дарга, газар, хэлтэс, тасгийн дарга нар гэх хатуу чанд эрэмбэ дараалалтай ажээ. Япон улсын болон иргэдийнхээ ашиг орлогыг нэмэгдүүлэх, энх тайванч, аюулгүй олон улсын харилцааг бэхжүүлж, идэвхтэй арга хэмжээ авах замаар олон улсын зохих таатай орчныг бүрдүүлж, гадаад улстай эв найртай харилцааг хадгалан хөгжүүлэх нь Гадаад хэргийн сайдын эрхэм зорилго юм гэж тус Яамны албан бичигт заасан байдаг байна. 1945 оноос хойш Япон улс дэлхий нийтийн өмнө хүлээсэн үүргийн дагуу аливаа цэргийн ажиллагаанд оролцоогүй ирсэн. Япон улс өнөөдөр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын эдийн засгийн дотно түнш бөгөөд цэргийн холбоотон юм. Мөн Япон улс нь ядуу буурай орнуудад томоохон тусламж үзүүлэгч орон бөгөөд Олон улсын байгууллагууд, түүний дотор [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын том ивээн тэтгэгчээр оролцож олон улсын тавцанд нэр хүндээ ихээхэн өсгөсөн орон юм.   == Түүх == Японы дипломат ажиллагаа нь МЭ 607 онд Хятадын [[Сүй улс]]ад анхны Элч төлөөлөгчөө илгээснээр эхэлсэн хэмээн түүхэн судар бичигт тэмдэглэн үлдсэн байдаг. Мөн тухайн үеийн Хятадын Сүй болон [[Тан улс]]ад Японоос элч төлөөлөгчид явуулж байсан ажээ. Харин 894 оноос хойш Японоос элч төлөөлөгчдийг Тан улс руу явуулахыг зогсоосноос эх газрын соёл Японд нэвтрэн ирэх явдал нь хумигдав. Үүнээс хойш олон зууны турш Япон улс идэвхтэй гадаад харилцаа явуулалгүй хаалттай улс байсаар дундад зууны сүүл үе хүрчээ. 1641-1853 онд Японы эрх баригчид “сакокү”-гийн бодлого ("аргамжаатай улс" буюу тусгаарлагдсан) явуулж байжээ. Энэ хугацаанд Япон улс гадаад харилцаагаа зөвхөн Хятад, [[Нидерланд]]тай явуулж байв. XIX зууны сүүл үеэс Япон улс [[Мэйжийн эрин]] эхэлсэн бөгөөд түрэмгийлэх Гадаад бодлогыг явуулж эхэлсэн байна. Америкийн шахалт дарамт дор байгуулсан тэгш бус Гэрээг цуцалж, зэргэлдээ газар нутгийг булаан эзлэж эхэлсэн. Үүнээс үүдэн Японы улсын нутаг дэвсгэр 1894 оноос 1919 он хүртэл нэлээд хэмжээгээр тэлсэн. 1894-1895 оны [[Япон-Хятадын дайн|Хятад-Японы дайн]]ы үеэр Япон улс [[Тайвань арал|Тайвань]] болон Пескадурын арлуудыг эзэлсэн. 1905 онд Япон [[Оросын Хаант Улс|Оросыг]] ялсны дараа [[Сахалин]]ы арлын өмнөд хэсгийг [[Портсмутийн энх тайвны гэрээ|Портсмутийн энхтайваны гэрээгээр]] өөрийн болгож авчээ. 1910 онд Япон улс Солонгосыг бүхэлд нь эзлэж өөрийн болгож авсан түүхтэй. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] оролцсоны үр дүнд Япон улс Номхон далайд хэд хэдэн арлыг өөрийн болгож авчээ. 1930-аад оноос хойш Японы эзэн хаант улс дахин түрэмгий бодлого явуулсан байна. 1931 онд япончууд Манжуурыг эзэлж [[Манжго улс]]ыг байгуулжээ. Дараа нь Хятадтай дайн эхлүүлж, Ази дахь Европын орнуудын хэд хэдэн эзэмшил газрыг эзэлж, улмаар [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] оролцсон байна.  1947 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] ялагдсаны дараа Япон улсад батлагдсан шинэ [[Японы Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийн]] 9-р зүйлд ''“Шударга ёс журамд түшиглэсэн олон улсын энх тайвны төлөө чин сэтгэлээсээ эрмэлзэн, Японы ард түмэн дайн хийх үндэстний бүрэн эрхээсээ болон улс хоорондын маргаантай асуудлыг шийдвэрлэхэд зэвсэгт хүчнийг ашиглах ба заналхийх явдлаас үүрд татгалзана. Энэхүү зорилго эрмэлзлээ хэрэгжүүлэхийн тулд хуурай замын, тэнгисийн, агаарын цэрэг болон дайны бусад цэргийн хүчийг хэзээ ч бий болгохгүй. Улс орон дайн байлдаан хийх эрхгүй”'' хэмээн заасан байдаг ажээ. 1951 оны 12-р сарын 1-ны Гадаад Хэргийн Яамыг байгуулах тухай, 1952 оны 3 сарын 31-ний Дипломат албан хаагчдын тухай хуулиуд батлагдсанаар Японы орчин цагийн дипломат албаны эрх зүйн үндэс тавигдсан байна. Энэ үед боловсон хүчний нөөцөөр дутмаг байсан тул 1950-аад оны дунд үе хүртэл Америк зөвлөхүүд Японы ГХЯ-нд ажиллаж зөвлөдөг байжээ. 1978 онд Япон улс БНХАУ-тай Найрамдалын Гэрээ байгуулсан. Япон улс ОХУ-тай [[Курилийн арлууд]] буюу “Умард газар нутгийн” маргаантай асуудлаа өнөөг хүртэл эцэслэн шийдвэрлээгүй байгаа.  1980-аад оны Япон улсын эдийн засгийн хөгжингүй өсөлт нь [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]], [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын Валютын сан]] зэрэг олон улсын санхүүгийн байгууллагуудад тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх болсон. Японы хүчирхэг эдийн засаг нь Ази тивийн нөлөө бүхий улс болж эхэлсэн бөгөөд Японы хөрөнгө оруулалт дэлхийн алслагдсан хэсэгт хүрч эхэлсэн. Япон улс сүүлийн жилүүдэд БНСУ-тай найрсаг харилцаатай байгаа бөгөөд эдийн засгийн хамтын ажиллагаагаа эрчимтэй хөгжүүлж байгаа ч маргаантай асуудлууд байсаар байна. '''1999 оны 7-р сарын 16-нд Японы ГХЯ-ны тухай хууль''' шинэчлэн батлагдсан. Японы Гадаад Яамыг консерватизм буюу хуучныг баримтлагч гэж үздэг. Гэвч Ази номхон далайн бүс нутгийн нөлөө бүхий улсын хувьд Гадаад бодлогынхоо гол зорилгыг үндэсний аюулгүй байдлаа хангаж, олон улсын тавцанд олж авсан байр сууриа улам бүр бэхжүүлэх явдал гэж үздэг. Мөн Гадаад бодлогын залгамж чанарыг хадгалах, АНУ, Хятад, ОХУ зэрэг том орнуудтай бүс нутгийн асуудалд энэ зэрэгцэж оролцохыг хичээдэг. Японы Гадаад яам өөрийн үйл ажиллагаандаа иргэд олон нийтийн санал бодолд тулгууралах бодлого баримталж ирсэн. Ямар ч улстай яриа, хэлэлцээ хийхдээ тухайн орны тухай жижиг гэлгүй төрөл бүрийн асар их мэдээлэл цуглуулдаг онцлогтой. Япон улсын ГХЯ нь дотоод ажлын хэрэгцээнд зориулсан өндөр нууцлалтай, гадаад орнуудын тухай болон тус улсын гадаад харилцааны түүхийн арвин их мэдээллийн сантай гэж үздэг. ==Яамны бүтэц== ГХ-ийн сайд Парламентын гишүүний албыг давхар хашдаг тул ГХЯ-ны үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор “парламентын асуудал эрхэлсэн орлогч сайд нар” ажилладаг. 2001 оноос эхлэн эдгээр орлогчдыг “төрийн нарийн бичгийн дарга” ба “парламентын нарийн бичгийн дарга” хэмээн ангилах болсон байна. Сүүлийн жилүүдэд Японы ГХЯ-ны нийт ажилтан, албан хаагчид 5000 гаруй байгаагийн 3000 орчим нь хилийн чанадад ажилдаг байна. ГХЯ-нд ажилтнаар орохын тулд [[Японы Кэйо их сургууль|Японы Кэйо]], [[Токиогийн Их Сургууль|Токиогийн Их сургууль]], [[Токиогийн Гадаад хэлний дээд сургууль]] зэрэг дотоодын нэр хүндтэй их дээд сургуулийг төгссөн байх ёстой бөгөөд нийгмийн гарал үүслийн хувьд дээд давхаргынхан, ялангуяа дипломат хүрээнийхнээс гаралтай байвал нэр дэвшигч этгээдэд давуу тал болгодог тул 4-5 дахь үеээрээ ГХЯ-нд ажиллаж байгаа тохиолдол элбэг байдаг ажээ. 2020 оны байдлаар Япон улс гадаад орнуудад 247 Дипломат төлөөлөгчийн газартай байна. Япон улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын төсвийн '''9,68'''%-ийг тус улс дангаар бүрдүүлж ирсэн байна. Мөн “7-ийн бүлэг”, “20-ийн бүлэг” буюу G7, G20 клубийн нөлөөтэй гишүүн орон. *Сайдын ажлын алба *Ёслолын дарга *Хэвлэлийн нарийн бичгийн дарга *Олон нийтийн дипломат бодлогын газар *Гадаад бодлогын товчоо *Зэвсэг хураах, цөмийн зэвсгийг дэлгэрүүлэхгүй байх, шинжлэх ухааны хэлтэс *Ази, Далайн орнуудын харилцааны товчоо *Зүүн Өмнөд ба Баруун Азийн товчоо *Хойд Америкийн хэргийн товчоо *Эдийн засгийн асуудал эрхэлсэн товчоо *Олон улсын хамтын ажиллагааны товчоо *Дэлхийн харилцааны ерөнхий захирал *Олон улсын хууль эрх зүйн товчоо *Консулын газар *Гадаад албаны сургалтын төв == 1885 оноос хойших Японы Гадаад хэргийн сайд нарын жагсаалт == # Иноүэ Каорү (1885—1887) # [[Ито Хиробүми]] (1887—1888) # Оокүма Шигэнобү (1888—1889) # Аоки Шюүзо (1889—1891) # Эномото Такэаки (1891—1892) # Мүцү Мүнэмицү (1892—1896) # Сайонжи Киммочи (1896) # Оокүма Шигэнобү (1896—1897) # Ниши Токүжиро (1897—1898) # Оокүма Шигэнобү (1898) # Аоки Шюүзо (1898—1900) # Като Такааки (1900—1901) # Сонэ Арасүкэ (1901) # Комүра Жюүтаро (1901—1906) # Сайонжи Киммочи (1906) # Като Такааки (1906) # Хаяаши Тадасү (1906—1908) # Тэраүчи Масатакэ (1908, 1916) # Комүра Жюүтаро (1908—1911) # Үчида Косай (1911—1912) # [[Кацүра Таро]] (1912—1913) # Като Такааки (1913) # Макино Нобүаки (1913—1914) # Като Такааки (1914—1915) # Оокүма Шигэнобү (1915) # [[Ишии Кикүжиро]] (1915—1916) # Мотоно Ичиро (1916—1918) # Гото Шимпэй (1918) # Үчида Ясүя (1918—1923) # Ямамото Гоннохэй (1923) # Ижюүин Хикокичи (1923—1924) # Мацүи Кэйширо (1924) # Шидэхара Кижюүро (1924—1927) # Танака Гиичи (1927—1929) # Шидэхара Кижюүро (1929—1931) # Инүкай Цүёши (1931—1932) # Ёшизава Кэнкичи (1932) # Сайто Макото (1932) # Үчида Ясүя (1932—1933) # Хирота Коки (1933—1936) # Арита Хачиро (1936—1937) # Хаяаши Сэнжюүро (1937) # Сато Наотакэ (1937) # Хирота Коки (1937—1938) # Үгаки Казүшигэ (1938) # [[Арита Хачиро]] (1938—1939) # [[Абэ Нобүюки]] (1939) # Номүра Кичисабүро (1939—1940) # [[Арита Хачиро]] (1940) # [[Мацүока Ёосүкэ]] (1940—1941) # Тоёода Тэйжиро (1941) # Тоого Шигэнори (1941—1942) # [[Тоожоо Хидэки]] (1942) # Тани Масаюки (1942—1943) # Шигэмицү Маморү (1943—1945) # Тоого Шигэнори (1945) # [[Сүзүки Кантаро]] (1945) # Шигэмицү Мамору (1945) # [[Ёшида Шигэрү]] (1945—1947) # Ашида Хитоши (1947—1948) # Ёшида Шигэрү (1948—1952) # Оказаки Кацүо (1952—1954) # Шигэмицү Маморү (1954—1956) # [[Киши Нобүсүкэ]] (1956—1957) # Фүжияма Айичиро (1957—1960) # Косака Зэнтаро (1960—1962) # Оохира Масаёши (1962—1964) # Шиина Эцүсабүро (1964—1966) # Мики Такэо (1966—1968) # Айчи Киичи (1968—1971) # [[Фүкүда Такэо]] (1971—1972) # Оохира Масаёши (1972—1974) # Кимүра Тошио (1974) # [[Миязава Киичи]] (1974—1976) # Косака Зэнтаро (1976) # Хатояма Иичиро (1976—1977) # Сонода Сүнао (1977—1979) # Окита Сабүро (1979—1980) # Ито Масаёши (1980—1981) # Сонода Сүнао (1981) # Сакураүчи Ёшио (1981—1982) # [[Абэ Шинтаро]] (1982—1986) # Күранари Тадаши (1986—1987) # Үно Соосүкэ (1987—1989) # Мицүзүка Хироши (1989) # [[Накаяма Таро]] (1989—1991) # [[Ватанабэ Мичио]] (1991—1993) # Мүто Кабүн (1993) # Хата Цүтомү (1993—1994) # Какизава Коожи (1994) # Кооно Ёохэй (1994—1996) # Икэда Юкихико (1996—1997) # [[Обүчи Кэйзо]] (1997—1998) # Комүра Масахико (1998—1999) # Кооно Ёохэй (1999—2001) # Танака Макико (2001—2002) # [[Коизүми Жүн-Ичироо|Коизүми Жүн-Ичиро]] (2002) # Кавагүти Ёрико (2002—2004) # Мачимура Нобүтака (2004—2005) # [[Асоо Тароо|Асо Таро]] — (2005.10.31 — 2007.08.27); # Мачимура Нобүтака (2007.08.27-ноос 9 сарын 26); # Коомүра Масахико — (2007.09.26 — 2008.09.24); # [[Накасонэ Хирофүми]] — (2008.09.24 — 2009.09.16); # Окада Кацүя — (2009.09.16 — 2010.09.17); # Маэхара Сэйжи — (2010.09.17 — 2011.03.06); # Эдано Юкио (үүрэг гүйцэтгэгч) — (2011.03.07-03.09); # Мацүмото Такэаки — (2011.03.09-2011.09.02); # Гэмба Коичиро — (2011.09.02 — 2012.12.26); # [[Кишида Фүмио]] — (2012.12.26 — 2017.08.03). # [[Кооно Таро]]— (2017.08.03 — 2019.09.11); # Мотэги Тошимицү — (2019.09.11 — 2021.11.04); # [[Кишида Фүмио]] — (2021.11.04-2021.11.10); # [[Хаяаши Ёшимаса]] — (2021.11.10 — 2023.09.13). # [[Камикава Ёоко]] - (2023.09.13- 2023.10.01) # [[Ивая Такеши]] (2023.10.01 — 2025.10.21). # [[Мотэги Тошимицү]] (2025.10.21 — өнөө хүртэл). == Цахим холбоос == *[http://www.mofa.go.jp/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Японы гадаад бодлого| ]] [[Ангилал:Гадаад хэргийн яам]] [[Ангилал:Японы яам|гадаад хэргийн]] [[Ангилал:1885 онд байгуулагдсан]] 7blwk4bpwyi8alcvmq9vyhpi6b9uonz 0 105908 872897 872633 2026-10-08T23:34:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872897 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-10-08 23:34:21 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] tnulkl6v1td8hwh2b938kj5kvcg67e7 0 124062 872849 872755 2026-10-08T12:45:57Z ~2026-53607-35 108000 872849 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Равдан''' (1952 оны 11-р сарын 7-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]ын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] цолыг 2002 онд, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. == Намтар == Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд сургуулийн]] Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд [[Монгол кино үйлдвэр]]т жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]эд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан. Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ. 1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. ==Бүтээл== == Киноны дүр == # [[Сахиус уу, сахиул уу]]    –  Алтангэрэл-1983 он # [[Газарчин (кино)|Газарчин]] –                               1983 он # [[Ацаг шүдний зөрөө]] – Заяат -  1985 он # [[Байлдааны даалгавар]]       -    1985 он # [[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]]             - Дугар   -       1986 он # [[Мандах нарны туяа]] –Даш -    1987 он # [[Би нисэх дуртай]] –Мөнгөн -   1987 он # [[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]–Лаваг- 1988 он # [[Алтан шонхор]] –Хажир бөө -  1989 он # [[Тод магнай]]   – Нэрэндоо    - 1990 он # [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] –Мухулай -1991 он # [[Хааны сүүлчийн хатан]]– Цогбадрах- 2000 он # Бид дөрвийн Хайр ОАК - Загджав 2009 он # Нянгар хаданд гарсан нь - Ерөнхий сайд 2009 он # Саятан болох дамжаа - 2014 он # Маш Нууц 1 - Генерал дарга 2015 он # Зүрхний Хилэн - 2016 он # Яллагч - Ерөнхий шүүгч 2017 он # Буруу өрөг - 2020 он == Гэр бүл == Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч. {{DEFAULTSORT:Равдан, Гомбын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Хашаатын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] rj2o9u6e2dq3kqkxwm8ipdoma73dcrx 872850 872849 2026-10-08T12:46:51Z ~2026-53607-35 108000 872850 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Равдан''' (1952 оны 11-р сарын 7-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]ын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] цолыг 2002 онд, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. == Намтар == Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд сургуулийн]] Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд [[Монгол кино үйлдвэр]]т жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]эд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан. Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ. 1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. ==Бүтээл== == Киноны дүр == # [[Сахиус уу, сахиул уу]]    –  Алтангэрэл-1983 он # [[Газарчин (кино)|Газарчин]] –                               1983 он # [[Ацаг шүдний зөрөө]] – Заяат -  1985 он # [[Байлдааны даалгавар]]       -    1985 он # [[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]]             - Дугар   -       1986 он # [[Мандах нарны туяа]] –Даш -    1987 он # [[Би нисэх дуртай]] –Мөнгөн -   1987 он # [[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]–Лаваг- 1988 он # [[Алтан шонхор]] –Хажир бөө -  1989 он # [[Тод магнай]]   – Нэрэндоо    - 1990 он # [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] –Мухулай -1991 он # [[Хааны сүүлчийн хатан]]– Цогбадрах- 2000 он # Бид дөрвийн Хайр ОАК - Загджав 2009 он # Нянгар хаданд гарсан нь - Ерөнхий сайд 2009 он # Үнэнээс хол - 2009 он # Саятан болох дамжаа - 2014 он # Мухар гудамж - 2014 он # Маш Нууц 1 - Генерал дарга 2015 он # Зүрхний Хилэн - 2016 он # Яллагч - Ерөнхий шүүгч 2017 он # Буруу өрөг - 2020 он == Гэр бүл == Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч. {{DEFAULTSORT:Равдан, Гомбын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Хашаатын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] 132s4chh9h1i4fahdilundpmsm8ct3r 872851 872850 2026-10-08T12:48:15Z ~2026-53607-35 108000 872851 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Равдан''' (1952 оны 11-р сарын 7-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]ын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] цолыг 2002 онд, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. == Намтар == Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд сургуулийн]] Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд [[Монгол кино үйлдвэр]]т жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]эд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан. Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ. 1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. ==Бүтээл== == Киноны дүр == # [[Сахиус уу, сахиул уу]]    –  Алтангэрэл-1983 он # [[Газарчин (кино)|Газарчин]] –                               1983 он # [[Ацаг шүдний зөрөө]] – Заяат -  1985 он # [[Байлдааны даалгавар]]       -    1985 он # [[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]]             - Дугар   -       1986 он # [[Мандах нарны туяа]] –Даш -    1987 он # [[Би нисэх дуртай]] –Мөнгөн -   1987 он # [[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]–Лаваг- 1988 он # [[Алтан шонхор]] –Хажир бөө -  1989 он # [[Тод магнай]]   – Нэрэндоо    - 1990 он # [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] –Мухулай -1991 он # [[Хааны сүүлчийн хатан]]– Цогбадрах- 2000 он # Бид дөрвийн Хайр ОАК - Загджав 2009 он # Нянгар хаданд гарсан нь - Ерөнхий сайд 2009 он # Үнэнээс хол - 2009 он # Саятан болох дамжаа ОАК - 2014 он # Мухар гудамж - 2014 он # Маш Нууц 1 - Генерал дарга 2015 он # Зүрхний Хилэн - 2016 он # Яллагч - Ерөнхий шүүгч 2017 он # Буруу өрөг - 2020 он == Гэр бүл == Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч. {{DEFAULTSORT:Равдан, Гомбын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Хашаатын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] 4twj8bemlxb0n4zqnxr4t524ex05ycl 872853 872851 2026-10-08T12:50:07Z ~2026-53607-35 108000 872853 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Равдан''' (1952 оны 11-р сарын 7-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]ын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] цолыг 2002 онд, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. == Намтар == Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд сургуулийн]] Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд [[Монгол кино үйлдвэр]]т жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]эд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан. Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ. 1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. ==Бүтээл== == Киноны дүр == # [[Сахиус уу, сахиул уу]]    –  Алтангэрэл-1983 он # [[Газарчин (кино)|Газарчин]] –                               1983 он # [[Ацаг шүдний зөрөө]] – Заяат -  1985 он # [[Байлдааны даалгавар]]       -    1985 он # [[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]]             - Дугар   -       1986 он # [[Мандах нарны туяа]] –Даш -    1987 он # [[Би нисэх дуртай]] –Мөнгөн -   1987 он # [[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]–Лаваг- 1988 он # [[Алтан шонхор]] –Хажир бөө -  1989 он # [[Тод магнай]]   – Нэрэндоо    - 1990 он # [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] –Мухулай -1991 он # [[Хааны сүүлчийн хатан]]– Цогбадрах- 2000 он # Бид дөрвийн Хайр ОАК - Загджав 2009 он # Нянгар хаданд гарсан нь - Ерөнхий сайд 2009 он # Үнэнээс хол - 2009 он # Саятан болох дамжаа ОАК - 2014 он # Мухар гудамж - 2014 он # Маш Нууц 1 - Генерал дарга 2015 он # Зүрхний Хилэн - 2016 он # Яллагч - Ерөнхий шүүгч 2017 он # 37-р точка ОАК 1,2-р бүлэг - 2019 он # Буруу өрөг - 2020 он == Гэр бүл == Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч. {{DEFAULTSORT:Равдан, Гомбын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Хашаатын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] 0x7ymgoc8vj1lhyb039czhl3mqefs1k 872854 872853 2026-10-08T12:52:15Z ~2026-53607-35 108000 872854 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Равдан''' (1952 оны 11-р сарын 7-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]ын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] цолыг 2002 онд, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. == Намтар == Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд сургуулийн]] Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд [[Монгол кино үйлдвэр]]т жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]эд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан. Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ. 1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. ==Бүтээл== == Киноны дүр == # [[Сахиус уу, сахиул уу]]    –  Алтангэрэл-1983 он # [[Газарчин (кино)|Газарчин]] –                               1983 он # [[Ацаг шүдний зөрөө]] – Заяат -  1985 он # [[Байлдааны даалгавар]]       -    1985 он # [[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]]             - Дугар   -       1986 он # [[Мандах нарны туяа]] –Даш -    1987 он # [[Би нисэх дуртай]] –Мөнгөн -   1987 он # [[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]–Лаваг- 1988 он # [[Алтан шонхор]] –Хажир бөө -  1989 он # [[Тод магнай]]   – Нэрэндоо    - 1990 он # [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] –Мухулай -1991 он # [[Хааны сүүлчийн хатан]]– Цогбадрах- 2000 он # Бид дөрвийн Хайр ОАК - Загджав 2009 он # Нянгар хаданд гарсан нь - Ерөнхий сайд 2009 он # Үнэнээс хол - 2009 он # Саятан болох дамжаа ОАК - 2014 он # Мухар гудамж - 2014 он # Маш Нууц 1 - Генерал дарга 2015 он # Зүрхний Хилэн - 2016 он # Яллагч - Ерөнхий шүүгч 2017 он # 7-р тусгай тасаг - 2019 он # 37-р точка ОАК 1,2-р бүлэг - 2019 он # Буруу өрөг - 2020 он == Гэр бүл == Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч. {{DEFAULTSORT:Равдан, Гомбын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Хашаатын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] 4t5fncitd4xoe5erjtwcl1q42ud7nis 872856 872854 2026-10-08T13:02:16Z ~2026-53607-35 108000 872856 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Равдан''' (1952 оны 11-р сарын 7-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хашаат сум]]ын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] цолыг 2002 онд, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. == Намтар == Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд сургуулийн]] Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд [[Монгол кино үйлдвэр]]т жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний телевиз]]эд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан. Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ. 1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. ==Бүтээл== == Киноны дүр == # [[Сахиус уу, сахиул уу]]  –  Алтангэрэл-1983 он # [[Газарчин (кино)|Газарчин]] -  1983 он # [[Ацаг шүдний зөрөө]] – Заяат -  1985 он # [[Байлдааны даалгавар]]       -    1985 он # [[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]] - Дугар  - 1986 он # [[Мандах нарны туяа]] –Даш -    1987 он # [[Би нисэх дуртай]] –Мөнгөн -   1987 он # [[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]–Лаваг- 1988 он # [[Алтан шонхор]] –Хажир бөө -  1989 он # [[Тод магнай]]   – Нэрэндоо    - 1990 он # [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] –Мухулай -1991 он # Ертөнцийн сүүлчийн чулуу - 1995 он # [[Хааны сүүлчийн хатан]]– Цогбадрах- 2000 он # Хүрэлдэй Их хааны элч - Музейн захирал 2008 он # Бид дөрвийн Хайр ОАК - Загджав 2009 он # Нянгар хаданд гарсан нь - Ерөнхий сайд 2009 он # Үнэнээс хол - 2009 он # Монгол төрийн товчоон Баримтат кино - 2012 он # Ану Хатан - 2013 Он # Саятан болох дамжаа ОАК - 2014 он # Мухар гудамж - 2014 он # Маш Нууц 1 - Генерал дарга 2015 он # Зүрхний Хилэн - 2016 он # Яллагч - Ерөнхий шүүгч 2017 он # Ховор хүмүүс - Сумын засаг дарга 2018 он # 7-р тусгай тасаг - 2019 он # Бууны сумыг буцааж болдоггүй - 2019 он # 37-р точка ОАК 1,2-р бүлэг - 2019 он # Буруу өрөг - 2020 он '''Дуу Оруулсан ба өөрийн уншсан өгүүллэгүүд'''; Пигланд 1-р бүлэг хүүхэлдэйн кино - Дэмчиг туулай (2023) == Гэр бүл == Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч. https://kinosan.mn/actor/919 {{DEFAULTSORT:Равдан, Гомбын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Хашаатын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] fk98se4xptksjrlkt9ayuf4wydqdc3v 0 124534 872907 862272 2026-10-09T01:29:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872907 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Шаравжамцын Энхийн-Од | Англиар = Mike Sharavjamts | Зураг = | Тайлбар = | Хэмжээ = | Байрлал = [[Холбон тоглогч]] | Өндөр = 208 [[Сантиметр|см]] | Жин = 88 [[Килограмм|кг]] | Баг = Өмнөд Каролинагийн геймкокс | Дугаар = 5 | Иргэншил = {{MGL}} | Мэндэлсэн огноо = [[2002]] оны [[8 сарын 27]] | Мэндэлсэн газар = [[Монгол улс]], [[Улаанбаатар хот]] }} '''Шаравжамцын Энхийн-Од''' (2002 оны 8-р сарын 27-нд төрсөн) нь Өмнөд Каролина геймкокс багийн, Монголын коллежийн сагсан бөмбөгчин юм. Тэрээр I дивизионы спортын тэтгэлэг хүртсэн Монгол Улсын анхны иргэн юм. <ref>{{Cite web |title=About Mike |url=https://news.mn/en/797279/ |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524013945/https://news.mn/en/797279/ |url-status=dead }}</ref> Ш.Энхийн-Од нь сагсанбөмбөгийн бүх байрлалд тоглох боломжтой олон талт тоглогч юм. Түүний бөмбөг дамжуулах ур чадвар нь хамгийн онцгой. Мөн шидэлт, самбөрөөс авах, хамгаалалтын ур чадварууд нь ч сайн. == Хувийн амьдрал == Ш.Энхийн-Одын эцэг [[Цэрэнжанхарын Шаравжамц]], эх Пүрэвсүрэнгийн Эрдэнэбулган нар юм. Цэрэнжанхарын Шаравжамц бол Монголын анхны мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Ази тивээс Харлем Глобетроттерс багт тоглосон анхны тоглогч юм. <ref>{{Cite web |title=First Mongolian Globetrotter |url=https://vault.si.com/vault/2001/11/05/the-mongolian-shark-seven-footer-sharavjamts-tserenjanhor-has-become-the-first-asian-globetrotter |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524014450/https://vault.si.com/vault/2001/11/05/the-mongolian-shark-seven-footer-sharavjamts-tserenjanhor-has-become-the-first-asian-globetrotter |archive-date=2023-05-24 |url-status=dead}}</ref> == Коллежийн карьер == === Дэйтон Флайерс === ==== Нэгдүгээр курс ==== Ш.Энхийн-Од нь 2022 онд Дэйтоны их сургуульд коллежийн сагсан бөмбөг тоглохоор болсон. Тэрээр нэг тоглолтод 5.6 оноо, 1.9 самбар, 2.6 оновчтой дамжуулалт дунджилж, нэгдүгээр курсээ дуусгасан. <ref>{{Cite web |title=Mike Sharavjamts stats |url=https://www.espn.com/mens-college-basketball/player/_/id/5105875/mike-sharavjamts}}</ref> 2023 оны 3-р сард Шаравжамц 2023 оны NBA-гийн драфтад орно гэдгээ зарласан <ref>{{Cite web |title=NBA Draft 2023 Announcement |url=https://www.basketballinsiders.com/news/dayton-forward-mike-sharavjamts-to-enter-2023-nba-draft/}}</ref>. 2023 оны зун Шаравжамц Энхийн-Од 2023 оны NBA-гийн драфтаас нэрээ татан<ref>{{Cite web |title=Withdraws name from NBA Draft 2023 |url=https://www.daytondailynews.com/sports/former-flyer-sharavjamts-withdraws-from-draft/QH3NI6AEXVDRFAZ7DX473NNLNM/#:~:text=Former%20Dayton%20Flyers%20guard%20Mike,was%2011%3A59%20p.m.%20Wednesday. |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808025944/https://www.daytondailynews.com/sports/former-flyer-sharavjamts-withdraws-from-draft/QH3NI6AEXVDRFAZ7DX473NNLNM/#:~:text=Former%20Dayton%20Flyers%20guard%20Mike,was%2011%3A59%20p.m.%20Wednesday. |url-status=dead }}</ref> Сан Франциско Донс <ref>{{Cite web |title=Sharavjamts joined San Francisco Dons |url=https://usfdons.com/news/2023/6/14/dons-add-talented-guard-mike-sharavjamts.aspx}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Mike Sharavjamts transfers to San Francisco after one season |url=https://www.daytondailynews.com/sports/former-dayton-guard-finds-new-home-in-west-coast-conference/FCXFQVQSDRCW3GTZ6SGEAOZVNQ/ |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808030203/https://www.daytondailynews.com/sports/former-dayton-guard-finds-new-home-in-west-coast-conference/FCXFQVQSDRCW3GTZ6SGEAOZVNQ/ |url-status=dead }}</ref> багт шилжинэ гэдгээ мэдэгдэв. === Сан Франциско Донс === ==== Хоёрдугаар курс ==== 2023 оны 6-р сарын 14-нд ерөнхий дасгалжуулагч Крис Герлуфсен Шаравжамцын Энхий-Одыг "Сан Франциско Донс" багтай гэрээ байгуулсныг зарлалаа. <ref>{{Cite web |title=Mike Sharavjamts Joins San Francisco Dons |url=https://montsame.mn/en/read/321392}}</ref> == Лавлагаа == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Энхийн-Од, Шаравжамцын}} [[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:2002 онд төрсөн]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]] [[Ангилал:Финиксийн (Аризона) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 69pxup9qfz8x22dilga74p15tstykm7 0 126551 872883 857170 2026-10-08T18:23:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872883 wikitext text/x-wiki {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга_эсвэл1 = | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга | дарга2 = | сонгууль2 = | нам2 = Дашнямын Ихбаяр, [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | гишүүний_тоо = 45 төлөөлөгч | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = Ulaanbaatar city council composition as 12 October 2024.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 270px | өнгөрсөн_сонгууль1 = 2024 оны 10-р сарын 11-нд явагдсан. | ирэх_сонгууль1 = ''2028 он''. |одоогийн_ээлжийн_нэр=|seats1='''Эрх баригч олонх (40)'''<br>{{colorbox|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (40)<br/>'''Сөрөг хүчин (5)'''<br> {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (5) | session_room = Ulaanbaatar_Zakhirgaa_2023.jpg | хуран_чуулах_газар = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] хот,<br>[[Хан-Уул]] дүүрэг 23-р хороо,<br>Наадамчдын зам 1200,<br>Нийслэлийн нутгийн захиргааны цогцолбор | цахим_хаяг = [https://khural.ulaanbaatar.mn/ www.khural.ulaanbaatar.mn] }} '''Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал''' нь нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын нутаг дэвсгэрт байнга оршин суугаа сонгуулийн эрх бүхий иргэдээс сонгогддог, хуулиар тусгайлан олгосон чиг үүрэг, бүрэн эрхийг хамтын удирдлагын зарчим дээр тулгуурлан хэрэгжүүлдэг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага юм.<ref name=ЗЗНД>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 | title=Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль | website=legalinfo.mn | date=2020-12-24 | access-date=2026-05-16}}</ref> Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал 45 төлөөлөгчтэй,<ref name=ЗЗНД/> бүрэн эрхийн хугацаа нь дөрвөн жил байна.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 | title=Монгол Улсын Үндсэн хууль | website=legalinfo.mn | date=1992-01-13 | access-date=2026-05-16}}</ref> == Түүх == === 1924-1992 === [[1924 он]]д Монгол орны нийслэл Улаанбаатар хот нь 1639 оноос шарын шашин, соёлын төв болон байгуулагдсанаас хойш 380 гаруй жилийн түүхэн замналыг туулж 28 удаа нүүдэллэсээр дөрвөн уулын дунд Тунгалаг Туул, Сэрүүн Сэлбийн хөвөөнд суурьшсаар өдийг хүрчээ. 1924 онд хуралдсан БНМАУ-ын анхдугаар их хурлаас баталсан Үндсэн хуульд Улаанбаатар хотын удирдлага, түүнийг тогтолцоог тодорхойлсноос хойш таван удаагийн Үндсэн хуульд улам баталгаажиж Хөдөлмөрчдийн Депутатуудын хурал /ХДХ/, Ардын Депутатуудын хурал /АДХ/, Ардын Депутатуудын Хурал болон Гүйцэтгэх захиргааны бүтцээс Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг дарга гэсэн хоёр субъект бүхий тогтолцоог бий болгосон байна. Энэ нь нийслэл Улаанбаатар хотод орон нутгийн төрийн эрх барих чиг үүрэгтэй “хурал”-аас иргэдээсээ сонгогдож, иргэддээ ажлаа тайлагнадаг, иргэдийн хүсэл сонирхол, эрх ашгийг илэрхийлдэг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага болох “Хурал” нөгөө талаас хурлаас нэр дэвшин, Ерөнхий сайд, дээд шатны Засаг даргаар батламжлагдсан “хурал” төр засгийн бодлого, шийдвэрийг хэрэгжүүлдэг “Засаг дарга” /төрийн удирдлага/ гэсэн хоёр субъект Нийслэл Улаанбаатар хотын удирдлагын чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл нийслэл хотын удирдлагын асуудал нь Монгол Улсын анхдугаар Үндсэн хуулиар баталгаажиж, Хурал, Захиргаа гэсэн тогтолцоо бий болжээ. Улс төр, нийгэм, эдийн засаг, аж ахуйн соёлын төв болж өөрийн гэсэн байр суурьтай, өнгө төрхтэй, бүтэц тогтолцоотой, удирдлага зохион байгуулалтын өөрийн гэсэн шинж чанар бүхий улсын нийслэл болж, хөгжсөөр иржээ. === 1992-1996 === 1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, УИХ-аас “Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай” хуулийг хэрэгжүүлэх зарим арга хэмжээний тухай 1992 оны 8 дугаар сарын 21-ний өдрийн 23 тоот тогтоол гаргаж, Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг томилох ажлыг 1992 оны 9 дүгээр сард багтаан зохион байгуулахаар заажээ. Орон нутгийн хурлын сонгууль явуулах тухай тусгайлсан хууль гаргаагүй бөгөөд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай” хуульд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага гэсэн нэг бүлэг /II бүлэг/, удирдлагын тогтолцоо /II бүлгийн 7-р зүйл/ хурал, түүнийг байгуулах /II бүлгийн 9-р зүйл/ гэсэн зүйлийг шинээр нэмж оруулжээ. Нийслэлд Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг нэр дэвшүүлэх ажил 9 дүгээр сарын 10-аас 20-ны өдрийн дотор явагдаж дууссан бөгөөд сонгуулийн кампанит ажил явагдаж, сурталчилгаа хийгдээгүй байна. Нийслэлийн 12 дүүрэг, 119 хороонд Иргэдийн нийтийн хурлууд болж, хороо бүр хурлаараа дүүрэгтээ тав, таван төлөөлөгч сонгож дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлыг, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нийслэлд дүүрэг бүрээс хүн амынхаа тооноос хамаарч тус бүр 2-8 төлөөлөгч, тухайлбал Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан, Сүхбаатар, Чингэлтэй, Хан-Уул, Налайх, Багануур дүүргээс тус бүр 8, Багахангай, Гацуурт, Жаргалант, Туул дүүргээс тус бүр 2 төлөөлөгч сонгогдсон байна. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хуралд 137 хүн нэр дэвшиж 72 хүн сонгогдсоноос 58 төлөөлөгч буюу 80 хувь нь МАН, 3 төлөөлөгч буюу 6 хувь нь МҮДН, 1 төлөөлөгч МСДН, 10 төлөөлөгч буюу 14 хувь нь нам бус байв. === 1996-2000 === Аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгуулийн хууль 1996 оны VIII сард батлагдсанаар, бүх шатны Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг сонгох сонгуулийн бие даасан хуультай болсон юм. Энэ хууль нь урьд өмнөх АДХ-ыг сонгох сонгуулийн хуулиас эрс өөрчлөгдсөн олон намын тогтолцоо бүхий олон мандаттай, ардчилсан сонгуулийн тухай асуудлыг хуульчилж өгснөөрөө онцлог байв. Орон нутгийн хурлуудын сонгуулийн хуульд нам, эвсэл нэр дэвшигчдээ жагсаалтаар нэр дэвшүүлэх бөгөөд нэр дэвшигчдийн тоо, тухайн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Төлөөлөгчдийн тооноос илүүгүй байна. Харин сум, дүүрэг, баг, хороо бүрд нэг нэг хүний нэрийг дээд шатны хуралд тухайн Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг төлөөлөн нэр дэвшүүлнэ гэж заасан байна. Сонгуулийн хуулийн дагуу Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 3 нам, нэг эвсэл оролцохоо алба ёсоор мэдэгдсэний дагуу Нийслэлийн сонгуулийн хороо бүртгэж, 40 суудлын төлөө дээрх нам, эвслээс 129 хүн, бие дааж 4 хүн нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс нийслэл, дүүргийн хуралд 37 хүний нэр давхарлан дэвшигдсэний дотор 70 нь МАН, 7 нь МҮАН-МСДН-ын “Ардчилсан холбоо эвсэл” /АХЭ/, 23 нь МУНН-ын гишүүд байв. Нийслэлд сонгогчдын нэрийн жагсаалтад 294,557 сонгогч бүртгэгдсэнээс 182,643 хүн буюу 62.6 хувь нь санал хураалтад оролцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-д сонгуулийн хуулиар тогтоосон 40 төлөөлөгчийг сонгохоос нам, эвслийн жагсаалтаар 31, Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж болох 9 дүүрэг тус бүрээс нэг нэг хүн, бүгд 9 хүн сонгогджээ. МАН нийслэлийн 40 суудлын 23-ыг авснаас намын жагсаалтаар 15, Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж болох дүүргийн төлөөллөөр 8, МҮАН-МСДН-ын Ардчилсан холбоо эвсэл жагсаалтаар 16, /МҮАН-9, МСДН-6, МНН-1/ дүүргийн төлөөллөөр нам бус 1 хүн авчээ. === 2000-2004 === Улаанбаатар хотод орон нутгийн сонгууль 2000 оны 10 дугаар сарын 8-ны өдөр явагджээ. Нийслэл, дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 8 нам, нэг эвсэл оролцох тухайгаа нийслэлийн сонгуулийн хороонд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс 157 хүн нэр дэвшигдсэнээс МАН-ын 40, “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ээс 40, Эх орон-МАШСН-аас 38, ИЗН-аас 14, МБНН-аас 7, МИАШЛН-аас 1 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 1 хүн биеэ даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс 65 хүн нийслэл болон дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 10 нь МАН-ын, 18 нь “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ийн, 7 нь МБНН-ын, 18 нь Эх орон-МАШСН-ын, 7 нь ИЗН-ын гишүүд байжээ. === 2004-2008 === 2004 оны 10 дугаар сарын 17-нд явагджээ. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын санал авах ажлыг зохион байгуулах сонгуулийн 126 хэсгийн хороо байгуулагдсан 1516 хүн ажиллав. Улс төрийн 4 нам, 1 эвсэл, нийслэл дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд оролцох тухайгаа “Нийслэлийн сонгуулийн хороо”-нд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс нийт 141 хүн дэвшигдсэнээс МАН-аас 40, “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”-ээс 40, МНН-аас 2, МУНН-аас 36, БНН-аас 17 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 6 хүн бие даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчээс 64 хүн нийслэл, дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 16 нь МАН, 16 нь “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”, 11 нь МУНН, 17 нь БНН, 4 нь бие даан нэр дэвшигч байв. === 2008-2012 === 2008 оны 10 дугаар сарын 12-нд явагдаж Орон нутгийн сонгуульд нийт 7 нам оролцжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын 15 тойрогт 45 мандатын төлөө 165 хүн нэр дэвшсэнээс 45 нь МАН-аас, 45 нь АН-аас, 11 хүн МУНН-аас, 3 хүн Эх орон намаас, 3 хүн ИЗН-аас, 18 хүн нь МНН-аас, 1 хүн нь Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч намаас тус тус дэвшсэн бөгөөд 42 хүн бие дааж нэрээ дэвшүүлжээ. Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуулийн холбогдох заалтын дагуу нийслэлийн сонгогчдын ирц хүрээгүйгээс НИТХ-ыг сонгох сонгууль , Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгууль хүчингүй болжээ. Дахин сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд нэрийн жагсаалтад нийт 436964 сонгогч бүртгэгдсэнээс 286644 сонгогч буюу 65.6 хувь нь саналаа өгч Нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль хуульд зааснаар хүчинтэй болж өнгөрсөн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын дахин сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 15 тойргийн 45 мандатын 36 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид, 9 мандатыг АН-аас нэр дэвшигчид авч Нийслэлийн ИТХ-ын Төлөөлөгчөөр сонгогдсон байна. === 2012-2016 === УИХ болон нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн саналыг нэгэн зэрэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд 9 нам, 2 эвсэл, нийт 11 субъект оролцох тухайгаа мэдэгдэж, нийслэлийн сонгуулийн 30 тойрогт 30 мандатын төлөө 224 хүн, намын жагсаалтаар 15 мандатын төлөө 87 хүн, нийт 331 хүн нэр дэвшсэнээс МАН, АН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс тус бүр 45, бие даан 3 хүн нэрээ дэвшүүлсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад нийт 805580 сонгогч бүртгэгдсэнээс 517006 сонгогч буюу 64,18 хувь нь саналаа өгч, сонгууль хүчинтэй болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 30 тойргийн 30 мандатын 20 мандатыг Ардчилсан намаас нэр дэвшигчид, 10 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид хамгийн олон санал авч Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгогджээ. Жагсаалтын 15 мандатыг нам, эвслийн авсан саналаар хуваарилахад АН-аас нэр дэвшигчид 6, МАН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс нэр дэвшигчид тус бүр 4 мандатыг, ИЗНН-аас 1 мандатыг авч жагсаалтаар нэр дэвшигчдийг дарааллын дагуу Төлөөлөгчөөр сонгогдсонд тооцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-ын 45 төлөөлөгчийн 26 нь АН, 14 нь МАН, 4 нь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл, 1 нь ИЗНН-аас нэр дэвшигчид болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаан 2012 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр хуралдаж, НИТХ-ын даргаар Д.Баттулгыг сонгов === 2016-2020 === 2016 оны Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит сонгуулийн үр дүнгээр Монгол Ардын Нам нийслэлчүүдийн үнэмлэхүй олонхын саналыг авч, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 45 суудлын 34-ийг бүрдүүлэв. Ардчилсан нам 11 суудлыг авч, сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэлээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаанаас Цэндийн Сандуйг Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар сонгосон бол, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид [[Сундуйн Батболд|Сундуйн Батболдыг]] дэвшүүлэн, Ерөнхий сайдад уламжиллаа. 2019 онд Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Төлөөлөгч [[Сайнбуянгийн Амарсайхан|Сайнбуянгийн Амарсайханыг]] томилсон бол, Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар Төлөөлөгч [[Рэнцэндагвын Дагва|Рэнцэндагвын Дагвыг]] сонголоо. == Бүтэц == == НИТХ-ын үе, үеийн дарга нар<ref>{{cite web | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/history | title=Түүхэн товчоо | website=khural.ulaanbaatar.mn | access-date=2024-11-03 | archive-date=2024-07-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240703150026/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/history | url-status=dead }}</ref> == {| class="wikitable" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа||Нам, эвсэл |- |1||[[Жигжидсүрэнгийн Ядамсүрэн]]||1992-1996||МАХН |- |2||[[Цэрэндэмбэрэлийн Баасанжав]]||1996-2000||МАХН |- |3||[[Түдэвийн Билэгт]]||2000-2004||МАХН |- |4||[[Нордовын Болормаа]]||2004-2007||МАХН |- |5||[[Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр]]||2007-2008||МАХН |- |6||[[Түдэвийн Билэгт]]||2008-2012||МАХН (2011 оноос МАН) |- |7||[[Дашжамцын Баттулга]]||2012-2016||АН |- |8||[[Цэндийн Сандуй]]||2016-2017||МАН |- |9||[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]||2017-2019||МАН |- |10||[[Рэнцэндагвын Дагва]]||2019-2020||МАН |- |11||[[Жанцангийн Батбаясгалан]]||2020-2024||МАН |- |12||[[Амарбаясгалангийн Баяр]]||2024-2026<ref>{{cite web | author=П.Булган | url=https://itoim.mn/a/2026/04/27/capital/spm?1c034db6acddffcc3f43a07fd89219f0 | title=НИТХ-ын дарга А.Баярыг огцрууллаа | website=itoim.mn | date=2026-04-27 | access-date=2025-05-16}}</ref>||МАН |- |13||[[Дашнямын Ихбаяр]]||2026 оноос<ref>{{cite web | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/news/HOT/2128 | title=НИТХ-ын даргаар Д.Ихбаярыг сонгож батламжлав. | website=khural.ulaanbaatar.mn | date=2026-05-01 | access-date=2025-05-16 }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>||МАН |} == Цахим хуудас == * [https://web.archive.org/web/20230527133615/https://khural.ulaanbaatar.mn/ Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал] * [https://khural.ulaanbaatar.mn/representative Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал төлөөлөгчид 2020-2024] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *ВИДЕО: Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын танилцуулгыг [https://www.youtube.com/@user-ei9ok3wc3p/videos эндээс] үзнэ үү. == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] 4kekb5ok6959kge6iu3djidgnr3lz7f 0 133712 872928 869910 2026-10-09T10:43:43Z Shijircom 8838 872928 wikitext text/x-wiki <!-- ЭНЭ ХЭСГИЙН ОРОНД: хуудсанд одоо байгаа мэдээллийн хайрцгийг (infobox, зурагтай) өөрчлөлтгүй үлдээгээд, зөвхөн хүүхдийн мөрөнд "Мандуул, Маргад" гэж нэмнэ үү. --> '''Гантөмөрийн Даваазул''' (1990 оны 4 дүгээр сарын 23-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)<ref name="kinosanperson" /> нь [[Монгол Улс|Монголын]] кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин юм. Тэрээр 2018 онд жүжигчин А.Энхжинтэй хамтран «Этик» продакшныг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус продакшнаас гарсан бүх уран бүтээлийн зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Түүний бүтээлүүдээс хилчдийн тухай түүхэн сэдэвтэй ''Хэлгүй жим'' (2020), Дорнод аймгийн Мардай хотын түүхээс сэдэвлэсэн ''Мардай'' (2022) кино олонд танигдсан. ''Хэлгүй жим'' кино олон улсад ''The Silent Path'' буюу ''War Path'' нэрээр гарсан.<ref name="imdb" /><ref name="appletv" /> == Намтар == === Бага нас, боловсрол === Даваазул 1990 оны 4 дүгээр сарын 23-нд Улаанбаатар хотод төрсөн.<ref name="kinosanperson" /> Түүний аав 1990-ээд оны үед кино найруулагчаар ажиллаж байсан бөгөөд Даваазул аавынхаа нөлөөгөөр бага наснаасаа жүжигчин болохыг зорьж, ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангид орохдоо мэргэжлээ сонгосон гэж ярилцлагадаа дурдсан байдаг.<ref name="ergelt2022" /> Тэрээр бага насандаа хөдөө малчин ахуйд өссөн бөгөөд энэ нь хожим уран бүтээлдээ Монгол ахуй, өв соёлыг тусгах хандлагад нөлөөлсөн гэж өөрөө тайлбарласан.<ref name="ergelt2022" /> Сургуулийн насандаа урлагийн үзлэг, наадам, тоглолтуудад тогтмол оролцож байжээ.<ref name="ergelt2022" /> Ерөнхий боловсролын сургуулиа төгсөөд [[Кино урлагийн дээд сургууль|Кино урлагийн дээд сургуульд]] (КУДС) найруулагч, жүжигчин мэргэжлээр суралцаж, 2012 онд төгссөн.<ref name="kinosanperson" /> Хожмын хамтрагч А.Энхжин нь түүнээс өмнөх төгсөлтийн оюутан байсан бөгөөд тэд сургуульд байхаасаа бие биеэ таньдаг байжээ.<ref name="polit2021" /> === «Мөрөөдлийн театр» === КУДС-ийг төгсөх жилдээ Даваазул «Мөрөөдлийн театр»-ын ''Хайртай бол хартай'' жүжгийг үзээд тус театрт ажиллахаар шийдэж, төгсөөд элссэн.<ref name="ergelt2022" /> Театрт тэрээр жүжгийн хоёрдугаар найруулагчаар ажиллаж, тайзны болон дэлгэцийн бүтээлүүдэд оролцон туршлага хуримтлуулсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр «Мөрөөдлийн театр»-ыг өөрийн «хоёр дахь сургууль» хэмээн тодорхойлдог бөгөөд энд ажиллах хугацаандаа найз нөхөдтэйгөө хамтран кино хийж эхэлсэн.<ref name="ergelt2022" /> == «Этик» продакшн == === Байгуулагдсан нь === Тухайн үед КУДС-аас төрсөн «Фантастик» продакшны уран бүтээлчид кинонуудаа амжилттай нээж байсан нь Даваазулд өөрийн продакшн байгуулах сэдэл өгсөн гэж тэрээр ярьсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр ''Хүний цаана'' киноны зохиолоо бичээд А.Энхжинд хамтран продакшн байгуулах санал тавьсан бөгөөд ингэж 2018 онд «Этик» продакшн байгуулагдсан.<ref name="polit2021" /><ref name="mnb" /> Продакшн анх тайзны бүтээл хийх зорилготой байсан ч эхний үед хөрөнгө, хүч хүрэлцэхгүй гэж үзээд кино үйлдвэрлэл рүү чиглэсэн. Даваазул ирээдүйд тайзны бүтээл хийх зорилгоо хадгалсаар байгаагаа 2021 онд илэрхийлсэн.<ref name="polit2021" /> Продакшны дотоод ажлын хуваарийн хувьд А.Энхжин жүжиглэхийн зэрэгцээ продакшны захирал, продюсер, маркетингийн ажлыг хариуцаж, Даваазул найруулагч, зохиолч, жүжигчний ажилд төвлөрдөг.<ref name="polit2021" /> === Санхүүжилт ба эхний жилүүд === «Этик» продакшн уран бүтээлээ өөрсдөө санхүүжүүлдэг бөгөөд зээл авч кино хийж, орлогоороо зээлээ эргүүлэн төлөх зарчмаар ажилладаг. Анхны кино нь амжилттай болсон ч хоёр дахь бүтээл болох ''Цуурхал'' алдагдалтай гарснаар продакшн өрөнд орж, хүндрэлтэй үе туулсан.<ref name="ergelt2022" /> Даваазулын хэлснээр санхүүжилтийг голдуу хувь хүмүүс болон жижиг бизнес эрхлэгчид дэмждэг байна.<ref name="polit2021" /> [[Ковид-19-ийн цар тахал|Ковид-19-ийн цар тахлын]] үед кино салбар зогсонги байдалд орсон ч продакшн халдвар хамгааллын дэглэм сахин зураг авалтаа үргэлжлүүлсэн.<ref name="polit2021" /> 2022 оны эхэн гэхэд продакшн өргөн дэлгэцийн таван бүтээл, кино санд байршуулсан хоёр бүтээл, нийт долоон уран бүтээлийг үзэгчдэд хүргээд байжээ.<ref name="ergelt2022" /> == Уран бүтээл == === ''Хүний цаана'' (2018) === «Этик» продакшны анхны уран сайхны кино. Даваазул зохиолыг нь бичиж, найруулж, гол дүрд нь тоглосон.<ref name="polit2021" /><ref name="kinosan" /> Кинонд урд хөршийн бизнес эрхлэгчид Монголд хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж буй асуудлыг хөндсөн бөгөөд Даваазул үндэсний өв соёл, хэл, газар шороогоо хамгаалах санааг тусгасан гэж тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> Эсрэг талын дүрүүдэд гавьяат жүжигчин Г.Золбоот, жүжигчин, дуучин Г.Баяржавхлан нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> 2018 онд продакшн киногоо орон нутгаар аялан үзүүлж байжээ.<ref name="zms2020" /> 2019 оны эхээр кино Юнивишн, Скаймедиа, Look TV, DDish TV-ийн видео санд орсон.<ref name="dursamj2019" /> === ''Цуурхал'' (2019) === Продакшны хоёр дахь бүрэн хэмжээний уран сайхны кино. Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Кино цахим орчинд тархдаг цуурхалтай холбоотой сэдвийг хөндсөн.<ref name="dursamj2019b" /> Даваазулын хэлснээр уг кино санхүүгийн хувьд алдагдалтай гарсан.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хэлгүй жим'' (2020) === Хилийн цэргүүдийн тухай бодит түүхээс сэдэвлэсэн түүхэн уран сайхны кино. 2018 онд ''Хүний цаана'' киног Хөвсгөл аймагт байрлах Хилийн 0257 дугаар ангийн цэрэг, албан хаагчдад үзүүлэх үеэр тус ангийн орлогч хошууч Н.Отгонжаргал 1993 оны 6 дугаар сарын 23-нд болсон үйл явдлын тухай кино хийхийг санал болгосноор уг киноны санаа төрсөн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Киног «Nomadia Pictures», «Том амжилт» компаниуд дэмжин хамтран ажилласан.<ref name="zms2020" /> Зураг авалт 2019 оны 8 дугаар сарын сүүлээр эхэлж, сар гаруй үргэлжилсэн бөгөөд нийт 85 хэсэг (сцен) зураг авснаас 78 нь кинонд орсон.<ref name="zms2020" /> Тухайн үйл явдлын талаар гэрэл зураг, бичлэг үлдээгүй тул зохиолыг төсөөлөлд тулгуурлан бичсэн.<ref name="zms2020" /> Киноны үйл явдал Монгол Улс ардчилсан тогтолцоонд шилжиж, эдийн засгийн хүндрэл нүүрлэсэн 1990-ээд оны эхэн үед, Хөвсгөл аймгийн хойд хил орчимд өрнөнө.<ref name="nutag2020" /> Хил орчмын иргэний гэрт халдлага гарч, хилчид мөрдлөгийн явцад зэвсэгт дээрэмчдийн хууль бусаар хил давдаг нууц жимийг илрүүлдэг.<ref name="imdb" /> Гол дүрүүдэд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ц.Төмөрхуяг, А.Энхжин, М.Дорждагва, Д.Хосбаяр, П.Пүрэвжаргал нар тоглосон бөгөөд Даваазул өөрөө хилчин Баяраагийн дүрийг бүтээсэн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Продакшны төлөөлөгчийн тайлбарласнаар найруулагч дүр бүтээх болсон нь нэг талаас түүний авьяас, нөгөө талаас өөр жүжигчин урих санхүүгийн боломж хязгаарлагдмал байсантай холбоотой.<ref name="zms2020" /> Киноны дууг «Тоонот» студитэй хамтран бүтээсэн.<ref name="zms2020" /> Кино 2020 оны 8 дугаар сарын 28-нд кино театруудад нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> Тус оны намар хамгийн өндөр борлуулалттай кинонуудын нэг болсон бөгөөд 2020 оны 11 дүгээр сарын 19-нөөс IPTV-ээр гарсан. Продакшн IPTV-ийн орлогынхоо тодорхой хувийг цар тахлын хөл хорионы үед амьдрал нь хүндэрсэн иргэдэд хандивласан.<ref name="nutag2020" /> Даваазул энэ киног продакшныг санхүүгийн хүндрэлээс гаргасан бүтээл гэж үздэг.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' (2021) === ''Хүний цаана'' киноны үргэлжлэл бөгөөд 2021 оны 11 дүгээр сарын 24-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="polit2021" /> Утга агуулгын хувьд эхний ангитай төстэй ч үйл явдал нь шууд үргэлжлэхгүй. Эхний ангийн жүжигчид бүгд шинэ дүр бүтээсэн бөгөөд эсрэг талын дүрүүдэд Өвөр Монголын жүжигчин Дэлхий, «Мөрөөдлийн театр»-ын жүжигчин Г.Эрхэмбаяр нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд тоглосон.<ref name="kinosan" /> === ''Мардай'' (2022) === Продакшны хоёр дахь түүхэн кино. Зөвлөлтийн удирдлагаар [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] байгуулагдсан Мардай ураны уурхай, эрдэс хотын түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд киноны дүр, үйл явдал нь зохиомол.<ref name="ergelt2022" /> Сэдвийн санааг А.Энхжин дэвшүүлсэн бөгөөд 2020 оны намар ''Хэлгүй жим''-ийн зураг авалтын дараа тэд Дорнод аймагт очиж Мардай хотыг үзэж, нутгийн иргэдийн дурсамжийг сонссон.<ref name="ergelt2022" /> Цар тахлын улмаас зураг авалт хоёр жил үргэлжилсэн.<ref name="ergelt2022" /> Даваазул ерөнхий найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд А.Энхжин тоглосон. Кино 2022 оны 3 дугаар сарын 4-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> === ''Хэлгүй жим 2: Дада'' (2024) === ''Хэлгүй жим'' киноны үргэлжлэл. 2024 оны 10 дугаар сарын сүүлээр кино театруудад нээлтээ хийж, орлого сайтай байсан ч тус кинонд тоглосон жүжигчин С.Одбаяр бусдыг зодож буй бичлэг цахим орчинд тарж олон нийтийн шүүмжлэлд өртсөний дараа кино театрууд киног үзүүлэхээ зогсоосон гэж 2024 оны 12 дугаар сард мэдээлэгдсэн.<ref name="24tsag2024" /> === ''Гэрэл'' (2024) === Гэр бүлд зориулсан инээдмийн кино. Жүжигчин Б.Дэлгэрмөрөний санаачилгаар Даваазул зохиолыг нь бичсэн бөгөөд зохиол хоёр удаа шинэчлэгдсэн. Гол дүрд Б.Дэлгэрмөрөн, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин П.Эрдэнэзаан нар тоглосон. Кино 2024 оны 12 дугаар сарын 6-наас кино театруудаар гарсан.<ref name="ergelt2024" /> == Уран бүтээлийн онцлог == Даваазул болон «Этик» продакшны бүтээлүүдийн гол чиглэл нь Монгол өв соёл, эх оронч үзлийг тусгах явдал юм. Тэрээр даяаршлыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ Монгол хүний өв соёл, нүүдэлчин ахуйгаа хадгалах санааг уран бүтээлээрээ дамжуулахыг зорьдог гэж ярьсан.<ref name="ergelt2022" /> Продакшн бодит үйл явдлаас сэдэвлэсэн бүтээлийг чухалчилдаг.<ref name="zms2020" /> Түүхэн киноны хувьд тэрээр тухайн сэдвээр бичигдсэн ном зохиол судалж, үйл явдалд оролцогчидтой биечлэн уулзах замаар судалгаа хийдэг. Санхүүгийн хязгаарлагдмал нөхцөлд түүхийг бүрэн хэмжээгээр сэргээн харуулах боломжгүй тул түүхийг гуйвуулахгүйгээр, үйл явдлаас нь сэдэвлэн хийхийг илүүд үздэг.<ref name="polit2021" /> Жүжигчдийн хувьд зөвхөн мэргэжлийн жүжигчдийг тоглуулах зарчим баримталдаг бөгөөд жүжигчид хэтрүүлэлгүй, тогтуун тоглохыг чухалчилдаг.<ref name="polit2021" /><ref name="ergelt2022" /> Ихэнх бүтээлдээ зохиолч, найруулагч, жүжигчний үүргийг хослон гүйцэтгэдэг нь өөрийн бичсэн дүрийг илүү ойлгох давуу талтай ч бүтээлээ хөндлөнгөөс үнэлэхэд хүндрэлтэй гэж тэрээр тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> == Хувийн амьдрал == Даваазул Ж.Болорчимэгтэй гэрлэсэн бөгөөд Мандуул, Маргад гэдэг хоёр хүүтэй. Найз нөхөд нь түүнийг «Зулаа» гэж дууддаг.<!-- Эх сурвалж нэмэх шаардлагатай -->{{Эх сурвалж хэрэгтэй}} == Бүтээлийн жагсаалт == {| class="wikitable sortable" ! Он !! Бүтээл !! Төрөл !! Найруулагч !! Зохиолч !! Жүжигчин !! Тайлбар |- | 2018 || ''Хүний цаана'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || «Этик» продакшны анхны кино |- | 2019 || ''Цуурхал'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2020 || ''Хэлгүй жим'' (''The Silent Path'') || Түүхэн, тулаант кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Баяраагийн дүр |- | 2020 || ''Zuuzuu's Friends'' || Мини цуврал || {{Yes}} || || || |- | 2021 || ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || |- | 2022 || ''Мардай'' || Түүхэн кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2024 || ''Хэлгүй жим 2: Дада'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || || || |- | 2024 || ''Гэрэл'' || Инээдмийн кино || || {{Yes}} || || |- | — || ''Үнэн хайр'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Амур'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Хар ажил'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Наймаа'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|nm12903869|Davaazul Gantumur}} * [https://www.facebook.com/eticproduction «Этик» продакшны Facebook хуудас] == Эх сурвалж == {{reflist|refs= <ref name="ergelt2022">{{cite news |author=Д.Бямбасүрэн |title=Г.Даваазул: Монгол өв соёлоо алдахгүй байгаасай гэсэн санааг уран бүтээлээрээ илэрхийлэхийг зорьдог |url=https://ergelt.mn/news_full/119/single/18409 |work=Ergelt.mn |date=2022-02-23 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="polit2021">{{cite news |author=Ч.Гантулга |title=Г.Даваазул: Цаг нь болохоор тайзны бүтээл хийнэ |url=https://www.polit.mn/a/92754 |work=Polit.mn |date=2021-11-22 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="zms2020">{{cite news |author=Х.Билгүүн |title=“Хэлгүй жим” кино хилчдийн түүхэн гавьяаг алдаршуулна |url=https://www.zms.mn/a/80336 |work=Зууны мэдээ |date=2020-08-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="nutag2020">{{cite news |title=Этик продакшн IPTV-д орж байгаа “Хэлгүй жим” киноныхоо орлогын тодорхой хувийг хандивт зориулна |url=http://www.nutag.mn/index.php?newsid=3138 |work=Nutag.mn |date=2020-11-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2022">{{cite news |title=Этик продакшны "Мардай" УСК ирэх гуравдугаар сард үзэгчдийн хүртээл болно |url=http://dursamj.mn/index.php?newsid=19793 |work=Dursamj.mn |date=2022-02-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019">{{cite news |title=“Хүний цаана” УСК Юнивишн, Скаймедиа, Look Tv, Ddish Tv-ийн видео санд орлоо |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13083 |work=Dursamj.mn |date=2019-03 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019b">{{cite news |title=“Цуурхал”-аар дамжуулан цахим орчныг эерэг болгоцгооё |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13623 |work=Dursamj.mn |date=2019-04 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="24tsag2024">{{cite news |author=Л.Баяр |title=“Этик” продакшны “Хэлгүй жим-2 Дада” УСК-г бүх кино театрууд татан буулгажээ |url=https://www.24tsag.mn/a/234431 |work=24tsag.mn |date=2024-12-17 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="ergelt2024">{{cite news |author=О.Эрдэнэтунгалаг |title=Б.Дэлгэрмөрөн: “Гэрэл” киногоороо хажуудаа байгаа нэгнээ хойшлуулалгүйгээр хайрлаж, халамжилж байх ёстойг харуулахыг зорьсон |url=https://ergelt.mn/news/120/single/49482 |work=Ergelt.mn |date=2024-12-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosan">{{cite web |title=Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур (2021) |url=https://kinosan.mn/content/2380 |work=Кино сан |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="imdb">{{cite web |title=The Silent Path (2021) |url=https://www.imdb.com/title/tt15354196/ |work=IMDb |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="appletv">{{cite web |title=War Path |url=https://tv.apple.com/us/movie/war-path/umc.cmc.75ff0yo9rmc7f19f9or0ekum1 |work=Apple TV |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosanperson">{{cite web |title=Г.Даваазул |url=https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |work=Кино сан |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094831/https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="mnb">{{cite web |url=https://www.mnb.mn/i/214033 |work=Монголын үндэсний олон нийтийн радио, телевиз |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094836/https://www.mnb.mn/i/214033 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09 |title=Г.Даваазул}}</ref> }} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотод төрсөн хүмүүс]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагчид]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолчид]] [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Кино урлагийн дээд сургууль төгсөгчид]] 2ae5czl262awckloaesfpqjl2hk6zby 872929 872928 2026-10-09T10:45:32Z Shijircom 8838 872929 wikitext text/x-wiki <!-- ЭНЭ ХЭСГИЙН ОРОНД: хуудсанд одоо байгаа мэдээллийн хайрцгийг (infobox, зурагтай) өөрчлөлтгүй үлдээгээд, зөвхөн хүүхдийн мөрөнд "Мандуул, Маргад" гэж нэмнэ үү. --> '''Гантөмөрийн Даваазул''' (1990 оны 4 дүгээр сарын 23-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)<ref name="kinosanperson" /> нь [[Монгол Улс|Монголын]] кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин юм. Тэрээр 2018 онд жүжигчин А.Энхжинтэй хамтран «Этик» продакшныг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус продакшнаас гарсан бүх уран бүтээлийн зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Түүний бүтээлүүдээс хилчдийн тухай түүхэн сэдэвтэй ''Хэлгүй жим'' (2020), Дорнод аймгийн Мардай хотын түүхээс сэдэвлэсэн ''Мардай'' (2022) кино олонд танигдсан. ''Хэлгүй жим'' кино олон улсад ''The Silent Path'' буюу ''War Path'' нэрээр гарсан.<ref name="imdb" /><ref name="appletv" /> == Намтар == === Бага нас, боловсрол === Даваазул 1990 оны 4 дүгээр сарын 23-нд Улаанбаатар хотод төрсөн.<ref name="kinosanperson" /> Түүний аав 1990-ээд оны үед кино найруулагчаар ажиллаж байсан бөгөөд Даваазул аавынхаа нөлөөгөөр бага наснаасаа жүжигчин болохыг зорьж, ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангид орохдоо мэргэжлээ сонгосон гэж ярилцлагадаа дурдсан байдаг.<ref name="ergelt2022" /> Тэрээр бага насандаа хөдөө малчин ахуйд өссөн бөгөөд энэ нь хожим уран бүтээлдээ Монгол ахуй, өв соёлыг тусгах хандлагад нөлөөлсөн гэж өөрөө тайлбарласан.<ref name="ergelt2022" /> Сургуулийн насандаа урлагийн үзлэг, наадам, тоглолтуудад тогтмол оролцож байжээ.<ref name="ergelt2022" /> Ерөнхий боловсролын сургуулиа төгсөөд [[Кино урлагийн дээд сургууль|Кино урлагийн дээд сургуульд]] (КУДС) найруулагч, жүжигчин мэргэжлээр суралцаж, 2012 онд төгссөн.<ref name="kinosanperson" /> Хожмын хамтрагч А.Энхжин нь түүнээс өмнөх төгсөлтийн оюутан байсан бөгөөд тэд сургуульд байхаасаа бие биеэ таньдаг байжээ.<ref name="polit2021" /> === «Мөрөөдлийн театр» === КУДС-ийг төгсөх жилдээ Даваазул «Мөрөөдлийн театр»-ын ''Хайртай бол хартай'' жүжгийг үзээд тус театрт ажиллахаар шийдэж, төгсөөд элссэн.<ref name="ergelt2022" /> Театрт тэрээр жүжгийн хоёрдугаар найруулагчаар ажиллаж, тайзны болон дэлгэцийн бүтээлүүдэд оролцон туршлага хуримтлуулсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр «Мөрөөдлийн театр»-ыг өөрийн «хоёр дахь сургууль» хэмээн тодорхойлдог бөгөөд энд ажиллах хугацаандаа найз нөхөдтэйгөө хамтран кино хийж эхэлсэн.<ref name="ergelt2022" /> == «Этик» продакшн == === Байгуулагдсан нь === Тухайн үед КУДС-аас төрсөн «Фантастик» продакшны уран бүтээлчид кинонуудаа амжилттай нээж байсан нь Даваазулд өөрийн продакшн байгуулах сэдэл өгсөн гэж тэрээр ярьсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр ''Хүний цаана'' киноны зохиолоо бичээд А.Энхжинд хамтран продакшн байгуулах санал тавьсан бөгөөд ингэж 2018 онд «Этик» продакшн байгуулагдсан.<ref name="polit2021" /><ref name="mnb" /> Продакшн анх тайзны бүтээл хийх зорилготой байсан ч эхний үед хөрөнгө, хүч хүрэлцэхгүй гэж үзээд кино үйлдвэрлэл рүү чиглэсэн. Даваазул ирээдүйд тайзны бүтээл хийх зорилгоо хадгалсаар байгаагаа 2021 онд илэрхийлсэн.<ref name="polit2021" /> Продакшны дотоод ажлын хуваарийн хувьд А.Энхжин жүжиглэхийн зэрэгцээ продакшны захирал, продюсер, маркетингийн ажлыг хариуцаж, Даваазул найруулагч, зохиолч, жүжигчний ажилд төвлөрдөг.<ref name="polit2021" /> === Санхүүжилт ба эхний жилүүд === «Этик» продакшн уран бүтээлээ өөрсдөө санхүүжүүлдэг бөгөөд зээл авч кино хийж, орлогоороо зээлээ эргүүлэн төлөх зарчмаар ажилладаг. Анхны кино нь амжилттай болсон ч хоёр дахь бүтээл болох ''Цуурхал'' алдагдалтай гарснаар продакшн өрөнд орж, хүндрэлтэй үе туулсан.<ref name="ergelt2022" /> Даваазулын хэлснээр санхүүжилтийг голдуу хувь хүмүүс болон жижиг бизнес эрхлэгчид дэмждэг байна.<ref name="polit2021" /> [[Ковид-19-ийн цар тахал|Ковид-19-ийн цар тахлын]] үед кино салбар зогсонги байдалд орсон ч продакшн халдвар хамгааллын дэглэм сахин зураг авалтаа үргэлжлүүлсэн.<ref name="polit2021" /> 2022 оны эхэн гэхэд продакшн өргөн дэлгэцийн таван бүтээл, кино санд байршуулсан хоёр бүтээл, нийт долоон уран бүтээлийг үзэгчдэд хүргээд байжээ.<ref name="ergelt2022" /> == Уран бүтээл == === ''Хүний цаана'' (2018) === «Этик» продакшны анхны уран сайхны кино. Даваазул зохиолыг нь бичиж, найруулж, гол дүрд нь тоглосон.<ref name="polit2021" /><ref name="kinosan" /> Кинонд урд хөршийн бизнес эрхлэгчид Монголд хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж буй асуудлыг хөндсөн бөгөөд Даваазул үндэсний өв соёл, хэл, газар шороогоо хамгаалах санааг тусгасан гэж тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> Эсрэг талын дүрүүдэд гавьяат жүжигчин Г.Золбоот, жүжигчин, дуучин Г.Баяржавхлан нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> 2018 онд продакшн киногоо орон нутгаар аялан үзүүлж байжээ.<ref name="zms2020" /> 2019 оны эхээр кино Юнивишн, Скаймедиа, Look TV, DDish TV-ийн видео санд орсон.<ref name="dursamj2019" /> === ''Цуурхал'' (2019) === Продакшны хоёр дахь бүрэн хэмжээний уран сайхны кино. Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Кино цахим орчинд тархдаг цуурхалтай холбоотой сэдвийг хөндсөн.<ref name="dursamj2019b" /> Даваазулын хэлснээр уг кино санхүүгийн хувьд алдагдалтай гарсан.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хэлгүй жим'' (2020) === Хилийн цэргүүдийн тухай бодит түүхээс сэдэвлэсэн түүхэн уран сайхны кино. 2018 онд ''Хүний цаана'' киног Хөвсгөл аймагт байрлах Хилийн 0257 дугаар ангийн цэрэг, албан хаагчдад үзүүлэх үеэр тус ангийн орлогч хошууч Н.Отгонжаргал 1993 оны 6 дугаар сарын 23-нд болсон үйл явдлын тухай кино хийхийг санал болгосноор уг киноны санаа төрсөн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Киног «Nomadia Pictures», «Том амжилт» компаниуд дэмжин хамтран ажилласан.<ref name="zms2020" /> Зураг авалт 2019 оны 8 дугаар сарын сүүлээр эхэлж, сар гаруй үргэлжилсэн бөгөөд нийт 85 хэсэг (сцен) зураг авснаас 78 нь кинонд орсон.<ref name="zms2020" /> Тухайн үйл явдлын талаар гэрэл зураг, бичлэг үлдээгүй тул зохиолыг төсөөлөлд тулгуурлан бичсэн.<ref name="zms2020" /> Киноны үйл явдал Монгол Улс ардчилсан тогтолцоонд шилжиж, эдийн засгийн хүндрэл нүүрлэсэн 1990-ээд оны эхэн үед, Хөвсгөл аймгийн хойд хил орчимд өрнөнө.<ref name="nutag2020" /> Хил орчмын иргэний гэрт халдлага гарч, хилчид мөрдлөгийн явцад зэвсэгт дээрэмчдийн хууль бусаар хил давдаг нууц жимийг илрүүлдэг.<ref name="imdb" /> Гол дүрүүдэд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ц.Төмөрхуяг, А.Энхжин, М.Дорждагва, Д.Хосбаяр, П.Пүрэвжаргал нар тоглосон бөгөөд Даваазул өөрөө хилчин Баяраагийн дүрийг бүтээсэн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Продакшны төлөөлөгчийн тайлбарласнаар найруулагч дүр бүтээх болсон нь нэг талаас түүний авьяас, нөгөө талаас өөр жүжигчин урих санхүүгийн боломж хязгаарлагдмал байсантай холбоотой.<ref name="zms2020" /> Киноны дууг «Тоонот» студитэй хамтран бүтээсэн.<ref name="zms2020" /> Кино 2020 оны 8 дугаар сарын 28-нд кино театруудад нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> Тус оны намар хамгийн өндөр борлуулалттай кинонуудын нэг болсон бөгөөд 2020 оны 11 дүгээр сарын 19-нөөс IPTV-ээр гарсан. Продакшн IPTV-ийн орлогынхоо тодорхой хувийг цар тахлын хөл хорионы үед амьдрал нь хүндэрсэн иргэдэд хандивласан.<ref name="nutag2020" /> Даваазул энэ киног продакшныг санхүүгийн хүндрэлээс гаргасан бүтээл гэж үздэг.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' (2021) === ''Хүний цаана'' киноны үргэлжлэл бөгөөд 2021 оны 11 дүгээр сарын 24-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="polit2021" /> Утга агуулгын хувьд эхний ангитай төстэй ч үйл явдал нь шууд үргэлжлэхгүй. Эхний ангийн жүжигчид бүгд шинэ дүр бүтээсэн бөгөөд эсрэг талын дүрүүдэд Өвөр Монголын жүжигчин Дэлхий, «Мөрөөдлийн театр»-ын жүжигчин Г.Эрхэмбаяр нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд тоглосон.<ref name="kinosan" /> === ''Мардай'' (2022) === Продакшны хоёр дахь түүхэн кино. Зөвлөлтийн удирдлагаар [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] байгуулагдсан Мардай ураны уурхай, эрдэс хотын түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд киноны дүр, үйл явдал нь зохиомол.<ref name="ergelt2022" /> Сэдвийн санааг А.Энхжин дэвшүүлсэн бөгөөд 2020 оны намар ''Хэлгүй жим''-ийн зураг авалтын дараа тэд Дорнод аймагт очиж Мардай хотыг үзэж, нутгийн иргэдийн дурсамжийг сонссон.<ref name="ergelt2022" /> Цар тахлын улмаас зураг авалт хоёр жил үргэлжилсэн.<ref name="ergelt2022" /> Даваазул ерөнхий найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд А.Энхжин тоглосон. Кино 2022 оны 3 дугаар сарын 4-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> === ''Хэлгүй жим 2: Дада'' (2024) === ''Хэлгүй жим'' киноны үргэлжлэл. 2024 оны 10 дугаар сарын сүүлээр кино театруудад нээлтээ хийж, орлого сайтай байсан ч тус кинонд тоглосон жүжигчин С.Одбаяр бусдыг зодож буй бичлэг цахим орчинд тарж олон нийтийн шүүмжлэлд өртсөний дараа кино театрууд киног үзүүлэхээ зогсоосон гэж 2024 оны 12 дугаар сард мэдээлэгдсэн.<ref name="24tsag2024" /> === ''Гэрэл'' (2024) === Гэр бүлд зориулсан инээдмийн кино. Жүжигчин Б.Дэлгэрмөрөний санаачилгаар Даваазул зохиолыг нь бичсэн бөгөөд зохиол хоёр удаа шинэчлэгдсэн. Гол дүрд Б.Дэлгэрмөрөн, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин П.Эрдэнэзаан нар тоглосон. Кино 2024 оны 12 дугаар сарын 6-наас кино театруудаар гарсан.<ref name="ergelt2024" /> == Уран бүтээлийн онцлог == Даваазул болон «Этик» продакшны бүтээлүүдийн гол чиглэл нь Монгол өв соёл, эх оронч үзлийг тусгах явдал юм. Тэрээр даяаршлыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ Монгол хүний өв соёл, нүүдэлчин ахуйгаа хадгалах санааг уран бүтээлээрээ дамжуулахыг зорьдог гэж ярьсан.<ref name="ergelt2022" /> Продакшн бодит үйл явдлаас сэдэвлэсэн бүтээлийг чухалчилдаг.<ref name="zms2020" /> Түүхэн киноны хувьд тэрээр тухайн сэдвээр бичигдсэн ном зохиол судалж, үйл явдалд оролцогчидтой биечлэн уулзах замаар судалгаа хийдэг. Санхүүгийн хязгаарлагдмал нөхцөлд түүхийг бүрэн хэмжээгээр сэргээн харуулах боломжгүй тул түүхийг гуйвуулахгүйгээр, үйл явдлаас нь сэдэвлэн хийхийг илүүд үздэг.<ref name="polit2021" /> Жүжигчдийн хувьд зөвхөн мэргэжлийн жүжигчдийг тоглуулах зарчим баримталдаг бөгөөд жүжигчид хэтрүүлэлгүй, тогтуун тоглохыг чухалчилдаг.<ref name="polit2021" /><ref name="ergelt2022" /> Ихэнх бүтээлдээ зохиолч, найруулагч, жүжигчний үүргийг хослон гүйцэтгэдэг нь өөрийн бичсэн дүрийг илүү ойлгох давуу талтай ч бүтээлээ хөндлөнгөөс үнэлэхэд хүндрэлтэй гэж тэрээр тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> == Хувийн амьдрал == Даваазул Ж.Болорчимэгтэй гэрлэсэн бөгөөд Мандуул, Маргад гэдэг хоёр хүүтэй. Найз нөхөд нь түүнийг «Зулаа» гэж дууддаг. == Бүтээлийн жагсаалт == {| class="wikitable sortable" ! Он !! Бүтээл !! Төрөл !! Найруулагч !! Зохиолч !! Жүжигчин !! Тайлбар |- | 2018 || ''Хүний цаана'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || «Этик» продакшны анхны кино |- | 2019 || ''Цуурхал'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2020 || ''Хэлгүй жим'' (''The Silent Path'') || Түүхэн, тулаант кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Баяраагийн дүр |- | 2020 || ''Zuuzuu's Friends'' || Мини цуврал || {{Yes}} || || || |- | 2021 || ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || |- | 2022 || ''Мардай'' || Түүхэн кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2024 || ''Хэлгүй жим 2: Дада'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || || || |- | 2024 || ''Гэрэл'' || Инээдмийн кино || || {{Yes}} || || |- | — || ''Үнэн хайр'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Амур'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Хар ажил'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Наймаа'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|nm12903869|Davaazul Gantumur}} * [https://www.facebook.com/eticproduction «Этик» продакшны Facebook хуудас] == Эх сурвалж == {{reflist|refs= <ref name="ergelt2022">{{cite news |author=Д.Бямбасүрэн |title=Г.Даваазул: Монгол өв соёлоо алдахгүй байгаасай гэсэн санааг уран бүтээлээрээ илэрхийлэхийг зорьдог |url=https://ergelt.mn/news_full/119/single/18409 |work=Ergelt.mn |date=2022-02-23 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="polit2021">{{cite news |author=Ч.Гантулга |title=Г.Даваазул: Цаг нь болохоор тайзны бүтээл хийнэ |url=https://www.polit.mn/a/92754 |work=Polit.mn |date=2021-11-22 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="zms2020">{{cite news |author=Х.Билгүүн |title=“Хэлгүй жим” кино хилчдийн түүхэн гавьяаг алдаршуулна |url=https://www.zms.mn/a/80336 |work=Зууны мэдээ |date=2020-08-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="nutag2020">{{cite news |title=Этик продакшн IPTV-д орж байгаа “Хэлгүй жим” киноныхоо орлогын тодорхой хувийг хандивт зориулна |url=http://www.nutag.mn/index.php?newsid=3138 |work=Nutag.mn |date=2020-11-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2022">{{cite news |title=Этик продакшны "Мардай" УСК ирэх гуравдугаар сард үзэгчдийн хүртээл болно |url=http://dursamj.mn/index.php?newsid=19793 |work=Dursamj.mn |date=2022-02-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019">{{cite news |title=“Хүний цаана” УСК Юнивишн, Скаймедиа, Look Tv, Ddish Tv-ийн видео санд орлоо |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13083 |work=Dursamj.mn |date=2019-03 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019b">{{cite news |title=“Цуурхал”-аар дамжуулан цахим орчныг эерэг болгоцгооё |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13623 |work=Dursamj.mn |date=2019-04 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="24tsag2024">{{cite news |author=Л.Баяр |title=“Этик” продакшны “Хэлгүй жим-2 Дада” УСК-г бүх кино театрууд татан буулгажээ |url=https://www.24tsag.mn/a/234431 |work=24tsag.mn |date=2024-12-17 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="ergelt2024">{{cite news |author=О.Эрдэнэтунгалаг |title=Б.Дэлгэрмөрөн: “Гэрэл” киногоороо хажуудаа байгаа нэгнээ хойшлуулалгүйгээр хайрлаж, халамжилж байх ёстойг харуулахыг зорьсон |url=https://ergelt.mn/news/120/single/49482 |work=Ergelt.mn |date=2024-12-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosan">{{cite web |title=Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур (2021) |url=https://kinosan.mn/content/2380 |work=Кино сан |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="imdb">{{cite web |title=The Silent Path (2021) |url=https://www.imdb.com/title/tt15354196/ |work=IMDb |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="appletv">{{cite web |title=War Path |url=https://tv.apple.com/us/movie/war-path/umc.cmc.75ff0yo9rmc7f19f9or0ekum1 |work=Apple TV |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosanperson">{{cite web |title=Г.Даваазул |url=https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |work=Кино сан |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094831/https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="mnb">{{cite web |url=https://www.mnb.mn/i/214033 |work=Монголын үндэсний олон нийтийн радио, телевиз |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094836/https://www.mnb.mn/i/214033 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09 |title=Г.Даваазул}}</ref> }} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотод төрсөн хүмүүс]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагчид]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолчид]] [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Кино урлагийн дээд сургууль төгсөгчид]] b3ge9eaxy9hqveifivb9lcitabvrbp9 872930 872929 2026-10-09T11:11:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 872930 wikitext text/x-wiki <!-- ЭНЭ ХЭСГИЙН ОРОНД: хуудсанд одоо байгаа мэдээллийн хайрцгийг (infobox, зурагтай) өөрчлөлтгүй үлдээгээд, зөвхөн хүүхдийн мөрөнд "Мандуул, Маргад" гэж нэмнэ үү. --> '''Гантөмөрийн Даваазул''' (1990 оны 4-р сарын 23-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)<ref name="kinosanperson" /> нь [[Монгол Улс|Монголын]] кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин юм. Тэрээр 2018 онд жүжигчин А.Энхжинтэй хамтран «Этик» продакшныг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус продакшнаас гарсан бүх уран бүтээлийн зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Түүний бүтээлүүдээс хилчдийн тухай түүхэн сэдэвтэй ''Хэлгүй жим'' (2020), Дорнод аймгийн Мардай хотын түүхээс сэдэвлэсэн ''Мардай'' (2022) кино олонд танигдсан. ''Хэлгүй жим'' кино олон улсад ''The Silent Path'' буюу ''War Path'' нэрээр гарсан.<ref name="imdb" /><ref name="appletv" /> == Намтар == === Бага нас, боловсрол === Г.Даваазул 1990 оны 4-р сарын 23-нд Улаанбаатар хотод төрсөн.<ref name="kinosanperson" /> Түүний эцэг 1990-ээд оны үед кино найруулагчаар ажиллаж байсан бөгөөд Даваазул түүний нөлөөгөөр бага наснаасаа жүжигчин болохыг зорьж, ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангид орохдоо мэргэжлээ сонгосон гэж ярилцлагадаа дурдсан байдаг.<ref name="ergelt2022" /> Тэрээр бага насандаа хөдөө малчин ахуйд өссөн бөгөөд энэ нь хожим уран бүтээлдээ Монгол ахуй, өв соёлыг тусгах хандлагад нөлөөлсөн гэж өөрөө тайлбарласан.<ref name="ergelt2022" /> Сургуульд сурч байхдаа урлагийн үзлэг, наадам, тоглолтуудад тогтмол оролцож байжээ.<ref name="ergelt2022" /> Ерөнхий боловсролын сургуулиа төгсөөд [[Кино урлагийн дээд сургууль|Кино урлагийн дээд сургуульд]] (КУДС) найруулагч, жүжигчин мэргэжлээр суралцаж, 2012 онд төгссөн.<ref name="kinosanperson" /> Хожмын хамтрагч А.Энхжин нь түүнээс өмнөх төгсөлтийн оюутан байсан бөгөөд тэд сургуульд байхаасаа бие биеэ таньдаг байжээ.<ref name="polit2021" /> === «Мөрөөдлийн театр» === КУДС-ийг төгсөх жилдээ Даваазул «Мөрөөдлийн театр»-ын ''Хайртай бол хартай'' жүжгийг үзээд тус театрт ажиллахаар шийдэж, төгсөөд элссэн.<ref name="ergelt2022" /> Театрт тэрээр жүжгийн хоёрдугаар найруулагчаар ажиллаж, тайзны болон дэлгэцийн бүтээлүүдэд оролцон туршлага хуримтлуулсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр «Мөрөөдлийн театр»-ыг өөрийн «хоёр дахь сургууль» хэмээн тодорхойлдог бөгөөд энд ажиллах хугацаандаа найз нөхөдтэйгөө хамтран кино хийж эхэлсэн.<ref name="ergelt2022" /> == «Этик» продакшн == === Байгуулагдсан нь === Тухайн үед КУДС-аас төрсөн «Фантастик» продакшны уран бүтээлчид кинонуудаа амжилттай нээж байсан нь Даваазулд өөрийн продакшн байгуулах сэдэл өгсөн гэж тэрээр ярьсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр ''Хүний цаана'' киноны зохиолоо бичээд А.Энхжинд хамтран продакшн байгуулах санал тавьсан бөгөөд ингэж 2018 онд «Этик» продакшн байгуулагдсан.<ref name="polit2021" /><ref name="mnb" /> Продакшн анх тайзны бүтээл хийх зорилготой байсан ч эхний үед хөрөнгө, хүч хүрэлцэхгүй гэж үзээд кино үйлдвэрлэл рүү чиглэсэн. Даваазул ирээдүйд тайзны бүтээл хийх зорилгоо хадгалсаар байгаагаа 2021 онд илэрхийлсэн.<ref name="polit2021" /> Продакшны дотоод ажлын хуваарийн хувьд А.Энхжин жүжиглэхийн зэрэгцээ продакшны захирал, продюсер, маркетингийн ажлыг хариуцаж, Даваазул найруулагч, зохиолч, жүжигчний ажилд төвлөрдөг.<ref name="polit2021" /> === Санхүүжилт ба эхний жилүүд === «Этик» продакшн уран бүтээлээ өөрсдөө санхүүжүүлдэг бөгөөд зээл авч кино хийж, орлогоороо зээлээ эргүүлэн төлөх зарчмаар ажилладаг. Анхны кино нь амжилттай болсон ч хоёр дахь бүтээл болох ''Цуурхал'' алдагдалтай гарснаар продакшн өрөнд орж, хүндрэлтэй үе туулсан.<ref name="ergelt2022" /> Даваазулын хэлснээр санхүүжилтийг голдуу хувь хүмүүс болон жижиг бизнес эрхлэгчид дэмждэг байна.<ref name="polit2021" /> [[Ковид-19-ийн цар тахал|Ковид-19-ийн цар тахлын]] үед кино салбар зогсонги байдалд орсон ч продакшн халдвар хамгааллын дэглэм сахин зураг авалтаа үргэлжлүүлсэн.<ref name="polit2021" /> 2022 оны эхэн гэхэд продакшн өргөн дэлгэцийн таван бүтээл, кино санд байршуулсан хоёр бүтээл, нийт долоон уран бүтээлийг үзэгчдэд хүргээд байжээ.<ref name="ergelt2022" /> == Уран бүтээл == === ''Хүний цаана'' (2018) === «Этик» продакшны анхны уран сайхны кино. Даваазул зохиолыг нь бичиж, найруулж, гол дүрд нь тоглосон.<ref name="polit2021" /><ref name="kinosan" /> Кинонд урд хөршийн бизнес эрхлэгчид Монголд хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж буй асуудлыг хөндсөн бөгөөд Даваазул үндэсний өв соёл, хэл, газар шороогоо хамгаалах санааг тусгасан гэж тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> Эсрэг талын дүрүүдэд гавьяат жүжигчин Г.Золбоот, жүжигчин, дуучин Г.Баяржавхлан нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> 2018 онд продакшн киногоо орон нутгаар аялан үзүүлж байжээ.<ref name="zms2020" /> 2019 оны эхээр кино Юнивишн, Скаймедиа, Look TV, DDish TV-ийн видео санд орсон.<ref name="dursamj2019" /> === ''Цуурхал'' (2019) === Продакшны хоёр дахь бүрэн хэмжээний уран сайхны кино. Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Кино цахим орчинд тархдаг цуурхалтай холбоотой сэдвийг хөндсөн.<ref name="dursamj2019b" /> Даваазулын хэлснээр уг кино санхүүгийн хувьд алдагдалтай гарсан.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хэлгүй жим'' (2020) === Хилийн цэргүүдийн тухай бодит түүхээс сэдэвлэсэн түүхэн уран сайхны кино. 2018 онд ''Хүний цаана'' киног Хөвсгөл аймагт байрлах Хилийн 0257 дугаар ангийн цэрэг, албан хаагчдад үзүүлэх үеэр тус ангийн орлогч хошууч Н.Отгонжаргал 1993 оны 6 дугаар сарын 23-нд болсон үйл явдлын тухай кино хийхийг санал болгосноор уг киноны санаа төрсөн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Киног «Nomadia Pictures», «Том амжилт» компаниуд дэмжин хамтран ажилласан.<ref name="zms2020" /> Зураг авалт 2019 оны 8 дугаар сарын сүүлээр эхэлж, сар гаруй үргэлжилсэн бөгөөд нийт 85 хэсэг (сцен) зураг авснаас 78 нь кинонд орсон.<ref name="zms2020" /> Тухайн үйл явдлын талаар гэрэл зураг, бичлэг үлдээгүй тул зохиолыг төсөөлөлд тулгуурлан бичсэн.<ref name="zms2020" /> Киноны үйл явдал Монгол Улс ардчилсан тогтолцоонд шилжиж, эдийн засгийн хүндрэл нүүрлэсэн 1990-ээд оны эхэн үед, Хөвсгөл аймгийн хойд хил орчимд өрнөнө.<ref name="nutag2020" /> Хил орчмын иргэний гэрт халдлага гарч, хилчид мөрдлөгийн явцад зэвсэгт дээрэмчдийн хууль бусаар хил давдаг нууц жимийг илрүүлдэг.<ref name="imdb" /> Гол дүрүүдэд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ц.Төмөрхуяг, А.Энхжин, М.Дорждагва, Д.Хосбаяр, П.Пүрэвжаргал нар тоглосон бөгөөд Даваазул өөрөө хилчин Баяраагийн дүрийг бүтээсэн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Продакшны төлөөлөгчийн тайлбарласнаар найруулагч дүр бүтээх болсон нь нэг талаас түүний авьяас, нөгөө талаас өөр жүжигчин урих санхүүгийн боломж хязгаарлагдмал байсантай холбоотой.<ref name="zms2020" /> Киноны дууг «Тоонот» студитэй хамтран бүтээсэн.<ref name="zms2020" /> Кино 2020 оны 8 дугаар сарын 28-нд кино театруудад нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> Тус оны намар хамгийн өндөр борлуулалттай кинонуудын нэг болсон бөгөөд 2020 оны 11 дүгээр сарын 19-нөөс IPTV-ээр гарсан. Продакшн IPTV-ийн орлогынхоо тодорхой хувийг цар тахлын хөл хорионы үед амьдрал нь хүндэрсэн иргэдэд хандивласан.<ref name="nutag2020" /> Даваазул энэ киног продакшныг санхүүгийн хүндрэлээс гаргасан бүтээл гэж үздэг.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' (2021) === ''Хүний цаана'' киноны үргэлжлэл бөгөөд 2021 оны 11 дүгээр сарын 24-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="polit2021" /> Утга агуулгын хувьд эхний ангитай төстэй ч үйл явдал нь шууд үргэлжлэхгүй. Эхний ангийн жүжигчид бүгд шинэ дүр бүтээсэн бөгөөд эсрэг талын дүрүүдэд Өвөр Монголын жүжигчин Дэлхий, «Мөрөөдлийн театр»-ын жүжигчин Г.Эрхэмбаяр нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд тоглосон.<ref name="kinosan" /> === ''Мардай'' (2022) === Продакшны хоёр дахь түүхэн кино. Зөвлөлтийн удирдлагаар [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] байгуулагдсан Мардай ураны уурхай, эрдэс хотын түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд киноны дүр, үйл явдал нь зохиомол.<ref name="ergelt2022" /> Сэдвийн санааг А.Энхжин дэвшүүлсэн бөгөөд 2020 оны намар ''Хэлгүй жим''-ийн зураг авалтын дараа тэд Дорнод аймагт очиж Мардай хотыг үзэж, нутгийн иргэдийн дурсамжийг сонссон.<ref name="ergelt2022" /> Цар тахлын улмаас зураг авалт хоёр жил үргэлжилсэн.<ref name="ergelt2022" /> Даваазул ерөнхий найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд А.Энхжин тоглосон. Кино 2022 оны 3 дугаар сарын 4-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> === ''Хэлгүй жим 2: Дада'' (2024) === ''Хэлгүй жим'' киноны үргэлжлэл. 2024 оны 10 дугаар сарын сүүлээр кино театруудад нээлтээ хийж, орлого сайтай байсан ч тус кинонд тоглосон жүжигчин С.Одбаяр бусдыг зодож буй бичлэг цахим орчинд тарж олон нийтийн шүүмжлэлд өртсөний дараа кино театрууд киног үзүүлэхээ зогсоосон гэж 2024 оны 12 дугаар сард мэдээлэгдсэн.<ref name="24tsag2024" /> === ''Гэрэл'' (2024) === Гэр бүлд зориулсан инээдмийн кино. Жүжигчин Б.Дэлгэрмөрөний санаачилгаар Даваазул зохиолыг нь бичсэн бөгөөд зохиол хоёр удаа шинэчлэгдсэн. Гол дүрд Б.Дэлгэрмөрөн, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин П.Эрдэнэзаан нар тоглосон. Кино 2024 оны 12 дугаар сарын 6-наас кино театруудаар гарсан.<ref name="ergelt2024" /> == Уран бүтээлийн онцлог == Даваазул болон «Этик» продакшны бүтээлүүдийн гол чиглэл нь Монгол өв соёл, эх оронч үзлийг тусгах явдал юм. Тэрээр даяаршлыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ Монгол хүний өв соёл, нүүдэлчин ахуйгаа хадгалах санааг уран бүтээлээрээ дамжуулахыг зорьдог гэж ярьсан.<ref name="ergelt2022" /> Продакшн бодит үйл явдлаас сэдэвлэсэн бүтээлийг чухалчилдаг.<ref name="zms2020" /> Түүхэн киноны хувьд тэрээр тухайн сэдвээр бичигдсэн ном зохиол судалж, үйл явдалд оролцогчидтой биечлэн уулзах замаар судалгаа хийдэг. Санхүүгийн хязгаарлагдмал нөхцөлд түүхийг бүрэн хэмжээгээр сэргээн харуулах боломжгүй тул түүхийг гуйвуулахгүйгээр, үйл явдлаас нь сэдэвлэн хийхийг илүүд үздэг.<ref name="polit2021" /> Жүжигчдийн хувьд зөвхөн мэргэжлийн жүжигчдийг тоглуулах зарчим баримталдаг бөгөөд жүжигчид хэтрүүлэлгүй, тогтуун тоглохыг чухалчилдаг.<ref name="polit2021" /><ref name="ergelt2022" /> Ихэнх бүтээлдээ зохиолч, найруулагч, жүжигчний үүргийг хослон гүйцэтгэдэг нь өөрийн бичсэн дүрийг илүү ойлгох давуу талтай ч бүтээлээ хөндлөнгөөс үнэлэхэд хүндрэлтэй гэж тэрээр тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> == Хувийн амьдрал == Даваазул Ж.Болорчимэгтэй гэрлэсэн бөгөөд Мандуул, Маргад гэдэг хоёр хүүтэй. Найз нөхөд нь түүнийг «Зулаа» гэж дууддаг. == Бүтээлийн жагсаалт == {| class="wikitable sortable" ! Он !! Бүтээл !! Төрөл !! Найруулагч !! Зохиолч !! Жүжигчин !! Тайлбар |- | 2018 || ''Хүний цаана'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || «Этик» продакшны анхны кино |- | 2019 || ''Цуурхал'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2020 || ''Хэлгүй жим'' (''The Silent Path'') || Түүхэн, тулаант кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Баяраагийн дүр |- | 2020 || ''Zuuzuu's Friends'' || Мини цуврал || {{Yes}} || || || |- | 2021 || ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || |- | 2022 || ''Мардай'' || Түүхэн кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2024 || ''Хэлгүй жим 2: Дада'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || || || |- | 2024 || ''Гэрэл'' || Инээдмийн кино || || {{Yes}} || || |- | — || ''Үнэн хайр'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Амур'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Хар ажил'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Наймаа'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|nm12903869|Davaazul Gantumur}} * [https://www.facebook.com/eticproduction «Этик» продакшны Facebook хуудас] == Эх сурвалж == {{reflist|refs= <ref name="ergelt2022">{{cite news |author=Д.Бямбасүрэн |title=Г.Даваазул: Монгол өв соёлоо алдахгүй байгаасай гэсэн санааг уран бүтээлээрээ илэрхийлэхийг зорьдог |url=https://ergelt.mn/news_full/119/single/18409 |work=Ergelt.mn |date=2022-02-23 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="polit2021">{{cite news |author=Ч.Гантулга |title=Г.Даваазул: Цаг нь болохоор тайзны бүтээл хийнэ |url=https://www.polit.mn/a/92754 |work=Polit.mn |date=2021-11-22 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="zms2020">{{cite news |author=Х.Билгүүн |title=“Хэлгүй жим” кино хилчдийн түүхэн гавьяаг алдаршуулна |url=https://www.zms.mn/a/80336 |work=Зууны мэдээ |date=2020-08-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="nutag2020">{{cite news |title=Этик продакшн IPTV-д орж байгаа “Хэлгүй жим” киноныхоо орлогын тодорхой хувийг хандивт зориулна |url=http://www.nutag.mn/index.php?newsid=3138 |work=Nutag.mn |date=2020-11-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2022">{{cite news |title=Этик продакшны "Мардай" УСК ирэх гуравдугаар сард үзэгчдийн хүртээл болно |url=http://dursamj.mn/index.php?newsid=19793 |work=Dursamj.mn |date=2022-02-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019">{{cite news |title=“Хүний цаана” УСК Юнивишн, Скаймедиа, Look Tv, Ddish Tv-ийн видео санд орлоо |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13083 |work=Dursamj.mn |date=2019-03 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019b">{{cite news |title=“Цуурхал”-аар дамжуулан цахим орчныг эерэг болгоцгооё |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13623 |work=Dursamj.mn |date=2019-04 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="24tsag2024">{{cite news |author=Л.Баяр |title=“Этик” продакшны “Хэлгүй жим-2 Дада” УСК-г бүх кино театрууд татан буулгажээ |url=https://www.24tsag.mn/a/234431 |work=24tsag.mn |date=2024-12-17 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="ergelt2024">{{cite news |author=О.Эрдэнэтунгалаг |title=Б.Дэлгэрмөрөн: “Гэрэл” киногоороо хажуудаа байгаа нэгнээ хойшлуулалгүйгээр хайрлаж, халамжилж байх ёстойг харуулахыг зорьсон |url=https://ergelt.mn/news/120/single/49482 |work=Ergelt.mn |date=2024-12-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosan">{{cite web |title=Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур (2021) |url=https://kinosan.mn/content/2380 |work=Кино сан |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="imdb">{{cite web |title=The Silent Path (2021) |url=https://www.imdb.com/title/tt15354196/ |work=IMDb |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="appletv">{{cite web |title=War Path |url=https://tv.apple.com/us/movie/war-path/umc.cmc.75ff0yo9rmc7f19f9or0ekum1 |work=Apple TV |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosanperson">{{cite web |title=Г.Даваазул |url=https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |work=Кино сан |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094831/https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="mnb">{{cite web |url=https://www.mnb.mn/i/214033 |work=Монголын үндэсний олон нийтийн радио, телевиз |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094836/https://www.mnb.mn/i/214033 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09 |title=Г.Даваазул}}</ref> }} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотод төрсөн хүмүүс]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагчид]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолчид]] [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Кино урлагийн дээд сургууль төгсөгчид]] h46wl4ldhvayphehucqvi7iu8xkzxs0 0 133781 872880 771613 2026-10-08T14:18:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 872880 wikitext text/x-wiki '''Лувсанданзангийн Идэр''' (1937 оны 3-р сарын 1-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотод төрсөн- 2026 оны 10-р сарын 6-нд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол Улсын анхны Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд дипломат дээд цол хүртсэн эмэгтэй дипломатч, Олон улсын хүний эрхийн зүтгэлтэн. == Намтар == Л.Идэр 1955 онд ерөнхий боловсролын 10 жилийн сургуулиа төгсөөд ЗХУ-ын Москва хотноо Олон улсын харилцааны дээд сургуульд элсэн суралцаад 1963 онд төгссөн. 1963-1973 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Гадаад явдлын яаманд референт, хэлтсийн орлогч дарга. 1973-1976 онд БНМАУ-аас [[Их Британи|Их Британид]] суугаа ЭСЯ-нд 2-р нарийн бичгийн дарга. 1976-1982 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны Олон улсын байгууллагын хэлтэст 1-р нарийн бичгийн дарга, зөвлөх. 1982-1986 онд НҮБ-ын "Эмэгтэйчүүдийг ягварлан гадуурхах бүх хэлбэрийг устгах тухай" Конвенцыг хэрэгжилтийг хангах НҮБ-ын Хорооны анхны дарга. 1986-1989 онд БНМАУ-аас [[Франц|Францад]] суугаа ЭСЯ-нд зөвлөх, Хэргийг түр хамаарагчаар ажилласан. 1989-1992 онд Гадаад явдлын яамны Гэрээ, эрх зүй, түүх, архивын хэлтсийн дарга. 1992-1996 онд БНМАУ-аас ЮНЕСКО-гийн дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчөөр ажилласан. 1992 онд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд дипломат дээд цол хүртсэн. Тэрээр тэтгэвэртээ суугаад Швейцар улсад оршин сууж байсан. 2026 оны 10-р сарын 6-нд нас барсан. 0vd48um6f9txhr6m6hf6un17ho0u520 0 135883 872857 872640 2026-10-08T13:04:04Z ~2026-53607-35 108000 872857 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Yalalt.jpg | төрсөн_он = 1977 | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | сургууль = Соёл Урлагийн Их сургууль | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br>Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан }} == Намтар == Намсрайн Ялалт нь 1977 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. 2000-2020 оны хооронд нийт 20 жил МҮОНРТ, ТВ9, UBS, “Монгол HD” телевизүүд, мөн “Юнивишн”, “Скаймедиа” болон бусад iptv-ийн үзэгчдийн хүртээл болсон уран сайхны болон баримтат кино, хүүхэлдэйн кино, баримтат болон шоу нэвтрүүлэг зэрэг 9000 гаруй бүтээлд орчуулгын жүжигчнээр ажилласан. == Боловсрол == 1985-1995 онд Нийслэлийн 99-р сургуулийг төгссөн 1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцан төгссөн == Ажил == 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 1999 онд “Зуны шөнийн зүүд” жүжгийн Дмитрий * 2002 онд “Оюутны охидод өрөө хөлслүүлнэ” жүжгийн Эрдэнэ * 2003 онд “Шөнө дундын бүжиг” жүжгийн Хавх * 2006 онд “Хориотой жүжиг” жүжгийн Ганаа * 2013 онд “Улсын цол Монгол” теле жүжгийн Манлай баатар Дамдинсүрэн * 2013 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Гү Ямөн * 2020 онд “Сычуаны сайн хүн” Ян Сун * 2022 онд “Анна Каренина” жүжгийн Шербацкий ван * 2022 онд “Хаадын хаан андгай” * 2023 онд “Тоглоомчид” жүжгийн Утешительный * 2023 онд “Ромео Жульетта” жүжгийн Капулет * 2023 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна” * 2024 онд “Анна Каренина” жүжгийн Щербацкий ван ===== Дэлгэцийн уран бүтээл : ===== * 1999 онд “Дурласан дурлуулсан хоёр” УСК -Ганаа * 2000 онд “Алтан хөрш” ОАУСК -Төгөлдөр * 2000 онд “Оюутны амьдрал аа гэж” УСК - Ганаа * 2001 онд “Толбо” УСК - Хасар * 2003 онд BBC “Чингис хаан” УСК Өгөөдэй * 2006 онд “Үнсэлт” УСК Багш * 2008 онд “Дурлалын ангууч” УСК - Аянга * 2008 онд “Боолын гэрээ” УСК - Цагдаа * 2009 онд “Амьдрах тасалбар” УСК - Ганаа * 2010 онд “Ми 15” УСК - Өлзий * 2011 онд “Хайрын эрэлд” ОАУСК - Баяр * 2010 онд “Dream” богино хэмжээний кино * 2010 онд Хайрын Үнэ цэнэ - * 2011 онд “Чонын алтан шагай” ОАУСК - Баясаа * 2011 онд “Найз” УСК - Хирс * 2011 онд “Богд хаан” УСК - Сандо амбан * 2015 онд “ТАЙГА” УСК - Өлзий * 2012 онд “Бурхан өршөөг” УСК - Архичин Эр * 2012 онд “Долоон бурхан харавдаггүй” УСК - Гарам * 2012 онд “Улаан дөрвөлжин” УСК - Мөрдөн байцаагч * 2012 онд “Тавилан” УСК - Сүлд * 2012 онд “ТНГРИ” УСК Тунгар * 2012 онд Монгол Төрийн товчоон Баримтат кино - * 2013 онд “Босго тотго” ОАУСК - Мажиг генерал * 2012 онд “Тэнгэрийн продюсер” УСК - * 2013 онд “Амингоо” богино хэмжээний кино * 2013 онд “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино * 2013 онд “Хувь тавилангийн ээдрээ” ОАУСК - Төлөөлөгч * 2013 онд “The call” богино хэмжээний кино - * 2013 онд “Дурлалын гэмт хэрэг” УСК - Даваа * 2013 онд “Single ladies” УСК - Баярбат * 2013 онд “ХӨЛТРӨГ” УСК - Даваа * 2014 онд “Хүдэн” УСК - * 2014 онд “Анчид” УСК - * 2014 онд Нарны Жим ОАК - Амгалан * 2014 онд Мөрдөгч ОАК - Батнягт * 2015 онд “Хамтран амьдрагч” УСК - Их сургуулийн Захирал2015 онд Тайга УСК - * 2015 онд “Босуул” УСК - * 2015 онд “Донор” УСК - * 2015 онд “Хамтдаа” ОАУСК Бор шувуу * 2015 онд Их хотын Залуус ОАК - 40-р анги дээр Туслах Жүжигчин * 2016 онд “Төмөр нар” УСК - Аав * 2016 онд “Үргээлэг” 2 УСК - Цагдаагийн Ахмад * 2015 онд “Бохир ертөнц” УСК - Зоригоо * 2016 онд “Цагаан хадаг” УСК - Жудогийн дасгалжуулагч * 2016 онд “Сайн уу амьдрал минь” УСК - Батаа * 2016 онд “Сайн аав” УСК - Ченжийн эзэн * 2016 онд GIRLS 1 ОАК - Цагдаагийн худандаа * 2017 онд “Явуулын хүн” УСК - * 2017 онд “Хайр эргэсэн хавар” ОАУСК - Билэгт * 2017 онд Үүр Цайгаасай УСК - * 2017 онд Үхээд өгөөч Хайрт Минь - * 2017 онд Үзэсгэлэнт 12 сар - * 2018 онд Бумеранг - Ойн Анчин * 2018 онд WAR - * 2018 онд “7-р тусгай тасаг”  УСК - Лхагва * 2018 онд “Алтан судлал” УСК - Эрдэнэ * 2019 онд “37-р точка” УСК - * 2020 онд “Бүтэн амьдрал” - ОАУСК * 2020 онд “Зориг” УСК - Түшиг * 2020 онд Онцгой Эрх УСК - * 2019 онд “Хийморь” УСК - Хүүхэд барьсан эр * 2021 онд “Цасан хүн” УСК - Цасан хүн * 2021 онд “Этгээд” УСК - Эмч * 2022 онд “Тэгри чину” ОАУСК - Гос, Битүү хүн * 2022 онд Үүрдийн Хайр - * 2023 онд “No rules” ОАУСК - Батболд * 2023 онд “Шар гэгээ” УСК - Дашжил * 2023 онд “SUITS Mongolia” ОАУСК - Алтангэрэл * 2023 онд “Гажуудал” УСК - * 2024 онд Тусгал ОАК - * 2024 онд Тойрог МУСК - * 2025 онд Мөрч ОАК - Дамдин * 2026 онд Ирээдүйгээс ирсэн зочид - * 2026 онд НАЙЗ ОАК - Хирс * 2026 онд Гэмгүй ОАК - ==== Радиод : ==== * 2009 онд “Дээдэс өршөө” шилдэг богино өгүүллэгийн цомог * 2022 онд “Шинэ байшинд” радио жүжиг * 2022 онд “Эрдэнэсийн аралд” роман * 2023 онд “Газар усны шивнээн” роман ===== Найруулагчаар : ===== * “Оюутны амьдрал аа гэж” 2-р найруулагч * “Шинэ байр” реалити шоу Хөтлагч, найруулагч * “Хайрын эрэлд” ОАУСК 2-р найруулагч * “Анчид” УСК 2-р найруулагч * “Бохир ертөнц” УСК 2-р найруулагч * “7-р тусгай тасаг” УСК 2-р найруулагч * “Эх орны эрэлхэг хөвгүү” цуврал баримтат нэвтрүүлэг Хөтлөгч, Найруулагч * “Өврийн дэвтэр” яруу найргийн реалити шоу Хөтлөгч, Найруулагч * “Миний сонсож өссөн дуунууд” тоглолтын Хөтлөгч, Найруулагч * “Зориг” УСК * “Тэгри Чину” ОАУСК * “SUITS Mongolia” УСК '''Дуу оруулалт ба Өгүүлэлтэнд;''' Хөх дөл төсөл (2026) ===== Зохиол дээр ажилласан уран бүтээлүүд : ===== * “7 дугаар тусгай тасаг” УСК * “Бохир ертөнц” УСК * “Юуны төлөө” богино хэмжээний кино * “Зориг” УСК * “Тэгри чину” ОАУСК == Гавьяа, шагнал == * 2012 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 онд Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон jvcj3xn81hvlh8jvwwnbsczivly9f2p 828 138902 872882 862981 2026-10-08T16:38:37Z Grufo 96681 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 872882 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local main_frame = child_frame:getParent() return { frame = main_frame, opipe = child_frame.args, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params) local style, shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local keyw local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {} local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2]) if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end if tmp == 'with_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) end if argc < varsarg0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else len, cache = 0, {} for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[idx] ~= nil do tmp = opts[idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_parameter_name(opts[1]) local val = tbl[src] if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, 3 else argc = 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_parameter_name(opts[2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tbl, newparams = ctx.params, {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else len, cache = 0, {} for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = ctx.pipe[1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.unique_coins = function (ctx) local tmp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil end return library.list_values(ctx) end ]] -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname, fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) jd4jhydnyce3tw9c50qwx3yd53quopx 0 146198 872911 866789 2026-10-09T01:49:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872911 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. === Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна === Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй <ref>Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]</ref><ref>Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.</ref><ref>Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref>, багш нарын сургалт <ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref><ref>Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].</ref> цагийн менежмэнт<ref>Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref>, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт<ref>Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал<ref>Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)</ref>, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх<ref>"WAPP Training Standards and Curricula" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.</ref>, супервишн<ref>"Educational group self-experience/discovery in PPT training" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.</ref> зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг<ref>Ciesielski, Roman (2023). "The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy". The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.</ref>, гэр бүлийн зөвлөгөө<ref>Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).</ref> болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. == Сэтгэл засал/Эмчилгээ == === Дадлага ажил === Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf "Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers"] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон. === Өөртөө туслах === Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно. == Сургалтууд == === ЭСЗ сургалтууд === WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress"].</ref>. * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх). * Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). * Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ: * Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах. * Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. * Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой<ref>[https://www.wiap.de/ "Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)"] (in German).</ref>. === ЭСЗ гэрчилгээ олгох === ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref>. === Сургалтын стандартууд === WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress".]</ref>. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой. === Сургагч багш нарын сургалт === WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref> стр. 26): * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш * Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна. === Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд === Дэлхийн эерэг сэтгэл заслын холбоо WAPP нь үндэсний болон олон улсын уулзалтууд, тухайлбал, бага хурал, сургагч багш нарын семинар, Дэлхийн конгрессыг тогтмол зохион байгуулдаг<ref>[https://ankarapsikolojikdestek.com/ "Positive Psychotherapy".]</ref>. 2000 оноос хойш жил бүр олон улсын сургалтын семинар, 1997 оноос хойш Дэлхийн конгресс долоон (7) удаа зохиогджээ. === Хөгжил ба олон улсын сүлжээ === Сүүлийн 40 жилийн турш эерэг сэтгэл заслын гол анхаарал засал, сургалт, хэвлэн нийтлэхэд чиглэж байв. 1979 онд Германы Висбаден хотод эмч нарын төгсөлтийн дараах сургалт явуулах зорилгоор Висбаденийн Сэтгэл засал, гэр бүлийн заслын институт байгуулагдсан. 1999 онд Висбаденд сэтгэл зүйч, боловсролын эрдэмтэн нарын төгсгөлтийн дараах бэлтгэлийн сургалт явуулах томоохон амбулатори бүхий улсын тусгай зөвшөөрөлтэй Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20160307042204/http:/europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- "Positive Psychotherapy (Peseschkian, since 1968)"]. European Association of psychotherapy. Archived [https://www.europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- from the original] on 2016-03-07.</ref> байгуулагдав. Олон улсын төв оффис нь Германы Висбаден хотод байрладаг. Эерэг сэтгэл засал нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбоо (WAPP) ны шугамаар олон улсад төлөөлдөг<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe Verlag für Psychologie; 1994.</ref>. Түүний олон улсын Удирдах зөвлөлийг хоёр жил тутам сонгодог. Арав (10) орчим оронд үндэсний болон бүс нутгийн холбоо байдаг. ЭСЗ болон түүний мэргэжилтэн нар сэтгэл заслын олон улсын хөгжилд оролцож, олон улсын болон тивийн холбоодын идэвхтэй гишүүд юм<ref>Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Positive psychotherapy: effectiveness of an interdisciplinary approach. Eur J Psychiatry. 1999;13(4):231–41.</ref>. == Судалгаа == === Ололт амжилт ба судалгааны хэрэгжүүлэлт === ЭСЗ-ын талаархи анхны хэвлэл 1974 онд гарсан. Түүнээс хойш энэ аргыг олон тооны ном, шинжлэх ухааны бүтээлүүд болон бусад хэвлэлд танилцуулсан. ЭСЗ нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаусом Граве]<ref>[https://web.archive.org/web/20221108020224/https://www.richard-merten-preis.de/ "Richard Merten Preis".] www.richard-merten-preis.de. Archived from [https://ww38.richard-merten-preis.de/ the original] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} on November 8, 2022.</ref>-гийн дэвшүүлсэн үр дүнтэй сэтгэл заслын дөрвөн зарчмыг хангадаг: * нөөцийг идэвхжүүлэх * «одоо ба энд» гэгч зарчмыг баримтлах * асуудллын хяналт/удирдлага * сэтгэл заслын тодруулга Эерэг сэтгэл заслын үр дүн, чанарын баталгааны талаарх судалгааг 1994-1997 оны хооронд Носсрат Пезешкиан болон Карин Тритт , Биргит Вернер нарын удирдлагын дор Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгийн 32 гишүүн явуулсан. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ыг Гравегийн загвар дээр суурилсан(<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> стр. 9), сонгодог, нэгдсэн заслын хэлбэр гэсэн мэдэгдлийг нотлох зорилготой байв. Энэ нь энэ төрлийн анхны судалгаа байсны<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref> зэрэгцээ хяналттай нөхцөл байдалд явагдаж, үр дүн нь ЭСЗ-ыг богино хугацааны үр дүнтэй арга болохыг харуулсан. Германы эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгээс ЭСЗ-ын өдөр тутмын эмнэл зүйн практикт үзүүлэх үр нөлөөг судалсан урт хугацааны судалгаа хийсэн. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгтэй нийт 402 өвчтөнд ЭСЗ-ын сургалтад хамрагдсан 22 эмч, сэтгэл засалч, сэтгэл зүйч, багш нар засал хийсэн. Эдгээр өвчтөнийг засал хийлгэхээр хүлээж буй 771 соматик оноштой өвчтэний хяналтын бүлэгтэй харьцуулсан. Судалгаанд хамрагдсан 402 өвчтөний 23.6% нь сэтгэлийн хямрал, 19.8% нь сэтгэлийн түгшүүр болон үймээн самууны эмгэг, 21.2% нь соматоформын эмгэг, 20.5% нь дасан зохицох эмгэг, 8.2% нь хувь хүний эмгэг, 3.4% нь донтолттой, 3.4% шинэхэн соматик эмгэгтэй гэж оношлогдсон байсан. Судалгаанд ЭСЗ-ын үр нөлөөг хэмжихийн тулд SCL-90R, VEV, Gießen -Test, WIPPF, IPC, IIP-D, GAS, BIKEB зэрэг психометрийн тестийн багц ашигласан. Мөн ЭСЗ-ыг зогсоосны дараа 3 сараас 5 жилийн зайтай 84, 91, 46 өвчтөнтэй гурван бүлэгт олон талт ярилцлага судалгааны хүрээнд багтааж явуулсан. Судалгаагаар сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгийг эмчлэхэд ЭСЗ-ын үр дүнтэй байдлын талаар эерэг үр дүн гарсан. Энэ нь засал дууссанаас хойш нэлээд хугацаа өнгөрсний дараа ч ЭСЗ-ын эерэг нөлөө хадгалагдан үлдсэн гэсэн үг юм. ЭСЗ-аар эмчлүүлсэн өвчтөнүүд Гиссена тестаар (p ≤ 0.005) хянуулж амьдралын чанар нь мэдэгдэхүйц, Interpersonal Check List (IPC) болон Inventory of Interpersonal Problems (IIP-D) (p ≤ 0,005)-аар асуулга явуулсны дагуу хувь хүн хоорондын харилцаа тус тус сайжирсан нь тогтоогджээ. Үүнээс гадна ЭСЗ-аар эмчилгээ авч байсан өвчтөнүүдийн даван туулах чадвар нь мэдэгдэхүйц нэмэгдсэнийг даван туулах чадавхийн хэмжүүрээр (BIKEB) (p ≤ 0.005) илэрхийлсэн. Ерөнхийдөө судалгаагаар ЭСЗ нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн олон төрлийн эмгэгийн заслын үр дүнтэй хэлбэр бөгөөд эерэг нөлөө нь цаг хугацааны явцад хадгалагдах боломжтой болохыг харуулсан (p ≥ 0.05; VEV: F = 1179 ; SCL -90-R: F = 2473)<ref>[https://www.positum.org/ppt-journal/ "Call for papers – till 10 May 2023".]</ref> Судалгааны үеэр илүү хүчин төгөлдөр байдалд хүрэхийн тулд хяналттай нөхцөлд хийгдсэн туршилтын загвараас дотоод хүчин төгөлдөр байдлыг эрэмбэлэх туршилтын загварыг сонгоход тулгарч буй бэрхшээлийг мөн судлав. Тэд сэтгэл заслын үр дүнгийн судалгаа хийгдээгүй байгаа дутагдлыг хүлээн зөвшөөрч, энэхүү судалгаанд ашигласан туршилтын загварыг давуу талтай гэж үзэж болохыг онцлон тэмдэглэв<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref>. Компьютерийн тусламжтай явагдсан Эерэг сэтгэл заслын (ЭСЗ) чанарын баталгаажуулалтын судалгаа нь Европын эрүүл мэндийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг Ричард Мертен<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082247/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/EDITORIAL-POLICY-OF-THE-JOURNAL.pdf "Editorial policy of the journal "The global psychotherapist""] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> шагналыг 1997 онд хүртсэн. Энэхүү шагналыг 1992 оноос хойш эрүүл мэндийн салбар дахь анагаах ухаан, нийгэм, нийгэм улс төр, эдийн засгийн дэвшилд мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж буй анагаах ухаан, эм зүй, сувилахуйн заслыг сайжруулахад хувь нэмрээ оруулах онцгой ажлыг үнэлэх зорилгоор итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдөөс олгодог шагнал юм. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === ЭСЗ-ын өргөнөөр тарж, олон янзын соёлд нийцсэн хэрэглээ байдал нь ЭСЗын холбооноос шинжлэх ухааны судлага ажил явуулж байгаа судлаач нарт дэмжлэг үзүүлж урам зориг өгдөгөөр тайлбарлагдана. Үүнээс гадна ЭСЗ-ыг сонирхон судалж байгаа засалчдын дунд хэвлэн нийтлэх сонирхол дахин сэргэж байна. Тодорхой нэгэн сургуулийн хязгаарлалт, шаардлагад захирагдахгүй байгаа нь ч үүнд нөлөөлж байна. Герман, Орос, Болгар, Украин зэрэг оронд докторын дараах 5 диссертац, 20 шахам докторын диссертац нийтлэгдсэн гэсэн тоо баримт бий. Мөн энэ сэдвээр 50 орчим бакалавр, магистрын зэрэг хамгаалсан. ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн судалгаануудын ихэнх нь психосоматик, анагаах, сэтгэц зүй, сэтгэл судлал, сэтгэл зүй, сурган хүмүүжүүлэх чиглэлийн хэрэглэгдэхүүнд төвлөрчээ. Энэ нь ирээдүйн шинжлэх ухааны судалгааны боломжит чиглэлүүдийн талаар ойлголт өгч байгаа юм. Эдгээр эрдэм шинжилгээний ажилд тусгагдсан сэдвүүдийн тойм нь ЭСЗ нь эмнэл зүйн болон эмнэл зүйн бус өргөн хүрээний хэрэглээтэй бөгөөд зарим загварт онцгой анхаарал хандуулдаг болохыг харуулж байна. Төрөл бүрийн эрхтэн тогтолцооны психосоматикийн судалгаанаас гадна харьцуулалт болон соёл хоорондын судалгаа байдаг. Эдгээр судалгаа нь заслын харилцааны өвөрмөц талууд болон түүнийг боловсролын нөхцөлд хэрхэн ашиглаж болох талаар голчлон анхаарсан байдаг. Зарим судалгааг нийгэм- сурган хүмүүжүүлэх хүрээнд хийсэн нь "Эерэг сурган хүмүүжүүлэх ухаан"-ын боломжит хэрэглээ, боломжуудыг онцолсон"<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>. == Лавлага == 6sb86zn5v8co7j94r1cpdfm9yat4u0a 0 148606 872862 872836 2026-10-08T13:32:08Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872862 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== == '''Ургийн бичиг''' == * [[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''Банди''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх '''Цогтой засгийн хошууны хэлхээ''' == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийг ууган хүүгэвч засаг суугаагүй түүний хүү суусан * '''Намаринзамбу''' (1709- 1718) — Цогтой вангийн хошууны анхны засан ноён (7-р үе) * '''Жамьян''' (1709- 1718) '''Намаринзамбу ноёны дүү''' (8-р үе) * '''Гобоцэрэн'''(XVIII зууны эхэн үе 1718-1732) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү, '''Ринчин лувсан хунтайжийн жич''' (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). Өлзийт хатанбаатар - [[Сандавдоржийн Базарваань|Сүндэв]] тайж -Сэнгэ тайж- Лари * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. ---- Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 88szt7ttuqvc2oqqxdcux8cylkbqbao 872869 872862 2026-10-08T13:51:11Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872869 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== == '''Ургийн бичиг''' == * [[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''Банди''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх '''Цогтой засгийн хошууны хэлхээ''' == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийг ууган хүүгэвч засаг суугаагүй түүний хүү суусан * '''Намаринзамбу''' (1709- 1718) — Цогтой вангийн хошууны анхны засаг ноён (7-р үе) * '''Жамьян''' (1709- 1718) '''Намаринзамбу ноёны дүү''' (8-р үе) * '''Гобоцэрэн'''(XVIII зууны эхэн үе 1718-1732) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү, '''Ринчин лувсан хунтайжийн жич''' (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). Өлзийт хатанбаатар - [[Сандавдоржийн Базарваань|Сүндэв]] тайж -Сэнгэ тайж- Лари * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). (Түүний дүү нь ардуудыг хамгаалагч '''Базарваань''' тайж бөгөөд '''Галсан''' тайжийн эцэг юм). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 36bqiyguw5si179czypwlvxqw4akp72 872871 872869 2026-10-08T13:52:19Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872871 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== == '''Ургийн бичиг''' == * [[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''Банди''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх '''Цогтой засгийн хошууны хэлхээ''' == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийг ууган хүүгэвч засаг суугаагүй түүний хүү суусан * '''Намаринзамбу''' (1709- 1718) — Цогтой вангийн хошууны анхны засаг ноён (7-р үе) * '''Жамьян''' (1709- 1718) '''Намаринзамбу ноёны дүү''' (8-р үе) * '''Гобоцэрэн'''(XVIII зууны эхэн үе 1718-1732) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү, '''Ринчин лувсан хунтайжийн жич''' (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). Өлзийт хатанбаатар - [[Сандавдоржийн Базарваань|Сүндэв]] тайж -Сэнгэ тайж- Лари * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). (Түүний дүү нь ардуудыг хамгаалагч '''Базарваань''' тайж бөгөөд '''Галсан''' тайжийн эцэг юм). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 878b4hy68iwql4kak1tmycc7p9q940y 872931 872871 2026-10-09T11:35:04Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872931 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== == '''Ургийн бичиг''' == * [[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Намаринзамбу (ууган хөвүүн''') анхны Цогтой вангийн хошууг үндэслэгч * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''Банди''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх '''Цогтой засгийн хошууны хэлхээ''' == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийг ууган хүүгэвч засаг суугаагүй түүний хүү суусан * '''Намаринзамбу''' (1709- 1718) — Цогтой вангийн хошууны анхны засаг ноён (7-р үе) * '''Жамьян''' (1709- 1718) '''Намаринзамбу ноёны дүү''' (8-р үе) * '''Гобоцэрэн'''(XVIII зууны эхэн үе 1718-1732) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү, '''Ринчин лувсан хунтайжийн жич''' (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). Өлзийт хатанбаатар - [[Сандавдоржийн Базарваань|Сүндэв]] тайж -Сэнгэ тайж- Лари * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). (Түүний дүү нь ардуудыг хамгаалагч '''Базарваань''' тайж бөгөөд '''Галсан''' тайжийн эцэг юм). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] ohc2ib6y2qkxixcwuqwdx4k9bhb6dr6 872932 872931 2026-10-09T11:49:51Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872932 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == '''Ургийн бичиг''' == * [[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Намаринзамбу (ууган хөвүүн''') анхны Цогтой вангийн хошууг үндэслэгч * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''Банди''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх '''Цогтой засгийн хошууны хэлхээ''' == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийг ууган хүүгэвч засаг суугаагүй түүний хүү суусан * '''Намаринзамбу''' (1709- 1718) — Цогтой вангийн хошууны анхны засаг ноён (7-р үе) * '''Жамьян''' (1709- 1718) '''Намаринзамбу ноёны дүү''' (8-р үе) * '''Гобоцэрэн'''(XVIII зууны эхэн үе 1718-1732) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү, '''Ринчин лувсан хунтайжийн жич''' (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). Өлзийт хатанбаатар - [[Сандавдоржийн Базарваань|Сүндэв]] тайж -Сэнгэ тайж- Лари * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). (Түүний дүү нь ардуудыг хамгаалагч '''Базарваань''' тайж бөгөөд '''Галсан''' тайжийн эцэг юм). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 75dp1l32h6nlutyri9ll5xllnl975ox 0 148615 872859 872775 2026-10-08T13:22:50Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872859 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    '''[ V Ялгуусан хутагт''']    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      ['''Галиндив хатан'''] <== (Гэрлэсэн) ==> ['''Гончигсүрэн тайж''']             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> l4c12gwdk7c9zu7ad4tg6203iiury82 872863 872859 2026-10-08T13:37:52Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872863 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    '''[ V Ялгуусан хутагт''']    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      ['''Галиндив хатан'''] <== (Гэрлэсэн) ==> ['''Гончигсүрэн тайж''']             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. '''Цогтой засгийн хошууны гол шүтээн, соёлын төв болох Самданпунцаглин хийдийг (хожмын Нөмрөгийн хүрээ) үүсгэн байгуулж, суурийг нь анхлан тавьжээ'''. Тус хийд нь хожмоо түүний хүү Базарваань тайжийн үед улам өргөжин, Дүйнхэр, Майдрын дацангуудаар бүл нэмж, Нөмрөг уулын хошууны оюун санааны баттай түшиг болсон түүхтэй. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> srsdagzrng8kx7kq2b6sj9ncgie3vqs 872881 872863 2026-10-08T14:43:50Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872881 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    '''[ V Ялгуусан хутагт''']    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      ['''Галиндив хатан'''] <== (Гэрлэсэн) ==> ['''Гончигсүрэн тайж''']             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. Түүний аав '''Цогтой засгийн хошууны гол шүтээн, соёлын төв болох Самданпунцаглин хийдийг (хожмын Нөмрөгийн хүрээ) үүсгэн байгуулж, суурийг нь анхлан тавьжээ'''. Тус хийд нь хожмоо түүний хүү Базарваань тайжийн үед улам өргөжин, Дүйнхэр, Майдрын дацангуудаар бүл нэмж, Нөмрөг уулын хошууны оюун санааны баттай түшиг болсон түүхтэй. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> ivp78o38mmabocips1w1iw7ncg3ih5s 872888 872881 2026-10-08T20:34:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872888 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: [[Файл:Засагтхан_аймгийн_ноёдын_ургийн_бичиг.jpg|thumb|Цогтой вангийн хошууны засаг ноён ургийн хэлхээ]] *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    '''[ V Ялгуусан хутагт''']    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      ['''Галиндив хатан'''] <== (Гэрлэсэн) ==> ['''Гончигсүрэн тайж''']             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. Түүний аав '''Цогтой засгийн хошууны гол шүтээн, соёлын төв болох Самданпунцаглин хийдийг (хожмын Нөмрөгийн хүрээ) үүсгэн байгуулж, суурийг нь анхлан тавьжээ'''. Тус хийд нь хожмоо түүний хүү Базарваань тайжийн үед улам өргөжин, Дүйнхэр, Майдрын дацангуудаар бүл нэмж, Нөмрөг уулын хошууны оюун санааны баттай түшиг болсон түүхтэй. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> h4u0scisrbw09f92f2zrbr76nx38a45 872917 872888 2026-10-09T04:26:15Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872917 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Алтан ургийн бичиг]] {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан. * '''Галсан тайж (Базарваанийн хүү):''' Базарваань тайжийн нэрнээс дээшээ, хүрдний дараагийн цагираг руу шулуун үргэлжилсэн босоо хар шугамын 2-р үе дээр '''Галсан''' хэмээн монгол бичгээр тод зурж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр тус хошууны төрөл тайж нарын урсгалыг гадна цагираг руу чиглүүлж буй гол зангилаа үе юм. Уг шугам цааш үргэлжлэн түүний хүү Гончигсүрэн тайжийн салаагаар дамжин хүрдний гадна ирмэгт тулдаг.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    '''[ V Ялгуусан хутагт''']    [Гончигсүрэн тайж] (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     +---(Үрчлэгдсэн)+                  v     |                              (Авга ах нар нь)     +----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      ['''Галиндив хатан'''] <== (Гэрлэсэн) ==> ['''Гончигсүрэн тайж''']             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. Түүний аав '''Цогтой засгийн хошууны гол шүтээн, соёлын төв болох Самданпунцаглин хийдийг (хожмын Нөмрөгийн хүрээ) үүсгэн байгуулж, суурийг нь анхлан тавьжээ'''. Тус хийд нь хожмоо түүний хүү Базарваань тайжийн үед улам өргөжин, Дүйнхэр, Майдрын дацангуудаар бүл нэмж, Нөмрөг уулын хошууны оюун санааны баттай түшиг болсон түүхтэй. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. === 4. Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === 5. Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === 6. Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> j6hbcoqesbtxb1mpxp0m9joiwzy4pk6 0 148707 872915 872083 2026-10-09T02:20:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872915 wikitext text/x-wiki '''Янфү хийд''' (хятадаар: 延福寺, ''Yánfú Sì''; мөн '''Вангийн сүм''' гэж нэрлэдэг) нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн хошууны]] Баянхотод орших [[Төвөдийн буддизм|Төвөдийн буддын шашны]] хийд юм. Алшаагийн вангийн өргөөтэй түүхэн холбоотой уг хийд нь тус нутгийн томоохон шашны байгууламжуудын нэг байжээ.<ref name="local">{{cite web |date=2024-01-02 |title=延福寺 |url=https://www.alszq.gov.cn/art/2024/1/2/art_2164_238889.html |website=Алшаа зүүн хошууны Ардын засгийн газар |language=zh}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Түүх == Янфү хийдийг [[Чин улс|Чин улсын]] Юнжэн хааны үед, 1730-аад оны эхээр байгуулжээ. Алшаа зүүн хошууны засаг захиргааны танилцуулгад байгуулагдсан оныг 1731 гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="local" /> Харин Өвөр Монголын орон нутгийн түүхийн байгууллагын нийтлэлд 1733 он гэж бичсэн тул эх сурвалжуудын он цагийн зөрүүг харгалзан үзэх шаардлагатай.<ref name="gazetteer">{{cite web |date=2022-03-22 |title=延福寺 |url=https://www.nmgqq.com.cn/quqinggailan/neimengguyinxiang/wenwuguji/2022-03-22/24123.html |website=Өвөр Монголын намын түүх, орон нутгийн түүхийн цахим хуудас |language=zh}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хийд Баянхот дахь Вангийн өргөөний гудамжны хойд талд байрладаг. Нутгийн захиргааны тайлбараар Алшаа хошууны вангийн гэр бүлийн шүтээний газар байсан учраас «Вангийн сүм» хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Тус хийдийг хуучин Алшаа хошууны найман том хийдийн нэг гэж үздэг.<ref name="local" /> Хийд олон үе шаттайгаар өргөжсөн. Орон нутгийн засаг захиргааны нийтэлсэн түүхэн тоо баримтад, 1930-аад оны сүүл гэхэд олон дуган, лам нарын байр болон бусад барилга бүхий томоохон цогцолбор болсон гэжээ. [[Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үед барилга байгууламж, шашны эд зүйлс нь ихээхэн сүйдэж, хожим засварлан сэргээсэн байна.<ref name="local" /> == Барилга, эд өлгийн зүйл == Янфү хийд нь Баянхотын түүхэн суурьшлын нэг хэсэг юм. Хийдийн цогцолборт мөргөлийн дуганууд, шашны хурал номын зориулалттай барилгууд, хонх болон хэнгэрэгний асар багтдаг.<ref name="local" /> Орон нутгийн захиргааны мэдээлэлд тус хийдэд 1768 онд цутгасан хүрэл хүжний сав, 1790 онд цутгасан хонх хадгалагдаж буйг дурджээ.<ref name="local" /> Янфү хийдийг тойрсон Динъюаньин хэмээх хуучин хот, түүний доторх вангийн өргөө болон бусад барилга нь Алшаагийн улс төр, шашин, суурин газрын түүхийг хамтад нь илэрхийлдэг. 2006 онд '''Динъюаньин'''-ийг Хятадын улсын хамгаалалтад авсан соёлын дурсгалын зургаа дахь жагсаалтад оруулсан. Тус жагсаалтад Янфү хийдийг дангаар нь бус, Динъюаньин нэрээр бүртгэсэн болно.<ref name="heritage">{{cite web |date=2006 |title=国务院关于核定并公布第六批全国重点文物保护单位的通知 |url=https://www.neac.gov.cn/seac/xxgk/200606/1073187.shtml |website=Хятадын Үндэстний хэргийн хороо |language=zh}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q15906040|Янфү хийд — Викиөгөгдөл]] 37y4ygcups0s5keouz0g7hom1s5xxos 0 148709 872913 872085 2026-10-09T02:06:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872913 wikitext text/x-wiki '''Эрээн боомт''' (хятадаар: 二连浩特口岸, ''Èrliánhàotè kǒu'àn'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улстай]] хиллэдэг [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Эрээн хот]] дахь хилийн боомт юм. Монголын талын [[Замын-Үүд]] боомттой залгадаг бөгөөд авто зам, төмөр замын хил нэвтрүүлэх хэсэгтэй. Хоёр улсын иргэдийн зорчих хөдөлгөөн, худалдаа, түүнчлэн Монголын нутгаар дамжих олон улсын ачаа тээвэрт чухал байр эзэлдэг.<ref name="treaty">{{cite web |title=中华人民共和国政府和蒙古国政府关于中蒙边境口岸及其管理制度的协定 |url=https://www.fmprc.gov.cn/web/wjb_673085/zfxxgk_674865/gknrlb/tywj/tyqk/200904/t20090402_9867368.shtml |website=БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам |language=zh}}</ref><ref name="city">{{cite web |date=2026-04-03 |title=口岸动态 |url=https://www.elht.gov.cn/mobile/c/2026-04-03/113637.shtml |website=Эрээн хотын Ардын засгийн газар |language=zh}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Энэ өгүүлэл нь Эрээн '''хотын тухай бус''', хотод байрлах хилийн боомт, түүний тээврийн үүргийн тухай өгүүлнэ. == Байршил ба хил залгаа боомт == Эрээн нь Монгол, Хятадын хилийн Хятадын талд, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] Замын-Үүдтэй өөд өөдөөсөө байрладаг. Хоёр улсын хилийн боомтын тухай хэлэлцээрт Эрээн–Замын-Үүдийн авто замын болон төмөр замын гарцыг тусад нь нэрлэж, 815 дугаар хилийн тэмдгийн орчимд байгааг тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="treaty" /> Эрээн–Замын-Үүд бол Монголын хойд, өмнөд чиглэлийн төмөр замыг Хятадын сүлжээтэй холбодог гарц юм. Энэ замаар Монгол, Хятадын хоорондын ачаанаас гадна Монголын нутгаар дамжин Орос болон бусад чиглэлд зорчих олон улсын галт тэрэгний ачаа тээвэрлэгддэг.<ref name="railway">{{cite web |date=2025-11-14 |title=Замын Үүд - Эрээн өртөөний 1435 мм царигтай 2 дахь замыг хамтран барих асуудлыг хэлэлцлээ |url=https://railway.gov.mn/n/185 |website=Монгол Улсын Төмөр замын газар |language=mn}}</ref> == Түүх == Эрээн дэх төмөр замын боомт 1950-иад оны дунд үеэс Монгол, Хятадын олон улсын төмөр замын хөдөлгөөнд ашиглагдаж эхэлжээ. Эрээн хотын захиргааны түүхэн танилцуулгад 1956 оны нэгдүгээр сард Бээжин–Улаанбаатар–Москвагийн олон улсын галт тэрэг явж эхэлсэнтэй хамтатган төмөр замын боомт нээгдсэнийг дурдсан байна.<ref name="history">{{cite web |date=2023-11-15 |title=畅游二连 |url=https://www.elht.gov.cn/mobile/c/2023-11-15/93988.shtml |website=Эрээн хотын Ардын засгийн газар |language=zh}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Авто замын боомт 1992 онд нээгдэж, хожим зорчигч болон ачаа тээврийн урсгалыг тусгаарлан зохион байгуулах болсон.<ref name="road">{{cite web |title=二连浩特市：口岸高质量发展新变化 |url=https://www.nmxhq.gov.cn/eportal/ui?articleKey=731f9dc8a8ea473abdc6235656def47b&columnId=50fdb61ff91f4c68ad2c7a3fc5cecb96&pageId=6d4a786c2987477a9497764e53c05a6a |website=Шилийнгол аймгийн захиргаа |language=zh}}</ref> Хилээр нэвтрэх цагийн хуваарь, зорчих нөхцөл нь хоёр улсын шийдвэрээр өөрчлөгдөж болдог. Тухайлбал, 2024 оны дөрөвдүгээр сарын 1-нээс есдүгээр сарын 30-ныг хүртэл авто замын боомтын ачаа тээврийн хэсгийг туршилтаар хоногийн 24 цагаар ажиллуулжээ.<ref name="hours">{{cite web |title=ЗАМЫН-ҮҮД ЭРЭЭН АВТОЗАМЫН БООМТ 24 ЦАГААР АЖИЛЛАЖ ЭХЭЛЛЭЭ |url=https://mrt.gov.mn/i/4017 |website=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |language=mn}}</ref> == Төмөр замын тээвэр == Монгол, Хятадын төмөр замын сүлжээ өөр өөр царигтай тул Замын-Үүд–Эрээн чиглэлийн ачаа тээвэрт вагон солих, ачаа шилжүүлэн ачих зэрэг зохион байгуулалт шаардлагатай. Монгол Улсын Төмөр замын газрын 2025 оны арваннэгдүгээр сарын мэдээллээр хоёр өртөө хоорондоо өргөн царигийн хоёр, 1435 мм-ийн царигтай нэг замаар холбогдож байв. Тухайн үед өдөрт дунджаар өргөн царигийн 16, нарийн царигийн долоон галт тэрэг солилцож байсан гэж тус байгууллага мэдээлжээ.<ref name="railway" /> 2025 онд Замын-Үүд–Эрээн төмөр замын боомтоор нийт 15.5 сая тонн ачаа нэвтрүүлсэн тухай Монгол Улсын Засгийн газар мэдээлсэн. Ачаа тээврийн өсөлтөөс шалтгаалан 1435 мм-ийн царигтай хоёр дахь холболтын зам барих асуудлыг хоёр тал хэлэлцэж эхэлсэн байна. Энэ нь төлөвлөж, хэлэлцэж буй нэмэлт холболт бөгөөд 2025 оны тээврийн тоонд аль хэдийн ашиглалтад орсон зам гэж тооцогдохгүй.<ref name="second">{{cite web |year=2026 |title=Ноолуурын үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай Засгийн газрын тогтоол батлагдлаа |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27491 |website=Монгол Улсын Засгийн газар |language=mn}}</ref> Эрээнээр Хятад–Европын чиглэлийн чингэлгийн галт тэрэг мөн дамждаг. Эдгээр галт тэрэг Монголын нутгаар дамжин явах тул боомтын төмөр замын ажил нь зөвхөн хоёр талын худалдаанаас гадна дамжин өнгөрөх тээвэртэй холбоотой.<ref name="freight">{{cite web |date=2025-08-03 |title=China-Mongolia border port handles milestone 20,000 China-Europe freight trains |url=https://english.news.cn/20250803/5e1f32fe47c24c9fa7ce16c4b7571929/c.html |website=Синьхуа |language=en}}</ref> == Авто замын тээвэр ба зорчигчдын хөдөлгөөн == Авто замын хэсгээр суудлын автомашин, автобус, ачааны автомашин нэвтэрдэг. Монголын талд Замын-Үүдийн авто замын боомтын зорчигч, ачаа тээврийн байгууламжийг өргөтгөж, урсгалуудыг тусад нь зохион байгуулах ажил хийжээ.<ref name="customs">{{cite web |date=2024-03-25 |title=Шинэ сэргэлтийн бодлогын хүрээнд Замын-Үүд боомтын өргөтгөл дуусаж, хүчин чадал нь 5 дахин нэмэгдэж олон улсын стандартад хүрч байна |url=https://customs.gov.mn/2024/03/25/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D-%D1%81%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%BC/ |website=Монгол Улсын Гаалийн ерөнхий газар |language=mn |access-date=2026-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310065548/https://customs.gov.mn/2024/03/25/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D-%D1%81%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%BC/ |archive-date=2026-03-10 |url-status=dead}}</ref> Боомтын хөдөлгөөнд хил, гааль, тээвэр, орон нутгийн байгууллагуудын уялдаа нөлөөлдөг. Монгол Улсын Засгийн газар 2026 оны нэгдүгээр сард Замын-Үүд боомтын үйл ажиллагаанд оролцдог байгууллагуудын зохицуулалтыг сайжруулах үүрэг өгсөн байна.<ref name="coordination">{{cite web |date=2026-01-15 |title=Замын-Үүд боомтыг цэгцэлж нэгдсэн удирдлага, зохицуулалтаар хангаж ажиллахыг Ерөнхий сайд үүрэг болголоо |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27423 |website=Монгол Улсын Засгийн газар |language=mn}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q58375631|Эрээн боомт — Викиөгөгдөл]] f0ln835s3i0eueg1k6enj99sa1nfyab 0 148711 872894 872087 2026-10-08T23:03:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872894 wikitext text/x-wiki '''Урадын өмнөд хошуу–Ганцмодын хурдны зам''' (хятадаар: 乌拉特前旗—甘其毛都高速公路) нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] нутагт төлөвлөж, хэсэгчлэн барьж буй Хятадын '''G0616''' дугаартай хурдны зам юм. Замын хойд үзүүр нь Монгол Улсын [[Гашуунсухайт боомт|Гашуунсухайт боомттой]] хил залгаа [[Ганцмод боомт|Ганцмод боомтод]] хүрнэ. Иймээс Монголын [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгаас]] Хятад руу гарч буй нүүрсний цаашдын авто тээвэртэй шууд холбоотой дэд бүтэц юм.<ref name="ganhai">{{cite web |date=2025-01-01 |title=“口岸高速”甘海高速通车运营 |url=https://nm.people.com.cn/BIG5/n2/2025/0101/c347196-41094795.html |website=Ардын сүлжээ, Өвөр Монголын суваг |language=zh |access-date=2026-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260928021631/https://nm.people.com.cn/BIG5/n2/2025/0101/c347196-41094795.html |archive-date=2026-09-28 |url-status=dead}}</ref> '''2026 оны есдүгээр сарын байдлаар G0616-ийн бүх чиглэл нэвт ашиглалтад ороогүй.''' Ганцмодоос Хайлюйтүг хүрэх хойд хэсэгт хөдөлгөөн нээсэн бол Хайлюйтүгээс Улаан уулын чиглэлийн өмнөд хэсгийг барьж байна.<ref name="ganhai" /><ref name="south">{{cite web |date=2026-08-20 |title=G0616乌拉山至海流图高速公路开工 |url=https://nm.people.com.cn/n2/2026/0820/c196689-41672993.html |website=Ардын сүлжээ, Өвөр Монголын суваг |language=zh}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Чиглэл == G0616 нь Баяннуурын өмнөд хэсгийн [[Урадын өмнөд хошуу|Урадын өмнөд хошуунаас]] хойд зүгт, Урадын дундад хошууны Хайлюйтү сууринг дайран Ганцмодын боомт хүрэхээр төлөвлөгдсөн. Өмнөд үзүүртээ Бээжин–Төвөдийн G6 хурдны замтай холбогдохоор зураг төсөлд тусгажээ.<ref name="design">{{cite web |title=G0616乌拉山至海流图段高速公路项目工可报告成功获批 |url=https://nmgjtjt.com/site1/jtyw/6885ab7adfdc5ad85e3e3830.shtml |website=Өвөр Монголын тээврийн групп |language=zh}}</ref> Барилгын ажлыг хоёр үндсэн хэсэгт хуваан хэрэгжүүлж байна: {| class="wikitable" !Хэсэг !Тойм урт !2026 оны есдүгээр сарын байдал |- |Ганцмод–Хайлюйтү |131 км орчим |Үндсэн хурдны зам 2024 оны арванхоёрдугаар сард хөдөлгөөнд нээгдсэн<ref name="ganhai" /><ref name="northlength">{{cite web |date=2026-01-26 |title=2025年巴彦淖尔市完成交通运输投资50.6亿元 |url=https://inews.nmgnews.com.cn/system/2026/01/26/030300796.shtml |website=Өвөр Монголын мэдээний сүлжээ |language=zh}}</ref> |- |Хайлюйтү–Улаан уул |87.5 км орчим |2026 онд барилгын ажил үргэлжилж байсан<ref name="design" /><ref name="south" /> |} Энд дурдсан урт нь тухайн хэсгүүдийн төслийн хэмжээс юм. Дагалдах зам, уулзвар болон бусад байгууламжийн уртыг нэмж нийт хурдны замын урттай андуурч болохгүй. == Ганцмод–Хайлюйтүгийн хэсэг == Ганцмод боомтоос Хайлюйтү хүрэх хэсгийг орон нутгийн мэдээлэлд '''Ганхай хурдны зам''' гэж нэрлэдэг. Тус хэсгийн хоёр чиглэлийн зорчих хэсгийг 2024 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд нээсэн тухай Өвөр Монголын тээврийн байгууллага мэдээлжээ.<ref name="ganhai" /> 2025 оны эцсийн байдлаар үндсэн зам ашиглалтад байсан ч дагалдах замын ажил үргэлжилж байв.<ref name="northlength" /> Ганцмод нь Монголын Өмнөговь аймгийн [[Ханбогд сум]] дахь Гашуунсухайттай хил залгадаг. Энэ гарцаар нүүрс тээврийн автомашин олноор нэвтэрдэг тул боомтоос Баяннуурын дотоод чиглэлийн авто замд хүрэх хугацаа, тээврийн урсгалыг зохион байгуулах нь уг хурдны замын гол зориулалтын нэг юм.<ref name="ganhai" /> == Хайлюйтү–Улаан уулын хэсэг == Хайлюйтү–Улаан уулын хэсэг ойролцоогоор 87.5 км урт, хоёр чиглэлдээ нийт дөрвөн эгнээтэй байхаар төлөвлөгджээ. Өмнөд төгсгөлд нь G6 хурдны замтай уулзах бөгөөд баригдаж дууссаны дараа Ганцмодоос Баяннуурын өмнөд хэсэг хүртэл хурдны замын үргэлжилсэн холболт бүрдэнэ.<ref name="design" /> Өвөр Монголын тээврийн групп 2025 онд энэ хэсгийн төсөл батлагдсаныг мэдээлсэн. 2026 оны наймдугаар сард барилгын ажил эхэлсэн тухай мэдээлэл гарсан тул '''төлөвлөсөн бүх чиглэлийг 2024 онд нээгдсэн гэж үзэх нь буруу'''.<ref name="design" /><ref name="south" /> == Монголын худалдаатай холбогдох нь == Монголын нүүрс Гашуунсухайтаар хил давсны дараа Ганцмодын боомтоор дамжин Хятадын дотоодын тээврийн сүлжээнд ордог. G0616 нь энэ сүлжээний авто замын хэсгийг сайжруулах төсөл юм. Гэхдээ хурдны замын хүчин чадал нэмэгдэх нь дангаараа хилээр нэвтрэх автомашины тоо эсвэл Монголын нүүрсний экспорт тодорхой хэмжээгээр өснө гэсэн баталгаа биш; боомтын шалгалт, ложистик, зах зээлийн эрэлт зэрэг хүчин зүйл мөн нөлөөлнө.<ref name="ganhai" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q113629287|Урадын өмнөд хошуу–Ганцмодын хурдны зам — Викиөгөгдөл]] roradi1hzvpt49f698k0acp7bs1eoee 0 148724 872899 872163 2026-10-09T00:05:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 872899 wikitext text/x-wiki '''Хорчины элс''' нь Зүүн хойд Хятадын хагас хуурай бүсэд орших элсэн газар юм. Энэ нь Өвөр Монголын зүүн хэсгээс Жилинь, Ляонин мужийн баруун хэсэг хүртэл үргэлжилдэг бөгөөд Хятадын хамгийн том элсэн газар гэж судалгааны өгүүллүүдэд тодорхойлжээ.<ref name="MDPI">[https://www.mdpi.com/2071-1050/8/4/374 “Analysis of Water Resources in Horqin Sandy Land Using Multisource Data from 2003 to 2010”]. ''Sustainability'', 2016.</ref> == Газарзүй == Хорчины элс Монголын өндөрлөг ба Зүүн хойд Хятадын тэгш талын зааг орчим байрладаг. Судалгаанд нийт талбайг ойролцоогоор 50,600 км² гэж тооцсон байдаг. Энэ бүс нь Ляохэ мөрний сав газрын аллювийн тэгш тал, голын татам болон элсэн манхан зэрэг газарзүйн хэлбэрийг агуулдаг.<ref name="MDPI" /><ref name="CGS">[[doi:10.1007/s11769-018-0951-9|“Characteristics of Sand Dune Pattern and Fluvial-aeolian Interaction in Horqin Sandy Land”]]. ''Chinese Geographical Science'', 2018.</ref> Элсэн манхан нь гол мөрний үндсэн голдирол болон цутгалуудын дагуух аллювийн тэгш талд тархсан байдаг. Судалгаагаар манханы хэв шинж баруунаас зүүн тийш, мөн өмнөөс хойш өөрчлөгдөх хандлагатайг тогтоожээ.<ref name="CGS" /> == Байгаль орчин == Хорчины элс нь хагас хуурай бүсийн эмзэг экосистемд хамаарна. Элсний нүүдэл, газрын доройтол нь бэлчээр, тариалангийн газар, усны нөөцөд нөлөөлдөг тул энэ бүсэд цөлжилттэй тэмцэх, ургамлан бүрхэвчийг сэргээх ажил чухалд тооцогддог.<ref name="UNCCD">[https://catalogue.unccd.int/590_a-i5036e.pdf “Combating Desertification in the Horqin Sandy Land through Integrated Afforestation, Inner Mongolia”]. Цөлжилттэй тэмцэх НҮБ-ын конвенц (UNCCD).</ref> Нөхөн сэргээлтийн арга хэмжээнд хамгаалалтын зурвас байгуулах, мод тарих, бэлчээрийн ашиглалтыг зохицуулах зэрэг ажил ордог. Гэхдээ мод тарих үр дүн нь тухайн газрын ус, хөрс, уур амьсгалтай уялдах ёстой. Ойн аж ахуйн мэргэжилтнүүд модны нягтрал болон тухайн орчинд тохирох ургамлын сонголтыг судалж байгаа талаар Хятадын Төрийн зөвлөлийн Мэдээллийн алба мэдээлсэн байна.<ref name="SCIO">[https://english.scio.gov.cn/m/chinavoices/2024-05/21/content_117201904.htm “Desert restored via grassland protection”] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Хятадын Төрийн зөвлөлийн Мэдээллийн алба, 2024.</ref> == Судалгаа, хамгаалал == Хорчины элсэн газрын усны нөөц, манханы тогтоц, газрын ашиглалт болон цөлжилтийн өөрчлөлтийг хиймэл дагуулын зураг, газарзүйн мэдээллийн систем болон хээрийн хэмжилт ашиглан судалдаг.<ref name="MDPI" /><ref name="CGS" /> Тус бүсийн байгаль орчныг хамгаалах бодлогод цөлжилтийг бууруулахын зэрэгцээ бэлчээр, усны нөөцийг зохистой ашиглах асуудал багтдаг.<ref name="UNCCD" /> == Ишлэл == <references /> 62sl7pjx3cacqf55kq7afwosirhyqsn 10 148759 872903 872524 2026-10-09T01:13:04Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Угсаа гарвал ба Ураг төрлийн I холбоо */ 872903 wikitext text/x-wiki == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн ураг төрлийн түүх == === Угсаа гарвал ба Ураг төрлийн I холбоо === Хотгоодын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж'''Банди ноён''' (6-р үеийн Засаг ноён) Халхын баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. Түүний ууган хүү бол засаг тэргүүн зэргийн тайж үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён '''Сандавдорж''' (7-р үеийн Засаг ноён) бөгөөд тус хошууг 1756–1798 онд 42 жилийн турш тасралтгүй захирсан язгууртан юм. Засаг тэргүүн зэргийн тайж үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдоржийн дэд хүү болох '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Чингис хааны алтан ураг, Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Базарваань тайжийн хувьд Халхад шашныг залж "Очир хан" цол авсан Абтай сайн хан нь түүний дээд өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийн "Үеэл авга хан" буюу ах дүүгийн талын өндөр дээд өвөг төрөл нь болдог. Түүний үр хойчсыг түүхэн сурвалжид түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ. Базарваань тайжаас '''тэргүүн зэргийн тайж Галсан тайж''' мэндэлсэн бөгөөд түүний хүү нь сурвалжит тайж '''Гончигсүрэн тайж''' (1883 онд төрсөн) юм. Гончигсүрэн тайжийн авга ах нар нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбар болон (Мэргэн ноён) Дашдэндэв нар болно. Энэхүү хэлхээнээс V дүрийн Ялгуусан хутагт '''Лувсанданзан''' (1885–1912) мэндэлсэн бөгөөд тэрээр ноён Загдсамбарын 3-р хүү байсан ч нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгөжээ. === Түүхэн үйл явдлын он цагийн дараалал === * '''1778 он:''' Сандавдорж ноёны дэд хүү Базарваань тайж мэндэлжээ. * '''1779 он:''' Халхын засаг ноёд болон хутагтууд Отгонтэнгэр хайрхныг улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барихад засаг ноён Сандавдорж оролцож, хүү Базарваань тайж 1 настай байв. * '''XIX зууны эхэн үе:''' Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцжээ. Үүний улмаар Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''"Хувилгаан тайж"''' хэмээн домоглон шүтжээ. * '''XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе:''' (Мэргэн ноён) Дашдэндэв Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байхдаа шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан Луузангийн Мандал зайсантай "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж зөрчилдөж байсан түүхтэй. * '''1900-аад оны эхэн үе:''' Базарваань тайжийн гуч, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн Гончигсүрэн тайж (1883 онд төрсөн) нь Дамдин-Авишаг гүний хошууны тайж Содномдоржийн охин '''Галиндив хатантай''' ураг барилдав. * '''1911 оны 12 дугаар сар:''' Монголын үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандаж, Богд хаант Монгол Улсыг тунхаглахад Хотгоодын Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Ванчингийн Мижиддорж орон нутгаа удирдан шинэ төрд дагаар орж, Нийслэл Хүрээ рүү цэрэг, уналга хөсөг илгээв. Мөн Сайн ноён хан аймгийн 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазарын төрсөн үеэл, танай ураг төрлийн амин хэлхээт '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885–1912) Нийслэл Хүрээнд биеэр байлцаж, Богд хаанд мандал өргөн, төр улсаа тунхаглалцаж улмаар Богд хааны зарлигаар '''"Хүрэн жолоо"''' шагнуулав. * '''1912 он:''' V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан 27 насандаа таалал төгссөн (жанч халсан) бөгөөд Богд хааны зарлигаар хааны сангаас буяны ажилд нь зориулж 80 лан мөнгө олгожээ. * '''1915 он:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнг 3 насантайд нь хутагтын хойд дүрээр албан ёсоор тодруулан шавь нарт нь залжээ. (Аман хуучинд түүнийг Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн хэмээн тэмдэглэсэн байдаг). * '''1937 он:''' Төр, шашны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, VI дүрийн Ялгуусан хутагт '''С. Чимэдцэрэн''' (1912–1937) 25 насандаа их хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурганд өртөж, улс төрийн хилс хэргээр цаазаар авагдсан байна. === Ураг төрлийн II холбоо === Гончигсүрэн тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар холбогддог. Луузангийн Мандал зайсан нь VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн хутагтын нагац ах (эх талын цусан төрөл) юм. Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охид, бэрүүдийн шугамтай нийлдэг бөгөөд VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэнтэй ээжийнх нь талаар цусан төрөл холбоотой. Засагт хан Содномгавданы их Цэсрэн хатан бол Галиндив хатны авга эгч гэж аман хуучинд тэмдэглэгджээ. == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} * "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж. * Монгол Улсын Үндэсний төв архив, "Засагт хан аймгийн чуулганы болон хошуудын тамгын газрын баримтууд". * Н. Жумдаан, “Ялгуусан хутагт Ялгасан гэгээн Чимэдцэрэн” түүхэн намтарчилсан бүтээл. * МУИС, Түүхийн тэнхим, "HistMon" (Монголын түүх судлал) эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, Том XIV, Fasc.7. ei0wd53r2wrgn7h08iah45enho2sr18 872904 872903 2026-10-09T01:13:24Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Угсаа гарвал ба Ураг төрлийн I холбоо */ 872904 wikitext text/x-wiki == Сандавдоржийн Базарваань тайжийн ураг төрлийн түүх == === Угсаа гарвал ба Ураг төрлийн I холбоо === Хотгоодын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж '''Банди ноён''' (6-р үеийн Засаг ноён) Халхын баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. Түүний ууган хүү бол засаг тэргүүн зэргийн тайж үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён '''Сандавдорж''' (7-р үеийн Засаг ноён) бөгөөд тус хошууг 1756–1798 онд 42 жилийн турш тасралтгүй захирсан язгууртан юм. Засаг тэргүүн зэргийн тайж үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдоржийн дэд хүү болох '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Чингис хааны алтан ураг, Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Базарваань тайжийн хувьд Халхад шашныг залж "Очир хан" цол авсан Абтай сайн хан нь түүний дээд өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийн "Үеэл авга хан" буюу ах дүүгийн талын өндөр дээд өвөг төрөл нь болдог. Түүний үр хойчсыг түүхэн сурвалжид түүний нэрээр овоглон '''"Базарваанийхан"''' буюу бурхны нэршлээр '''"Очирваанийхан"''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ. Базарваань тайжаас '''тэргүүн зэргийн тайж Галсан тайж''' мэндэлсэн бөгөөд түүний хүү нь сурвалжит тайж '''Гончигсүрэн тайж''' (1883 онд төрсөн) юм. Гончигсүрэн тайжийн авга ах нар нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Загдсамбар болон (Мэргэн ноён) Дашдэндэв нар болно. Энэхүү хэлхээнээс V дүрийн Ялгуусан хутагт '''Лувсанданзан''' (1885–1912) мэндэлсэн бөгөөд тэрээр ноён Загдсамбарын 3-р хүү байсан ч нялх байхад нь өөрийн ойрын төрсөн ах (Мэргэн ноён) Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгөжээ. === Түүхэн үйл явдлын он цагийн дараалал === * '''1778 он:''' Сандавдорж ноёны дэд хүү Базарваань тайж мэндэлжээ. * '''1779 он:''' Халхын засаг ноёд болон хутагтууд Отгонтэнгэр хайрхныг улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барихад засаг ноён Сандавдорж оролцож, хүү Базарваань тайж 1 настай байв. * '''XIX зууны эхэн үе:''' Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцжээ. Үүний улмаар Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''"Хувилгаан тайж"''' хэмээн домоглон шүтжээ. * '''XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе:''' (Мэргэн ноён) Дашдэндэв Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байхдаа шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан Луузангийн Мандал зайсантай "Чавганцын буудал" орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж зөрчилдөж байсан түүхтэй. * '''1900-аад оны эхэн үе:''' Базарваань тайжийн гуч, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн Гончигсүрэн тайж (1883 онд төрсөн) нь Дамдин-Авишаг гүний хошууны тайж Содномдоржийн охин '''Галиндив хатантай''' ураг барилдав. * '''1911 оны 12 дугаар сар:''' Монголын үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандаж, Богд хаант Монгол Улсыг тунхаглахад Хотгоодын Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Ванчингийн Мижиддорж орон нутгаа удирдан шинэ төрд дагаар орж, Нийслэл Хүрээ рүү цэрэг, уналга хөсөг илгээв. Мөн Сайн ноён хан аймгийн 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазарын төрсөн үеэл, танай ураг төрлийн амин хэлхээт '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885–1912) Нийслэл Хүрээнд биеэр байлцаж, Богд хаанд мандал өргөн, төр улсаа тунхаглалцаж улмаар Богд хааны зарлигаар '''"Хүрэн жолоо"''' шагнуулав. * '''1912 он:''' V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан 27 насандаа таалал төгссөн (жанч халсан) бөгөөд Богд хааны зарлигаар хааны сангаас буяны ажилд нь зориулж 80 лан мөнгө олгожээ. * '''1915 он:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнг 3 насантайд нь хутагтын хойд дүрээр албан ёсоор тодруулан шавь нарт нь залжээ. (Аман хуучинд түүнийг Галиндив хатны төрсөн авга эгч болох Засагт ханы Цэсрэн хатанд өргүүлсэн хэмээн тэмдэглэсэн байдаг). * '''1937 он:''' Төр, шашны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, VI дүрийн Ялгуусан хутагт '''С. Чимэдцэрэн''' (1912–1937) 25 насандаа их хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурганд өртөж, улс төрийн хилс хэргээр цаазаар авагдсан байна. === Ураг төрлийн II холбоо === Гончигсүрэн тайж ба Галиндив хатантай ураг барьсан нь Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охидын (бэрүүдийн) шугамаар холбогддог. Луузангийн Мандал зайсан нь VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн хутагтын нагац ах (эх талын цусан төрөл) юм. Галиндив хатан эхийн талаараа Мандал зайсангийн охид, бэрүүдийн шугамтай нийлдэг бөгөөд VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэнтэй ээжийнх нь талаар цусан төрөл холбоотой. Засагт хан Содномгавданы их Цэсрэн хатан бол Галиндив хатны авга эгч гэж аман хуучинд тэмдэглэгджээ. == Эх сурвалж == {{Эшлэлүүд}} * "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж. * Монгол Улсын Үндэсний төв архив, "Засагт хан аймгийн чуулганы болон хошуудын тамгын газрын баримтууд". * Н. Жумдаан, “Ялгуусан хутагт Ялгасан гэгээн Чимэдцэрэн” түүхэн намтарчилсан бүтээл. * МУИС, Түүхийн тэнхим, "HistMon" (Монголын түүх судлал) эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, Том XIV, Fasc.7. 4e73b4zhghj2ui7zxsxk2h8daujciyx 0 148805 872848 2026-10-08T12:22:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Mikhail Romm by Boris Baldin.jpg|thumb]] '''Михаил Ромм''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Ильи́ч Ромм,'' 1901 оны 1-р сарын 24-нд Оросын эзэнт улсын [[Эрхүү]] хотод төрсөн - 1971 оны 11-р сарын 1-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) — зөвлөлтийн алдарт кино найруулагч, зохиолч, сурган хүм..." 872848 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mikhail Romm by Boris Baldin.jpg|thumb]] '''Михаил Ромм''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Ильи́ч Ромм,'' 1901 оны 1-р сарын 24-нд Оросын эзэнт улсын [[Эрхүү]] хотод төрсөн - 1971 оны 11-р сарын 1-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) — зөвлөлтийн алдарт кино найруулагч, зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгч. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1950), Сталины шагналтан (1941, 1946, 1948, 1949, 1951). == Намтар == Михаил Ромм 1901 оны 1-р сарын 24-нд Эрхүү хотод еврей гэр бүлд төрсөн бөгөөд түүний эцэг Илья Максимович Ромм хувьсгалт үйл ажиллагааныхаа төлөө Эрхүү рүү цөлөгдсөн байжээ. 1902 онд тэдний гэр бүлийг улс төрийн цөллөгт Зайграево (одоо Буриадад) руу шилжүүлжээ. Ромм 5 нас хүртлээ Зайграево хотод амьдарч, тэнд эмэгтэй дүү Ида нь төрсөн байна. Дараа нь тэдний гэр бүл эцгийнхээ төрсөн [[Вильнюс]] хот руу буцаж ирээд, 1907 онд Москва руу нүүж очсон байна. Тэрээр 1918 онд ахлах сургуулиа төгсөөд 1918-1920 онд хүнсний экспедиц, Хүнсний ардын комиссариат, Хангамж хангамжийн ерөнхий газарт, 1920-1921 онд [[Улаан Арми|Улаан армид]] тусгай комиссын туслах байцаагчаар ажиллаж байжээ. М.Ромм 1921 онд цэргээс халагдаж, Урлагийн дээд сургуулийн уран баримлын тэнхимд суралцахаар явж 1925 онд төгссөн байна. 1927 онд түүнийг Улаан армийн командлагчдын Сибирийн давтан сургалтад татжээ. 1928-1930 онд тэрээр Хичээлээс гадуурх арга зүйн хүрээлэнгийн кино комиссын цагийн ажилтнаар ажиллаж байжээ. Кино үзэх боломжтой болсноор тэрээр кадр бүхнийг цээжилж эхэлжээ. Тэр кино бүрийг 20-30 удаа үзэж, нарийвчилсан дүн шинжилгээ хийдэг болжээ. Түүний өөрийнх нь хүлээн зөвшөөрснөөр энэ дадлага нь түүнд сүүлд монтаж, жүжгийн урлаг, тайзны урлагт ихээхэн мэдлэг олгосон юм. Энэ үеэр тээр диаграмм, зураг зурж гэр бүлээ тэжээдэг байжээ. 1939 онд тэрээр Большевикуудын террорыг зөвтгөсөн "Ленин 1918 онд" киног бүтээжээ. Тэр жилийн 7-р сард Роммыг Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) гишүүн болгоод 1940 оны 5-р сард Мосфильм кино студийн намын хороонд оруулжээ. 1940 оны 10-р сараас тэрээр Уран сайхны киноны ерөнхий газрын уран сайхны найруулагч, орлогч дарга, 1941 оны 5-р сард даргаар томилогдсон ажээ. 1938 оноос Ромм ВГИК-д багшилж, 1948 оноос жүжиглэлт, найруулгын цехийг удирдаж, 1962 онд профессор болсон. Түүний олон шавь нараас [[Владимир Меньшов]], [[Тенгиз Абуладзе]], [[Резо Чхеидзе]], [[Григорий Чухрай]], [[Василий Шукшин]], Виктор Трегубович, [[Александр Митта]], [[Андрей Тарковский]], Игорь Добролюбов, [[Никита Михалков]], Сергей Соловьев, [[Андрей Кончаловский]], [[Андрей Смирнов]], [[Резо Эсадзе]], Александр Павловский, [[Динара Асанова]], [[Георгий Данелия]] зэрэг алдартай найруулагчид болжээ. М.Ромм 1971 оны 11-р сарын 1-нд Москва хотод гэртээ нас барсан. jsawks63fy9giv4jzdq89ttobd5s1nk 0 148806 872855 2026-10-08T12:52:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Stalin Medal.png|thumb|Сталины шагнал]] '''Сталины шагнал''' буюу '''Сталины нэрэмжит шагнал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ста́линская пре́мия'') -[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын 1939-1955 оны хооронд шинжлэх ухаан, технологи, цэргийн салбарын мэдлэг, утга зохиол, урлаг, үйлдвэрлэл..." 872855 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stalin Medal.png|thumb|Сталины шагнал]] '''Сталины шагнал''' буюу '''Сталины нэрэмжит шагнал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ста́линская пре́мия'') -[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын 1939-1955 оны хооронд шинжлэх ухаан, технологи, цэргийн салбарын мэдлэг, утга зохиол, урлаг, үйлдвэрлэлийн аргыг үндсээр нь сайжруулсны төлөө ЗХУ-ын иргэдэд олгодог хамгийн өндөр шагналуудын нэг байсан. [[Файл:Stalin Prize Voyno-Yasenetskiy.jpg|thumb]] 1966 онд уг шагналыг ЗХУ-ын Төрийн шагнал болгон өөрчилсөн байна. == Түүх == [[Файл:Удостоверение лауреата Сталинской премии 1952 года вид 1.jpg|thumb|323x323px]] "Сталины шагнал болон тэтгэлэг байгуулах тухай" тогтоолыг [[1939 он|1939 оны]] 12-р сарын 20-нд [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] 60 жилийн ойг тохиолдуулан баталсан. Үүнд: "Нөхөр Иосиф Виссарионович Сталины 60 насны ойг тохиолдуулан ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын зөвлөл дараах чиглэлээр онцгой бүтээл туурвисан шинжлэх ухаан, урлагийн зүтгэлтнүүдэд жил бүр олгодог 16 Сталины шагнал (тус бүр нь 100 мянган рублийн дүнтэй) бий болгох тухай тогтоол гаргажээ: 1) физик, математикийн шинжлэх ухаан, 2) техникийн шинжлэх ухаан, 3) химийн шинжлэх ухаан, 4) биологийн шинжлэх ухаан, 5) хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухаан, 6) анагаах ухааны шинжлэх ухаан, 7) философийн шинжлэх ухаан, 8) эдийн засгийн шинжлэх ухаан, 9) түүх, филологийн шинжлэх ухаан, 10) хууль зүйн шинжлэх ухаан, 11) хөгжим, 12) уран зураг, 13) уран баримал, 14) архитектур, 15) театрын урлаг, 16) кино урлагийн чиглэлээр жил бүр олгох" гэж заасан байдаг. Мөн уг тогтоолоор 10 нэгдүгээр (тус бүр 100 мянган рубль), 20 хоёрдугаар (тус бүр 50 мянган рубль), 30 гуравдугаар (тус бүр 25 мянган рубль) зэргийн шагнал олгож байхаар тогтоосон байна. Үнээс гадна сүүлд 1949 онд "Үндэстнүүдийн хооронд энх тайвныг бэхжүүлсний төлөө" олон улсын Сталины шагналыг байгуулсан байна. 1955 оноос Сталины шагналыг олгохоо больсон байна. === Шагналын онцлог === Шагналыг байгуулсан гавьяагаар бус, харин тодорхой бүтээл, ололт амжилтаар олгодог байв. Сталины шагналтнууд үнэгүй тээвэр, үнэгүй дээд боловсрол олгох зэрэг тодорхой хөнгөлөлт эдлэх эрхтэй байжээ. === Шагналыг хамгийн олон удаа хүртсэн хүмүүс === Сталины шагнал хүртсэн тоогоор дээд амжилтыг нисэх онгоцны зохион бүтээгч [[Сергей Ильюшин|Сергей Илюшин]] эзэмшиж, 7 удаа хүртжээ. Шагналыг 6 удаагийн хүртсэн шагналтнуудын тоонд кино найруулагчид [[Иван Пырьев]], [[Юлий Райзман]], баримтат кино найруулагч [[Илья Копалин]], жүжигчин, найруулагч [[Николай Охлопков]], яруу найрагч, зохиолч [[Константин Симонов]], хөгжмийн зохиолч [[Сергей Прокофьев]], жүжигчин Николай Боголюбов, нисэх онгоцны зохион бүтээгчид [[Александр Сергеевич Яковлев|Александр Яковлев]], [[Артём Микоян]], [[Михаил Гуревич]] нар багтсан юм. 4kxfie2b3p8aav14p633gj331kuvjc9 0 148807 872866 2026-10-08T13:43:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Hachirō Arita 2.jpg|thumb]] '''Арита Хачиро''' ([[Япон хэл|япон.]] 有田 八郎, 1884 оны 9-р сарын&#x20;21-нд төрсөн — 1965 оны 3-р сарын 4-нд нас барсан) — Японы улс төрч, дипломатч, 3 удаа Японы Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан. Тэрээр 1940 онд "Зүүн Азийн хамтын хөгжил цэцэглэлийн..." 872866 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hachirō Arita 2.jpg|thumb]] '''Арита Хачиро''' ([[Япон хэл|япон.]] 有田 八郎, 1884 оны 9-р сарын&#x20;21-нд төрсөн — 1965 оны 3-р сарын 4-нд нас барсан) — Японы улс төрч, дипломатч, 3 удаа Японы Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан. Тэрээр 1940 онд "[[Зүүн Азийн хамтын хөгжил цэцэглэлийн бүс]]"-ийг бий болгох үзэл санааны гол зохиогчдын нэг гэж үздэг. == Намтар == Арита Хачиро Нийгата мужийн (одоогийн Садо хот) Садо гүнлигийн Мано хотод төрсөн тэрээр 1909 онд Токиогийн Эзэн хааны их сургуулийн хуулийн факультетийг төгссөний дараа [[Японы Гадаад хэргийн яам|Японы Гадаад хэргийн яаманд]] ажиллаж, Азийн асуудлаар мэргэшсэн мэргэжилтэн гэдгээ харуулсан байна.. Тэрээр 1919 онд [[Версалийн гэрээ|Версалын гэрээний]] Японы төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд багтаж байсан бөгөөд карьерынхаа эхэн үед манжийн [[Мүгдэн]], Хавайн [[Хонолулу]] дахь Японы консулын газруудад ажиллаж байсан бөгөөд 1930 онд [[Австри|Австрид]] Японы Элчин сайдаар дэвшин ажиллаж байв. Тэрээр 1932 онд Японд буцаж ирээд Гадаад хэргийн дэд сайдаар түр хугацаагаар ажиллаж байгаад 1933 онд Европ руу буцаж очоод [[Бельги]] дэх Японы Элчин сайдаар ажилласан байна. Арита 1936 онд Ерөнхий сайд [[Хирота Коки|Хирота]] [[Хирота Коки|Кокигийн]] танхимд Гадаад хэргийн сайд болж, [[Коноэ Фүмимаро|Коноэ]] [[Коноэ Фүмимаро|Фүмимаро]], [[Хиранүма Киичиро]], [[Ёнай Мицүмаса]] нарын засаг захиргааны үед Гадаад хэргийн сайдаар улиран ажилласан байна. Тэрээр мөн 1938 оноос хойш Японы парламентын дээд танхимын гишүүнээр ажиллаж байжээ. Дайны дараа Арита 1953 онд Төлөөлөгчдийн танхимын суудлын төлөө амжилттай өрсөлдсөн. Тэрээр 1955 онд болон 1959 онд Токиогийн захирагчийн сонгуульд нэр дэвшсэн боловч хоёр сонгуульд хоёуланд нь ялагдсан. Арита Хачиро 1965 онд нас баржээ. jkdnoozstvx23v1l1imtyrcski1fotf 0 148808 872900 2026-10-09T00:27:27Z ~2026-54170-01 108092 Хуудас үүсгэв: "gay" 872900 wikitext text/x-wiki gay 4q2ip5voxr4ruiavidbxgw9omnayx76 872901 872900 2026-10-09T01:10:48Z ~2026-54302-96 108093 everything 872901 wikitext text/x-wiki ene huniig stalk hiinbga bol chi ireeduigui mal bna 1c17554gr4kdg1d6ydpzntbmw3ddy0o 872902 872901 2026-10-09T01:12:43Z ~2026-54302-96 108093 made it smaller 872902 wikitext text/x-wiki Hi?? mnqn20fn4mu3u4alz6ojmw26tenxs8q 872905 872902 2026-10-09T01:14:52Z ~2026-54302-96 108093 hihih 872905 wikitext text/x-wiki saina uu?? 7i5ftgo35hcpvjtvh6sl0fjh77pzf5g 0 148809 872906 2026-10-09T01:17:03Z ~2026-54302-96 108093 about a amazing girl 872906 wikitext text/x-wiki Ene hu bol delhii deer baigaa hamgiin huurhun uhaantai zorigtoi ohin !! jjkyvib9peh1qtmuob6tn33wa74jbnf 0 148810 872908 2026-10-09T01:35:36Z ~2026-54246-02 108095 drummer 872908 wikitext text/x-wiki best drummer 6f6uprphbqouvaeu0n8zv3ed4zxxak3 0 148811 872914 2026-10-09T02:15:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Prague 07-2016 View from Old Town Hall Tower img3.jpg|thumb|437x437px|Прагийн Хуучин хотын талбай]] '''Хуучин хотын талбай''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Staroměstské náměstí'') — Праг хотын түүхэн төвд орших 9 мянган м² эзлэх эртний талбай. Талбайг янз бүрийн Готик, Сэргэн мандалт, Барокко, Рококо зэрэ..." 872914 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prague 07-2016 View from Old Town Hall Tower img3.jpg|thumb|437x437px|Прагийн Хуучин хотын талбай]] '''Хуучин хотын талбай''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Staroměstské náměstí'') — Праг хотын түүхэн төвд орших 9 мянган м² эзлэх эртний талбай. Талбайг янз бүрийн Готик, Сэргэн мандалт, Барокко, Рококо зэрэг архитектурын хэв маягийн байшингууд хүрээлж байдаг. Энэ талбай нь 12-р зуунаас хойш байсан бөгөөд тухайн үед уг талбай нь Европын худалдааны замын уулзвар дээр байрладаг томоохон зах зээл байжээ. 13-р зуунд уг талбайг Хуучин зах, 14-р зуунаас Хуучин хотын зах гэж нэрлэх болсон. 18-р зуунд уг талбай хэд хэдэн удаа нэрээ өөрчилсөн - Хуучин хотын талбай, Их Хуучин хотын талбай, Их талбай. 1895 онд уг талбай одоогийн албан ёсны нэрээ авсан. 14-р зуунд уг талбай дээр хотын захиргааны байр баригдаж, 1410 онд барилгын дээд талд Прагийн одон орны цагийг суурилуулжээ. 1365 онд талбайн хажууд Тын сүмийн барилгын ажил эхэлсэн. 1591 онд талбайн хойд хэсэгт Крочин усан оргилуур баригдаж, 1650 онд Праг хотыг Шведүүдээс чөлөөлснийг дурсгалд Мариан багана босгож 1918 он хүртэл байсан бөгөөд 2020 онд сэргээн засварлагджээ. 19-р зууны төгсгөлд нурсан барилгуудын улмаас талбай өргөжжээ. 1915 онд Чехийн үндэсний баатар [[Ян Хус|Ян Хусын]] хөшөөг босгосон байна бөгөөд 1960-аад оноос энэ талбай нь явган хүний ​​бүс болжээ. tq878ssvhf442dzt1oaoabbcty0s329 0 148812 872916 2026-10-09T02:37:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Plac Zamkowy w Warszawie widziany z wieży kościoła św. Anny.JPG|thumb|386x386px]] '''Варшавын Хуучин хот''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Stare Miasto'', ярианы хэл. ''«Starówka»'') — [[Варшав]] хотын хамгийн эртний түүхэн төв юм. Энэ нь хуучин хотын хэрэм, [[Висла мөрөн|Висла]] [[Висла мөрөн|мөрний]] цутгалуудын..." 872916 wikitext text/x-wiki [[Файл:Plac Zamkowy w Warszawie widziany z wieży kościoła św. Anny.JPG|thumb|386x386px]] '''Варшавын Хуучин хот''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Stare Miasto'', ярианы хэл. ''«Starówka»'') — [[Варшав]] хотын хамгийн эртний түүхэн төв юм. Энэ нь хуучин хотын хэрэм, [[Висла мөрөн|Висла]] [[Висла мөрөн|мөрний]] цутгалуудын нэг болох одоо үгүй болсон Камионка голын урсгалын мөр (өнөөгийн Бржозова гудамжны доор), мөн Гродзка, Мостова, Подвале зэрэг гудамжуудаар хүрээлэгдсэн байдаг. Хуучин хот бол Варшавын хамгийн алдартай жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг юм. Варшавын Хуучин хот нь 13-р зуунд байгуулагдсан. Анх шороон хэрмээр хүрээлэгдсэн байсан бөгөөд 1339 онд тоосгон хэрмээр хүрээлэгдсэн байв. Хот нь анх Мазовийн гүнгийн цайзын эргэн тойронд өргөжин тэлж, хожим нь Хааны цайз гэгддэг болжээ. Хуучин хотын зах ([[Польш хэл|польш.]] ''Rynek Starego Miasta'') нь 13-р зууны сүүл, 14-р зууны эхэн үед Хааны цайзыг хойд зүгт орших Шинэ хоттой холбосон гол замын дагуу баригдсан ажээ. 1918 онд Хааны цайз дахин Польшийн дээд удирдлага болох Польшийн Ерөнхийлөгч болон түүний албаны ордон болжээ. 1930-аад оны сүүлээр Ерөнхийлөгч Стефан Старшинскийн засаг захиргааны үед хотын захиргаа Хуучин хотын өмнөх сүр жавхланг сэргээхийн тулд засвар хийж эхэлсэн. Барбикан болон Хуучин Зах зээлийн талбайг хэсэгчлэн сэргээн засварласан. Гэсэн хэдий ч 1939 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхэлснээс болж эдгээр ажил зогссон байна. Дайны үеэр Варшав хот бүхэлдээ бөмбөгдөлтөнд өртөж түүний дотор Хуучин хот бараг бүрэн нурсан байна. Дайны дараа маш их хүч, хөрөнгө зарж Хуучин хотыг сэргээсэн байна. Варшавын Хуучин хотыг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад "13-20-р зууны хоорондох түүхэн үеийг бараг бүрэн сэргээн босгосны онцгой жишээ" болгон бүртгүүлсэн байдаг. 2pcg6pb2b22ywszy8c3lghr9aqbqwtl 0 148813 872923 2026-10-09T07:48:39Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Ордосын соёл''' нь одоогийн [[Өвөр Монгол]]ын [[Ордосын өндөрлөг]] орчимд хүрэл болон төмрийн түрүү үед оршин байсан археологийн материаллаг соёл юм. Судалгаанд энэ нэрийг тухайн бүс нутгаас олдсон булш, зэр зэвсэг, морины тоног хэрэгсэл болон амьтны дүрст..." 872923 wikitext text/x-wiki '''Ордосын соёл''' нь одоогийн [[Өвөр Монгол]]ын [[Ордосын өндөрлөг]] орчимд хүрэл болон төмрийн түрүү үед оршин байсан археологийн материаллаг соёл юм. Судалгаанд энэ нэрийг тухайн бүс нутгаас олдсон булш, зэр зэвсэг, морины тоног хэрэгсэл болон амьтны дүрст хүрэл эдлэлийн цогцод хэрэглэдэг. Тус соёлын он цагийг судлаачид харилцан адилгүй тогтоодог тул нэг мөр нарийн хугацаагаар тодорхойлоход болгоомжтой хандах шаардлагатай.<ref name="JGS2023">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Y. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Li |first3=Y. |title=Human settlements in the Ordos Plateau since the Neolithic Age |journal=Journal of Geographical Sciences |volume=33 |issue=11 |year=2023 |pages=2338–2356 |doi=10.1007/s11442-023-2179-6}}</ref> Энэ өгүүлэлд авч үзэж буй хүрэл-төмрийн түрүү үеийн Ордосын соёлыг Ордосын өндөрлөгөөс илэрсэн палеолитын үеийн археологийн олдворт хэрэглэдэг '''Ордосын палеолитын соёл''' гэх нэр томьёотой андуурч болохгүй.<ref>{{cite book |last=Kozłowski |first=Janusz K. |title=The problem of the so-called Ordos culture in the light of the Palaeolithic finds from northern China and southern Mongolia |series=Folia Quaternaria |volume=39 |year=1982 |pages=63–99}}</ref> == Тархалт ба он цаг == Ордосын соёлын голомт нь [[Шар мөрөн]] их тохой үүсгэн урсдаг Ордосын өндөрлөг болон түүний ойр орчмын нутгууд байв. Энэ бүс нь тал хээр, цөл, голын хөндий зэрэг байгаль газарзүйн өөр өөр орчин нийлдэг учир нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчид болон суурин тариалан эрхлэгчдийн харилцааны чухал зааг болж байжээ.<ref name="JGS2023" /> Ордосын өндөрлөг дэх суурьшлын түүхийг авч үзсэн судалгаанд тухайн нутгийн хүн амын суурьшил цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж, нүүдлийн болон газар тариалангийн амьдралын хэв маяг харилцан нөлөөлж ирснийг тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="JGS2023" /> Гэвч Ордосын соёлын он цагийн хүрээ, түүний өмнөх болон дараах археологийн бүлгүүдтэй холбогдох байдал нь судалгааны ангилал, малтлагын олдвороос хамааран ялгаатай байж болно. == Олдвор, урлаг == Ордосын нэрээр ангилдаг хүрэл эдлэлүүдийн дунд бүс, хувцас, морины тоногт хэрэглэсэн жижиг гоёл чимэглэл, амьтны дүрст хавтан, амьтны дүрс бүхий тоног хэрэгсэл багтдаг. Эдгээрт амьтдыг хөдөлгөөнтэй, заримдаа хоорондоо тэмцэлдэж буй байдлаар дүрсэлсэн хэв маяг түгээмэл байдаг. Британийн музейн цуглуулгад “Ordos Type” гэж ангилсан хүрэл эдлэлүүд бий бөгөөд музейн тайлбар, эд өлгийн бүртгэлд тэдгээрийг морины тоног болон бусад металл эдлэлийн төрөлд хамааруулжээ.<ref>{{cite web |title=The British Museum, London: Ordos Type Metalwork |url=https://depts.washington.edu/silkroad/museums/bm/bmordos.html |website=Silk Road Seattle, University of Washington |access-date=2026-10-09}}</ref><ref>{{cite web |title=Plaque; figure; harness |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/A_1947-0712-367-a-b |website=The British Museum |access-date=2026-10-09}}</ref> Ордос бүсийн булшнаас олдсон алт, мөнгөн эдлэлийн технологийн судалгаа нь тухайн нутгийн гар урлал Евразийн тал нутгийн металл боловсруулах уламжлалтай холбоотой байсныг харуулдаг. Судлаачид эдгээр эдлэлийн материал, хийц, боловсруулах аргыг харьцуулан авч үзэж, бүс нутгуудын хоорондын технологийн харилцааг судалжээ.<ref>{{cite journal |last1=Li |first1=Y. |last2=Yu |first2=Y. |last3=Sun |first3=Z. |title=China and the steppe: technological study of precious metalwork from Xigoupan Tomb 2 (4th–3rd c. BCE) in the Ordos region, Inner Mongolia |journal=Heritage Science |year=2021 |doi=10.1186/s40494-021-00520-5}}</ref> == Хөрш бүсүүдтэй харилцсан нь == Ордосын өндөрлөг нь Хятадын умард нутгийн тариалангийн бүс болон Евразийн тал нутгийн нүүдэлчдийн хооронд оршиж байв. Археологийн эд өлгийн зүйлсийн хэв маяг, металл боловсруулах технологи нь соёлын солилцоог судлахад чухал баримт болдог. Гэхдээ эдгээр олдвороор тухайн соёлыг нэг тодорхой угсаатан, хэлтэнтэй шууд адилтгах боломжгүй. Ордосын соёлын хүн амын угсаатны болон хэлний харьяаллын талаар баттай нэг мөр дүгнэлт тогтоогдоогүй. == Мөн үзэх == * [[Ордосын өндөрлөг]] * [[Шар мөрөн]] * [[Хүннү]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Хүрэл зэвсгийн үе]] [[Ангилал:Төмрийн түрүү үе]] [[Ангилал:Өвөр Монголын археологи]] tsi6but2qp3ot5yfawbhwj8ebmlt069 0 148814 872924 2026-10-09T07:51:14Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Өвөр Монголын ардын урлаг''' нь Өвөр Монголын нутагт оршин суудаг монгол, дагуур, эвенк, орочон, хятад зэрэг олон угсаатны хамтын амьдрал, орон нутгийн түүхтэй холбоотой аман уламжлал, хөгжим, бүжиг, гар урлалын олон хэлбэрийг хамарсан ойлголт юм. Эдгээр..." 872924 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын ардын урлаг''' нь Өвөр Монголын нутагт оршин суудаг монгол, дагуур, эвенк, орочон, хятад зэрэг олон угсаатны хамтын амьдрал, орон нутгийн түүхтэй холбоотой аман уламжлал, хөгжим, бүжиг, гар урлалын олон хэлбэрийг хамарсан ойлголт юм. Эдгээр уламжлал нь нэгэн жигд бус бөгөөд нутаг, угсаатны бүлэг, хэл, амьдралын хэв маягаас шалтгаалан ялгаатай.<ref>{{cite web |title=Interpreting Inner Mongolia’s Cultural Heritage: A Study of ChinaVine.org |url=https://scholarsbank.uoregon.edu/server/api/core/bitstreams/d8c56f40-1b5c-4d16-99d7-e8abd96bb36d/content |publisher=University of Oregon Scholars’ Bank |access-date=2026-10-09}}</ref> == Төрөл хэлбэр == Ардын урлагт аман зохиол, дуу хөгжим, бүжиг, уламжлалт тайзны урлаг, дүрслэх урлал, гар урлал зэрэг багтана. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны соёлын биет бус өвийн тухай хуульд аман зохиол, хөгжим, бүжиг, жүжиг, аман аялгуу, уламжлалт ур чадвар, ёслол зан үйл, баяр наадам зэрэг хэлбэрийг өвийн бүрэлдэхүүнд оруулжээ.<ref>{{cite web |title=内蒙古自治区非物质文化遗产保护条例 |url=https://www.zxbq.gov.cn/zxbq/zwgk/zfxxgk/fdzdgknr/zdlygk/ggwhfw/ggwhty/a50c4846b9c64228ae3c55da06154fb0/index.html |publisher=正镶白旗人民政府 |date=2022-04-20 |access-date=2026-10-09}}</ref> === Аман уламжлал, дуу хөгжим === Монгол ардын урлагийн дотор уртын дуу, хөөмий, морин хуурын хөгжим, тууль хайлах, ерөөл магтаал, үлгэр болон хүүрнэн дуулах хэлбэрүүд бий. ЮНЕСКО-гийн тодорхойлолтоор уртын дуу нь монгол дууны гол хэлбэрүүдийн нэг бөгөөд Монгол Улс болон БНХАУ-ын Өвөр Монголд бүс нутгийн олон янзын аялгуу, дуулах уламжлал хадгалагджээ.<ref>{{cite web |title=Urtiin Duu, traditional folk long song |url=https://ich.unesco.org/en/RL/urtiin-duu-traditional-folk-long-song-00115 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=2026-10-09}}</ref> Хөөмийг Монголын хэд хэдэн бүс нутагт, түүний дотор Өвөр Монголд амьдардаг монголчуудын дунд уламжлан дуулдаг. ЮНЕСКО хөөмийг нэг дуучин олон өнгө, давхар авиа гарган дуулдаг урлаг хэмээн тайлбарлаж, 2009 онд Хятадын нэр дэвшүүлсэн өвөөр Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн Төлөөллийн жагсаалтад бүртгэсэн.<ref>{{cite web |title=Mongolian art of singing, Khoomei |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mongolian-art-of-singing-khoomei-00210 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=2026-10-09}}</ref> Хорчин монголчуудын хүүрнэн дуулах ардын дуу нь бодит явдал, хайр дурлал, түүхэн хүний тухай өгүүлэмжийг аялгуулан дуулдаг уламжлал юм. Кембрижийн их сургуулийн номын сангийн аман зохиолын төслийн судалгаанд эдгээр дууг дөрвөн чавхдаст хуурын хөгжимтэй хавсран хэдэн цаг үргэлжлүүлэн дуулж болох бөгөөд хуурч хэмээх уламжлалт дуучид чухал үүрэгтэй гэж тэмдэглэжээ.<ref>{{cite web |last=Ujeed |first=Uranchimeg |title=Disappearing Horchin Mongolian Narrative Songs |url=https://www.repository.cam.ac.uk/items/bfb8088f-0054-4510-928f-286867d860b6 |publisher=University of Cambridge Repository |access-date=2026-10-09}}</ref> === Бүжиг, тайзны уламжлал === Ардын бүжиг, дуу хуур нь баяр ёслол, найр, гэр бүлийн үйл явдал болон олон нийтийн цугларалттай холбогдон уламжлагддаг. Морин хуур нь уртын дуу, бүжиг, домогт өгүүлэмж, ёслол болон адуутай холбоотой өдөр тутмын үйл ажиллагааг хөгжимдөхөд хэрэглэгддэг уламжлалт хөгжмийн зэмсэг юм.<ref>{{cite web |title=Traditional music of the Morin Khuur |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-music-of-the-morin-khuur-00068 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=2026-10-09}}</ref> Өвөр Монголын ардын урлагт монголчуудын уламжлалаас гадна нутгийн бусад угсаатны бүжиг, хөгжим, тайзны хэлбэр ч багтдаг. Иймээс бүс нутгийн ардын урлагийг зөвхөн нэг угсаатны урлагаар хязгаарлан тодорхойлох боломжгүй. === Гар урлал, дүрслэх урлаг === Өвөр Монголын гар урлал, дүрслэх урлагийн жишээнд цаасан хайчилбар, монгол хатгамал, нэхмэл эдлэл, эсгий болон арьсан эдлэл, мод, хусны үйсээр хийсэн зүйлс орно. Хөххотын ойролцоох Хорин Гэр хошууны цаасан хайчилбар нь Монгол, Хятад хүмүүсийн хамтын орчинд хөгжсөн, нутгийн ахуй, баяр ёслол, зан үйлийг дүрсэлдэг уламжлалт урлал гэж судалгаанд тодорхойлсон байдаг.<ref>{{cite journal |last=赵 |first=福 |title=浅谈和林格尔剪纸艺术的特点 |journal=内蒙古大学艺术学院学报 |year=2011 |issue=4 |pages=52–55 |url=https://www.artanthropology.com/show.aspx?cid=39&id=1085 |language=zh}}</ref> Хорин Гэрийн цаасан хайчилбарыг Хятадын соёлын биет бус өвийн бүртгэлд тусгайлан бүртгэсэн бөгөөд өвийн мэдээллийн сан уг урлалыг орон нутгийн нийгмийн зан заншил, баяр ёслол, амьдралын мөчлөгийн ёслол, итгэл үнэмшилтэй холбон тайлбарладаг.<ref>{{cite web |title=剪纸（和林格尔剪纸） |url=https://www.ihchina.cn/art/detail/id/13936.html |publisher=中国非物质文化遗产网·中国非物质文化遗产数字博物馆 |access-date=2026-10-09}}</ref> == Өвийг хамгаалах нь == Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны биет бус өвийн бүртгэлд уламжлалт урлаг, ур чадварыг үе дамжуулан хадгалах, баримтжуулах, өвлөн уламжлагчдыг дэмжих зорилгоор төсөл, бүртгэлийн тогтолцоо хэрэгжүүлдэг. 2021 онд ӨМӨЗО-ы 17 өвийн зүйл Хятадын улсын хэмжээний тав дахь удаагийн биет бус соёлын өвийн төлөөлөх жагсаалтад нэмэгдсэн гэж ӨМӨЗО-ы Соёл, аялал жуулчлалын байгууллага мэдээлжээ.<ref>{{cite web |title=內蒙古自治區17項非遺項目入選第五批國家級非物質文化遺產代表性項目名錄 |url=https://www.mct.gov.cn/gtb/index.jsp?url=https%3A%2F%2Fwww.mct.gov.cn%2Fwhzx%2Fqgwhxxlb%2Fnmg%2F202106%2Ft20210615_925222.htm |publisher=中华人民共和国文化和旅游部 |date=2021-06-15 |access-date=2026-10-09}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монгол ардын дуу]] * [[Уртын дуу]] * [[Хөөмий]] * [[Морин хуур]] * [[Хорин Гэрийн цаасан хайчилбар]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын соёл]] [[Ангилал:Ардын урлаг]] [[Ангилал:Монголын урлаг]] 2ehrxidbzy0tdjy5f89nlfk25htyok0 0 148815 872926 2026-10-09T08:00:55Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Хорчины хүүрнэлт ардын дуу''' нь [[Өвөр Монгол]]ын зүүн хэсэгт орших [[Хорчин]] нутагт монголчуудын дунд уламжлагдсан, үйл явдал хүүрнэн өгүүлдэг ардын дууны төрөл юм. Хятад улсын соёлын биет бус өвийн бүртгэлд уг өвийг “Монгол ардын дуу (Хорчины өгүүлэмжи..." 872926 wikitext text/x-wiki '''Хорчины хүүрнэлт ардын дуу''' нь [[Өвөр Монгол]]ын зүүн хэсэгт орших [[Хорчин]] нутагт монголчуудын дунд уламжлагдсан, үйл явдал хүүрнэн өгүүлдэг ардын дууны төрөл юм. Хятад улсын соёлын биет бус өвийн бүртгэлд уг өвийг “Монгол ардын дуу (Хорчины өгүүлэмжит ардын дуу)” нэрээр 2008 онд улсын хэмжээний өвийн жагсаалтад бүртгэжээ.<ref>{{cite web |title=蒙古族民歌（科尔沁叙事民歌） |url=https://www.ihchina.cn/project_details/12648.html |publisher=中国非物质文化遗产网·中国非物质文化遗产数字博物馆 |access-date=2026-10-09}}</ref> == Түүх, тархалт == Хорчины хүүрнэлт дуу нь Хорчины тал нутагт үүсэж, монголчуудын аман уламжлалаар үе дамжин уламжлагджээ. Соёлын өвийн бүртгэлийн тайлбарт Монголын өгүүлэмжит дууны эртний жишээг Юань улсын үеэс тэмдэглэсэн бөгөөд Хорчинд энэ төрлийн дуу XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр өргөн дэлгэрсэн гэжээ.<ref name="ICH">{{cite web |title=蒙古族民歌（科尔沁叙事民歌） |url=https://www.ihchina.cn/project_details/12648.html |publisher=中国非物质文化遗产网·中国非物质文化遗产数字博物馆 |access-date=2026-10-09}}</ref> Хорчины өгүүлэмжит дуу нь аман уламжлал, нутгийн нийгмийн амьдралтай холбоотой. Дууны үйл явдал, дүрүүд нь бодит хүмүүс, болсон явдлаас сэдэвлэх нь элбэг бөгөөд дуучид, хуурчид тэдгээрийг өөрийн тайлбар, уран сайхны найруулгаар дамжуулан уламжилдаг. Иймээс нэг дуу нутаг нутгийн хувилбар, өөр өөр үг, аялгуутай байж болно.<ref>{{cite web |title=大草原的天籁之音——科尔沁民歌 |url=https://www.tongliaowang.com/2020/09/18/99465400.html |publisher=中国通辽网 |date=2020-09-18 |access-date=2026-10-09}}</ref> == Дуулах хэлбэр, хөгжим == Эдгээр дууны үг нь урт өгүүлэмжтэй байж болох бөгөөд богино аялгууны хэсгийг давтан дуулах аргаар хүүрнэлээ үргэлжлүүлдэг. Дууны хэсгүүдийн хооронд дуучин өгүүлэмжийг тайлбарласан яриа хэлж, дүр болон үйл явдлыг тодруулдаг хэлбэр ч бий. Дөрвөн чавхдаст хуур, шанз, ятга, морин хуур, цуур зэрэг хөгжмийн зэмсгээр дагалдуулан дуулдаг гэж өвийн бүртгэлд тэмдэглэжээ.<ref name="ICH" /><ref>{{cite web |last=Ujeed |first=Uranchimeg |title=Disappearing Horchin Mongolian Narrative Songs |url=https://www.repository.cam.ac.uk/items/bfb8088f-0054-4510-928f-286867d860b6 |publisher=University of Cambridge Repository, World Oral Literature Project Workshop |date=2010 |access-date=2026-10-09}}</ref> Кембрижийн их сургуулийн номын санд хадгалагдсан судалгааны танилцуулгад Хорчины олон дуу бодит явдлыг өгүүлдэг бөгөөд хүүрнэл, дуу хоёрыг хуурын хөгжимтэй хослуулдгийг тэмдэглэжээ. Зарим бүтээлийг уламжлалт арга барилаар бүрэн дуулж хүргэхэд хэдэн цаг шаардагддаг бөгөөд хуурч хэмээх дуучин, хөгжимчид энэ уламжлалд чухал байр суурь эзэлдэг.<ref name="Cambridge" /> == Агуулга, төлөөлөх бүтээлүүд == Хорчины хүүрнэлт дуунд хайр дурлал, хагацал, гэр бүл, нутаг ус, баатарлаг тэмцэл зэрэг сэдэв түгээмэл. Төлөөлөх бүтээлүүдэд ''«Гадаа мэйрэн»'', ''«Дана балра»'', ''«Хан Шю-Ин»'', ''«Тогтох»'' болон ''«Жан вангийн дуу»'' зэрэг багтдаг.<ref name="ICH" /> ''«Хан Шю-Ин»'' нь Хорчин Зүүнгарын дунд хошуутай холбоотой, хайр дурлал ба хагацлын тухай өгүүлэмжит дууны нэг юм. Судалгааны танилцуулгад уг дууны нэгэн хувилбарыг найр цэнгэлийн үеэр хууртай дуулсан бичлэг байдлаар Кембрижийн их сургуулийн аман зохиолын цуглуулгад хадгалжээ.<ref name="Cambridge" /><ref>{{cite web |title=Ochir, Baljinima Jana |url=https://www.repository.cam.ac.uk/items/067f8c1c-dd42-4fb3-b8e0-8169e283459e |publisher=University of Cambridge Repository |access-date=2026-10-09}}</ref> == Өвлүүлэлт, хамгаалалт == Хорчины өгүүлэмжит дууг XX зууны сүүлээс цуглуулж, судлан эмхэтгэх ажил эрчимжсэн тухай Тунляогийн мэдээллийн эх сурвалжид дурджээ.<ref>{{cite web |title=大草原的天籁之音——科尔沁民歌 |url=https://www.tongliaowang.com/2020/09/18/99465400.html |publisher=中国通辽网 |date=2020-09-18 |access-date=2026-10-09}}</ref> Гэвч уламжлалт дууг бүрэн хэмжээгээр дуулах хуурч, дуучдын тоо цөөрч, зарим бүтээлийг товчилсон буюу өөрчилсөн хэлбэрээр хүргэх болсон гэж Кембрижийн их сургуулийн судалгаанд тэмдэглэсэн байна.<ref name="Cambridge" /> Иймээс дууны олон хувилбарыг бичиж тэмдэглэх, өвлөн уламжлагчдыг дэмжих, залуу үед уламжлалт дуулах арга барилыг заах нь хамгаалалтын ажлын нэг хэсэг болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Монгол ардын дуу]] [[Ангилал:Өвөр Монголын соёл]] [[Ангилал:Хорчин]] [[Ангилал:Биет бус соёлын өв]] ke3kpzcudt1t2f602sh4j6j82qz9pwc