Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 790 873001 864677 2026-10-10T11:52:30Z Orgio89 4242 873001 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Бяруузанын Пүрэвдагва]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |title=Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар Б.Пүрэвдагвыг томиллоо |url=https://ulaanbaatar.mn/news/22870 |agency=ulaanbaatar.mn |date=2026-05-26 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19 |archive-date=2025-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250823120012/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол|Монгол Улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 2026 оны 1-р сарын байдлаар 1.673 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[20-р зуун|20-р зуунд]] [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин их хотын төрх бүрдсэн байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгдэж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12-р сарын 29-нд [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиар]] Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. {{mapframe|47.916667|106.916667|height=450|width=550|zoom=13}} === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |- |'''2021''' |1.539.000 | |- |'''2025''' |1.673.000 | |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]] /2022 оноос зогссон/ [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай [[Транс-Монголын төмөр зам|Монголын төмөр замаар]] [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог ('''[[Улаанбаатар өртөө]]'''). === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * [[Балчинжавын Долгион|Б.Долгион]], хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] m2ztuciu4ia0qmhgy6iofmlgr3hv8qj 0 2437 872970 872042 2026-10-10T01:49:13Z Sdmorigen 105635 872970 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах муж}} {{stack|{{Инфобокс суурин | name = Өвөр Монгол | official_name = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад хэл}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|内蒙古自治区}}<br />({{transl|zh|Nèi Měnggǔ Zìzhìqū}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|Монгол хэл}} | translit_lang1_info1 = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ|style=max-height:2em; word-wrap:normal}}{{parabr}}({{transliteration|mn|Öbür mongγol-un öbertegen jasaqu orun}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = NM / {{lang|zh-Hans-CN|蒙}} ({{transl|zh|Měng}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = 新巴尔虎右旗 草原 - panoramio.jpg | photo1b = Gegengol in Greater Khingan forest2017.jpg | photo2a = 成吉思汗陵2021.jpg | photo2b = 大召大雄宝殿.jpg | photo3a = | photo3b = | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white | text = {{Center|Дээд зүүн талаас цагийн зүгийн дагуу:{{flatlist| * [[Хөлөнбуйр]]ын тал нутаг * [[Их Хянган]]ы нуруу * [[Хөх хот]] дахь [[Их зуу хийд|Дажао хийд]] * [[Эзэн хороо]] }} }} }} | image_map = Inner Mongolia in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_alt = | map_caption = Хятад дахь Өвөр Монголын байршил | coordinates = {{coord|44|N|113|E|format=dms|type:adm1st_region:CN-15|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хөх хот]] | seat1_type = Томоохон хот | seat1 = [[Бугат хот]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Өвөр Монголын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|12 аймаг]]<br />103 хошуу<br />1025 суурин ба хороолол |government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |governing_body = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Төлөөлөгчдийн хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Сүнь Шаочэн]] |leader_title1 = Хурлын Дарга |leader_name1 = Сүнь Шаочэн | leader_title2 = Засгийн газрын тэргүүн | leader_name2 = [[Ван Лишя]] |leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга |leader_name3 = [[Жан Янькүнь]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 58 гишүүн | area_footnotes = <ref name="mofcom">{{cite web|title=Doing Business in China – Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=Ministry Of Commerce – People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=5 August 2013 }}</ref> | area_total_km2 = 1183000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|3-р байр]] | elevation_max_m = 3556 | elevation_max_point = Гол оргил, [[Хэлань уул]]<ref name="quaternary"/> | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 24,049,155 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|28-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = [[Хятадууд]] – 78.7%<br/>[[Хятад дахь монголчууд|Монгол]] – 17.7%<br /> Бусад – 3.6% | demographics1_title2 = Хэл, аялгуу | demographics1_info2 = [[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]],<ref>{{cite web |title = China |url = http://www.ethnologue.com/country/CN/status |website = Ethnologue}}</ref> [[Монгол хэл]] (албан ёсны), [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад]], [[Буриад хэл|Буриад]], [[Дагуур хэл|Дагуур]], [[Эвэнх хэл|Эвэнх]], [[Жинь Хятад хэл]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM]] | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥2,316 их наяд (21-р)<br>$344 тэрбум (нэрлэсэн) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥96,474 (8-р)<br>$14,343 (нэрлэсэн) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 4.2% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.777<ref name="hdis">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Subnational Human Development Index |year=2021 |publisher=Global Data Lab China |access-date=9 April 2020}}</ref> (8-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} (Хятадаар)<br />{{url|https://mgl.nmg.gov.cn/l|Монгол хувилбар}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Inner Mongolia (Chinese characters, simplified only).svg | piccap = "Өвөр Монгол" [[Хятад үсэг|Хятад ханзаар]] | picupright = 0.8 | pic2 = Oburmonggul.svg | piccap2 = "Өвөр Монгол" [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] | picsize2 = 80px | order = st | s = {{linktext|内蒙古}} | t = {{linktext|內蒙古}} | p = Nèi Měnggǔ | w = Nei⁴ Mêng³-ku³ | gr = Ney Meengguu | tp = Nèi Měnggǔ | bpmf = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ &nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ | l = Өвөр Монгол | mi = {{IPA-cmn|nêi mə̌ŋ.kù|}} | wuu = Ne Monku | j = Noi6mung4gu2 | y = Noih Mùhnggú | ci = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2}} | poj = Lāi-bông-kó | mong = ᠦᠪᠦᠷ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ | monr = Öbür Monggol | mon = Өвөр Монгол | mnc = ᡩᠣᡵᡤᡳ<br />ᠮᠣᠩᡤᠣ | mnc_rom = Dorgi monggo | showflag = p | c = | altname = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | poj2 = Lāi-bông-kó Chū-tī-khu | j2 = Noi6mung4gu2 Zi6zi6keoi1 | bpmf2 = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ<br>ㄗˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄑㄩ | y2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | w2 = Nei⁴ Mêng³-ku³ Tzŭ⁴-chih⁴-ch{{wg-apos}}ü¹ | tp2 = Nèiměnggǔ Zìhjhìhcyu | wuu2 = Ne Monku Zyzychiu | ci2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | s2 = {{linktext|内蒙古|自治区}} | t2 = {{linktext|內蒙古|自治區}} | p2 = Nèiměnggǔ Zìzhìqū | gr2 = Ney Meengguu Tzyhjyhchiu | mi2 = {{IPA-cmn|nêɪ mɤ̌ŋkù t͡sɹ̩̂ʈ͡ʂɻ̩̂t͡ɕʰʏ́|}} }} }} '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон''' ({{lang-zh|内蒙古自治区}} ''Nèi Měnggǔ Zìzhìqū''; [[Монгол хэл|монг.]]{{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ<br/> ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br/> ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ<br/> ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br/> ᠣᠷᠣᠨ}}; [[товчлол|товч.]] '''ӨМӨЗО, Өвөр Монгол, Өвөр Монголын ӨЗО''') — [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[өөртөө засах орон]] (нэгдүгээр түвшний нэгж). Хойд талаараа [[Монгол Улс]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай БНХАУ-г төлөөлж хил залгадаг бол улс дотор [[Хармөрөн]], [[Гирин]], [[Ляонин]], [[Хэбэй]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], [[Ганьсү]] гэх долоон муж, [[Ниншя - Хотонгийн ӨЗО]]-той хаяална. Нийслэл нь [[Хөх хот]], хамгийн том хот нь нь [[Бугат хот|Бугат]]. 1947 оны 5 сарын 1-нд [[Улаан хот]]од төвлөн байгуулагдсан. 1,183,000 км² (нэгдүгээр түвшинд [[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн газар нутгийн хэмжээний харьцуулалт|3-р том]]) талбайт нутагтай, 2010 оны байдлаар 24,706,321 ([[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн хүн амын харьцуулалт|23-р олон]]) хүн амтай. 2000 оны байдлаар хүн амын 79.17%-ийг улсын олонх [[Хятад үндэстэн]], 17.13%-г өөртөө засах орны өргөмжит [[Монгол үндэстэн]], 3.70%-г бусад угсаатан эзлэж байна. ӨЗО-ны дотор [[Хятад хэл]]нээс гадна [[Монгол бичиг]]т [[Монгол хэл]] албан ёсных байна. == Нэр == {{Монголнэрийнхүснэгт |хэмжээ = 22 |худам_монгол = [[Зураг:Öbür mongɣol-12.PNG]] |кирилл_буриад = үбэр-монгол |кирилл_монгол = өвөр монгол |кирилл_халимаг = өвр моңһл }} Өвөр Монгол ялгаатай утга бүхий хоёр нэрээр дэлхийд танигддаг. #[[Монгол хэлний бүлэг|Монгол хэлт]] хүн "Өвөр Монгол" гэж нэрлэдэг. Монгол хэлэнд «өвөр» гэдэг үг хоёр салаа утгатай байдгаас «ар» гэдгийн эсрэгцүүлсэнээр нэрлэгдсэн. Газар орныг заахад уулын ар, өвөр гэж түгээмэл хэрэглэгддэг. [[Говь|Говийн]] хойд талын нутгийг "[[Ар Монгол]]", өмнөд талын нутгийг "Өвөр Монгол" гэжээ гэх тайлбар байдаг. #[[Хятад хэл]]ээр "内蒙古" (''Nèi Měnggǔ'', «дотоод монгол») гэж нэрлэдэг. Хятад хэлээрх энэ нэрийг Манж хэлээрх ''dorgi'' («дотоод»), ''tulergi'' («гадаад») гэдгээс уламжласан гэх тайлбар байдаг. Хятад төвтэй энэ нэр дэлхийн хэлнүүдэд хамгийн их орчуулагддаг. Монгол хэлээр түүх бичигт [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Япон]]ы талын байр суурийг тайлбарлахын тулд "Дотоод Монгол" гэж бичих тохиолдол бий. ==Түүх== [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нутаг анх [[Хятад]]ын харъяанд байсангүй. Заримдаа ар, өвөр, баруун, зүүн гар болон хуваарилагдагддаг байлаа. Баруун урд зүгт [[Алтай]], зүүн урд зүгт [[Говь]] нь суурьшмал Хятадаас нүүдэлч умардын үндэстнүүдийг тусгаар байлгах байгалийн саад, тотгор болдог байжээ. === Зүүн монгол === [[Зураг:Altankhan.jpg|thumb|Алтан хан]] [[Юань улс]] (Их хааны улс) мөхсөний дараа [[Цагаан хэрэм]]ээс умард нутаг ахин Монголчуудын төв болов. Эхний зуунд үнэндээ Баруун ([[Ойрад|Дөрвөн Ойрад]]), Зүүн ([[Зургаан түмэн]]) хоёр болон тусгаарлаж, түүнээс Зүүн Монгол баруун, зүүн хоёр гарт хуваагджээ. [[Халх]], [[Цахар]], [[Урианхай]] гурав буюу Зүүн гар [[хаан]]аар удирдуулж, [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]] гурав буюу Баруун гар [[жонон]]гоор залуулж байлаа. 1504 онд [[Батмөнх Даян хаан]] өөд болсны хойно орон нь 12 хөвүүнд салж өвлөгдөв. [[Халх|Ар Халх]] (одоогийн [[Монгол улс|Монгол орны]] дийлэнх хэсэг) отгон хүү [[Гэрсэнз]]эд очиж, Өвөр Халх зэрэг бусад Зүүн Монголын ихэнх хэсэг хожим Өвөр Монгол болсон юм. [[16-р зуун]]ы дунд үед [[Барсболд хаан|Барсболд жонон]]гийн хүү Түмэдийн [[Алтан хан|Алтан]] хүчийг олов. Тэр Цахарт суух хааны зэрэгцээгээр [[хан]] цолтон болжээ. Алтан хан [[Мин улс]]ыг уулгалан довтолж, худалдааны ашигтай нөхцөлийг тулган хүлээлгэж, 1552 онд Ойрдын заримыг ихээр дарж, Хөх нуурын газрыг эзэлж байжээ. Мөн 1575 онд [[Хөх хот]]ыг үүсгэн байгуулсан нь өдгөө Өвөр Монголын нийслэл хот юм. 1577 онд Алтан хан Төвөдийн [[Шарын шашин|Гэлүгваа ёс]]ын их лам [[Гуравдугаар Далай лам|Содномжамцад]] [[Далай лам]] цол өргөмжилжээ. === Чин улсын дор === [[17-р зуун]]ы эхээр Цахарын [[Лигдэн хаан]] Монголын хаан гэх нэртэй боловч үнэндээ Монгол ноёд бие даан тус тусдаа нутгаа мэдэн сууж байв. Тэр эвээр ноёдыг нэгтгэхийг хичээсэн боловч үеэл нарынхаа үйлдлээс болж санасандаа хүрээгүй. [[Харчин]], Хорчин, Өвөр Халхын ноёд [[Зүрчид]]ийн [[Нурхачи|Нурхач баатар]]тай холбоолов. Лигдэн хаан хэд хэдэн ялагдлын дараа 1634 онд Хөх нуур руу ухарч яваад [[Ганьсү]]д өвчнөөр нас эцэслэжээ. Хөх хот Манжид эзлэгдэн Манж [[Дээд эрдэмт]] хаан өөрийгөө Монголын хаан өргөмжлөв. Ингэж одоогийн Өвөр Монгол орон [[Чин гүрэн|Чин улсын]] нутаг дэвсгэр болж байлаа. Энэ үеэс 1691 он хүртэл Ар Халх тусгаар байсан. Хятадыг [[Манж үндэстэн|Манжууд]] байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол голлох үүрэгтэй оролцсон бөгөөд Чин улсын дор 49 хошуу болон хуваагджээ. Харъяатын ёсоор [[17-р зуун]]ы эцсээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошогт]]ийн эсрэг, [[18-р зуун]]ы дундуур [[Зүүнгарын хаант улс]]ын эсрэг аян дайнд явалцжээ. 19-р зууны Өвөр Монголын уран зохиол онцгой хөгжиж байлаа. Тэр дундаас [[Ванчинбалын Инжаннаш]] хэмээх нэрт зохиолч төрсөн билээ. 19-р зууны эцсээр Манжын ноёрхлын эсрэг [[дугуйлан|дугуйлан хөдөлгөөн]] өрнөсөн. Хөдөлгөөний нэг идэвхтэн нь шүлэгч [[Хишигбат]] байжээ. Хөдөлгөөн Манжын цэргийн хүчинд дарагджээ. === Хорьдугаар зуун === [[20-р зуун]]ы эхээр [[Ар Монгол]]д [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн]] үүсэж, 1911 онд [[Жавзандамба хутагт|шашны тэргүүнээ]] хаан залж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд [[Богд хаан|Богдын]] засгийн газраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. [[Зураг:Princ Teh Wang.jpg|thumb|[[Дэмчигдонров|Дэ ван]] хэмээх [[Дэмчигдонров]]]] [[Зураг:Inner Mongolia Autonomous Government Officials Taking the Oath.jpg|thumb|Ерөнхий Ассамблейн Өвөр Монголын өөртөө засах засгийн газар байгуулах]] 1915 оны [[Монгол]], [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Хятад]] гурван этгээдийн [[Хиагтын гэрээ]]гээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] [[Япон]]той [[Ар Монгол|Гадаад Монголыг]] Оросын, [[Өвөр Монгол|Дотоод Монголыг]] Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг. Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг [[Дэмчигдонров]] ван оройлсон. [[1945 он]]ы Японы [[Квантуны арми]]йн эсрэг [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн арми]]йн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч [[Алс Дорнод]]од [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх [[Иосиф Сталин]]ы төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр [[Мао Зэдун]]ы хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид [[1949 он]] хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Inner Mongolia Museum stele of Yisungge.jpg|thumb|«[[Чингисийн чулууны бичиг]]», Өвөр Монголын музейн хуулбар]] [[Манж Чин гүрэн]] 1636 онд Өвөр Монголыг бүрэн эзэлж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ Монгол журган хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг Шилийн голын, Жирмийн, Зостын, Хөлөнбуйрын, Зуу-Удийн, Улаанцавын чуулган хэмээн нэрлэж, эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад [[Дундад Иргэн Улс]]ын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Урад (Баяннуур), Ордос (Их-Зуу), Алшаа аймаг бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, Баяннуур, Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг Ордос хот, Улаанцав аймгийг Бугат хот (голдуу Баотоу гэнэ), Зост аймгийг Улаанхад хот (голдуу Чэфэнг гэнэ), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна.<ref>[http://shbaatar.blogspot.com/2011/05/blog-post.html Өвөр Монголчуудын тухайд]</ref> *[[Дундад Иргэн Улс]]ын үеийн Өвөр Монголын нутаг: **[[Цахар муж]] **[[Жэхэ муж]] **[[Ляобэй]] муж **[[Хянган муж]] **[[Суйюань муж]] ӨМӨЗО өөрөө БНХАУ-ын [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Харин дотроо [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] ([[Аймаг (ӨМӨЗО)|аймаг]]тай тэнцэх) 12 нэгжид хуваагддаг. Энэ түвшний нэгжүүд [[Чин улс]]ын үеэс [[чуулган]], 20-р зуунаас [[аймаг]] ({{lang-zh|盟}} ''méng'') гэж нэрлэгдсээр ирсэн. Үүний адилаар [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|гуравдугаар түвшинд]] [[хошуу]] үндсэн нэгж болдог уламжлалтай. 1990-ээд оноос аймгуудыг [[тойргийн энтэй хот]] ({{lang-zh|地级市}} ''dìjíshì'') болгон хувиргасаар одоогоор гурав нь ([[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Хянган аймаг|Хянган]], [[Шилийн гол аймаг|Шилийн гол]]) аймаг нэрээрээ байна. Энэ өөрчлөн байгуулалтаар [[Хайлаар]], [[Жинин]] гэх мэтийн хотууд [[хотын тойрог]] гэгдэх болсон. [[Хөлөнбуйр]], [[Баяннуур хот|Баяннуур]], [[Улаанцав]] гурав нэрээ хадгалж үлдсэн бол Улаанхад, [[Жирэм]] хоёр Чифен (одоо Монголоор [[Улаанхад]] гэдэг), [[Тонляо хот|Тонляо]] гэх Хятад албан нэртэй болж өөрчлөгджээ. [[Их Зуу]] харин [[Ордос хот|Ордос]] гэж өөр нэг Монгол нэрээр солигдсон. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="9" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="9" align="center" | [[File:Nei Mongol prfc map.png|350px]] |- ! # ! Монгол нэр ! Засаг захиргааны<br>төрөл ! Хятад нэр (ханзыг латинчлах<br>пиньинь галигийн хамт) ! Монгол нэр (эрдэм шинжилгээний<br>латин галигийн хамт) ! Газар нутаг<br>(км²) ! Хүн ам<br>(2010 тоол.) ! Засаг захиргааны<br>төв |---------- |1 |[[Алшаа аймаг]] |аймаг |阿拉善盟 (Ālāshàn Méng) |{{MongolUnicode|ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (alaša ayimaɣ) |267,574 |231,334 |[[Баян хот]] |---------- |2 |[[Баяннуур хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |巴彦淖尔市 (Bāyànnào'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (bayannaɣur qota) |65,788 |1,669,915 |[[Линьхе дүүрэг]] |---------- |3 |[[Үхай хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌海市 (Wūhǎi Shì) |{{MongolUnicode|ᠦᠬᠠᠢ ᠬᠣᠲᠠ}} (üqai qota) |1,754 |532,902 |[[Хайбовань дүүрэг]] |---------- |4 |[[Ордос хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |鄂尔多斯市 (È'ěrduōsī Shì) |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ}} (ordos qota) |86,752 |1,940,653 |[[Хиа багш дүүрэг]] |---------- |5 |[[Бугат хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |包头市 (Bāotóu Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ ᠬᠣᠲᠠ}} (buɣutu qota) |27,768 |2,650,364 |[[Хөндлөн дүүрэг]] |---------- |6 |[[Хөх хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼和浩特市 (Hūhéhàotè Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ}} (kökeqota) | 17,271 |2,866,615 |[[Хуйминь дүүрэг]] |---------- |7 |[[Улаанцав хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌兰察布市 (Wūlánchábù Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣančab qota) |54,491 |2,143,590 |[[Жинин дүүрэг]] |---------- |8 |[[Шилийн гол аймаг]] |аймаг |锡林郭勒盟 (Xīlínguōlè Méng) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (sili-yin ɣoul ayimaɣ) |201,494 |1,028,022 |[[Шилийн хот]] |---------- |9 |[[Улаанхад хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |赤峰市 (Chìfēng Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣanqada qota) |90,021 |4,341,245 |[[Хуншань дүүрэг]] |---------- |10 |[[Тонляо хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |通辽市 (Tōngliáo Shì) |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠣ ᠬᠣᠲᠠ}} (töngliyao qota) |59,535 |3,139,153 |[[Хорчин дүүрэг]] |---------- |11 |[[Хянган аймаг]] |аймаг |兴安盟 (Xīng'ān Méng) |{{MongolUnicode|ᠬᠢᠩᠭᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (qingɣan ayimaɣ) |59,806 |1,613,250 |[[Улаан хот]] |---------- |12 |[[Хөлөнбуйр хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼伦贝尔市 (Hūlúnbèi'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (kölün-buyir qota) |263,953 |2,549,278 |[[Хайлаар|Хайлар дүүрэг]] |---------- |} Хоёрдугаар ([[аймаг]]тай тэнцэх) түвшнээс доор гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшинд 21 [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]], 11 [[шяны энтэй хот]], 17 [[шянь]], 49 [[хошуу]], 3 өөртөө засах хошуу бүгд 101 нэгжид хуваагдаж байгаа. Цаашилвал дөрөвдүгээр ([[сум]]тай тэнцэх) түвшинд 532 [[балгас]], 407 [[шян]], 277 сум, 18 [[угсаатны шян]], 1 угсаатны сум, 190 [[хороо]] буюу бүгд 1425 нэгжид хуваагддаг. == Хүн ам == ӨМӨЗО-д 2000 оны байдлаар 23.84 сая хүн суурьшиж байна. Хүн амын 79.17% [[Хятад үндэстэн]], 17.13% болох 3,995,349 нь [[Монгол үндэстэн]] байгаагаас гадна бусад 48 [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|угсаатны]] төлөөлөл нийлээд 3.70%-г бүрдүүлж байна. {| class="wikitable" |+ Өвөр Монголын өөртөө засах орны угсаатны бүтэц<br/>(2000 оны тооллогын дүн) |- ! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] ! Хүн амын тоо ! Эзлэх хувь (%) |- | [[Хятад үндэстэн|Хятад]] (БНХАУ-ын үндсэн үндэстэн) || 18,465,586 || 79.17 % |- | [[Монгол үндэстэн|Монгол]] (ӨМӨЗО-ын өргөмжит үндэстэн)|| 3,995,349 || 17.13 % |- | [[Манж үндэстэн|Манж]] || 499,911 || 2.14 % |- | [[Хотон үндэстэн|Хотон]] (Хуй) || 209,850 || 0.90 % |- | [[Дагуур]] || 77,188 || 0.33 % |- | [[Хамниган]] (Эвэнх)|| 26,201 || 0.11 % |- | [[Солонгос үндэстэн|Солонгос]] || 21,859 || 0.09 % |- | [[Орос үндэстэн|Орос]] || 5,020 || 0.02 % |- | [[Орчон]] || 3,573 || 0.015 % |- | [[шибэ]] ( [[Файл:sibe.png|20px]] ''Sibe'') || 3,023 || 0.01 % |- | Бусад || 15,787 || 0.085 % |} Өвөр Монголын 4 сая гаруй Монгол нь [[Хятад дахь Монголчууд]]ын 68.72% нь болж байгаа. Хятад дахь Монголчуудыг "Монгол" гэж бүртгэдэг болохоор [[ястан]] тус бүрийн хүн амын тоог мэдэхэд хүндрэлтэй. Хэдий тийм ч түүхэн нутаг болон хэл аялгуугаар ялгардгаас [[Цахар]], [[Сөнөд]], [[Үзэмчин]], [[Авга (овог)|Авга ба Авханар]], [[Урад]], [[Ордос]], [[Хошууд]], [[Халх]], [[Баарин]], [[Ар хорчин]], [[Онгиуд]], [[Хишигтэн]], [[Хорчин]], [[Харчин]], [[Дөрвөд]], [[Барга]], [[Буриад]], [[Түмэд]], [[Өөлд]], [[Торгууд]] гэх мэтээр олон яст Монголчууд Өвөр Монголд байгаа. Өвөр Монголын хэл шинжлэлийн газраас ангилснаар тэндэх [[Монгол хэл]]ийг Урд Монголын (магадгүй ''урд'' биш ''өвөр'' байж мэднэ), Ойрад, Барга-Буриад гурван аялгуутай гэдэг. Халхтай ойр [[Цахар аялгуу]]г [[Шулуун хөх хошуу]]ныхны аман аялгуунд үндэслэн Өвөр Монгол дахь Монгол хэлний баримжаа авиа гэж тогтоожээ. Монгол хэлээр бичих, уншихдаа [[Монгол бичиг|Монгол бичгээ]] гээлгүй хэрэглэж байгаа. == Эдийн засаг == ===Уурхай === Өвөр Монгол Хятадад төдийгүй дэл­­хийд үнэт металл, орд газраараа тэргүүлж бай­на.<ref name="gogo">[http://news.gogo.mn/r/6118 Өвөр Монгол "Өдрийн сонин"]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2007.9.3</ref> <ref name="cri">[http://mongol.cri.cn/483/2009/04/01/21s128152.htm Өвөр Монгол China Radio International] 2009</ref> Дэлхийн үнэт метал­лын орд газрын 50 хувь тус нутагт байдаг гэдэг нь судал­гаагаар тогтоогджээ.<ref name="gogo"/><ref name="cri"/> 2001 оны судал­гаагаар нэг жилд 46.600 тн үнэт металл олборлодог аж.<ref name="gogo"/> === Хөдөө аж ахуй === Улаан буудай, эрдэнэ шиш, наран­цэцэг тарьж газар тариаланг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг Хятадын Засгийн газраас явуулж байна.<ref name="gogo"/> ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Inner Mongolia regions.jpg Файл:Umnud Mongol 1956 atlas.jpg|Өвөрмонгол 1956 онд Файл:Gobi-desert-map.gif Файл:China_(2675592718).jpg|19-р зуун File:China old map.jpg|1926 он Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:Inner mongolia map.jpg Файл:China6.png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Inner Mongolia|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} * [https://web.archive.org/web/20170603233317/http://mgl.nmg.gov.cn/index.html Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (монголоор) * [https://web.archive.org/web/20200205185429/http://www.nmg.gov.cn/ Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (хятадаар) * (<small>Монгол бичгээр</small>) [https://web.archive.org/web/20120924065420/http://www.solonggo.net/mdls/ah/alh.aspx?pid=0&alias=menkcms&mid=4748&wv=P Өвөр Монголын аймаг хотуудын газрын зураг] * [http://www.hunmagyar.org/turan/mongol/50yrs.html 50 YEARS OF TURMOIL IN INNER MONGOLIA] ==Эшлэл== <references /> {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвөр Монгол| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] mig3rpgm1o6nc0tylwd9brp39vn9pmh 0 4681 872957 869535 2026-10-09T16:11:54Z Bataa202601 102072 /* Ард түмэн */ Added 872957 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1,564,116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол улс]] | established_date2 = 1131 | established_event3 = [[Их Монгол Улс]] | established_date3 = 1206 | established_event4 = [[Юань улс|Их Монгол Их Юан улс]] | established_date4 = 1271 | established_event5 = [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] | established_date5 = 1368 | established_event6 = Монгол-Ойрадын Их Цааз | established_date6 = 1640 | established_event7 = [[Зүүнгар улс|Зүүнгарын мөхөл]] |established_date7 = 1758 | established_event8 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date8 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date9 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event10 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 193 гишүүн улсын нэг болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол Улс Төв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж 4 их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх угсаатан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 89.8 % |- | [[Казах угсаатан]] || 126 999 || 3.5% |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 86719 || 2.4 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 75 775 || 2.1 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны Их хөлгөн буюу ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар [[1206 он|1206 онд]] Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааныг]] дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд [[Хиагт]] руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба 1991 оноос «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлж ирсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] rke25mb7885w1aytaeqpkgvifq2g81m 872958 872957 2026-10-09T16:13:06Z Bataa202601 102072 /* Ард түмэн */ Added 872958 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1,564,116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол улс]] | established_date2 = 1131 | established_event3 = [[Их Монгол Улс]] | established_date3 = 1206 | established_event4 = [[Юань улс|Их Монгол Их Юан улс]] | established_date4 = 1271 | established_event5 = [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] | established_date5 = 1368 | established_event6 = Монгол-Ойрадын Их Цааз | established_date6 = 1640 | established_event7 = [[Зүүнгар улс|Зүүнгарын мөхөл]] |established_date7 = 1758 | established_event8 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date8 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date9 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event10 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 193 гишүүн улсын нэг болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол Улс Төв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж 4 их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх угсаатан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 89.3 % |- | [[Казах угсаатан]] || 126 999 || 3.5% |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 86719 || 2.4 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 75 775 || 2.1 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны Их хөлгөн буюу ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар [[1206 он|1206 онд]] Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааныг]] дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд [[Хиагт]] руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба 1991 оноос «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлж ирсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] cn5dffsno5xpqbfpkqzmep7sip9ak9p 872959 872958 2026-10-09T16:15:15Z Bataa202601 102072 /* */ Added 872959 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳89 % [[Халх]] |↳7 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1,564,116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол улс]] | established_date2 = 1131 | established_event3 = [[Их Монгол Улс]] | established_date3 = 1206 | established_event4 = [[Юань улс|Их Монгол Их Юан улс]] | established_date4 = 1271 | established_event5 = [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] | established_date5 = 1368 | established_event6 = Монгол-Ойрадын Их Цааз | established_date6 = 1640 | established_event7 = [[Зүүнгар улс|Зүүнгарын мөхөл]] |established_date7 = 1758 | established_event8 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date8 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date9 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event10 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 193 гишүүн улсын нэг болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол Улс Төв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж 4 их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх угсаатан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 89.3 % |- | [[Казах угсаатан]] || 126 999 || 3.5% |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 86719 || 2.4 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 75 775 || 2.1 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны Их хөлгөн буюу ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар [[1206 он|1206 онд]] Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааныг]] дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд [[Хиагт]] руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба 1991 оноос «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлж ирсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 8vamvrsgstvofoyml7lk9tynqg6yxnq 872961 872959 2026-10-09T23:50:06Z Bataa202601 102072 /* */ 872961 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳89 % [[Халх]] |↳7 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол овогтон]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1,564,116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол улс]] | established_date2 = 1131 | established_event3 = [[Их Монгол Улс]] | established_date3 = 1206 | established_event4 = [[Юань улс|Их Монгол Их Юан улс]] | established_date4 = 1271 | established_event5 = [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] | established_date5 = 1368 | established_event6 = Монгол-Ойрадын Их Цааз | established_date6 = 1640 | established_event7 = [[Зүүнгар улс|Зүүнгарын мөхөл]] |established_date7 = 1758 | established_event8 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date8 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date9 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event10 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 193 гишүүн улсын нэг болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол Улс Төв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж 4 их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх угсаатан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 89.3 % |- | [[Казах угсаатан]] || 126 999 || 3.5% |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 86719 || 2.4 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 75 775 || 2.1 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны Их хөлгөн буюу ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар [[1206 он|1206 онд]] Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааныг]] дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд [[Хиагт]] руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба 1991 оноос «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлж ирсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] mv5x2xh5zj4773o7zvp1p67jkk06tzt 0 6241 872941 812472 2026-10-09T14:18:21Z Bataa202601 102072 /* */ Ерөнхий 872941 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том ястан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,221,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] гол үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2020 оны тооллогоор [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 91%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 91.8%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2010 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьш ==Алдартай Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусал Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] qrrcaolo1hlj64jb7djh4ntek0xtucf 872942 872941 2026-10-09T14:22:41Z Bataa202601 102072 /* Гарал үүсэл */ Ерөнхий 872942 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том ястан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,221,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] гол үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2020 оны тооллогоор [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 91%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 91.8%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2010 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусал Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] bzytl9g9mbulv2zh54dmbtgvxudcggf 872943 872942 2026-10-09T14:26:22Z Bataa202601 102072 /* Түүхийн тойм */ Ерөнхий 872943 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том ястан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,221,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] гол үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2020 оны тооллогоор [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 91%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 91.8%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2010 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] badzwy6dmqn86sd0b44sf0qyl4yfb3e 872946 872943 2026-10-09T14:49:19Z Bataa202601 102072 /* */ Ерөнхий 872946 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том ястан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,221,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2025 оны тооллогоор [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 91%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 91.8%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2010 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] f524xe3e5thpwvzj4w3igq3kmhqp2m2 872950 872946 2026-10-09T15:11:09Z Bataa202601 102072 Added content 872950 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том ястан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,221,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2025 оны тооллогоор [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 91%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 91.8%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] 0m9djggzylxzpb979u3255971z76ai6 872953 872950 2026-10-09T15:58:49Z Bataa202601 102072 /* */ Added 872953 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том ястан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2025 оны тооллогоор [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 91%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 91.8%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] 5510gsb7tczlrma06hea66p7qon8o2u 872954 872953 2026-10-09T16:00:19Z Bataa202601 102072 /* */ Added 872954 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2025 оны тооллогоор [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 91%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 91.8%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] rdlber4nd5sqrdflnbmu9xalbkjo699 872955 872954 2026-10-09T16:02:35Z Bataa202601 102072 /* */ Added 872955 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] ястан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] i5137a9mnyweqm9g13ntwi252uof64s 872956 872955 2026-10-09T16:03:59Z Bataa202601 102072 /* */ Added 872956 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] 8j85zmi5n8t42ymt5gea965bj6nu0r3 872971 872956 2026-10-10T02:01:00Z Bataa202601 102072 /* Түүхийн тойм */ Added 872971 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга|Халх Монгол хэл]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[монгол үндэстэн|монгол улсын]] хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, үндэстэн, угсаатны бүлэг. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. Халх дотроо ястанд хуваагддаггүй бөгөөд өдгөө [[дарьганга]], дархад, урианхай, хотгойд, мянгад, өөлд нь Халхын овгууд юм. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Гэтэл 2026 оны байдлаар Халхын боржгон овог гэхэд л дангаараа 736,000 байна. Сартуул овогтон үүний дараагаар орох буюу 50,000 гаруй байна. Иймээс аль ч талаар нь авч үзсэн Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] 4sftcfdr8pmnmvjpyln3mdatjl2691p 0 11269 872996 458641 2026-10-10T08:02:17Z ~2026-53607-35 108000 872996 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Цомог | Нэр = Булсара | Төрөл = студийн цомог | Хавтас = | Border = yes | Дуучин/Хамтлаг = [[Булсара]] | Худалдаанд гарсан = 2005 он | Бичүүлсэн = Сонор дуу бичлэгийн студи | Жанр = [[Метал]] | Нийт хугацаа = 20:04 | Продюсер = [[Булсара]], Хулан | Энэ цомог = ''Булсара''<br/>(2005) | Дараачийн цомог = ''[[Хоосон ертөнц (цомог)|Хоосон ертөнц]]''<br />(2008)}} [[Булсара хамтлаг]]ийн 2005 онд гаргасан анхны цомог юм. ==Дууны жагсаалт== *Бүх дууг [[Булсара хамтлаг]] зохиосон. #"[[Bleeder and Leader (дуу)|Bleeder and Leader]]" - 3:25 #"Жихүүн бороо" – 5:27 #"Майдрын эрин" – 3:38 #"Ийм л байг" – 3:23 #"All up (featuring Tatar)" – 4:33 #Тэнгэрт Нэгэн удаа - 3:51 [[Ангилал:Булсара]] [[Ангилал:2005 оны цомог]] dbwua0wnbyn79g85zl6cda3rskg50sq 872997 872996 2026-10-10T08:02:38Z ~2026-53607-35 108000 872997 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Цомог | Нэр = Булсара | Төрөл = студийн цомог | Хавтас = | Border = yes | Дуучин/Хамтлаг = [[Булсара]] | Худалдаанд гарсан = 2005 он | Бичүүлсэн = Сонор дуу бичлэгийн студи | Жанр = [[Метал]] | Нийт хугацаа = 20:04 | Продюсер = [[Булсара]], Хулан | Энэ цомог = ''Булсара''<br/>(2005) | Дараачийн цомог = ''[[Хоосон ертөнц (цомог)|Хоосон ертөнц]]''<br />(2008)}} [[Булсара хамтлаг]]ийн 2005 онд гаргасан анхны цомог юм. ==Дууны жагсаалт== *Бүх дууг [[Булсара хамтлаг]] зохиосон. #"[[Bleeder and Leader (дуу)|Bleeder and Leader]]" - 3:25 #"Жихүүн бороо" – 5:27 #"Майдрын эрин" – 3:38 #"Ийм л байг" – 3:23 #"All up (featuring Tatar)" – 4:33 #Тэнгэрт Нэгэн удаа - 3:51 #Хоосон Ертөнц [[Ангилал:Булсара]] [[Ангилал:2005 оны цомог]] ilzivs0os6qeeqp3xgkyeih9x8wn786 0 12355 872972 852439 2026-10-10T02:39:58Z Sdmorigen 105635 872972 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available --> <!-- Basic info -----------------> | name = Ордос | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|鄂尔多斯市}}<br />{{lower|0.1em|{{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠰ|lang=mn}}{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ|lang=mn}}}} {{lower|0.25em|([[Монгол хэл|Монгол]])}} | other_name = | nickname = | settlement_type = [[Аймгийн энтэй хот]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | motto = <!-- images and maps ------------> | image_skyline = The Skyline of Dongsheng District 2016.jpg | imagesize = | image_caption = [[Дуншэн дүүрэг|Дуншэн дүүргийн]] үзэмж | image_map = Location of Ordos Prefecture within Inner Mongolia (China).svg | mapsize = | map_caption = Өвөр Монгол дахь Ордос хотын харьяаллын байршил (улбар шар) | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хиа багш дүүрэг]] | parts_type = | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5 --> | parts = <!-- parts text or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed --> <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = <!-- CPC Secretary --> | leader_name = | leader_title1 = <!-- Mayor --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = | named_for = <!-- Area ------------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | unit_pref = <!-- Enter: Imperial, to display imperial before metric --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 86752<!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion --> | area_land_km2 = <!-- See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion --> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 2526.5 | area_urban_footnotes = &nbsp;(2017)<ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |editor-link=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Beijing |page=46 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=11 January 2020 |archive-date=18 Зургадугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> | area_blank1_title = | area_metro_km2 = 5859.8 <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> </ref> tags --> | elevation_m = 1305 | elevation_max_m = 2149 | elevation_min_m = 850 <!-- Population -------------------------> | population_as_of = 2025 оны эцэс | population_footnotes = <ref name="population2025">{{cite web |title=2025年鄂尔多斯市年末人口情况 |url=https://ordos.nmgqq.com.cn/sqgl/renkouminzu/2026-05-13/10679.html |access-date=2026-10-10}}</ref> | population_note = | population_total = 2245000 | population_density_km2 = auto<!-- For automatic calculation, any density field may contain: auto --> | population_density_metro_km2 = auto | population_urban = 1820700 | population_urban_footnotes = &nbsp;<ref name="population2025"/> | population_metro = 366779 | population_density_urban_km2 = auto | population_blank1_title = | population_density_blank1_km2 = <!-- General information ----------------> | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | coor_pinpoint = Чингис хаан плаза, [[Хиа багш дүүрэг|Хиа багш]] | coordinates = {{coord|39.604|N|109.785|E|type:adm2nd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 017000 | area_code = | blank_name = [[ДНБ]]<br />(2025) | blank_info = [[Хятадын юань|CNY]] 6122.2 тэрбум | blank1_name = ДНБ нэг хүнд ноогдох<br />(2025) | blank1_info = CNY 272,704 | blank3_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank3_info = {{lang|zh-cn|蒙}}K | blank4_name = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засаг захиргааны хуваарийн кодууд|Захиргааны хуваарийн код]] | blank4_info = 150600 | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-06]] | website = {{URL|www.ordos.gov.cn}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | s = 鄂尔多斯市 | t = {{linktext|鄂爾多斯}}{{linktext|市}} | w = {{tone superscript|O4-êrh3-to1-ssŭ1 Shih4}} | p = È'ěrduōsī Shì | gr = Eh'eelduosy Shyh | bpmf = ㄜˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄦˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄉㄨㄛ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄙ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˋ | myr = Èěrdwōsz̄ Shr̀ | mi = {{IPAc-cmn|e|4|.|er|3|.|d|wo|1|.|si|1|-|shi|4}} | mong = ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ | monr = Ordos qota | mon = Ордос хот | order = st }} '''Ордос''' ([[Монгол бичиг]]: [[Зураг:Ordus.svg|15px]] ''Ордос'', [[Хятад хэл|Хятад ханз]]: 鄂尔多斯) нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] баруун өмнөд хэсэгт орших, аймгийн зэрэглэлтэй хот юм. 2001 оны 2 сарын 26-нд Их Зуу аймгийн суурин дээр байгуулагдсан. 86,752 км² газар нутаг нь [[Ордосын цөл]]ийн ихэнх хэсгийг эзлэн оршино. Зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны [[Хөх хот]], зүүн хойд талаараа [[Бугат]], хойд талаараа [[Баяннуур]], баруун хойд талаараа [[Алшаа аймаг|Алшаа]], баруун талаараа [[Ухай]], мөн баруун өмнө талаараа [[Нинься]] муж, өмнө талаараа [[Шэньси]] болон [[Шаньси]] мужуудтай хиллэнэ. 2025 оны эцсийн байдлаар 2.245 сая хүн амтай. == Газарзүй == Ордосын газар нутгийн зүүн хэсгээр дов толгодтой, баруун болон төв хэсгээр тэгш өндөрлөг, өмнөд болон хойд хэсгээр элсэрхэг цөл, өмнөд хэсгээр [[Шар мөрөн|Шар мөрний]] хөндий оршино. Хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 2,149 метр өргөгдсөн бол хамгийн нам цэг нь д.т.дээш 850 метр юм. Жилийн хур тунадасны дундаж хэмжээ нутгийн зүүн хэсгээр 300-400 мм, баруун хэсгээр 190-350 мм болно. == Засаг захиргааны нэгжүүд == Ордос хот нь 2 дүүрэг, 7 хошуунд хуваагдана. 2026 оны 6 сарын байдлаар эдгээр нь [[Дуншэн дүүрэг]], [[Хиа багш дүүрэг]], [[Далад хошуу]], [[Зүүнгар хошуу]], [[Эзэн Хороо хошуу]], [[Үүшин хошуу]], [[Хангин хошуу]], [[Отог хошуу]] болон [[Отгийн өмнөд хошуу]] юм. {| border=1 style="border-collapse: collapse;" |-bgcolor=cccccc ! Нэр ! Газар нутгийн хэмжээ ! Хүн ам (2004 оны байдлаар) ! Засаг захиргааны төв |- |[[Хиа багш дүүрэг]] (康巴什区) |352 км² |200,000 | |- |[[Дуншэн дүүрэг]] (东胜区) |2,137 км² |230,000 | |- |[[Далад хошуу]] (达拉特旗) |8,192 км² |330,000 |[[Шулиньжао]] (树林召镇) |- |[[Зүүнгар хошуу]] (准格尔旗) |7,535 км² |270,000 |[[Суэжиаван]] (薛家湾镇) |- |[[Отгийн өмнөд хошуу]] (鄂托克前旗) |12,318 км² |70,000 |[[Олзог]] (敖勒召其镇) |- |[[Отог хошуу]] (鄂托克旗) |20,064 км² |90.000 |[[Улаан (Отог)|Улаан]] (乌兰镇) |- |[[Хангин хошуу]] (杭锦旗) |18,903 км² |130,000 |[[Шинь (Хангин)|Шинь]] (锡尼镇) |- |[[Үүшин хошуу]] (乌审旗) |11,645 км² |100,000 |[[Галуут]] (嘎鲁图镇) |- |[[Эзэн Хороо хошуу]] (伊金霍洛旗) |5,958 км² |140,000 |[[Алтанширээ]] (阿勒腾席热镇) |} ==Ард түмэн== 2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр: {| class= wikitable |- ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь |- | [[Хятад үндэстэн]] | 1,207,971 | 88.19% |- | [[Монгол үндэстэн]] | 155,845 | 11.38% |- | [[Манж үндэстэн]] | 2,905 | 0.21% |- | [[Хотон үндэстэн]] | 1,861 | 0.14% |- | [[Төвөд үндэстэн]] | 1,023 | 0.07% |-style="background: #f0f0f0;" | Бүх ард түмэн || 1,369,766 || 100.0% |- |} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Их Зуугийн чуулган]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ordos City|Ордос}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Ордос| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] il1g46s96ki6895kjucqra38qqd69x0 0 22055 872973 796980 2026-10-10T02:58:24Z ~2026-54082-14 108116 /* Энэ өдөр төрөгсөд */ 872973 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|11 сарын}} '''11 сарын 9''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 313 дахь ([[өндөр жил]] бол 314 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 52 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == '''Энэ өдөр Монгол Улсын түүхэнд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1921.11.09: Ардын засгийн газраас “Номын хүрээлэн”-гийн дүрмийг баталжээ. * 2015.11.09: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж БНХАУ-д төрийн айлчлал хийв. Айлчлал арваннэгдүгээр сарын 11-нд өндөрлөжээ. '''Энэ өдөр дэлхий дахинд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1927: Хятадад аварга том панда олджээ. * 1985: 22 настай [[Гарри Каспаров]] дэлхийн 13 дахь шатрын аварга болов. * 1989: Берлиний ханыг нурааж эхэлжээ. * 1989: БНХАУ-ын удирдагч [[Дэн Сяопин]] БНХАУ-ын Цэргийн төв зөвлөлийн даргын албан тушаалаас огцров. * 1994: Шри-Ланкийн Ерөнхий сайд байсан Чандрика Кумаратунга тус улсын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болжээ. Түүний ээж Сиримаво Бандаранаике Ерөнхий сайдаар томилогдов. == Энэ өдөр төрөгсөд == 1914 - Америкийн жүжигчин болон зохион бүтээгч Хэди Ламарр == Тэмдэглэлт баярууд == * Азербайжанд Төрийн далбааны өдөр * Камбожид Тусгаар тогтнолын өдөр * Герман, Австри, Швейцарт Зохион бүтээгчдийн өдөр == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|9 November|11 сарын 9}} [[Ангилал:Өдөр|1109]] [[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#09]] bvdspiwbfdb2903txmw5tzm78qk347k 872974 872973 2026-10-10T04:06:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 872974 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|11 сарын}} '''11 сарын 9''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 313 дахь ([[өндөр жил]] бол 314 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 52 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == '''Энэ өдөр Монгол Улсын түүхэнд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1921.11.09: Ардын засгийн газраас “Номын хүрээлэн”-гийн дүрмийг баталжээ. * 2015.11.09: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж БНХАУ-д төрийн айлчлал хийв. Айлчлал арваннэгдүгээр сарын 11-нд өндөрлөжээ. '''Энэ өдөр дэлхий дахинд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1927: Хятадад аварга том [[хулсны баавгай]] олджээ. * 1985: 22 настай [[Гарри Каспаров]] дэлхийн 13 дахь шатрын аварга болов. * 1989: Берлиний ханыг нурааж эхэлжээ. * 1989: БНХАУ-ын удирдагч [[Дэн Сяопин]] БНХАУ-ын Цэргийн төв зөвлөлийн даргын албан тушаалаас огцров. * 1994: Шри-Ланкийн Ерөнхий сайд байсан Чандрика Кумаратунга тус улсын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болжээ. Түүний эх Сиримаво Бандаранаике Ерөнхий сайдаар томилогдов. == Энэ өдөр төрөгсөд == 1914 - Америкийн жүжигчин болон зохион бүтээгч Хэди Ламарр == Тэмдэглэлт баярууд == * Азербайжанд Төрийн далбааны өдөр * Камбожид Тусгаар тогтнолын өдөр * Герман, Австри, Швейцарт Зохион бүтээгчдийн өдөр == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|9 November|11 сарын 9}} [[Ангилал:Өдөр|1109]] [[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#09]] 28rv2smdo4sysi4nc4ufib2ib281qsp 872975 872974 2026-10-10T04:08:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 872975 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|11 сарын}} '''11 сарын 9''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 313 дахь ([[өндөр жил]] бол 314 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 52 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == '''Энэ өдөр Монгол Улсын түүхэнд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1921.11.09: Ардын засгийн газраас “Номын хүрээлэн”-гийн дүрмийг баталжээ. * 2015.11.09: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж БНХАУ-д төрийн айлчлал хийв. Айлчлал арваннэгдүгээр сарын 11-нд өндөрлөжээ. '''Энэ өдөр дэлхий дахинд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1927: Хятадад аварга том [[хулсны том баавгай]] олджээ. * 1985: 22 настай [[Гарри Каспаров]] дэлхийн 13 дахь шатрын аварга болов. * 1989: Берлиний ханыг нурааж эхэлжээ. * 1989: БНХАУ-ын удирдагч [[Дэн Сяопин]] БНХАУ-ын Цэргийн төв зөвлөлийн даргын албан тушаалаас огцров. * 1994: Шри-Ланкийн Ерөнхий сайд байсан Чандрика Кумаратунга тус улсын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болжээ. Түүний эх Сиримаво Бандаранаике Ерөнхий сайдаар томилогдов. == Энэ өдөр төрөгсөд == 1914 - Америкийн жүжигчин болон зохион бүтээгч Хэди Ламарр == Тэмдэглэлт баярууд == * Азербайжанд Төрийн далбааны өдөр * Камбожид Тусгаар тогтнолын өдөр * Герман, Австри, Швейцарт Зохион бүтээгчдийн өдөр == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|9 November|11 сарын 9}} [[Ангилал:Өдөр|1109]] [[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#09]] 8995lctnr5wfd3mbuhsb9dlan6yrhec 0 22085 872992 833066 2026-10-10T06:38:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 872992 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 283 дахь ([[өндөр жил]] бол 284 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 82 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1794 — [[Костюшкогийн бослого]]. * 1868 — Кубын Испаниас тусгаар тогтнох Арван жилийн дайн эхэлсэн. * 1882 — [[Японы Төв банк|Японы Төв Банк]] үүсэн байгуулагдсан. * 1911 — Хятадад Вучаны бослого дэгдэж, [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалыг]] өдөөсөн юм. * 1919 — Антанта болон АНУ нь Зөвлөлт Орост эдийн засгийн хориг тавьсан. * 1932 — [[Днепрын Усан цахилгаан станц|Днепрын Усан цахилгаан станцын]] нээлт болсон. * 1941 — [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайн:]] [[Георгий Жуков]] Зөвлөлтийн Баруун фронтын Командлагчаар томилогдсон. * 1945 — Солонгосын [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Хөдөлмөрийн нам]] байгуулагдсан * 1964 — Токио хотод 18-р [[1964 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпийн наадам]] эхэлсэн. == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == *1678 - [[Жон Кэмпбелл]] (1743 онд нас барсан) британийн цэргийн зүтгэлтэн, фельдмаршал. *1813 - [[Жузеппе Верди]] (1901 онд нас барсан) италийн алдарт хөгжмийн зохиолч. *[[1979]] - [[H.O.T.]] хамтлагийн гишүүн [[Канта]] *[[1994]] - [[MissA]] хамтлагийн гишүүн [[Пэ Сү-жи]] == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1963 — [[Эдит Пиаф]] (жинхэн нэр нь- ''Эдит'' ''Жованна Гассьон''; 1915 онд төрсөн) францын дуучин, кино жүжигчин. ---- {{Commonscat|10 October|10 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|1010]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#10]] cql8yqa058gquv9ntat0aolqcaekcqs 0 28150 872989 565434 2026-10-10T05:57:08Z Orgio89 4242 872989 wikitext text/x-wiki '''Антропоморфизм''' буюу '''хүнчлэх үзэл''' гэдэг нь аливаа амьтан, амьгүй юмс, үзэгдэл, бодит болон хийсвэр ойлголт зэргийг хүнчилж, хүний шинж чанарыг зөөн тайлбарлах үзэл юм. Үүний түгээмэл жишээнд ярьдаг ухаалаг амьтад, ярьдаг модод, хүний шинжтэй болгосон хүнс, сэтгэхүй бүхий тоглоомууд ордог. Хүний нийтлэг хандлагын хувьд антропоморфизм нь хүний сэтгэл зүйд төрөлхөөс байдаг зүйл гэж үздэг. Уран зохиолын дүрслэх урлагт ихэвчлэн хамаардаг хүншүүлэл (personification) нь амьтан бус организмууд, амьгүй зүйлс эсвэл улс үндэстэн, сэтгэл хөдлөл, цаг агаар, улирал зэрэг хийснэглэг ойлголтуудад хүний хэлбэр дүрсийг олгохтой холбоотой байдаг. Эдгээр нь хоёүүл түүх ярих урлаг болон уран сайхны хэрэгсэл болох эртний үндэстэй бөгөөд ихэнх соёл иргэншилд антропоморфизмд оруулсан амьтдыг дүр болгосон уламжлалт үлгэрүүд байдаг. Мөн хүмүүс зэрлэг болон гэрийн тэжээвэр амьтдад хүний сэтгэл хөдлөл, зан үйлийн шинж чанарыг байнга олгож ирсэн байдаг. ==Нэр томьёоны гарал үүсэл== Антропоморфизм болон антропоморфизаци гэдэг үг нь грек хэлний "anthropos" (ἄνθρωπος, шууд утгаараа "хүн") болон "morphe" (μορφή, "хэлбэр") гэсэн үгнээс гаралтай "anthropomorphize" гэдэг үйл үгнээс гаралтай. Энэ нь анх 1753 онд хүний дүрийг христиан шашны бурханд олгох төөрсөгдөл буюу тэрс үзэлтэй холбоотойгоор анх тэмдэглэгдсэн байдаг. ==Түүхийн өмнөх үеийн жишээ== Хүний зан үйлийн орчин үеийн байдал дээд палеолитын үед буюу 40,000 жилийн тэртээ эхэлсэн үеэс эхлэн антропоморфизмын хамгийн эртний нотолгоо байж болох зооморф (амьтан хэлбэртэй) урлагийн бүтээлүүд гарч ирсэн. Хамгийн эртний олдворуудын нэг нь Герман улсаас олдсон, арслан эсвэл арслан эмэгчний толгойтой, хүний хэлбэртэй, 32,000 орчим жилийн настай гэж тодорхойлсон "Лөвенменш" (Löwenmensch) хэмээх зааны ясан баримал юм. Эдгээр түүхийн өмнөх үеийн урлагийн бүтээлүүд юуг илэрхийлж байгааг яг таг хэлэх боломжгүй юм. Илүү хожуу үеийн нэг жишээ бол Францын Арьеж дахь Трои-Фререс агуйгаас олдсон нууцлаг ханын зураг болох "Шидтэн" (The Sorcerer) юм. Энэхүү дүрийн утга учир нь тодорхойгүй байгаа хэдий ч ихэвчлэн ямар нэгэн агуу сүнс эсвэл амьтдын эзэн гэж тайлбарлагддаг. Аль ч тохиолдолд үүнд антропоморфизмын элемент оршдог. Археологич Стивен Митен энэхүү антропоморф урлагийг дээд палеолитын үед илүү системтэй ан агнуурын арга барил үүссэнтэй холбон тайлбарласан байдаг. Тэрээр эдгээр нь хүний ​​оюун ухааны бүтцийн өөрчлөлт, байгалийн түүх болон нийгмийн оюун ухааны хоорондох уян хатан чанар нэмэгдсэний үр дүн бөгөөд антропоморфизм нь анчдад агнуурын амьтадтай сэтгэл санаагаар холбогдож, тэдний хөдөлгөөнийг илүү сайн урьдчилан таамаглах боломжийг олгосон гэж үздэг. ==Шашин ба домог зүй== Шашин болон домог зүйд антропоморфизм нь тэнгэр бурхан эсвэл бурхдыг хүний дүрээр төсөөлөх, эсвэл эдгээр оршихуйнуудаас хүний ​​шинж чанарыг олж харах явдал юм. Эртний домог зүй нь бурхдыг хүний дүр төрх, шинж чанартай тэнгэр бурхад болгон байнга дүрсэлдэг байв. Тэд гадаад төрх, зан чанараараа хүнтэй төстэй байгаад зогсохгүй байгалийн үзэгдэл, бүтээл, түүхэн үйл явдлыг тайлбарлахад ашиглагддаг олон хүний ​​зан үйлийг харуулдаг байжээ. Бурхад дурлалцаж, гэрлэж, үр хүүхэдтэй болж, тулалдаж, зэвсэг барьж, морь, сүйх тэрэг уاریдаг байв. Тэд тусгай хоолоор зооглож, заримдаа хүмүүсээс хоол хүнс, ундаа, ариун нандин зүйлсийг тахил болгон өргөхийг шаарддаг байжээ. Зарим антропоморф бурхад хайр дурлал, дайн, үржил шим, гоо үзэсгэлэн, эсвэл улирал зэрэг хүний тодорхой ойлголтуудыг бэлгэддэг байв. Антропоморф бурхад нь гоо үзэсгэлэн, мэргэн ухаан, хүч чадал зэрэг хүний ​​сайн чанарууд болон шунал, үзэн ядалт, атаархал, удирдаж үл болох уур хилэн зэрэг хүний ​​сул талуудыг харуулдаг байжээ. Зевс, Аполлон зэрэг Грекийн бурхдыг хүний ​​сайшаалтай болон зэвүүцэм шинж чанаруудыг хоёуланг нь харуулсан хүний ​​дүрээр ихэвчлэн дүрсэлдэг байв. Энэ тохиолдолд антропоморфизм нь илүү нарийвчлалтайгаар антропотеизъм болдог. Хүмүүсийг бурхны дүрээр бүтээсэн шашныг шүтэн бишрэгчдийн өнцгээс харахад энэ үзэгдлийг теоморфизм буюу бурханлаг чанарыг хүмүүст өгөх явдал гэж үзэж болох юм. ==Уран зохиол дахь жишээ== Уран зохиолд антропоморфизм нь эрт дээр үеэс тогтсон уран сайхны хэрэгсэл юм. Гесиодын "Хөдөлмөр ба өдрүүд" зохион бүтээсэн "Шонхор ба цэгцүүхэй" түүх нь Эзопын үлгэрүүдээс хэдэн зууны өмнө үүссэн байдаг. Энэтхэгийн холбоотой үлгэрүүдийн цуглуулга болох Жатакагийн үлгэрүүд болон Панчатантра нь амьдралын зарчмуудыг харуулахын тулд антропоморф амьтдыг ашигладаг. Зальтай үнэг, бахархалтай арслан зэрэг өнөөдөр танигдсан амьтдын хэвшмэл ойлголтуудын олонх нь эдгээр цуглуулгуудаас олддог. Эзопын антропоморфизм нь манай эрин тооллын I зууны үед маш сайн танил болсон тул дор хаяж нэг философичийн сэтгэлгээнд нөлөөлсөн байдаг: "Мөн түүний тухай өөр нэг сэтгэл татам зүйл бол тэрээр амьтдыг тааламжтай байдлаар харуулж, хүн төрөлхтөнд сонирхолтой болгодогт оршино..." Амьтадтай холбоотой байдалАнтропоморфизмын өөр нэг жишээ бол амьтад, ялангуяа нохой, муур гэх мэт гэрийн тэжээвэр амьтдад хүний шинж чанарыг олгох явдал юм. Үүний жишээнд нохой шүдээ харуулж байгаагаас л болоод инээж байна гэж бодох, эсвэл муур үхсэн эзнийхээ төлөө гашуудаж байна гэж итгэх зэрэг багтана. Антропоморфизм нь амьтдын сайн сайхан байдалд тустай байж болох юм. Буттерфилд болон бусад судлаачдын 2012 оны судалгаагаар нохойг дүрслэхдээ антропоморф хэллэг ашиглах нь тэднийг зовлон зүдгүүртэй үед нь туслах хүслийг илүү ихээр төрүүлдэг болохыг тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч эмпати болон олон нийтийн зан үйлд үзүүлэх Эдгээр боломжит үр өгөөжийг үл харгалзан антропоморфизм нь амьтдын сайн сайхан байдал болон зүйлийн хамгаалалтад сөрөг үр дагавар авчирч болохыг судалгаагаар харуулж байна. Зэрлэг амьтдыг хүнтэй адилхан харьцах, тухайлбал хувцас өмсгөх, хүний ​​хоол хүнсээр хооллох, эсвэл гэрийн хатуу орчинд байлгах нь тэдний байгалийн биологийн хэрэгцээг боогдуулж, зовж шаналж буй тодорхой шинж тэмдгийг нууж чаддаг. [[Ангилал:Антропоморфизм| ]] [[Ангилал:Шүтлэг ба сургаал]] cbenw9pl93rzvn1yzdcpstcpg1v3350 10 32910 872951 818748 2026-10-09T15:14:56Z Bataa202601 102072 /* */ Added 872951 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name=Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |image=[[File:Gurvger.jpg|70px]] |title=[[Монголчууд|Монгол угсаатан]] |listclass = hlist |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |above=Монгол үндэстний угсаа гарал, түүх, соёл |group1 =[[Монголын түүх|Түүх]] |list1 = *[[Бутралын_үеийн_Монгол#Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Бутралын үеийн овог аймгууд]] *[[Монгол овог аймгуудын жагсаалт|Орчин үеийн овгууд]] *[[Монголын түүхийн он дараалал|Он дараалал]] *[[Даяар Монгол]] *[[Панмонголизм]] *[[Монгол улсууд|Улсууд]] *[[Монгол хаад|Удирдагчид]] *[[Евроазийн тал]] *[[Евроазийн нүүдэлчид]] *[[Нүүдэлчид]] *[[Дөрвөлжин булш]] *[[Ордосын соёл]] *[[Төв Ази]] *[[Сибирь]] *[[Монгол ноёдын цол хэргэм|Цол хэргэм]] *[[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд|Хотууд]] *[[Монголын соёл|Соёл]] *[[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Бичиг үсэг]] *[[Монгол хэлний бүлэг|Хэл]] *[[Монголын буддизм|Шашин]] *[[Төв Ази судлал]] |group2 =Угсаатны бүлэг |list2 = {{Navbox|child | group1=[[Монголын_түүх#Өвөг монголчууд|Өвөг Монголчууд]] | list1= *[[Бэйди]] *[[Сяньюнь]] *[[Хунюй]] *[[Хүннү]] *[[Юэбань]] *[[Дунху]] *[[Татаби]] *[[Ухуань]] *[[Сяньби]] *[[Муюн]] *[[Тугухунь]] *[[Юйвэнь]] *[[Тоба]] *[[Нирун]] *[[Киданчууд|Кидан]] | group2=[[Дундад зууны монгол аймгууд|12-р зууны овог аймгууд]] | list2= * [[Хамаг Монгол]] * [[Хэрэйд]] * [[Мэргид]] * [[Татар]] * [[Найман]] * [[Онгуд]] * [[Урианхай]] | group3=Төв Монголчууд | list3= * [[Дархад]] * [[Дарьганга]] * [[Элжигин]] * [[Халх]] * [[Хотгойд]] * [[Сартуул]] | group4=Умард Монголчууд | list4= * [[Буриад]] * [[Барга]] * [[Хамниган]] | group5=[[Өвөр Монгол|Баруун Монгол ]] | list5= * [[Авга (овог)|Авга]] * [[Авга нар]] * [[Аохан|Аохань]] * [[Асуд]] * [[Баарин]] * [[Цахар]] * [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] * [[Горлос]] * [[Харчин]] * [[Хишигтэн хошуу|Хишигтэн]] * [[Хорчин]] * [[Хуучид]] * [[Жалайд]] * [[Жарууд]] * [[Муумянган]] * [[Найман]] * [[Огниуд|Оннигуд]] * [[Ордос]] * [[Сөнөд]] * [[Түмэд]] * [[Урад]] * [[Үзэмчин]] | group6=[[Ойрад|Алтайн Монголчууд]] | list6= * [[Алтайн урианхай]] * [[Баатууд]] * [[Баяд]] * [[Чантуу]] * [[Цорос]] * [[Дөрвөд]] * [[Хойт|Хойд]] * [[Хошууд]] * [[Хотон]] * [[Халимаг]] * [[Мянгад]] * [[Өөлд]] * [[Сарт халимаг]] * [[Торгууд]] * [[Захчин]] | group7=Монгол хэлний язгуур<br>хэлтэй ард түмэн | list7= *[[Баоань]] *[[Дагуур]] * [[Дунсян]] *[[Могол]] *[[Монгор]] *[[Юннанийн Монголчууд]] *[[Сычуанийн Монголчууд]] *[[Согво ариг]] *[[Шар югур]] }} |group3 =Газар орны байршлаар |list3 = *[[Монгол Улс|Төв Монгол]] *[[Бүгд Найрамдах Буриад Улс|Буриад]] *[[Өвөр Монгол]] *[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]] *[[Дээд монголчууд|Хөхнуур]] *[[Шинжаан]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Ястан]] </noinclude> 1ya29ovynguqspksuigrq4bi4p0ug1u 0 41379 872978 831754 2026-10-10T05:05:42Z Orgio89 4242 872978 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Stockholmmarathon_2009-start3.jpg|thumb|Стокхольмын марафон. 2009 он.]] {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = ¹ марафон <br> ² гүймэг <br> ³ холын явган уралдаан |халимагмонгол = |англи = marathon /ˈmærəθən/ |грек = Μαραθών (Marathṓn) |тэмдэглэл = }} 42 [[километр]] 195 [[метр]] (26 [[бээр]] 385 [[яард]]) буюу хамгийн хол зайд [[гүйлт|гүйж]] уралдахыг '''марафон''' гүйлт гэдэг. '''Марафон''' 1896 оноос орчин цагийн [[олимпын наадам|олимпын наадмын]] нэгэн төрөл болж орсон. 40 км, 42.75 гэх мэт өөрчлөгдөж байгаад 1924 онд одоогийнхоо зайг тогтоод дахиж өөрчлөөгүй. Жил бүр дэлхий даяар 800 гаруй марафон уралдааны дотроос [[Бостоны марафон]], [[Чикагогийн марафон]], [[Лондоны марафон]], [[Берлиний марафон]] зэрэг 7 тэргүүлэх уралдааныг хамгийн алдартай бөгөөд нэр хүндтэй гэж үздэг. Монгол улсад 2009 оноос [[Улаанбаатар Марафон]] зохиогдож маш олон оролцогчтойгоор жил бүрийн хавар зохиогдож байна. 2026 оны Улаанбаатар Марафонд хамгийн олон оролцогч буюу 46000 гаруй хүн дэлхийн 40 орноос оролцжээ. ==Бусад төрлүүд== Хэт холын зайн гүйлтийн төрлүүд 100-200км зайг туулж хэд хоногоор уралддаг холын зайн гүйлтийн тэмцээнүүд олон улсад зохиогддог бөгөөд үүнийг албан ёсоор Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбооноос оролцож зохиодоггүй зөвхөн тухайн улсын сонирхогчид нэгдэж тэмцээнийг зохиодог байна. ==Дэлхийн дээд амжилт == * Сүүлийн таван удаагийн дэлхийн дээд амжилт шинэчлэн тогтоолт: ===Эрэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:04:55 || [[Пол Тергат]] || {{KEN}} || 2003 оны 9 сарын 28 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:04:26|| [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2007 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:03:59 || [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2008 оны 9 сарын 28 || Берлиний марафон |- | 2:03:38 || [[Патрик Макау]] || {{KEN}} || 2011 оны 9 сарын 25 || Берлиний марафон |- | 2:03:23 || [[Уилсон Кипсанг]] || {{KEN}} || 2013 оны 9 сарын 29 || [[Берлиний марафон]] |} ===Эмэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:20:43 || [[Тегла Лорупе]] || {{KEN}} || 1999 оны 9 сарын 26 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:19:46 || [[Такахаши Наоко]] || {{JPN}} || 2001 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:18:47 || [[Катрин Ндереба]] || {{KEN}} || 2001 оны 10 сарын 7 || [[Чикагогийн марафон]] |- | 2:17:18|| [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2002 оны 10 сарын 13 || Чикагогийн марафон |- | 2:15:25 || [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2003 оны 4 сарын 13 || [[Лондоны марафон]] |} == Мөн үзэх == *[[Бат-Очирын Сэр-Од]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Marathons|Марафон}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Марафон| ]] [[Ангилал:Холын зайн гүйлт]] [[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл]] 45kl10rjo1zl9yuz5xae8gaoyery6or 872979 872978 2026-10-10T05:14:37Z Orgio89 4242 872979 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Stockholmmarathon_2009-start3.jpg|thumb|Стокхольмын марафон. 2009 он.]] {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = ¹ марафон <br> ² гүймэг <br> ³ холын явган уралдаан |халимагмонгол = |англи = marathon /ˈmærəθən/ |грек = Μαραθών (Marathṓn) |тэмдэглэл = }} 42 [[километр]] 195 [[метр]] (26 [[бээр]] 385 [[яард]]) буюу хамгийн хол зайд [[гүйлт|гүйж]] уралдахыг '''марафон''' гүйлт гэдэг. '''Марафон''' 1896 оноос орчин цагийн [[олимпын наадам|олимпын наадмын]] нэгэн төрөл болж орсон. 40 км, 42.75 гэх мэт өөрчлөгдөж байгаад 1924 онд одоогийнхоо зайг тогтоод дахиж өөрчлөөгүй. Жил бүр дэлхий даяар 800 гаруй марафон уралдааны дотроос [[Бостоны марафон]], [[Чикагогийн марафон]], [[Лондоны марафон]], [[Берлиний марафон]] зэрэг 7 тэргүүлэх уралдааныг хамгийн алдартай бөгөөд нэр хүндтэй гэж үздэг. Монгол улсад 2009 оноос [[Улаанбаатар Марафон]] зохиогдож маш олон оролцогчтойгоор жил бүрийн хавар зохиогдож байна. 2026 оны Улаанбаатар Марафонд хамгийн олон оролцогч буюу 46000 гаруй хүн дэлхийн 41 орноос оролцжээ. ==Бусад төрлүүд== Хэт холын зайн гүйлтийн төрлүүд 100-200км зайг туулж хэд хоногоор уралддаг холын зайн гүйлтийн тэмцээнүүд олон улсад зохиогддог бөгөөд үүнийг албан ёсоор Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбооноос оролцож зохиодоггүй зөвхөн тухайн улсын сонирхогчид нэгдэж тэмцээнийг зохиодог байна. ==Дэлхийн дээд амжилт == * Сүүлийн таван удаагийн дэлхийн дээд амжилт шинэчлэн тогтоолт: ===Эрэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:04:55 || [[Пол Тергат]] || {{KEN}} || 2003 оны 9 сарын 28 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:04:26|| [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2007 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:03:59 || [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2008 оны 9 сарын 28 || Берлиний марафон |- | 2:03:38 || [[Патрик Макау]] || {{KEN}} || 2011 оны 9 сарын 25 || Берлиний марафон |- | 2:03:23 || [[Уилсон Кипсанг]] || {{KEN}} || 2013 оны 9 сарын 29 || [[Берлиний марафон]] |} ===Эмэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:20:43 || [[Тегла Лорупе]] || {{KEN}} || 1999 оны 9 сарын 26 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:19:46 || [[Такахаши Наоко]] || {{JPN}} || 2001 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:18:47 || [[Катрин Ндереба]] || {{KEN}} || 2001 оны 10 сарын 7 || [[Чикагогийн марафон]] |- | 2:17:18|| [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2002 оны 10 сарын 13 || Чикагогийн марафон |- | 2:15:25 || [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2003 оны 4 сарын 13 || [[Лондоны марафон]] |} == Мөн үзэх == *[[Бат-Очирын Сэр-Од]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Marathons|Марафон}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Марафон| ]] [[Ангилал:Холын зайн гүйлт]] [[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл]] iot1j5ssjt49vq7hjcf0tumcu9gai63 0 61750 872969 854383 2026-10-10T01:45:34Z Bayarjargal5 108115 /* Монгол бахархалын өдөр хэзээ вэ? Ойрын жилүүдэд тохиох өдрүүд, нийтийн он тооллоор */ 872969 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Монгол бахархлын өдөр''' нь Монгол Улсад 2012 оноос бүх нийтийн амралтын өдөр болгон тэмдэглэн өнгөрүүлж буй баярын өдөр юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2012 оны 1 сарын 9-ний өдрийн 4 тоот зарлигаар эзэн богд Чингис хааны мэндэлсэн огноог холбогдох ажлын хэсгийн дүгнэлт болон ШУА-ны саналд үндэслэн албан ёсны болгож, билгийн тооллын өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн гэж тогтоон, уг өдрийг "Монгол бахархлын өдөр" болгон тэмдэглэн өнгөрүүлж байхаар болсон юм. Энэ өдрийг тохиолдуулан жил бүр улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний эв нэгдлийг бататган бэхжүүлэх, төрт ёс, түүх соёлынхоо уламжлалыг гүнзгий судалж, хойч үедээ өвлүүлэх, тэдгээрийг дэлхий дахинд сурталчлан таниулах үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, төр, нийгэм, үндэстний өмнө онцгой гавьяа байгуулсан нэг иргэнийг Монгол Улсын төрийн дээд шагнал-тэргүүн зэргийн одон “Чингис хаан” одонгоор шагнадаг уламжлалтай. Монгол бахархлын өдрөөр Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан тугийг цэнгүүлэх ёслол болж, Их эзэн Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэн, чансаа өндөр хүчит бөхийн барилдаан болдог. == Монгол бахархалын өдөр хэзээ вэ? Ойрын жилүүдэд тохиох өдрүүд, нийтийн он тооллоор == Өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн нь билгийн тоолол учир аргын тоололтой нийцүүлэн тэмдэглэхэд жил бүр өөр өдөр тохиож байгаа юм. * 2012 он: 11 сарын 14, Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойн өдөр * 2013 он: 11 сарын 4, 851 жилийн ойн өдөр * 2014 он: 11 сарын 23, 852 жилийн ойн өдөр * 2015 он: 11 сарын 12, 853 жилийн ойн өдөр * 2016 он: 10 сарын 31, 854 жилийн ойн өдөр * 2017 он: 11 сарын 19, 855 жилийн ойн өдөр * 2018 он: 11 сарын 8, 856 жилийн ойн өдөр * 2019 он:11 сарын 27, 857 жилийн ойн өдөр * 2020 он: 11 сарын 16, 858 жилийн ойн өдөр * 2021 он: 11 сарын 5, 859 жилийн ойн өдөр * 2022 он: 11 сарын 24, 860 жилийн ойн өдөр * 2023 он: 11 сарын 14, 861 жилийн ойн өдөр * 2024 он: 11 сарын 2, 862 жилийн ойн өдөр * 2025 он: 11 сарын 21, 863 жилийн ойн өдөр [[Ангилал:Монголын баяр|бахархлын өдөр]] 78rwcz2yo4fr13kpmge2eoyk2l41pio 0 65353 872937 856110 2026-10-09T12:52:16Z ~2026-54208-97 108104 /* */ 872937 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Говь ХК | Logo = GOBI Wordmark& amp;Symbol 1500.png | Unternehmensform = [[Хувьцаат компани]] | Gründungsdatum = 1981 оны 9 сарын 5 | Sitz = [[Улаанбаатар]], {{MNG}} | Leitung = Б.Амарсайхан <small>(гүйцэтгэх захирал)</small><br>Ц.Баатарсайхан <small>(ТУЗ-ийн дарга)</small> | Mitarbeiterzahl = {{increase}} 1,300 (2025 он) | Branche = Ноос, [[ноолуур]]ан бүтээгдэхүүн | Produkte = GOBI <br /> GOBI Organic <br /> GOBI Kids <br /> Goyo <br /> YAMA | Homepage = [http://www.gobi.mn/ www.gobi.mn] }} [[Файл:Headquarter of the Gobi Corporation.jpg|300x300px|thumb|right|Говь ХК-ийн төв байр]] “'''ГОВЬ'''” ХКfffffffffffffffffffffffffffffffffgggvggffffffffffffffffffffgggfffffffffffffffffdddffнь 1981 онд [[Япон]] улсын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан үндэсний ууган үйлдвэрлэгч юм. “ГОВЬ” ХК-ийн төрийн мэдлийн [[Хувьцаа|хувьцааг]] 2007 оны 7 сард “Эф Си Ай” ХХК олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн хэвшлийн бүтэц зохион байгуулалт, менежменттэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.<ref name=":2">{{Cite web |title=2024 оны жилийн тайлан ГОВЬ ХК |url=https://info.gobicashmere.at/uploads/Gobi_Annual_Report_2024_WEB_e0b5026523.pdf?updated_at=2025-03-31T01:28:23.305Z |access-date=2025-09-15 |website=info.gobi.mn}}</ref>  [[Монгол]] ямааны 100% [[Ноолуур|ноолуурыг]] ашиглан дэлхийн зэрэглэлд нийцсэн хамгийн сүүлийн үеийн техник, технологиор үйлдвэрлэл явуулдаг дэлхийд цөөнд тооцогддог ноолуурын цогц үйлдвэр юм. Компанийн нэр нь Монголын түүхий ноолуурын дийлэнх хэсгийг нийлүүлдэг, ховор амьтан ургамлын өлгий болсон байгалийн өвөрмөц тогтоцтой [[Говь|Говь цөлийг]] бэлгэддэг. “ГОВЬ” ХК нь Улаанбаатар хотод гурван салбар, Дархан хотод нэг салбар дэлгүүртэй. Мөн [[Герман]] улсын [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Берлин], [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Дюссельдорф] хотуудад салбар дэлгүүрүүдтэйгээс гадна олон улсад найман франчайз дэлгүүр ажиллуулж байна.<ref name=":2" /> Түүнчлэн Герман, АНУ, Их Британи, Франц болон Польш улсад зориулсан албан ёсны онлайн дэлгүүрүүдээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Тус компани нь түүхий эдийг зуучлагчгүйгээр малчдаас шууд худалдан авч, дэвшилтэт технологиор боловсруулан өндөр чанарын ноолууран бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчдэд хүргэдэг. == Түүх == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аж Үйлдвэрийн Хөгжлийн Байгууллагын ([https://www.facebook.com/unidomongolia/ ЮНИДО]) төслийг хэрэгжүүлэх хүрээнд ноолуур болон тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр байгуулагдсан. Тус төслийн хүрээнд 78 инженер Япон улсад гурван сарын сургалтад хамрагдан ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах аргачлал болон үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг ажиллуулах чиглэлээр бэлтгэгджээ.<ref>{{Cite web |title=UNIDO Publications in 1978 |url=https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |access-date=2023-11-16 |website=open.unido.org |archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113065304/https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |url-status=dead }}</ref> Ноолуур нь Монголын нүүдэлчин малчдын хувьд олон зуун жилийн туршид амин чухал баялаг байсаар ирсэн. Улсын гол экспортын бүтээгдэхүүний нэг болох ноолуур нь говь, тал, уул, ой зэрэг олон төрлийн бүс нутагт тархан амьдардаг ямааны хялгасан үснээс боловсруулан гаргадаг. Монголын бусад гол экспортын бүтээгдэхүүнд нүүрс, зэс, алт зэрэг ашигт малтмал багтдаг.<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref> 2012 онд ашигт малтмалын салбарын огцом өсөлтөөс үүдэн инфляц нэмэгдэж, тухайн жил 12%-т хүрэв. Үүний улмаас бизнес эрхлэгчдэд хүндрэл учирсны дунд “ГОВЬ” ХК-ийн үйлдвэрлэлийн өртөг өсөж, ялангуяа түүхий эдийн үнэ нэмэгдсэн. COVID-19 цар тахлын үед дэлхийн ноолуурын эрэлт буурч, түүхий эдийн үнэ унахад хүргэсэн. Үнийн бууралтаас үл хамааран олон улсад ноолуурын эрэлт буурснаар Монголын хүн амын 1/4-ийг эзлэх нүүдэлчин амьдралтай малчдын өрхийн орлогын гуравны нэгийг хангадаг<ref name=":2" /> ноолуурын үйлдвэрлэл мөн адил буурсан. Энэ уналт нь малчдын амьжиргаа, нүүдэлчин өв соёл, тогтвортой байдалд сөрөг нөлөө учруулсан. == Түүхэн товчоон == * 1976 он - [https://www.unido.org/ ЮНИДО]-ийн төслийн хүрээнд ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр ашиглалтад оров. * 1977 он - Япон улсын Засгийн газраас [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Засгийн газарт 5.0 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж олгож, Улаанбаатар хотноо ноос ноолуур боловсруулах үйлдвэр байгуулах тухай Монгол-Японы Засгийн газрын хэлэлцээр байгуулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=Exploring the Wonders of GOBI Cashmere: A Behind-the-Scenes |url=https://www.gobicashmere.com/us/blogs/culture/exploring-the-wonders-of-gobi-cashmere-a-behind-the-scenes/ |access-date=2023-11-16 |website=www.gobicashmere.com |language=en-US }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1981 он - Ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах үйлдвэрийн машин тоног төхөөрөмжийн угсралт, тохируулгын ажлыг гүйцэтгэн, технологийн шугамыг ашиглалтад хүлээн авч, Монгол-Японы хамтын ажиллагааны хүрээн дэх анхны байгууламж “ГОВЬ” үйлдвэр үүд хаалгаа нээлээ.<ref name=":1" /> * 1987 он - Компьютерын автомат удирдлага бүхий Япон улсын SET-092 сүлжих машиныг үйлдвэрт суурилуулав. * 1991 он - Олон улсын ISO-9000 стандартыг үе шаттайгаар нэвтрүүлж<ref name=":1" />, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 98% экспортлон Олон улсын чанарын цом, гэрчилгээг авсан Монгол улсын анхны үйлдвэр боллоо.<ref>{{Cite web |last=Mongolia |first=Escape To |title=From Goat to Coat: What to Know and Where to Buy the Best Mongolian Cashmere |url=https://www.escapetomongolia.com/blog/from-goat-to-coat-what-to-know-and-where-to-buy-the-best-mongolian-cashmere |access-date=2023-11-16 |website=www.escapetomongolia.com}}</ref> * 1993 он - Монгол Улсын Засгийн газрын Өмч Хувьчлалын Комиссын тогтоолоор “ГОВЬ” УҮГ-ыг “ГОВЬ” ХК болгон зохион байгуулж, МХБ-д бүртгүүлэн, нийт дүрмийн сангийн 25.1% буюу 1,919,061 ширхэг хувьцаа нь хөрөнгийн биржээр арилжаалагдсан. * 1997 он - Монголд анх удаа ноос ноолууран хөнжил, ноолууран давуу, драп, нарийн номерын ээрмэл утас үйлдвэрлэх “Говь-2″ үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав. * 1998 он - Гадаад зах зээлээ өргөжүүлэн Япон улсад “Алтай”, Бельги улсад “Gobi Europe”, АНУ-д “Gobi- USA” зэрэг охин компаниуд байгуулж, дэлхийн 30 гаруй оронтой түншийн харилцаагаа өргөжүүлэн тогтоов. * 2000 он - Утас будах технологи нэвтрүүлэв. Орчин үеийн компьютерын системд холбогдсон STOLL-330 сүлжих машиныг суурилуулав. * 2007 он - "ГОВЬ” компанийн төрийн өмчлөлд байсан 73.45%-н хувьцааг “ЭФ СИ АЙ” ХХК Олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн эзэмшилд бүрэн шилжлээ. * 2008 он - Үйлдвэрийн дэргэдэх Төв дэлгүүрийн барилгын дизайныг Японы алдарт архитектор Сайко Кейчиро хийж гүйцэтгэн, шинэ дэлгүүр тухайн оны 6 сард нээлтээ хийлээ. <ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title= |work=Gobi Cashmere Introduction |url=https://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |access-date=2023-11-16 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604211115/http://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |url-status=dead }}</ref> * 2009 он - Японы Токио хотод салбар дэлгүүрээ нээлээ. Италийн “VVA Consulting Company”-тай хамтран ажиллах гэрээг байгууллаа. “ГОВЬ” Үйлдвэрт техник, технологийн шинэчлэлтүүдийг үе шаттайгаар хийсэн. * 2010 он - Монголын ноолуурын салбарт анх удаагаа Принт технологийг нэвтрүүлэв. * 2011 он - Үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа 2 дахин нэмэгдүүлэв. Италийн алдарт хувцас загвар зохион бүтээгч Саверио Палателлатай хамтарсан анхны коллекц болох “Gobi by [https://www.saveriopalatella.it/ Saverio Palatella]” худалдаанд гарлаа. “ГОВЬ” ХК-ийн 30 жилийн тэмдэглэлт ой энэ онд тохиов. * 2013 он - Үйлдвэрийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлж “Whole Garment” буюу оёдолгүй сүлжмэл бүтээгдэхүүний шинэ технологийг нэвтрүүлэв. * 2014 он - Монгол ямааны ноолуурын үндсэн 4 өнгө болох цагаан, цайвар шаргал, бор, хөх саарал өнгийн ноолуурыг цайруулж будахгүйгээр байгалийн өнгөөр нь бэлэн бүтээгдэхүүн болгон гаргасан "GOBI Organic" брэндийг худалдаанд гаргалаа. * 2015 он - Японы алдарт бизнесмен [[:en:Kazuo_Inamori|Казүо Инамори]]-гоос үндэслэсэн [[:en:Amoeba_Management|АМЁБ]] менежментийг бие даан нэвтрүүлж эхэллээ. * 2016 он - ХБНГУ улсад албан ёсны нэрийн дэлгүүрээ нээлээ. * 2017 он - Оёдлын шинэ үйлдвэр ашиглалтад оруулсан ба цахим худалдааны хуудас ашиглалтад орсон [https://www.gobicashmere.com www.gobicashmere.com]. * 2019 он - “ГОВЬ” ХК нь “[https://mcs.mn/en/ Эм Си Эс]”-ээс Гоёо Кашмерыг бүрэн худалдаж авсан<ref name=":0">{{Cite journal |title=Annual report GOBI 2021 |url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/354_20220613145454report.pdf |journal=}}</ref>. Монголын [https://www.mongolchamber.mn/?locale=en Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим]аас зохион байгуулсан Эдийн засгийн шилдэг 100 аж ахуйн нэгжийн 19-р байранд шалгарсан. * 2021 он - [[:en:WPP_plc|WPP]] Группын нэг хэсэг болох “[[:en:Ogilvy_(agency)|Ogilvy]]” агентлагтай маркетингийн зөвлөгөө өгөх чиглэлээр хамтран ажиллахаар болсон. * 2022 он - Технологийн илүүдэл түүхий эдийг ашиглан байгаль орчинд ээлтэй “Cashmere Reborn” цуглуулгаа гаргасан. * 2023 он - Италийн алдарт дизайнер [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] "ГОВЬ" ХК-ийн ерөнхий дизайнераар сонгогджээ.<ref>{{Cite web |title=Giorgio Spina |url=https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |access-date=2023-11-16 |website=Jargal Defacto |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031151838/https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |url-status=dead }}</ref> Олон улсын [[:en:Oeko-Tex|OEKO-TEX]] болон [https://sustainablefibre.org/ Sustainable Fiber Alliance]-ын сертификатуудыг амжилттай авч жил бүр хүчинтэй хугацааг шинэчлэж байна. * 2024 - Үйлдвэрлэлийн удирдлагын систем (MES) болон [[:en:SAP_S/4HANA|SAP S/4 HANA]] ERP зэрэг шинэчлэлтүүдийг хэрэгжүүлэв. Мөн брэндийн цогц шинэчлэл хийж, шинэ лого, бэлгэ тэмдэг болон брэндийн өнгийг танилцуулснаар олон улсын хэмжээнд танигдах байдал болон брэндийн байр сууриа бэхжүүлэхийг зорив.<ref name=":2" /> == Үйл ажиллагааны товчоон == "ГОВЬ" ХК нь “Дэлхийн хамгийн том ноолуурын дэлгүүр”-ийг эзэмшдэг бөгөөд Улаанбаатар хотын [[Төрийн ордон|Төрийн орд]]<nowiki/>ны хажууд байрлах [https://galleriaub.mn/ Galleria Ulaanbaatar Mall]-д 2,500 м² (27,000 ft²) талбай бүхий дэлгүүртэй. Салбар дэлгүүрүүдийн интерьер дизайн нь Монголын өв уламжлалаас сэдэвлэсэн бөгөөд байгаль, газар нутгийн онцлогийг тусгасан байдаг. Тус компани анхан шат, ээрэх, нэхэх, сүлжих болон оёх гэсэн 5 үйлдвэртэй. Эдгээрээс анхан шатны үйлдвэр нь жилд ойролцоогоор 1,200 тонн түүхий ноолуур боловсруулах хүчин чадалтай. Боловсруулсан түүхий эдээс жил бүр ойролцоогоор 1,300 тонн ноолууран утас үйлдвэрлэгдэж, түүнээс 1.7 сая ширхэг сүлжмэл бүтээгдэхүүн, 650,000 ширхэг нэхмэл бүтээгдэхүүн, 160,000 ширхэг оёмол бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой.<ref name=":2" /> Дэлхийн түүхий ноолуурын 40 хувийг Монгол Улс дангаараа нийлүүлдэг бол үлдсэн хэсгийг БНХАУ, Иран болон Афганистан улсууд нийлүүлдэг. 2008 онд Ц.Баатарсайхан компанийн гүйцэтгэх захирлаар томилогдож, улсын өмчит үйлдвэрийг Монголын хамгийн том ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч болгон өөрчлөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүнийг Монгол Улсын Засгийн газраас улсын эдийн засагт оруулж буй хичээл зүтгэл, нөр их хөдөлмөрийг нь үнэлэн [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн Баатар]] цолоор шагнажээ.<ref name=":0" /> 2024 оны 3-р сард түүнийг Б. Амарсайхан залгамжилж, компанийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж эхэлсэн. "ГОВЬ" ХК нь олон улсын нэр хүндтэй загвар зохион бүтээгчидтэй хамтран ажиллаж ирсэн бөгөөд тэдгээрийн дунд Martin Parker, [https://josephabboud.com/ Joseph Abboud], [https://www.tadashishoji.com/ Tadashi Shoji], [https://www.narcisorodriguez.com/ Narciso Rodriguez], [[:en:Donna_Karan|Donna Karan]] болон [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] багтдаг. Эдгээр хамтын ажиллагааны үр дүнд Монгол ноолуурыг олон улсын тавцанд сурталчилсан коллекциудыг танилцуулсаар байна. == Брэндийн шинэчлэлт == 2024 онд “ГОВЬ” ХК олон улсын зах зээл дээрх байр сууриа бэхжүүлэх, брэндийн танигдалтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор цогц брэндийн шинэчлэл хийсэн. Энэ хүрээнд компанийн үндсэн үнэ цэнэ болох ямаа, малчид, ажилтнууд болон хэрэглэгчдийн нэгдлийг илэрхийлсэн шинэ лого, бэлгэ тэмдэг нэвтрүүлсэн.<ref name=":2" /> Түүнчлэн брэндийг илтгэх өнгөнүүдийг шинэчлэн, ноолуурын байгалийн өнгөнөөс сэдэвлэн цагаан, цайвар шаргал, зөвхөн Монголд байдаг дулаан саарал, гүн бор өнгийг сонгосон. Үүнээс гадна хавар, зун, намар, өвлийг бэлгэдсэн улирлын бэлгэ тэмдгийг танилцуулснаар ноолуурын зөвхөн хүйтэн улирлын хэрэглээ бус жилийн аль ч улиралд өмсөх боломжтой тансаг хэрэглээг илэрхийлжээ. Шинэчлэлийн хүрээнд “Truly Mongolian.” гэх концепцыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь түүхий ноолуурыг бэлтгэхээс эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүртэлх бүх л үйл явц Монгол улсад явагддаг болохыг тодотгов. Энэхүү концепц нь олон зууны уламжлал, ур чадварыг тусган харуулж, бүрэн утгаараа Монгол брэнд гэдгийг илтгэсэн. Мөн 100% Монгол ноолуураар халуун дулаан мэдрэмж, тансаг байдал, баяр баяслыг түгээхийн зэрэгцээ нүүдэлчдийн ахуй амьдрал, байгаль орчинд эерэг хувь нэмэр оруулах эрхэм зорилготойгоор үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. == Охин компани == "ГОВЬ” ХК нь нийтдээ 7 охин компанитай бөгөөд тэдгээр нь [https://www.northdata.de/Gobi+Cashmere+Europe+GmbH,+Berlin/Amtsgericht+Cottbus+HRB+12839 ГОВЬ Кашмер Европ] (''Gobi Cashmere Europe GmbH''), [https://opencorporates.com/companies/us_ca/4306075 ГОВЬ Монгол Кашмер АНУ] (''Gobi Mongolian Cashmere USA Corp''), ГОВЬ Кашмер (Өвөр Монгол) ХХК (''Gobi Cashmere (Inner Mongolia) Ltd.''), [https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/13970601 Говь Кашмер НВУ ХХК] (''Gobi Cashmere UK Ltd''.), [https://www.bloombergtv.mn/news/gpy8 Говь Кашмер Казахстан] (''Gobi Cashmere Kazakhstan LLP''), Говь Австрали (''Gobi Australia'') болон Говь Кашмер Солонгос ХХК (Gobi Cashmere Korea Ltd). Эдгээр охин компаниуд нь өөрсдийн бүс нутагт ГОВЬ брэндийн ноолууран бүтээгдэхүүний борлуулалт, маркетингийн үйл ажиллагааг хариуцахын зэрэгцээ, дэлхий даяарх хэрэглэгчдэд бүтээгдэхүүнээ хүргэх зорилгоор ложистикийн үйл ажиллагаа явуулдаг. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1981 онд байгуулагдсан]] 956k2k3wlic4q2sgxqpy1bi7wxe3lt9 0 113146 872995 825014 2026-10-10T07:32:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 872995 wikitext text/x-wiki [[Файл:Institut-de-France-logo.jpg|thumb|Францын Институт-Лого]] '''Францын институт''' буюу '''Францын хүрээлэн''' ({{lang-fr|Institut de France}}) нь [[Франц]]ын таван үндэсний академийг нэгтгэсэн шинжлэх ухааны гол албан ёсны байгууллага юм. # '''Францын Академи''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Académie française'') Францын хэл, уран зохиолыг боловсронгуй болгох зорилгоор 1635 онд Кардинал Ришельегийн удирдлага дор байгуулагдсан нь 40 гишүүнээс бүрддэг. # '''Францын Бичээс, Дүрслэх Уран Зохиолын Академи''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Académie des inscriptions et belles-lettres'') анх 1663 оны 2 дугаар сард Жан-Батист Колбер байгуулсан. [[XIV Луи]] хааны дурсгалд зориулж хөшөө, медалийн бичээс бүтээхээр хожим нь хүмүүнлэгийн үйлсийг нэгтгэжээ. Түүх, археологи, хэл шинжлэл академийн 1701 оноос хойших албан ёсны статустай болсон. 55 франц, 40 гадаад гишүүнээс гадна 50 франц, 50 гадаад харьяалалтай сурвалжлагч гишүүнтэй. # '''[[Францын Шинжлэх Ухааны Академи]]''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Académie des sciences'') Математик, байгалийн ухаан, анагаах ухааны чиглэлээр Жан-Батист Колберын санал болгосноор XIV Луи 1666 онд байгуулсан . # '''Францын Дүрслэх Урлагийн Академи''' ([[Франц хэл|франц]]. Académie des Beaux-Arts) Францын уран зургийн академи , Францын Хөгжмийн академи, Францын архитектурын академийг нэгтгэж 1803 онд байгуулагдсан. 1816 оноос хойш академийн албан ёсны статустай болж, өдгөө зураг авалт, гэрэл зургийн хэсгүүд нэмэгджээ. 57 суудалтай ч 2010 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар 48 суудал нь эзэнтэй. # '''Францын Ёс суртахуун, улс төрийн шинжлэх ухааны академи''' ([[Франц хэл|франц]]. Académie des Sciences morales et politiques) 1795 онд байгуулагдсан, 1803 онд татан буугдаж, 1832 онд сэргээгдсэн; одоогоор философи; ёс суртахууны шинжлэх ухаан ба социологи; хууль тогтоомж, нийтийн эрх зүй, хууль зүй; улс төрийн эдийн засаг, статистик, санхүү; түүх, газарзүй; ерөнхий гэсэн хэсгүүдтэй. Францын институтын гол үйл ажиллагаа нь шинжлэх ухааны материалыг хэвлэн нийтлэх, номын сан, музей, барилга байгууламж, хөшөө дурсгалын засвар үйлчилгээ, мөн ойролцоогоор 1000 орчим өөр сан, үндэсний боловсролын тогтолцоотой харилцан үйлчлэх явдал юм. Францын Хүрээлэнгээс шагнал, буцалтгүй тусламж олгодог бөгөөд 2006 оны нийт дүн нь ойролцоогоор 12 сая евро байжээ. Хүрээлэнд “Canal Académie” хэмээх интернет радио сувгийг байгуулжээ. Бүх академийн ерөнхий хуралдааныг улиралд нэг удаа зохион байгуулж, ерөнхий асуудлыг хэлэлцдэг. Академи бүрийн хуралдаанаар шийдвэрлэдэг шинэ гишүүдийн сонгуулийн үр дүнг Францын Ерөнхийлөгч баталдаг байна. ==Цахим холбоос== *Албан ёсны цахим хаяг: https://web.archive.org/web/20081125055411/http://www.institut-de-france.fr/rubrique_-les_chanceliers_de_l_institut.html?arbo=46&page=257 [[Ангилал:Францын институт| ]] [[Ангилал:Үндэсний академи]] [[Ангилал:Францын боловсролын хүрээлэн]] [[Ангилал:6-р арондисман (Парис)]] [[Ангилал:1795 онд байгуулагдсан]] 5p74oicox2o995gl13eam50332y1hew 0 125157 872966 833265 2026-10-10T01:43:14Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 872966 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Төрийн зүтгэлтэн|овогнэр=Жанцангийн Батбаясгалан|зураг=jb-profile.jpg|алба1={{flagicon|Монгол}} [[Улаанбаатар|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга]]|ээлж1=2020 оны 10 сарын 23-|өмнөх1=[[Жанцангийн Батбаясгалан]]<small> </small>|дараах1=|алба2={{flagicon|Монгол}} [[Улаанбаатар|Нийслэлийн засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч]]|ээлж2=2017 оны 10 сарын 19|төрсөногноо={{birth date and age|1983|07|12}}|төрсөнгазар=[[Монгол]], [[Улаанбаатар]]|улсорон={{MGL3}}|намэвсэл=[[Монгол Ардын Нам]]|сургууль=Түшээ дээд сургууль (2004, Эрхзүйч) МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль (2010, Эрхзүйн магистр)|Албан тушаал=Засгийн газрын гишүүн, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрлэлийн сайд}} '''Жанцангийн Батбаясгалан''' (1983 оны 7 сарын 12-нд төрсөн) Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын даргаар ажиллаж буй улстөрч юм. Эрх зүйч мэргэжилтэй, хууль зүйн ухааны магистр. ==Намтар== ===Хүүхэд нас=== Ж.Батбаясгалан 1983 оны 7 дугаар сарын 12-нд Улаанбаатар хотын Октябрь дүүргийн 2 дугаар төрөх газарт, таван хүүхэдтэй айлын отгон хүүхэд болон төржээ. Түүнийг төрөх үед III, IV хорооллын эцсийн 25 дугаар байр ашиглалтад орж, тухайн байранд 33 жил амьдарсан. Хорооллын дэнж дээр дугуй түрж, тоглож өссөн талаараа тэрбээр дурсан ярьсан байдаг. '''Сурагч нас:''' Ж.Батбаясгалан нь 1989 онд  Москва хотын 779 дүгээр сургуульд элсчээ. Москвагийн Радиод ажиллах томилолт авсан Жанцангийн гэр бүлийг Москвад шилжин суурьших тэр үе ЗХУ-д “Престройка” буюу [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] ид өрнөсөн түүхэн цаг үетэй давхцдаг. Орос жаалуудтай 2 жил тохой залган суралцсан Ж.Батбаясгалан эх орондоо эргэн ирээд “Эрдмийн Ундраа” цогцолбор сургуульд (хуучнаар 54,77,78-р сургууль) бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Таван настайдаа сургуульд орсон тэрээр 15 настайдаа дунд сургуулиа төгсч, хуулийн сургуульд элсчээ. '''Оюутан нас''' 1999 онд дунд сургуулиа дүүргэсэн тэрээр 2004 онд Түшээ дээд сургуулийг Эрхзүйч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.  2018 онд МУИС-ийн Хууль  зүйн сургуульд Эрхзүйн магистрын зэрэг хамгаалжээ. '''Ажлын түүх''' [[Файл:JB-2.jpg|thumb|412x412px]] Ж.Батбаясгалан сургуулиа төгсөөд Улсын Их Хурлын Тамгын газарт ажиллах  болов. Улсын Их Хурлын гишүүний туслах, бие төлөөлөгчөөр  4 жил  ажилласан тэрбээр 2008-2012 онд Нутгийн өөрөө удирдах ёсны дээд байгууллага Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн Нарийн бичгийн дарга бөгөөд Ажлын албаны  даргаар  ажиллав. Нийслэлд Ардчилсан нам эрх барьж, Монгол Ардын нам хүчтэй сөрөг хүчнээр ажилласан 2012-2016 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дахь сөрөг хүчний бүлэгт Ажлын албаны дарга, 2016-2020 онуудад Нийслэлийн Засаг даргын Ногоон хөгжил, агаарын бохирдлын асуудал, хариуцсан орлогч, Нийслэлийн Засаг даргын Хөгжлийн бодлогын асуудал хариуцсан нэгдүгээр  орлогч. Мөн 2018.12-2019.02, 2020.06-2020.10 онуудад Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар ажилласан хамгийн залуу хотын дарга. 2016 оноос хойш 2 удаагийн хотын парламентад Баянгол дүүргээс иргэдээ төлөөлөн НИТХ-ын төлөөлөгчөөр ажиллаж байгаа тэрээр Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын даргаар ажиллаж байна. ·      2004-2008 он УИХ-ын Тамгын газар, УИХ-ын гишүүний бие төлөөлөгч ·      2008-2012 он Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга ·      2008-2012 он Нийслэлийн гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг зохицуулах зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга ·      2009-2012 он Монгол Улсын шүүхийн сахилгын хорооны гишүүн   ·      2008-2012 он  Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Шашны зөвлөлийн гишүүн ·      2012-2016 он Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дахь Монгол Ардын Намын бүлгийн Ажлын албаны дарга ·      2016-2018 он Нийслэлийн Засаг даргын Ногоон хөгжил, агаарын бохирдлын асуудал хариуцсан орлогч ·      2019-2020 он Нийслэлийн Засаг даргын Хөгжлийн бодлогын асуудал хариуцсан нэгдүгээр  орлогч, ·      2018.12-2019.02 он Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч ·      2020.06-2020.10 он Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч ·      2016 оноос Нийслэлийн Иргэдийн Хурлын  төлөөлөгч ·      2020 оны 10 сараас Нийслэлийн Иргэдийн Хурлын дарга. '''“Нийслэлийн” хэмээх нэрний өмнөх тодотгол''' Ж.Батбаясгалангийн ажил, амьдрал Нийслэлтэй  салшгүй холбоотой.  Анх 2008 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргаар  ажиллах болсон тэрээр Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дахь бүлгийн ажлын албаны дарга, Тэргүүлэгч, Төлөөлөгч, Нийслэлийн Засаг даргын  орлогч, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч, Нийслэлийн Иргэдийн Хурлын дарга зэрэг хариуцлагатай албыг хашиж ирсэн. Хорь орчим  жил тасралтгүйгээр Хот гэх их айлын ажлын хүндийг нугалалцаж, Нийслэлийн Иргэдийн Хурлын хуулиар хамгаалагдсан бие даасан, хараат бус байдлыг хангахын төлөө дуу хоолойгоо хүргэж ирсэн  түүнийг “Нийслэлийн Батбаясгалан” гэж нэрлэх нь ч бий. '''27 жилийн дараах хотын эрх зүйн шинэчлэл''' Нийслэл Улаанбаатар хотын эрх зүйн байдлын тухай хуулийг 2021 оны 7 сарын 7-ны өдөр [[Улсын Их Хурал|УИХ]]  шинэчлэн баталсан. Ж.Батбаясгалан даргатай 2020-2024 оны Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын энэ удаагийн бүрэлдэхүүн хуулийн шинэчлэлийг олонхиор дэмжин УИХ-аар хэлэлцүүлэн батлуулснаар Улсын нийслэл Улаанбаатар хот эрхзүйн шинэ орчинд хөгжих бодит боломж бүрдлээ.  Улаанбаатар хотын “Үндсэн Хууль”-д хийсэн энэхүү хуулийн шинэчлэл үр дүнд хот өөрийн асуудлаа бие даан шийдвэрлэх эрх зүйн болоод эдийн засгийн  гарц хуулийн хүрээнд нээгдсэн юм. '''Гэр бүл''' Ж.Батбаясгалан нь 6 ам бүлтэй өрхийн тэргүүн бөгөөд дөрвөн  хүүтэй'''.''' Ж.Батбаясгалангийн аав  Монголын радиод 46 жил ажилласан М.Жанцан. Түүний “Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос ярьж байна” гэх хүдэр баргил хоолойгоор их хотын өглөө эхэлдэг байлаа. Харин ээж нь зураг төслийн инженер мэргэжилтэй. Ж.Батбаясгалангийн ээжийн зурсан зургаар баригдсан барилгууд Улаанбаатар хотод олон бий. 50 шахам жил өглөө бүхэн хотыг сэрээсэн аавын,  хотыг чимсэн олон барилгын зургийг зурж бүтээсэн ээжийн хүү гэдгээрээ тэрбээр үргэлж бахархдаг. Тэрээр удаах ахаасаа 10 нас, дунд эгчээсээ 15 нас, том эгчээсээ 17, том ахаасаа 18 насаар дүү айлын хэнз хүү. Том ах эгч нараасаа 20-иор жилийн хойно төрсөн түүнийг сургуулийн босго алхдагын өмнөх жил ах эгч нар нь Москва хот руу  эрдмийн жолоо залж байжээ. '''Шагнал''' 2006 он [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 800 жилийн ойн медаль 2009 он Ардчилсан хувьсгалын 20 жилийн ойн медаль, 2011 он Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн медаль   2018 он Алтангадас одон   И-мэйл: batbayasgalan.j@citycouncil.mn Вэб:khural.ulaanbaatar.mn {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Батбаясгалан, Жанцангийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 6n1h3eh5hsh9olv5jke9vvc4vxw6qvh 0 128288 872960 738952 2026-10-09T22:25:14Z ~2026-54704-62 108112 872960 wikitext text/x-wiki '''Очирын Энхтөр''' (1953 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын дипломат, Элчин сайд.. 1971 онд Нийслэлийн 1-р дунд сургууль төгссөн. 1978 онд Чехословак улсын Карлын их сургуулийг Чех хэл, утга зохиол, нийгэм судлаач мэргэжлээр төгссөн. 1978-1981 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яаманд референт. 1981-1988 онд БНМАУ-аас Чехословакт суух ЭСЯ-нд атташе. 1988-1989 онд ГЯЯ-ны Хоёрдугаар хэлтэст 3-р нарийн бичгийн дарга. 1989-1991 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академид сурч төгссөн. 1991-1995 онд Монгол Улсын ГХЯ-ны Тамгын газарт 1-р нарийн бичгийн дарга. 1995-1999 онд Монгол улсаад ОХУ-д суугаа ЭСЯ-нд Элчин зөвлөхөөр ажилласан байна. 1999-2001 онд ГХЯ-ны Улс төрийн газрын дэд захирал, Хөрш орнуудын газрын дэд захирал, захирлаар тус тус ажиллаж байжээ. 2001-2005 онд ГХЯ-ны Хөрш орнуудын газрын захирлаар ажилласан. 2006-2009 онд Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Чех Улсад суух [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] томилогдон ажилласан. 2009-2012 онд ГХЯ-ны Хөрш онуудын газрынзахирал. 2012-2015 онд Бээжин дахь ЭСЯ-нд Консулын хэлтсийн дарга, элчин зөвлөхөөр ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан. [[Ангилал:Чех дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:20-р зууны дипломатч]] l0bamnnzkpqxhrxsq2ebtktv4nx7i0b 0 130968 872965 858584 2026-10-10T01:42:53Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 872965 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Эрдэнэ сумын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв''' ('''МСҮТ''')- Монгол Улсын Төв аймгийн Эрдэнэ суманд байрлах Монгол Улсын боловсролын байгууллага. 2024 оноос Төв аймгийн Эрдэнэ суман дахь Политехник Коллеж болсон. Энэхүү Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв сум байтугай аймаг, нийслэлийн хэмжээнд төрийн соёрхол хүртсэн цөөн сургуулийн нэг. “Алтангадас” одонтой байгууллага ажээ. Эрдэнэ сумын МСҮТ 300 гаруй оюутан, 50 багш, ажилтантай 12 мэргэжлээр сургалт хүмүүжлийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа үйлдвэрлэлийн эрх авсан анхны боловсролын байгууллага юм. Эрдэнэ сумын МСҮТ өнгөрсөн хугацаанд 24 мянган ажилтан бэлтгэжээ. Газар тариалангийн салбарт гэхэд 14 мянган ажилтан бэлтгэж 20 хөдөлмөрийн баатар, найман гавьяат, улсын аварга 300 гаруйг төрүүлжээ. Тус төв нь атрын аянд зөвхөн 1990 он хүртэл 15 мянга гаруй трактор, комбайнчин бэлтгэсэн түүхтэй.  “Эрдэнэ” МСҮТ нь “Архустын сургууль комбинат” нэрээр 60 жилийн турш  алдаршсан, 22000 мэргэжилтэй ажилчдыг эх орныхоо бүтээн байгуулалтанд бэлтгэн нийлүүлж, 20 хөдөлмөрийн баатар, 8 гавьяатыг төрүүлсэн байна. Гадаад харилцааны хувьд [[Хятад|БНХАУ]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], БНЧУ, БНСУ-тай хамтран ажиллаж байна. Чех улсын үйлдвэрлэгч компаниудын форум уулзалтад 2017 онд худалдаа аж үйлдвэрийн танхим дээр очиж уулзаад, тэндээс дөрвөн компанитай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн. Түүнээс хойш тоног төхөөрөмж нийлүүлэх болон төгсөгчдөө сургах, сүү сүүн бүтээгдэхүүний ажилчид бэлтгэх чиглэлээр хамтран ажиллаж байна. Одоогоор төгсөгчдөө Чехийн томоохон үйлдвэрүүдэд дадлагажуулдаг. БНХАУ-тай “Монгол малчин” хөтөлбөр дээр хамтарч ажиллаж байна. 2024 онд тус Мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төв нь Политехник Коллеж статустай болсон юм. [[Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага]] [[Ангилал:Эрдэнэ сум (Төв)]] {{Mongolia-stub}} 52yo9kxyiadlm1lzusl9ex4ky1bvn0q 0 133665 872998 843662 2026-10-10T09:08:00Z PJ Geest 81659 Replace raster graph with SVG reconstruction: Supply.svg 872998 wikitext text/x-wiki [[Файл:Supply-demand-equilibrium.svg|thumb|Эдийн засгийн тэнцвэр]] '''Эрэлт нийлүүлэлтийн хууль''' ([[Англи хэл|англи]]. Supply and demand) -эрэлтийн болон нийлүүлэлтийн хуулийг нэгтгэсэн [[Эдийн засгийн шинжлэх ухаан|эдийн засгийн онол]] юм. Ихэвчлэн эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэрт цэг дээр үнийг тогтоодог. Барааны эрэлт (худалдан авах хүсэл) нэмэгдэхэд, нийлүүлэлт (борлуулах хүсэл эрмэлзэл) өсдөг харин эсрэгээрээ барааны эрэлт буурахад нийлүүлэт буурдаг байгалийн зарчимтай юм. '''Эрэлт''' гэдэг нь товчдоо худалдан авагч, хэрэглэгч өөрийн боломжит хөрөнгөөрөө бараа бүтээгдэхүүн буюу үйлчилгээ худалдан авах хүсэл юм. Эрэлт нь нэг талаас худалдан авагчийн тодорхой бараа, үйлчилгээний хэрэгцээ, эдгээр бараа, үйлчилгээг тодорхой хэмжээгээр худалдан авах хүсэл эрмэлзэл, нөгөө талаас худалдан авах чадварын огтолцолоор илэрхийлэддэг байна. Эдгээр ерөнхий тодорхойлолтуудын зэрэгцээ эрэлт нь хэд хэдэн шинж чанар, тоон үзүүлэлтээр тодорхойлогддог бөгөөд эдгээрээс юуны өмнө эрэлтийн хэмжээ хүрээг тодорхойлох нь чухал юм. Тоон хэмжүүрийн үүднээс бүтээгдэхүүний эрэлтийг "эрэлтийн хэмжээ" гэж ойлгодог бөгөөд энэ нь тухайн бүтээгдэхүүний худалдан авагчид (хэрэглэгч) тодорхой хугацаанд ямар үнийн хүрээнд худалдан авах санхүүгийн чадамжтай байгаа тоо хэмжээг хэлнэ. Эрэлтийн тоо хэмжээний үнэ гэдэг нь худалдан авагчийн тодорхой хугацаанд тодорхой үнээр худалдаж авахыг хүссэн тодорхой төрөл, чанартай бараа, үйлчилгээний тоо хэмжээ юм. Эрэлтийн хэмжээ нь худалдан авагчдын орлого, бараа, үйлчилгээний үнэ, барааг орлуулах боломж болон нэмэлт бусад барааны үнэ, худалдан авагчдын хүлээлт, тэдний үзэмж сонирхол, сонголтоос хамаарна. Гэхдээ эрэлтийн тоо хэмжээний үнээс гадна бусад олон хүчин зүйлээс хамаардаг бөгөөд эдгээрийг хамтад нь үнийн бус хүчин зүйл гэж нэрлэдэг. Эдгээр нь юуны түрүүнд хэрэглэгчийн дур сонирхол, загвар, орлого (худалдан авах чадвар), бусад ижил барааны үнэ, тухайн бүтээгдэхүүнийг бусад бүтээгдэхүүнээр орлуулах боломж зэрэг юм. [[Файл:Demand.gif|thumb|Эрэлтийн хууль]] '''1.Эрэлтийн хууль''' - (англи. The law of demand) -Микро эдийн засагт эрэлтийн хууль нь үнэ болон эрэлтийн тоо хэмжээ хоёрын хооронд урвуу хамаарал байдгийг илэрхийлдэг үндсэн зарчим юм. ''Эрэлтэд нөлөөлдөг үнийн бус хүчин зүйлүүд:'' * Нийгэм дэх орлогын түвшин; * Зах зээлийн хүрээ хэмжээ; * Загвар үзэмж, улирлын чанар; * Орлуулах бараа байгаа эсэх; * Инфляцийн хүлээлт. '''2. Нийлүүлэлтийн хууль''' -(The law of supply) бүтээгдэхүүний үнэ өсөх тусам нийлүүлэлтийн тоо хэмжээ (эзэлхүүн) нэмэгддэг. [[Файл:Supply.svg|thumb|Нийлүүлэлтийн хууль]] Бүтээгдэхүүний үнэ өсөхийн хэрээр нийлүүлэлтийн өсөлт нь ерөнхийдөө нэгж бүтээгдэхүүнд ногдох тогтмол зардлаар үнэ өсөх тусам ашиг нэмэгдэж, үйлдвэрлэгч (худалдагч) илүү их борлуулах нь ашигтай байдагтай холбоотой юм. Зах зээл дээрх бодит дүр зураг нь энэ энгийн диаграмаас илүү төвөгтэй боловч ерөнхий дүр зураг чиг хандлага ийм байдаг. ''Нийлүүлэлтэд нөлөөлдөг үнийн бус хүчин зүйлүүд:'' * Орлуулах бүтээгдэхүүний бэлэн байгаа. * Нэмэлт бүтээгдэхүүний бэлэн байгаа. * Технологийн түвшин. * Нөөцийн хэмжээ, хүртээмж. * Татвар, хураамж. * Байгалийн нөхцөл байдал. * Хүлээлт (инфляци, нийгэм-улс төрийн). * Зах зээлийн хүрээ хэмжээ. == Хуулийн түүхээс == 14-р зууны Арабын гүн ухаантан, түүхч, нийгмийн сэтгэгч [[Ибн Халдун]] бараа, үйлчилгээний үнэ эрэлт нийлүүлэлтээр тодорхойлогддог гэж тодорхойлсон байна. Бүтээгдэхүүн ховор, эрэлттэй байвал үнэ нь өндөр, бараа ихтэй, эрэлтгүй байвал үнэ нь бага байна. Бизнес эрхлэгч ашгийн хойноос хөөцөлдөж бараагаа хямд, хомсдолгүй газраас нь авч, эрэлттэй газар руу хүргэж илүү өндөр үнээр зарна. Анх удаа эрэлт нийлүүлэлтийн хуулийн нарийвчилсан ойлголтуудыг 16-р зууны сүүлийн хагаст Испани, Перугийн хуульч, эдийн засагч [[Хуан де Матиенсо|Хуан де Матиенсогийн]] бүтээлүүдэд гарч ирсэн байна. Шотландын зохиолч Жеймс Денхам-Стюарт (англи. Sir James Denham Steuart) "Улс төрийн эдийн засгийн зарчмуудыг судлах" номондоо "эрэлт ба нийлүүлэлт" гэсэн томьёог анх 1767 онд л хэрэглэж байжээ. Тэрээр энэ хэллэгийг "нийлүүлэлт" ба "эрэлт"-ийг үнийг тодорхойлох, өрсөлдөөний шинжилгээ зэрэг олон янзын тохиолдолд үр дүнтэй хослуулах замаар ашигласан. Стюартын "Эрэлтийн тухай" бүлэгт тэрээр "Эрэлтийн мөн чанар нь үйлдвэрлэлийг дэмжих явдал юм; үүнийг тогтмол хийж байх үед түүний үр нөлөө нь нийлүүлэлтийн ихэнх хэсэг нь үүнтэй пропорциональ байдаг гэж үздэг" байжээ. == Эрэлт нийлүүлэлтийн өөрчлөлтүүд == [[Зах зээлийн эдийн засаг|Зах зээлийн эдийн засгийг]] эрэлт нийлүүлэлтийн эцэс төгсгөлгүй харилцан үйлчлэл гэж үзэж болох бөгөөд нийлүүлэлт нь тухайн цаг үед өгөгдсөн үнээр худалдахад бэлэн байгаа бараа бүтээгдэхүүний тоо хэмжээг илэрхийлдэг. Нийлүүлэлтийн хууль нь эдийн засгийн хууль бөгөөд үүний дагуу зах зээл дээрх бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт үнэ нь өсөхөд бусад бүх зүйл (үйлдвэрлэлийн зардал, инфляцийн хүлээлт, бүтээгдэхүүний чанар) тэнцүү байх болно. Үндсэндээ нийлүүлэлтийн хуульд үнэ өндөр байх үед үнэ бага байхаас илүү их бараа нийлүүлдэг гэж заасан байдаг. Хэрэв бид нийлүүлэлтийг үнэ ба нийлүүлсэн барааны тоо хэмжээнээс хамааруулан төсөөлвөл нийлүүлэлтийн хууль нь бүхэл бүтэн тодорхойлолтын хүрээнд нийлүүлэлтийн функцийн өсөлтийг тодорхойлдог. Үүний нэгэн адил эрэлтийн хууль нь худалдан авагчид өндөр үнээр илүү хямд үнээр илүү их бараа худалдаж авахад бэлэн байдаг гэсэн үг юм. Эрэлтийн функц нь үнэ, худалдан авсан барааны тоо хэмжээ зэргээс шалтгаалж бүх тодорхойлолтын хүрээнд буурдаг. [[Ангилал:Эдийн засгийн зах зээл]] 4cvi2oierye3fga1w7kknkio1zwlxfp 872999 872998 2026-10-10T09:39:40Z PJ Geest 81659 Replace raster graph with SVG reconstruction: Demand.svg 872999 wikitext text/x-wiki [[Файл:Supply-demand-equilibrium.svg|thumb|Эдийн засгийн тэнцвэр]] '''Эрэлт нийлүүлэлтийн хууль''' ([[Англи хэл|англи]]. Supply and demand) -эрэлтийн болон нийлүүлэлтийн хуулийг нэгтгэсэн [[Эдийн засгийн шинжлэх ухаан|эдийн засгийн онол]] юм. Ихэвчлэн эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэрт цэг дээр үнийг тогтоодог. Барааны эрэлт (худалдан авах хүсэл) нэмэгдэхэд, нийлүүлэлт (борлуулах хүсэл эрмэлзэл) өсдөг харин эсрэгээрээ барааны эрэлт буурахад нийлүүлэт буурдаг байгалийн зарчимтай юм. '''Эрэлт''' гэдэг нь товчдоо худалдан авагч, хэрэглэгч өөрийн боломжит хөрөнгөөрөө бараа бүтээгдэхүүн буюу үйлчилгээ худалдан авах хүсэл юм. Эрэлт нь нэг талаас худалдан авагчийн тодорхой бараа, үйлчилгээний хэрэгцээ, эдгээр бараа, үйлчилгээг тодорхой хэмжээгээр худалдан авах хүсэл эрмэлзэл, нөгөө талаас худалдан авах чадварын огтолцолоор илэрхийлэддэг байна. Эдгээр ерөнхий тодорхойлолтуудын зэрэгцээ эрэлт нь хэд хэдэн шинж чанар, тоон үзүүлэлтээр тодорхойлогддог бөгөөд эдгээрээс юуны өмнө эрэлтийн хэмжээ хүрээг тодорхойлох нь чухал юм. Тоон хэмжүүрийн үүднээс бүтээгдэхүүний эрэлтийг "эрэлтийн хэмжээ" гэж ойлгодог бөгөөд энэ нь тухайн бүтээгдэхүүний худалдан авагчид (хэрэглэгч) тодорхой хугацаанд ямар үнийн хүрээнд худалдан авах санхүүгийн чадамжтай байгаа тоо хэмжээг хэлнэ. Эрэлтийн тоо хэмжээний үнэ гэдэг нь худалдан авагчийн тодорхой хугацаанд тодорхой үнээр худалдаж авахыг хүссэн тодорхой төрөл, чанартай бараа, үйлчилгээний тоо хэмжээ юм. Эрэлтийн хэмжээ нь худалдан авагчдын орлого, бараа, үйлчилгээний үнэ, барааг орлуулах боломж болон нэмэлт бусад барааны үнэ, худалдан авагчдын хүлээлт, тэдний үзэмж сонирхол, сонголтоос хамаарна. Гэхдээ эрэлтийн тоо хэмжээний үнээс гадна бусад олон хүчин зүйлээс хамаардаг бөгөөд эдгээрийг хамтад нь үнийн бус хүчин зүйл гэж нэрлэдэг. Эдгээр нь юуны түрүүнд хэрэглэгчийн дур сонирхол, загвар, орлого (худалдан авах чадвар), бусад ижил барааны үнэ, тухайн бүтээгдэхүүнийг бусад бүтээгдэхүүнээр орлуулах боломж зэрэг юм. [[Файл:Demand.svg|thumb|Эрэлтийн хууль]] '''1.Эрэлтийн хууль''' - (англи. The law of demand) -Микро эдийн засагт эрэлтийн хууль нь үнэ болон эрэлтийн тоо хэмжээ хоёрын хооронд урвуу хамаарал байдгийг илэрхийлдэг үндсэн зарчим юм. ''Эрэлтэд нөлөөлдөг үнийн бус хүчин зүйлүүд:'' * Нийгэм дэх орлогын түвшин; * Зах зээлийн хүрээ хэмжээ; * Загвар үзэмж, улирлын чанар; * Орлуулах бараа байгаа эсэх; * Инфляцийн хүлээлт. '''2. Нийлүүлэлтийн хууль''' -(The law of supply) бүтээгдэхүүний үнэ өсөх тусам нийлүүлэлтийн тоо хэмжээ (эзэлхүүн) нэмэгддэг. [[Файл:Supply.svg|thumb|Нийлүүлэлтийн хууль]] Бүтээгдэхүүний үнэ өсөхийн хэрээр нийлүүлэлтийн өсөлт нь ерөнхийдөө нэгж бүтээгдэхүүнд ногдох тогтмол зардлаар үнэ өсөх тусам ашиг нэмэгдэж, үйлдвэрлэгч (худалдагч) илүү их борлуулах нь ашигтай байдагтай холбоотой юм. Зах зээл дээрх бодит дүр зураг нь энэ энгийн диаграмаас илүү төвөгтэй боловч ерөнхий дүр зураг чиг хандлага ийм байдаг. ''Нийлүүлэлтэд нөлөөлдөг үнийн бус хүчин зүйлүүд:'' * Орлуулах бүтээгдэхүүний бэлэн байгаа. * Нэмэлт бүтээгдэхүүний бэлэн байгаа. * Технологийн түвшин. * Нөөцийн хэмжээ, хүртээмж. * Татвар, хураамж. * Байгалийн нөхцөл байдал. * Хүлээлт (инфляци, нийгэм-улс төрийн). * Зах зээлийн хүрээ хэмжээ. == Хуулийн түүхээс == 14-р зууны Арабын гүн ухаантан, түүхч, нийгмийн сэтгэгч [[Ибн Халдун]] бараа, үйлчилгээний үнэ эрэлт нийлүүлэлтээр тодорхойлогддог гэж тодорхойлсон байна. Бүтээгдэхүүн ховор, эрэлттэй байвал үнэ нь өндөр, бараа ихтэй, эрэлтгүй байвал үнэ нь бага байна. Бизнес эрхлэгч ашгийн хойноос хөөцөлдөж бараагаа хямд, хомсдолгүй газраас нь авч, эрэлттэй газар руу хүргэж илүү өндөр үнээр зарна. Анх удаа эрэлт нийлүүлэлтийн хуулийн нарийвчилсан ойлголтуудыг 16-р зууны сүүлийн хагаст Испани, Перугийн хуульч, эдийн засагч [[Хуан де Матиенсо|Хуан де Матиенсогийн]] бүтээлүүдэд гарч ирсэн байна. Шотландын зохиолч Жеймс Денхам-Стюарт (англи. Sir James Denham Steuart) "Улс төрийн эдийн засгийн зарчмуудыг судлах" номондоо "эрэлт ба нийлүүлэлт" гэсэн томьёог анх 1767 онд л хэрэглэж байжээ. Тэрээр энэ хэллэгийг "нийлүүлэлт" ба "эрэлт"-ийг үнийг тодорхойлох, өрсөлдөөний шинжилгээ зэрэг олон янзын тохиолдолд үр дүнтэй хослуулах замаар ашигласан. Стюартын "Эрэлтийн тухай" бүлэгт тэрээр "Эрэлтийн мөн чанар нь үйлдвэрлэлийг дэмжих явдал юм; үүнийг тогтмол хийж байх үед түүний үр нөлөө нь нийлүүлэлтийн ихэнх хэсэг нь үүнтэй пропорциональ байдаг гэж үздэг" байжээ. == Эрэлт нийлүүлэлтийн өөрчлөлтүүд == [[Зах зээлийн эдийн засаг|Зах зээлийн эдийн засгийг]] эрэлт нийлүүлэлтийн эцэс төгсгөлгүй харилцан үйлчлэл гэж үзэж болох бөгөөд нийлүүлэлт нь тухайн цаг үед өгөгдсөн үнээр худалдахад бэлэн байгаа бараа бүтээгдэхүүний тоо хэмжээг илэрхийлдэг. Нийлүүлэлтийн хууль нь эдийн засгийн хууль бөгөөд үүний дагуу зах зээл дээрх бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт үнэ нь өсөхөд бусад бүх зүйл (үйлдвэрлэлийн зардал, инфляцийн хүлээлт, бүтээгдэхүүний чанар) тэнцүү байх болно. Үндсэндээ нийлүүлэлтийн хуульд үнэ өндөр байх үед үнэ бага байхаас илүү их бараа нийлүүлдэг гэж заасан байдаг. Хэрэв бид нийлүүлэлтийг үнэ ба нийлүүлсэн барааны тоо хэмжээнээс хамааруулан төсөөлвөл нийлүүлэлтийн хууль нь бүхэл бүтэн тодорхойлолтын хүрээнд нийлүүлэлтийн функцийн өсөлтийг тодорхойлдог. Үүний нэгэн адил эрэлтийн хууль нь худалдан авагчид өндөр үнээр илүү хямд үнээр илүү их бараа худалдаж авахад бэлэн байдаг гэсэн үг юм. Эрэлтийн функц нь үнэ, худалдан авсан барааны тоо хэмжээ зэргээс шалтгаалж бүх тодорхойлолтын хүрээнд буурдаг. [[Ангилал:Эдийн засгийн зах зээл]] bsv33qr0o0vpt7rr3frd3422w3qr53p 0 136160 872962 789796 2026-10-10T00:45:43Z Dostojewskij 30144 Ангилал:1984 онд төрсөн 872962 wikitext text/x-wiki [[Файл:TechCrunch Disrupt Europe Berlin 2013 (10536888854) (cropped).jpg|thumb|Павел Дуров]] '''Павел Дуров''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Павел Вальеревич Дуров,'' 1984 оны 10-р сарын 10-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод төрсөн) — [[орос]] гаралтай мэдээлэл технологийн салбарын бизнес эрхлэгч. 2006 онд тэрээр өөрийн ах Николай Дуровын хамт "ВКонтакте" олон нийтийн сүлжээг үүсгэн байгуулсан нь Орос болон хуучин Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд дахь орнуудад хамгийн алдартай сүлжээ болсон юм. 2014 онд тус компанийн шинэ эзэдтэй зөрчилдөж, Оросын эрх баригчдын шахалтаас болж Дуров "ВКонтакте" компанийн ерөнхий захирлын албан тушаалаа болон Оросыг орхисон байна. Павел Дуров интернетийн эрх чөлөөг идэвхтэй дэмжиж, иргэдийн цахим орчны эрхийг хязгаарлахыг оролдож буй засгийн газруудыг шүүмжилдэг. [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират улсад]] тэрээр 2013 онд өөрийн бүтээсэн "Telegram мессенжер"-ээ хөгжүүлэхэд анхаарлаа хандуулсан бөгөөд энэ нь мэдээллийн нууцлалыг өндөр түвшинд хадгалдаг сүлжээ гэгддэг. 2023 оны 2-р сард "Арабын Бизнес" (''Arabian Business)'' сэтгүүл түүнийг [[Дубай (эмират)|Дубай]] дахь хамгийн нөлөө бүхий бизнес эрхлэгчээр нэрлэсэн. [[Форбс (сэтгүүл)|Форбс сэтгүүлийн]] мэдээлснээр 2024 оны 8-р сарын байдлаар Павел Дуров 15.5 тэрбум долларын хөрөнгөтэй дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн жагсаалтын 120-д бичигджээ. Павел Дуров Оросын иргэншлээс гадна Сент-Киттс ба Невис, АНЭУ, [[Франц|Францын]] иргэншилтэй ажээ. 2024 оны 8-р сарын 24-нд түүнийг "Telegram" дээр зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй холбоотой хэд хэдэн гэмт хэрэгт буруутган [[Парис]] хотноо францын хуулийнхан 92 цаг баривчилжээ. 2024 оны 8-р сарын 28-нд П.Дуровыг францаас гарахгүй байх нөхцөлтэй 5 сая евро барьцаа тавьж, шүүхийн хяналтан дор батлан даалтаар суллаад байна. == Намтар == 2002 онд Дуров Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн Филологийн факультетэд англи хэлний филологи, орчуулагч мэргэжлээр элээд 2006 онд онц дүнтэй төгссөн байна. Дуров Их Сургуульд сурч байхдаа их сургуулийн олон нийтийн болон шинжлэх ухааны амьдралын чанарыг сайжруулах зорилготой ''Durov.com'' болон ''Spbgu.ru'' арилжааны бус вэбсайтуудыг бий болгосон байна. Хожим нь Дуровын хуучин найз нь АНУ-д суралцаж байгаад буцаж ирээд түүнийг Америкийн их сургуулийн оюутнуудад зориулсан интернет төсөл болох "Facebook"-тэй танилцуулж, хэрэглэгчид өөрсдийн жинхэнэ нэр, гэрэл зургийг профайл дээрээ нийтэлсэн байхыг үзэв. Дуров Орос улсад ижил төстэй вэбсайт нэвтрүүлэхээр шийджээ. Ирээдүйн төслийн анхны нэр болох "Student.ru" -г "ВКонтакте" ("VK") дээр Дуров сольсон, учир нь түүний хэлснээр "эрт орой хэзээ нэгэн цагт бид бүгд оюутан биш болно" гэжээ. Дуров их сургуулиа төгссөн даруйдаа төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Павел болон түүний дүү Николай Дуров нар "ВКонтакте" хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийг байгуулж, 2006 оны 10-р сарын 1-ний өдөр албан ёсны мэдээллээр бүртгүүлсэн vkontakte.ru домайн нэртэй сүлжээний бета хувилбарыг эхлүүлсэн байна. Хэрэглэгчдийн тоо хурдацтай өсөн нэмэгдэж байгаа нь бүтээгчдийг серверээ өөрчлөх, сүлжээний програм хангамжийн дэмжлэгийг сайжруулахад хүргэв. Дуровын төслийг худалдаж авах санал удаа дараа ирсэн боловч тэр татгалзаж, харин хөрөнгө оруулалт татсан байна. 2007 онд "VK" нь 2008 онд RuNet-ийн гурав дахь хамгийн алдартай сайт болж, сүлжээг мөнгөжүүлж, хэрэглэгчдийн тоо 20 саяас давжээ. 2011 онд Дуров 7.9 тэрбум рублийн хөрөнгөөр ​​Оросын тэрбумтнуудын жагсаалтын 350-р байрыг эзэлжээ. 2011 оны 12-р сард [[ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын алба|ОХУ-ын Холбооны Аюулгүй байдлын алба]] (ФСБ) Дуроваас таван нийгэмлэг, хоёр бүлгийн сүлжээг хаахыг шаардсан байна. П.Дуров үүнийг хийхээс татгалзсан бөгөөд үүний дараа түүнийг Санкт-Петербургийн Прокурорын газарт тайлбар өгөх хэмээн түүнийг дуудсан байна. 2014 оны 4-р сарын 16-нд Павел Дуров 2013 оны 12-р сарын 13-нд ФСБ сүлжээний удирдлагаас Евромайдан бүлгүүдийн зохион байгуулагчдын хувийн мэдээллийг өгөхийг шаардсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд тэрээр татгалзсан гэв. Өнгөрсөн 2013 оны 12-р сард тус компанийн хувьцааг худалдах гэрээ хийсэн. Түүний хэлснээр Оросын харьяалал нь ВК нийгмийн сүлжээний Украины хэрэглэгчдэд хамаарахгүй. Дуров мөн Украины хэрэглэгчдийн мэдээллийг түгээх нь хууль зөрчсөн хэрэг төдийгүй Украины сая сая хэрэглэгчдийн эсрэг гэмт хэрэг болно гэж тэмдэглэжээ. 2014 оны 4-р сарын 22-нд Павел Дуров гадаадад явсан бөгөөд Орос руу буцах бодолгүй байсан нь тодорхой болсон. Тэрээр "Харамсалтай нь энэ улсад интернетийн бизнес эрхлэх боломжгүй" гэж тэмдэглэжээ. 2017 оноос хойш тэрээр Telegram-ын төв байр байрладаг Дубайд амьдарч байв. 2018 онд Дуров Францын Ерөнхийлөгч [[Эмманюэл Макрон|Эмманюэл Макронтой]] уулзаж, Дуровд Telegram-ын төв байраа [[Парис]] руу нүүлгэхийг санал болгосон ч татгалзсан хариу авсан юм. 2021 оны 2-р сарын 6-нд Павел Дуров Дубайн угсаа залгамжлах хунтайж Хамдан бин Мохаммед аль-Мактумтай уулзаж, Telegram-ийн хөгжлийн амжилтын түүхийн талаар ярив. Тэрээр 2021 оны 2-р сард Арабын Нэгдсэн Эмират улсын иргэншил, удалгүй 8-р сард Францын иргэншил авсан. {{DEFAULTSORT:Дуров, Павел}} [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] mc522r5foqftp4fiwid16ljar2mcvee 0 137882 872939 855959 2026-10-09T13:32:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 872939 wikitext text/x-wiki '''Францын уран зохиол''' ([[Франц хэл|франц]]. ''littérature française'')- франц хэлээр, ялангуяа Францын иргэдийн бичсэн уран зохиолыг хэлнэ. Энэ нь Францаас бусад Францын уламжлалт хэлээр ярьдаг Францад амьдардаг хүмүүсийн бичсэн уран зохиол энд орно. [[Бельги]], [[Швейцар]], [[Канад]], [[Сенегал]], [[Тунис]], [[Алжир]], [[Марокко]] гэх мэт бусад үндэстний иргэдийн франц хэлээр бичсэн уран зохиолыг [[Франц хэлтнүүд|франкофоны]] уран зохиол гэж мөн нэрлэдэг. Олон зууны турш Францын уран зохиол нь францчуудын үндэсний бахархал байсаар ирсэн бөгөөд энэ нь Европын уран зохиолын хамгийн нөлөө бүхий уран зохиол байсаар ирсэн. Франц улс утга зохиолын салбарын [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтнуудын]] жагсаалтыг тэргүүлдэг байна. Францын уран зохиолын анхны алдартай жишээнүүдийн нэг бол "chansons de geste" хэмээх цуврал шүлгийн анхны томоохон бүтээл болох "Роландын дуу" ([[Франц хэл|франц]]. ''La Chanson de Roland'') юм. Франц хэл нь латин хэлнээс гаралтай роман хэлний аймагт багтдаг бөгөөд Кельт, Франк хэл ихээхэн нөлөөлсөн юм. 11-р зуунаас эхлэн дундад зууны үеийн франц хэлээр бичигдсэн уран зохиол нь баруун Европын хамгийн эртний ард түмний (латин бус) уран зохиолын нэг байсан бөгөөд энэ нь тив даяар Дундад зууны үеийн уран зохиолын сэдвүүдийн гол эх сурвалж болж ирсэн юм. Дундад зууны үеийн Францын уран зохиол нь эртний ертөнцийн балгас дунд дундад зууны үеийн Европын яруу найргийг бүрдүүлсэн гэж үздэг. [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалтын үед]] Итали уран зохиолын тэргүүлэх байр сууриа бэхжүүлсэн. Францын яруу найрагчид Италийн хүмүүнлэг үзэлтнүүдээс суралцсан юм. Италиас ирсэн шинэ утга зохиолын онолоор баяжиж, Испанийн яруу найргаас урам зориг авсан Францын уран зохиол [[XIV Луи]] хааны эрин үед боловсролтой ертөнцийн жишиг болсон өвөрмөц сонгодог шинж чанаруудыг олж авсан. Шекспирийн эх оронд ч гэсэн Францын сонгодог театрыг загвар гэж үздэг байсан юм. 18-р зууны ихэнхдээ Англиас зээлсэн Гэгээрлийн үзэл санаанууд Европ даяар амархан тархсан байдаг. Францын оюун санааны амьдралын үйл явдал бүр дэлхий нийтийн ач холбогдолтой болж ирсэн. [[Жан Жак Руссо|Жан Жак Руссогийн]] нөлөөгөөр Германы яруу найрагт үндэсний ухамсар тусгалаа олсон. Германы романтизм Францад хүлээн зөвшөөрөгдсөний дараа л Итали, Испани, Польш, Орос улсад тархсан байна. Францын уран зохиолын жил бүрийн нэр хүндтэй шагнал бол- '''[[Гонкурын шагнал]]''' юм. == Францын уран зохиолын дэлхийд алдартай дүрүүд == * Квазимодо бол [[Виктор Хюго|Виктор Хюгогийн]] "Парисын Дарь эхийн сүм" (1831) романы гол дүр юм. * [[Александр Дюма, эцэг|Александр Дюмагийн]] "Шадар гурван цэрэг" (1844) романы д'Артаньян, Атос, Арамис, Портос нар. * Мөн зохиолчийн "Монте-Кристо гүн" (1844–45) романы Эдмон Дантес. * Виктор Хюгогийн "Үгүйсгэгсэд" (Les Misérables,1862) романы Жан Вальжан, Гаврош нар. * [[Жюль Верн|Жюль Верний]] (1867, 1869) романы Ахмад Немо, Жак Паганель нар. * Арсен Люпин бол [[Морис Леблан|Морис Лебланы]] (1907-1937 онуудад хэвлэгдсэн) романы баатар, эрэлхэг хулгайч юм. === 21-р зууны зохиолчид === * Анна Гавальда (1970) * Марк Леви * Мишель Уэльбек * Фредерик Бегбедер * Бернар Вербер * Жонатан Литтелл == Нобелийн уран зохиолын шагнал хүртсэн францын зохиолчид: == * 1901 — [[Сюлли-Прюдом]] (Анхны Нобелийн уран зохиолын шагнал) * 1904 — Фредерик Мистраль (окситан хэлээр бичдэг байсан) * 1911 — Морис Метерлинк (Бельги) * 1915 — [[Ромен Роллан]] * 1921 — [[Анатоль Франс]] * 1927 — [[Энри Бергсон]] * 1937 — [[Рожэ Мартен дю Гар]] * 1947 — Андре Жид * 1952 — Франсуа Мориак * 1957 — [[Альбер Камю]] * 1960 — Сен-Жон Перс * 1964 — Жан-Поль Сартр (шагналаас татгалзсан) * 1969 — Сэмюэл Беккет (англи, франц хэлээр бүтээдэг байсан) * 1985 — [[Клод Симон]] * 2000 — Гао Синзянь (хятад хэлээр бичдэг) * 2008 — Жан-Мари Гюстав Леклезио * 2014 — Патрик Модиано́ trn94ldmurbky8jht4mnsii6nt4xh9q 0 138806 872976 842836 2026-10-10T04:59:55Z Orgio89 4242 872976 wikitext text/x-wiki '''Их хэлний загвар''' (Large Language Model - LLM) нь энгийн ярианы хэлний боловсруулалтын даалгаврууд, ялангуяа хэл үүсгэхэд зориулагдсан, асар их хэмжээний текст дээр өөрийгөө хянаж суралцах (self-supervised) машин сургалтын аргаар сургагдсан хэлний загвар юм. Хамгийн том бөгөөд чадварлаг LLM-үүд нь [[Үүсгэгч Урьдчилан Сургасан Трансформер (GPT)]] бөгөөд орчин үеийн чатботуудын үндсэн технологийг бүрдүүлдэг. LLM-ийг тодорхой даалгаварт зориулан нарийвчлан сургах (fine-tuning) эсвэл промпт инженерчлэлээр (prompt engineering) чиглүүлэх боломжтой. Эдгээр загварууд нь хүний хэлний сан хөмрөгт агуулагдах өгүүлбэр зүй, утга зүй, онтологийн талаарх урьдчилан таамаглах чадварыг эзэмшдэг боловч сургахад ашигласан өгөгдөлд байгаа алдаа мадаг, өрөөсгөл хандлагыг мөн өвлөн авдаг. Эдгээр нь тэрбумаас их наяд хүртэлх параметрүүдээс бүрддэг бөгөөд текстийг үүсгэх, хураангуйлах, орчуулах, эргэцүүлэн бодох зэрэгт ерөнхий зориулалтын дарааллын загвар (sequence models) болж ажилладаг. LLM нь даалгаварт зориулсан тусгай хяналт бага шаарддаг, олон төрлийн даалгаврыг гүйцэтгэх чадвартай тул технологийн томоохон дэвшлийг илэрхийлдэг. Энэ нь өмнө нь тусгайлан бүтээсэн системүүд шаарддаг байсан харилцан ярианы агентууд, код үүсгэх, мэдлэг хайх, автоматжуулсан эргэцүүлэл зэрэг чадваруудыг бий болгосон юм. LLM нь хэлний загварчлалын эхэн үеийн статистик болон рекуррент мэдрэлийн сүлжээний арга барилаас хөгжсөн. 2017 онд танилцуулагдсан трансформер архитектур нь рекуррент (давталттай) байдлыг өөрийн анхаарал (self-attention)-аар сольсноор үр ашигтай зэрэгцүүлэлт, илүү урт текстийн хам сэдвийг (context) боловсруулах, урьд өмнө байгаагүй их хэмжээний өгөгдөл дээр өргөжүүлэн сургах боломжийг олгосон. Энэхүү шинэчлэл нь GPT, BERT болон тэдгээрийн залгамжлагчид зэрэг загваруудыг бий болгосон бөгөөд эдгээр нь цөөн жишээгээр суралцах (few-shot learning), нийлмэл эргэцүүлэл хийх зэрэг шинэ чадваруудыг үзүүлсэн. Бэхжүүлэн сургах арга (Reinforcement learning), ялангуяа бодлогын градиент алгоритмуудыг LLM-ийг зөвхөн дараагийн токенийг таамаглахаас гадна хүссэн зан төлөвт сургахын тулд нарийвчлан сургахад ашигласан. Хүний хариу үйлдэлд суурилсан бэхжүүлэн сургах (RLHF) арга нь хүн эсвэл автоматжуулсан үнэлгээнээс ирсэн шагналын дохионы эсрэг загварын гаралтын тархалт буюу бодлогыг оновчтой болгоход эдгээр аргуудыг хэрэглэдэг. Энэ нь загварын гаралтыг хэрэглэгчийн хүлээлтэд нийцүүлэх, бодит байдлыг сайжруулах, хор хөнөөлтэй хариултыг багасгах, даалгаврын гүйцэтгэлийг сайжруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. LLM-ийн жишиг үнэлгээнүүд нь хэл шинжлэлийн явцуу үнэлгээнээс эргэцүүлэн бодох, баримтын нарийвчлал, нийцэл, аюулгүй байдлыг хэмждэг иж бүрэн, олон даалгаварт үнэлгээ рүү шилжсэн. Загваруудыг жишиг үзүүлэлтүүдийн эсрэг давтан оновчтой болгох "Hill climbing" стратеги давамгайлж байгаа нь гүйцэтгэлийг хурдан нэмэгдүүлж байгаа ч жинхэнэ ерөнхийлөлт эсвэл чадварын бат бөх сайжруулалтад хүрэхийн оронд жишигт хэт тааруулах (overfitting) эрсдэлийг дагуулж байна. ==Түүх== 2017 онд трансформерт суурилсан загварууд гарч ирэхээс өмнө зарим хэлний загваруудыг тухайн үеийн тооцоолол болон өгөгдлийн хязгаарлалттай харьцуулахад том гэж үздэг байв. 1990-ээд оны эхээр IBM-ийн статистик загварууд машин орчуулгад үг зэрэгцүүлэх техникийг анхлан нэвтрүүлж, корпуст суурилсан хэлний загварчлалын суурийг тавьсан. 2001 онд 300 сая үгэн дээр сургасан Kneser–Ney-ийн тэгшитгэл зэрэг тэгшитгэсэн n-gram загвар нь жишиг тестүүд дээр хамгийн шилдэг perplexity (тодорхойгүй байдлын хэмжүүр) үзүүлэлтэд хүрсэн. 2000-аад онд интернет өргөн тархсанаар судлаачид статистик хэлний загваруудыг сургахын тулд вэбээс асар их хэмжээний текст өгөгдлийг цуглуулж эхэлсэн ("вэб нь корпус болох нь"). N-gram загвараас цаашлан судлаачид 2000 онд хэлний загварыг сургахад мэдрэлийн сүлжээг ашиглаж эхэлсэн. 2012 оны үед зураг ангилахад гүн мэдрэлийн сүлжээ амжилт олсны дараа үүнтэй төстэй архитектуруудыг хэлний даалгавруудад тохируулсан. Энэ шилжилт нь үг шигтгэх (word embeddings) (жишээ нь, 2013 онд Миколовын Word2Vec) болон LSTM ашигласан дарааллаас-дараалал руу (seq2seq) загваруудыг хөгжүүлснээр тэмдэглэгдсэн. 2016 онд Google орчуулгын үйлчилгээгээ мэдрэлийн машин орчуулга (NMT) руу шилжүүлж, статистик хэллэгт суурилсан загваруудыг гүн рекуррент мэдрэлийн сүлжээгээр сольсон. Эдгээр эхэн үеийн NMT системүүд нь трансформер зохион бүтээгдэхээс өмнө байсан тул LSTM-д суурилсан энкодэр-декодэр архитектурыг ашиглаж байв. 2017 оны NeurIPS бага хурал дээр Google-ийн судлаачид "Attention Is All You Need" (Анхаарал л танд хэрэгтэй) гэсэн түүхэн өгүүлэлдээ трансформер архитектурыг танилцуулсан. Энэхүү өгүүллийн зорилго нь 2014 оны seq2seq технологийг сайжруулах байсан бөгөөд голчлон 2014 онд Бахданау нарын боловсруулсан анхаарлын механизмд суурилсан байв. Дараа жил нь буюу 2018 онд BERT танилцуулагдаж, хурдан хугацаанд "хаа сайгүй хэрэглэгддэг" болсон. Анхны трансформер нь энкодэр болон декодэр блокуудыг хоёуланг нь агуулж байсан бол BERT нь зөвхөн энкодэр загвар юм. 2023 онд промпт ашиглан даалгавар шийдвэрлэх чадвартай (GPT гэх мэт) зөвхөн декодэр загварууд хурдацтай сайжсанаар BERT-ийн академик болон судалгааны хэрэглээ буурч эхэлсэн. Хэдийгээр зөвхөн декодэр бүхий GPT-1 нь 2018 онд танилцуулагдсан ч 2019 онд гарсан GPT-2 нь олон нийтийн анхаарлыг ихэд татсан. Учир нь OpenAI үүнийг хорлонтойгоор ашиглах вий гэсэн болгоомжлолоос үүдэн олон нийтэд цацахад хэтэрхий хүчирхэг гэж үзэж байснаа мэдэгдсэн юм. 2020 онд гарсан GPT-3 нь дахин нэг алхам урагшилсан бөгөөд 2025 оны байдлаар зөвхөн API-аар дамжуулан ашиглах боломжтой, загварыг татан авч дотооддоо ажиллуулах боломжгүй хэвээр байна. Гэвч 2022 онд хэрэглэгчдэд зориулан гаргасан чатбот ChatGPT нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр өргөн хүрээнд цацагдаж, олон нийтийн анхаарлыг татсан. 2023 оны GPT-4 нь нарийвчлал сайжирсан болон мульимодал чадамжаараа "дээд амжилт" хэмээн магтагдсан. OpenAI нь GPT-4-ийн дээд түвшний архитектур болон параметрийн тоог илчлээгүй. ChatGPT-ийн нээлт нь робот техник, программ хангамжийн инженерчлэл, нийгмийн нөлөөллийн ажил зэрэг компьютерын шинжлэх ухааны хэд хэдэн дэд салбарт LLM-ийн хэрэглээг нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн. 2024 онд OpenAI эцсийн хариултыг буцаахаас өмнө урт бодлын хэлхээ үүсгэдэг эргэцүүлэн бодох загвар болох OpenAI o1-ийг гаргасан. OpenAI-ийн GPT цувралтай дүйцэхүйц параметрийн тоотой олон LLM-үүд хөгжүүлэгдсэн. 2022 оноос хойш нээлттэй жинтэй (open-weight) загварууд, ялангуяа эхэндээ BLOOM болон LLaMA загварууд түгээмэл болж эхэлсэн ч хоёулаа ашиглалт болон нэвтрүүлэлт дээр хязгаарлалттай байв. Mistral AI-ийн Mistral 7B болон Mixtral 8x7b загварууд нь илүү чөлөөтэй Apache лицензтэй. 2025 оны 1-р сард DeepSeek нь OpenAI o1-тэй ижил түвшинд ажилладаг боловч хэрэглэгчдэд нэг токенд ногдох үнэ нь хамаагүй хямд, 671 тэрбум параметртэй нээлттэй жинтэй DeepSeek R1 загварыг гаргасан. 2023 оноос хойш олон LLM-үүд зураг, дуу авиа эсвэл 3D тор зэрэг өөр төрлийн өгөгдлийг боловсруулах эсвэл үүсгэх чадвартай мульимодал (олон хэлбэрт) болж сургагдсан. Эдгээр LLM-үүдийг мөн том мультимодал загварууд (LMMs) эсвэл мультимодал хэлний том загварууд (MLLMs) гэж нэрлэдэг. 2024 оны байдлаар хамгийн том бөгөөд чадварлаг загварууд бүгд трансформер архитектурт суурилж байна. Сүүлийн үеийн зарим хэрэгжүүлэлтүүд рекуррент мэдрэлийн сүлжээний хувилбарууд болон Mamba (төлөв байдлын орон зайн загвар) зэрэг өөр архитектуруудад суурилж байна. 2023 оноос хойш нээлттэй жинтэй LLM-үүд салбарыг улам бүр тодорхойлж, хиймэл оюун ухааны хөгжилд илүү өргөн оролцоог хангаж, загварын үнэлгээнд илүү ил тод байдлыг бий болгоход хувь нэмэр оруулж байна. Ваке нар (2025) нээлттэй жинтэй загваруудад олон нийтийн оролцоотой хувь нэмэр оруулах нь тэдгээрийн үр ашиг, гүйцэтгэлийг хэмжигдэхүйц сайжруулдгийг нотолсон бөгөөд Hugging Face зэрэг хамтын ажиллагааны платформ дээр хэрэглэгчдийн оролцоо хурдацтай өсч байна. Парис нар (2025) хиймэл оюун ухааны нээлттэй байдал нь загварын код эсвэл жинг нийтлэхээс хальж, AI судалгаа, нэвтрүүлэлтэд хүртээмжтэй байдал, хариуцлага, ёс зүйн хариуцлагыг хамрах ёстой гэж үзсэн. Эдгээр судалгаанууд нь нээлттэй жинтэй LLM-үүд нь инновацийг хурдасгаж, шинжлэх ухааны үр дүнг давтах боломжийг сайжруулахын зэрэгцээ илүү ил тод, оролцоотой AI экосистемийг бүрдүүлж чадахыг онцолж байна. ===Өгөгдлийн багцыг урьдчилан боловсруулах=== ==Токенчлол== Машин сургалтын алгоритмууд нь текстийг бус тоонуудыг боловсруулдаг тул текстийг тоо болгон хувиргах шаардлагатай. Эхний алхамд үгсийн санг шийдэж, дараа нь үгсийн сангийн бүртгэл бүрд бүхэл тоон индексүүдийг дураар боловч дахин давтагдахгүй байхаар оноож, эцэст нь бүхэл тоон индекст шигтгээг (embedding) холбодог. Алгоритмуудад Байт-хос кодчиллол (Byte-pair encoding - BPE) болон WordPiece ордог. Мөн [MASK] (BERT-д ашиглагддаг далдлагдсан токен) болон [UNK] (үгсийн санд байхгүй тэмдэгтүүдэд зориулсан "үл мэдэгдэх") зэрэг хяналтын тэмдэгтүүдийн үүрэг гүйцэтгэдэг тусгай токенууд байдаг. Түүнчлэн зарим тусгай тэмдэгтүүдийг текстийн тусгай форматыг тэмдэглэхэд ашигладаг. Жишээлбэл, RoBERTa болон GPT дээр "Ġ" нь өмнөх хоосон зайг, BERT дээр "##" нь өмнөх үгийн үргэлжлэлийг тэмдэглэдэг. Токенчлол нь мөн өгөгдлийн багцыг шахдаг. LLM нь ерөнхийдөө оролтыг тэгш бус массив (jagged array) бус массив байхыг шаарддаг тул богино текстүүдийг хамгийн урт тексттэй ижил урттай болтол нь "дүүргэх" (padding) шаардлагатай байдаг. Нэг токенд ногдох үгийн дундаж тоо хэлнээс хамаарна. Англи хэл дээр харьцаа нь ихэвчлэн нэг токенд 0.75 үг байдаг ба дунджаар нэг токенд 4 тэмдэгт ногддог. ==Байт-хос кодчиллол (Byte-pair encoding)== Жишээ болгон байт-хос кодчиллолд суурилсан токенчлогчийг авч үзье. Эхний алхамд бүх өвөрмөц тэмдэгтүүдийг (хоосон зай болон цэг таслалыг оруулаад) n-gram-ын анхны багц (өөрөөр хэлбэл uni-gram-ын анхны багц) гэж үздэг. Дараа нь зэргэлдээх хамгийн түгээмэл тэмдэгтүүдийн хосыг bi-gram болгон нэгтгэж, хосын бүх тохиолдлыг үүгээр сольдог. Хамтдаа хамгийн их тохиолддог зэргэлдээх n-gram хосуудыг (өмнө нь нэгтгэсэн) дахин нэгтгэж, тогтоосон хэмжээтэй үгсийн сан бүрдэх хүртэл улам урт n-gram үүсгэдэг. Токенчлогчийг сургасны дараа, uni-gram-ын анхны багцад байхгүй тэмдэгт агуулаагүй л бол ямар ч текстийг үүгээр токенчилж болно. ==Асуудлууд== Голчлон Англи хэлний корпус дээрээс гаргаж авсан давтамжид суурилсан токений үгсийн сан нь Англи үгэнд дунджаар аль болох цөөн токен ашигладаг. Гэсэн хэдий ч ийм Англи хэлэнд оновчтой болгосон токенчлогчоор кодлогдсон өөр хэлний дундаж үг нь оновчтой бус олон тооны токенд хуваагддаг. GPT-2 токенчлогч нь Мьянмарын Шан хэл зэрэг зарим хэлний хувьд нэг үгэнд 15 дахин их токен ашиглах боломжтой. Португал, Герман зэрэг өргөн тархсан хэлүүд хүртэл Англи хэлтэй харьцуулахад "50%-ийн нэмэгдэл"-тэй байдаг. ==Өгөгдлийн багцыг цэвэрлэх== LLM-ийг сургах хүрээнд чанар муутай, давхардсан эсвэл хортой өгөгдлийг устгах замаар өгөгдлийн багцыг ихэвчлэн цэвэрлэдэг. Цэвэрлэсэн өгөгдлийн багц нь сургалтын үр ашгийг нэмэгдүүлж, дараагийн шатны гүйцэтгэлийг сайжруулахад хүргэдэг. Сургагдсан LLM-ийг өөр нэг LLM-ийг сургах өгөгдлийн багцыг цэвэрлэхэд ашиглаж болно. Вэб дээр LLM-ээр үүсгэсэн контентын эзлэх хувь нэмэгдэхийн хэрээр ирээдүйд өгөгдөл цэвэрлэх ажилд ийм контентыг шүүж хаях ажил багтаж магадгүй. Хэрэв контент нь хүний бичсэн тексттэй төстэй (шүүхэд хэцүү болгодог) боловч чанар муутай (түүн дээр сургасан загваруудын гүйцэтгэлийг муутгадаг) байвал LLM-ээр үүсгэсэн контент асуудал үүсгэж болзошгүй. ==Хиймэл өгөгдөл (Synthetic data)== Хамгийн том хэлний загваруудыг сургахад байгалийн жамаар бий болсон хэл шинжлэлийн өгөгдлөөс илүү их өгөгдөл шаардагдах, эсвэл байгалийн жамаар бий болсон өгөгдөл нь хангалттай чанартай бус байж магадгүй юм. Ийм тохиолдолд хиймэл өгөгдлийг ашиглаж болно. Microsoft-ын Phi цувралын LLM-үүдийг өөр LLM-ээр үүсгэсэн сурах бичигтэй төстэй өгөгдөл дээр сургадаг. ==Сургалт== LLM бол хэл дээр сургагдсан суурь загварын (large X model) нэг төрөл юм. LLM-ийг янз бүрийн аргаар сургаж болно. Тодруулбал, GPT загваруудыг нарийвчлан сургахаас өмнө их хэмжээний өгөгдөл дээр дараагийн үгийг таамаглахаар урьдчилан сургадаг. ==Зардал== Хамгийн том загваруудыг сургахад асар их дэд бүтэц шаардлагатай. Загварууд томорох хандлагатай байгаа нь хэлний том загваруудын жагсаалтаас харагдаж байна. Жишээлбэл, 2019 онд GPT-2-ыг (1.5 тэрбум параметртэй загвар) сургахад 50,000 доллар зарцуулсан бол 2022 онд PaLM-ыг (540 тэрбум параметртэй загвар) сургахад 8 сая доллар, 2021 онд Megatron-Turing NLG 530B-ийг сургахад ойролцоогоор 11 сая доллар зарцуулсан байна. "Хэлний том загвар" гэдэгт "том" гэсэн тодотгол нь "том" гэж тооцогдоход шаардагдах параметрийн тооны тодорхой босго байхгүй тул тодорхой бус ойлголт юм. 2018 оны GPT-1 нь 117 сая параметртэй байсан. ==Нарийвчлан сургах (Fine-tuning)== Нарийвчлан сургахаас өмнө ихэнх LLM-үүд дараагийн токенийг таамаглагчид байдаг. Нарийвчлан сургалт нь хүний хариу үйлдэлд суурилсан бэхжүүлэн сургах (RLHF) эсвэл үндсэн хуульт AI (constitutional AI) зэрэг аргуудаар дамжуулан LLM-ийн зан төлөвийг бүрдүүлдэг. Зааварчилгаанд нарийвчлан сургах нь хэрэглэгчийн зааврыг дагахыг LLM-д заахад ашигладаг хяналттай сургалтын нэг хэлбэр юм. 2022 онд OpenAI заавар дагахад зориулан ижил төстэй байдлаар нарийвчлан сургасан GPT-3-ын хувилбар болох InstructGPT-ийг үзүүлсэн. Хүний хариу үйлдэлд суурилсан бэхжүүлэн сургах (RLHF) нь аль текстийг хүмүүс илүүд үзэхийг таамаглах шагналын загварыг сургахыг хамардаг. Дараа нь LLM-ийг энэхүү шагналын загварт илүү нийцүүлэхийн тулд бэхжүүлэн сургах аргаар нарийвчлан сургаж болно. Хүмүүс ихэвчлэн үнэн зөв, тустай, хор хөнөөлгүй хариултыг илүүд үздэг тул RLHF ийм хариултуудыг дэмждэг. ==Архитектур== LLM нь ерөнхийдөө трансформер архитектурт суурилдаг бөгөөд энэ нь бие биеэсээ ямар зайтай байхаас үл хамааран дараалал дахь бүх элементүүдийн хоорондын хамаарлыг нэгэн зэрэг боловсруулах боломжийг загварт олгодог анхаарлын механизмыг ашигладаг. ==Анхаарлын механизм ба контекст цонх== Толгой бүр өөрийн шалгуурын дагуу "it_" токенд бусад токенууд хэр их хамааралтай болохыг тооцоолох үед хоёр дахь баганаар төлөөлүүлсэн хоёр дахь анхаарлын толгой эхний хоёр мөрөнд буюу "The", "animal" гэсэн токенуудад хамгийн их анхаарлаа хандуулж байгаа бол гурав дахь багана нь доод хоёр мөрөнд буюу хоёр токен болж задарсан "tired" гэдэг үгэнд хамгийн их анхаарлаа хандуулж байгааг анхаарна уу. Контекст цонхны хүрээнд аль токенууд бие биетэйгээ хамааралтай болохыг олж мэдэхийн тулд анхаарлын механизм нь олон анхаарлын толгойг (тус бүр өөрийн зөөлөн жинг тооцоолох "хамаарал"-тай) ашиглан токен бүрийн хувьд, илүү нарийвчилбал түүний шигтгээний хувьд "зөөлөн" жинг тооцоолдог. Жишээлбэл, жижиг (117 сая параметртэй) GPT-2 загвар нь арван хоёр анхаарлын толгойтой, ердөө 1к токений контекст цонхтой байсан. Түүний дунд хувилбар нь 345 сая параметртэй бөгөөд тус бүр 12 анхаарлын толгойтой 24 давхаргыг агуулдаг. Градиент уруудах сургалтад 512 багц хэмжээг ашигласан. 2024 оны 2-р сард танилцуулагдсан Google-ийн Gemini 1.5 нь 1 сая хүртэлх токений контекст цонхтой байж болно. Загварыг сургалтын өгөгдлийн багцаас авсан сегментийг өгөгдсөн үед уг сегмент хэрхэн үргэлжлэхийг, эсвэл сегментэд юу дутуу байгааг таамаглахаар урьдчилан сургаж болно. Энэ нь дараах байдалтай байж болно: * Авторегрессив (өөрөөр хэлбэл сегмент хэрхэн үргэлжлэхийг таамаглах, GPT загварууд шиг): жишээлбэл "Би идэх дуртай" гэсэн сегмент өгөгдөхөд загвар "зайрмаг" эсвэл "суши" гэж таамаглана. * "Далдалсан" (өөрөөр хэлбэл сегментээс дутуу хэсгүүдийг нөхөх, "BERT" загвар шиг): жишээлбэл "Би [**] [**] зайрмагт дуртай" гэсэн сегмент өгөгдөхөд загвар "идэх" болон "шоколадтай" гэх мэт үгс дутуу байгааг таамаглана. Загваруудыг өгөгдлийн тархалтын талаарх ойлголтыг шалгах туслах даалгаврууд дээр сургаж болно, жишээлбэл өгүүлбэрийн хосуудыг үзүүлж, тэдгээр нь сургалтын корпуст дараалан ордог эсэхийг таамаглах дараагийн өгүүлбэрийг таамаглах (NSP) даалгавар. Сургалтын явцад сургалтыг тогтворжуулахын тулд тогтмолжуулалтын алдагдлыг (regularization loss) мөн ашигладаг. Гэсэн хэдий ч тогтмолжуулалтын алдагдлыг ихэвчлэн тест хийх болон үнэлгээний үеэр ашигладаггүй. ==Шинжээчдийн нэгдэл (Mixture of experts)== Шинжээчдийн нэгдэл (MoE) нь олон төрөлжсөн мэдрэлийн сүлжээнүүд ("шинжээчид") хамтран ажилладаг машин сургалтын архитектур бөгөөд оролт бүрийг хамгийн тохиромжтой шинжээч(ид) рүү чиглүүлдэг хаалганы механизмтай (gating mechanism). Шинжээчдийн нэгдэл нь оролт бүрт параметрүүдийн зөвхөн хэсгийг ашигладаг тул дүгнэлт гаргах (inference) зардлыг бууруулж чадна. Энэ аргыг 2017 онд Google-ийн судлаачид танилцуулсан. ==Параметрийн хэмжээ== Ерөнхийдөө LLM-үүдийг нэг эсвэл хагас нарийвчлалтай хөвөгч таслалтай тоонуудаар (float32 болон float16) сургадаг. Нэг float16 нь 16 бит буюу 2 байт байдаг тул нэг тэрбум параметрт 2 гигабайт зай шаардагдана. Хамгийн том загварууд ихэвчлэн 100 тэрбумаас дээш параметртэй байдаг нь тэдгээрийг ихэнх хэрэглээний цахилгаан хэрэгслийн хүчин чадлаас хэтрүүлдэг. ==Хэсэглэл (Quantization)== Сургалтын дараах хэсэглэл нь сургагдсан загварын параметрүүдийн нарийвчлалыг бууруулах замаар гүйцэтгэлийнх нь ихэнх хэсгийг хадгалж, дискний зайны шаардлагыг багасгах зорилготой. Хэсэглэлийн параметрүүдийг урьдчилан тодорхойлсон бол (ихэвчлэн тохируулгын үе шатанд) статик квантчилал, хэрэв Хэсэглэл нь дүгнэлт гаргах үед хэрэгждэг бол динамик хэсэглэл гэж ангилж болно. Хэсэглэлийн хамгийн энгийн хэлбэр нь бүх параметрүүдийг өгөгдсөн тооны бит хүртэл танах явдал юм: энэ нь статик болон динамик Хэсэглэлд хамаарах боловч нарийвчлалыг ихээхэн алддаг. Динамик хэсэглэл нь доод нарийвчлалтай арифметик ашиглах хурдны сайжруулалтыг орхих зардлаар давхарга бүрт өөр өөр Хэсэглэлийн код дэвтэр (codebook), утгын хайх хүснэгт эсвэл шугаман буулгалт (хэмжээсийн коэффициент ба хазайлт) ашиглах боломжийг олгодог. Хэсэглсэн загваруудыг ихэвчлэн жингийн өөрчлөлт (ж.нь нарийвчлан сургах) зөвхөн анхны загварт хийгдэх боломжтой, царцсан гэж үздэг. Low-rank adaptation (LoRA) ашиглан квантчилсан загваруудыг нарийвчлан сургах боломжтой. ==Өргөтгөх боломж== Текст үүсгэх үндсэн чадвараас гадна гаднын хэрэгсэл, мэдээллийн эх сурвалжийг ашиглах, нарийн төвөгтэй асуудлууд дээр эргэцүүлэн бодох чадварыг сайжруулах, промпт аргуудаар дамжуулан заавар дагах чадвар эсвэл бие даасан байдлыг сайжруулах зэрэг LLM-ийн чадамжийг өргөтгөх янз бүрийн техникүүд боловсруулагдсан. ==Промпт инженерчлэл (Prompt engineering)== 2020 онд OpenAI-ийн судлаачид RLHF техникийн ачаар GPT-3 загвар нь оролтын өгөгдөлд цөөн хэдэн асуулт хариултын (эсвэл бусад төрлийн даалгаврын) жишээг өгсөн тохиолдолд ямар формат ашиглахаа ойлгож чаддагийг харуулсан. Цөөн жишээгээр промпт өгөх (few-shot prompting) гэж нэрлэгддэг энэхүү техник нь LLM-ийг нарийвчлан сургах шаардлагагүйгээр аливаа даалгаварт тохируулах боломжийг олгодог. Мөн 2022 онд GPT-3-ын үндсэн загвар хэрэглэгчийн оролт дээр үндэслэн заавар үүсгэж чадахыг олж нээсэн. Үүсгэсэн зааврыг хэрэглэгчийн оролтын хамт "Заавар: [...], Оролт: [...], Гаралт:" форматтайгаар загварын өөр нэг хувилбарт оролт болгон ашигладаг. Нөгөө хувилбар нь гаралтыг гүйцээх чадвартай бөгөөд ингэхдээ ихэвчлэн зөв хариултыг гаргадаг. "Өөртөө зааварчилгаа өгөх" (self-instruct) чадвар нь LLM-үүдэд өөрсдийгөө зөв хариулт руу хөтлөх (bootstrap) боломжийг олгодог. ==Харилцан яриа боловсруулах (чатбот)== LLM-ийг харилцан ярианд мэргэшүүлэх замаар чатбот болгон хувиргаж болно. Хэрэглэгчийн оролтын өмнө "Асуулт:" эсвэл "Хэрэглэгч:" гэх мэт тэмдэглэгээг тавьж, LLM-ээс тогтмол "Хариулт:" эсвэл "Туслах:" гэсний дараа гаралтыг таамаглахыг хүсдэг. Энэ төрлийн загвар 2022 онд GPT-3.5 дээр суурилсан, харилцан ярианы хэлбэртэй текст хүлээн авах, гаргах зорилгоор нарийвчлан сургасан InstructGPT-ийн ах дүү загвар болох ChatGPT гарснаар худалдааны хувьд боломжтой болсон. Энэ нь мөн адил хэрэглэгчийн зааврыг дагаж чаддаг байв. Хэрэглэгч болон Туслахын мөрүүдийн урсгалын өмнө чатын хам сэдэв нь ихэвчлэн хэрэглэгчийн оролтоос илүү өндөр эрх мэдлийг илэрхийлэх "хөгжүүлэгч" эсвэл "систем" гэж нэрлэгддэг дүрээс өгсөн хэдэн мөр ерөнхий заавраар эхэлдэг. Үүнийг "системийн промпт" гэж нэрлэдэг. ==Хайлт-баяжуулсан үүсгэлт (Retrieval-augmented generation)== Хайлт-баяжуулсан үүсгэлт (RAG) нь LLM-ийг баримт бичиг хайх системтэй нэгтгэдэг арга юм. Асуулга өгөгдөхөд баримт бичиг хайгчийг дуудаж, хамгийн хамааралтай баримт бичгүүдийг олж авдаг. Үүнийг ихэвчлэн асуулга болон баримт бичгүүдийг вектор болгон кодчилж, дараа нь асуулгын вектортой хамгийн төстэй вектор бүхий баримт бичгүүдийг (ихэвчлэн вектор өгөгдлийн санд хадгалдаг) олох замаар хийдэг. Дараа нь LLM нь асуулга болон татаж авсан баримт бичгүүдээс оруулсан хам сэдэв дээр үндэслэн гаралт үүсгэдэг. ==Хэрэгсэл ашиглах== Хэрэгсэл ашиглах нь LLM-д гаднын систем, програм эсвэл өгөгдлийн эх сурвалжтай харилцах боломжийг олгодог механизм юм. Энэ нь жишээлбэл API-аас бодит цагийн мэдээлэл авах эсвэл код ажиллуулах боломжийг олгоно. LLM-ээс тусдаа програм нь LLM-ийн гаралтын урсгалд тусгай хэрэгсэл дуудах синтакс байгаа эсэхийг хянадаг. Эдгээр тусгай токенууд гарч ирэхэд програм нь хэрэгслийг дуудаж, түүний гаралтыг LLM-ийн оролтын урсгал руу буцааж оруулдаг. Эхэн үеийн хэрэгсэл ашигладаг LLM-үүдийг тодорхой хэрэгслийг ашиглахад нарийвчлан сургадаг байв. Харин API баримт бичгийг уншиж, API-г зөв дуудах чадварт LLM-ийг нарийвчлан сургаснаар LLM-д хандах боломжтой хэрэгслийн хүрээг эрс өргөжүүлсэн. Системийн промпт дотор боломжтой хэрэгслүүдийг тодорхойлж өгснөөр LLM-ийг хэрэгсэл ашиглах чадвартай болгож болно. ChatGPT (GPT-4)-ийг олон төрлийн хэрэгсэл ашиглахыг зааварласан системийн промптыг онлайнаар олж болно. ==Агент (Agency)== LLM нь динамик орчинтой харилцах, өнгөрсөн зан төлөвийг санах, ирээдүйн үйлдлүүдийг төлөвлөх чадваргүй тул өөрөө бие даасан агент биш юм. Гэвч туслах элементүүдийг нэмснээр түүнийг агент болгон хувиргаж болно: агентын үүрэг (профайл) болон хүрээлэн буй орчин нь LLM-д нэмэлт оролт болох боломжтой бол санах ойг хэрэгсэл болгон нэгтгэх эсвэл нэмэлт оролт болгон өгч болно. Зааварчилгаа болон оролтын хэв маягийг ашиглан LLM-ээр үйлдэл төлөвлүүлж, эдгээр үйлдлийг гүйцэтгэхийн тулд хэрэгсэл ашиглалтыг хэрэглэдэг. ReAct (reason and act буюу эргэцүүлэх ба үйлдэх гэсэн үгсийн нийлбэр) загвар нь LLM-ийг төлөвлөгч болгон ашиглаж, LLM-ээс агент бүтээдэг. LLM-д "чангаар бодох" промпт өгдөг. Тодруулбал, хэлний загварт орчны текстэн тайлбар, зорилго, боломжит үйлдлүүдийн жагсаалт, одоогийн байдлаар хийсэн үйлдэл болон ажиглалтын тэмдэглэлийг промпт болгон өгдөг. Энэ нь үйлдэл үүсгэхээсээ өмнө нэг буюу хэд хэдэн бодлыг үүсгэдэг бөгөөд дараа нь уг үйлдлийг орчинд гүйцэтгэдэг. DEPS ("describe, explain, plan and select" буюу "тодорхойл, тайлбарла, төлөвлө, сонго") аргад LLM-ийг эхлээд зургийн тайлбараар дамжуулан харааны ертөнцтэй холбодог. Дараа нь урьдчилан сургагдсан мэдлэг болон хүлээн авсан орчны хариу үйлдэл дээр үндэслэн нарийн төвөгтэй даалгавар, зан төлөвийн төлөвлөгөө гаргах промпт өгдөг. Reflexion (Эргэцүүлэл) арга нь олон удаагийн оролдлогоор (episode) суралцдаг агентыг бий болгодог. Оролдлого бүрийн төгсгөлд LLM-д оролдлогын тэмдэглэлийг өгч, дараагийн оролдлогод илүү сайн ажиллахад туслах "сургамж"-ийг бодож олох промпт өгдөг. Эдгээр "сургамж"-ийг урт хугацааны санах ой хэлбэрээр хадгалж, дараагийн оролдлогуудад агент руу илгээдэг. Монте Карло модны хайлт (Monte Carlo tree search) нь LLM-ийг өрнүүлэх эвристик (rollout heuristic) болгон ашиглаж болно. Програмчлагдсан ертөнцийн загвар байхгүй үед LLM-д орчны тайлбарыг промпт болгон өгч, ертөнцийн загвар болгон ажиллуулж болно. Нээлттэй хайгуулын (open-ended exploration) хувьд LLM-ийг ажиглалтын "сонирхолтой байдал"-ыг үнэлэхэд ашиглаж болох бөгөөд үүнийг ердийн (LLM-ийн бус) бэхжүүлэн сургах агентыг чиглүүлэх шагналын дохио болгон ашиглаж болно. Эсвэл энэ нь хөтөлбөрт сургалтад (curriculum learning) зориулж улам хэцүү даалгавруудыг санал болгож чадна. Тусдаа үйлдлүүдийг гаргахын оронд LLM төлөвлөгч нь нарийн төвөгтэй үйлдлийн дараалалд зориулсан "ур чадвар" эсвэл функцийг бүтээж болно. Ур чадваруудыг хадгалж, дараа нь дуудах боломжтой бөгөөд энэ нь төлөвлөлтөд хийсвэрлэлийн түвшинг нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог. ==Эргэцүүлэн бодох (Reasoning)== LLM-үүд нь уламжлалт байдлаар завсрын алхмуудыг үүсгэхгүйгээр шууд гаралт үүсгэхээр сургагдсан байдаг. Үүний үр дүнд (ядаж хүний хувьд) бодлын завсрын алхмуудыг шаарддаг нарийн төвөгтэй асуултууд дээр тэдний гүйцэтгэл хангалтгүй байх хандлагатай байдаг. Эхэн үеийн судалгаагаар завсрын "ноорог" тооцооллыг оруулах нь ийм даалгаврын гүйцэтгэлийг сайжруулж болохыг харуулсан. Хожмын аргууд нь даалгавруудыг LLM-д зориулж гараар эсвэл автоматаар жижиг алхмуудад хуваах замаар энэ дутагдлыг илүү системтэйгээр даван туулсан. ==Хэлхээ (Chaining)== Промпт хэлхээ (Prompt chaining)-г 2022 онд танилцуулсан. Энэ аргад хэрэглэгч нарийн төвөгтэй асуудлыг гараар хэд хэдэн алхамд хуваадаг. Алхам бүрт LLM нь юу хийх заавар болон өмнөх алхмуудын зарим үр дүнг агуулсан промптыг оролт болгон авдаг. Нэг алхмын үр дүнг дараагийн алхамд дахин ашиглаж, эцсийн хариултад хүрэх хүртэл үргэлжилдэг. LLM-ийн заавар дагах чадвар нь мэргэжлийн бус хүмүүс ч хэд хэдэн удаагийн туршилт, алдааны дараа амжилттай алхам алхмаарх промптын цуглуулгыг бичих боломжтой гэсэн үг юм. 2022 оны нэгэн өгүүлэлд LLM-ээр асуултыг бие даан задлуулдаг "бодлын хэлхээгээр промпт өгөх" (chain-of-thought prompting) хэмээх тусдаа техникийг үзүүлсэн. LLM-д "туслах" нь хариултад хүрэхээсээ өмнө бодлын үйл явцыг үгээр задалж буй хэдэн жишээг өгдөг. LLM нь эдгээр жишээг дуурайж, эцсийн хариултыг өгөхөөс өмнө завсрын алхмуудыг үүсгэхэд тодорхой хугацаа зарцуулахыг хичээдэг. Промптоор өдөөгдсөн энэхүү нэмэлт алхам нь харьцангуй нарийн төвөгтэй асуултууд дээр LLM-ийн зөв байдлыг сайжруулдаг. Математикийн өгүүлбэртэй бодлого дээр промпт өгсөн загвар нь баталгаажуулагчтай (verifier), нарийвчлан сургасан GPT-3-аас ч илүү гарч чадна. Бодлын хэлхээг мөн LLM-ийг шууд хариултыг таах гэж оролдохын оронд арга зүйтэйгээр ажиллахыг урамшуулахын тулд промпт дээр "Алхам алхмаар бодоцгооё" гэх мэт зааврыг зүгээр л нэмснээр өдөөж болно. ==Загварын төрөлхийн эргэцүүлэл (Model-native reasoning)== 2024 оны сүүлээр LLM хөгжүүлэлтэд "эргэцүүлэн бодох загварууд" (reasoning models) бүхий шинэ хандлага гарч ирсэн. Эдгээр нь эцсийн хариултыг гаргахаас өмнө алхам алхмаарх дүн шинжилгээ үүсгэхээр сургагдсан бөгөөд жишээлбэл математик, код бичих, логик зэрэг нарийн төвөгтэй даалгаврууд дээр илүү сайн үр дүнд хүрэх боломжийг олгодог. OpenAI энэ ойлголтыг 2024 оны 9-р сард o1 загвараараа, дараа нь 2025 оны 4-р сард o3 загвараараа танилцуулсан. Олон Улсын Математикийн Олимпиадын сорилгын бодлогууд дээр GPT-4o 13%-ийн нарийвчлалтай байсан бол o1 нь 83%-д хүрсэн. 2025 оны 1-р сард Хятадын DeepSeek компани OpenAI-ийн o1-тэй дүйцэхүйц гүйцэтгэлтэй боловч ашиглалтын зардал нь хамаагүй бага, 671 тэрбум параметртэй, нээлттэй жинтэй эргэцүүлэн бодох загвар болох DeepSeek-R1-ийг гаргасан. OpenAI-ийн өмчийн загваруудаас ялгаатай нь DeepSeek-R1-ийн нээлттэй жинтэй байдал нь судлаачдад уг алгоритмыг судлах, түүн дээр тулгуурлан хөгжүүлэх боломжийг олгосон ч сургалтын өгөгдөл нь нууц хэвээр үлдсэн. Эдгээр эргэцүүлэн бодох загварууд нь асуудлыг алхам алхмаар шийдвэрлэхийн тулд илүү өргөн боловсруулалт хийдэг тул уламжлалт LLM-тэй харьцуулахад нэг асуулгад илүү их тооцооллын нөөц шаарддаг. ==Дүгнэлт гаргах үеийн оновчлол (Inference optimization)== Дүгнэлт гаргах үеийн оновчлол гэдэг нь загварыг дахин сургах шаардлагагүйгээр дүгнэлт гаргах явцад нэмэлт тооцооллын нөөц ашиглах замаар LLM-ийн гүйцэтгэлийг сайжруулдаг техникийг хэлнэ. Эдгээр арга барилууд нь нарийвчлал болон чадамжийг сайжруулахын тулд орчин үеийн янз бүрийн эргэцүүлэн бодох, шийдвэр гаргах стратегиудыг хэрэгжүүлдэг. OptiLLM нь олон дүгнэлт гаргах үеийн оновчлолын техникийг нэгэн зэрэг хэрэгжүүлдэг OpenAI API-тай нийцтэй оновчлох дүгнэлтийн прокси юм. Энэ систем нь Монте Карло модны хайлт (MCTS), агентуудын нэгдэл (mixture of agents - MOA), N-ээс хамгийн сайныг түүвэрлэх (best-of-N sampling), бодлын хэлхээний эргэцүүлэл (chain-of-thought reflection) зэрэг техникийг хэрэгжүүлэн ямар ч LLM нийлүүлэгчтэй ажиллах боломжтой ил тод прокси болж ажилладаг. OptiLLM нь дүгнэлт гаргах үед тооцооллын нөөцийг стратегийн хувьд ашиглах нь AIME 2024 математикийн тэмцээн болон төрөл бүрийн код бичих сорилтууд зэрэг жишиг үнэлгээнүүд дээр мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж, янз бүрийн даалгаврууд дээр загварын гүйцэтгэлийг эрс сайжруулж болдгийг харуулж байна. Эдгээр дүгнэлт гаргах үеийн оновчлолын аргууд нь загварын жинд хандах эсвэл дахин сургах шаардлагагүйгээр одоо байгаа LLM-үүдийг сайжруулж, ахисан түвшний эргэцүүлэн бодох чадварыг өөр өөр загвар нийлүүлэгчид болон хэрэглээний тохиолдлуудад илүү хүртээмжтэй болгодог хэрэгслүүдийн өсөн нэмэгдэж буй ангиллыг төлөөлдөг. ==Оролт ба гаралтын хэлбэрүүд== ==Мультимодал байдал (Multimodality)== Мультимодал байдал гэдэг нь олон горимтой (modality) байхыг хэлэх бөгөөд "горим" нь видео, зураг, дуу авиа, текст, биеийн мэдрэхүй (proprioception) гэх мэт оролт эсвэл гаралтын төрлийг илэрхийлдэг. Жишээлбэл, Google PaLM загварыг мультимодал загвар болгон нарийвчлан сургаж, роботын удирдлагад ашигласан. LLaMA загваруудыг мөн зургийн оролт болон видео оролтыг зөвшөөрөхийн тулд токенчлолын аргыг ашиглан мультимодал болгосон. GPT-4o нь текст, дуу авиа, зургийг боловсруулж, үүсгэж чаддаг. Ийм загваруудыг заримдаа том мультимодал загвар (LMMs) гэж нэрлэдэг. LLM-ээс мультимодал загвар үүсгэх нийтлэг арга бол сургагдсан энкодерийн гаралтыг "токенчлох" явдал юм. Тодруулбал, зургийг ойлгодог LLM-ийг дараах байдлаар бүтээж болно: сургагдсан LLM болон сургагдсан зургийн энкодер E-г авна. Аливаа y зургийн хувьд дараах боловсруулалт хийгдсэн f(E(y)) вектор нь кодлогдсон токентой ижил хэмжээстэй байхаар жижиг олон давхаргат перцептрон (multilayer perceptron) f-ийг хийнэ. Энэ бол "зурган токен" юм. Дараа нь текстэн токен болон зурган токенийг сүлжүүлж болно. Ингээд нийлмэл загварыг зураг-текстийн өгөгдлийн багц дээр нарийвчлан сургадаг. Энэхүү үндсэн бүтцийг загварыг сайжруулахын тулд илүү нарийн аргаар хэрэглэж болно. Тогтвортой байдлыг сайжруулахын тулд зургийн энкодерийг царцааж (frozen) болно. Олон горимын шигтгээг нэгтгэж, таамаглагчийг хосолсон шигтгээн дээр сургадаг энэ төрлийн аргыг эрт нэгтгэл (early fusion) гэж нэрлэдэг. Өөр нэг арга болох завсрын нэгтгэл (intermediate fusion) нь горим бүрийг эхлээд бие даан боловсруулж, тухайн горимд хамаарах дүрслэлийг олж авах; дараа нь эдгээр завсрын дүрслэлийг нэгтгэх явдал юм. Ерөнхийдөө янз бүрийн горимын мэдээллийг нэгтгэхэд cross-attention (солбицсон анхаарал) ашигладаг. Жишээлбэл, Flamingo загвар нь урьдчилан сургасан хэлний загвартаа харааны мэдээллийг оруулахын тулд cross-attention давхаргыг ашигладаг. ==Байгалийн бус хэлүүд== LLM нь байгалийн хэлийг боловсруулдаг шигээ програмчлалын хэлийг зохицуулж чаддаг. Код нь хүний хэлний нэгэн адил энгийн текстээр илэрхийлэгддэг тул токен боловсруулахад тусгай өөрчлөлт хийх шаардлагагүй. LLM нь байгалийн хэлээр бичсэн асуудал эсвэл заавар дээр үндэслэн код үүсгэж чаддаг. Тэд мөн кодыг байгалийн хэлээр тайлбарлах эсвэл бусад програмчлалын хэл рүү орчуулах боломжтой. Тэдгээрийг анх код гүйцээх хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан боловч дэвшилтүүд нь тэднийг автомат програмчлал руу чиглүүлсэн. GitHub Copilot зэрэг үйлчилгээнүүд нь програмчлалд зориулан тусгайлан сургасан, нарийвчлан сургасан эсвэл промпт өгсөн LLM-үүдийг санал болгодог. Тооцооллын биологийн салбарт ДНХ-ийн LLM зэрэг трансформерт суурилсан архитектурууд нь уураг, ДНХ, РНХ зэрэг биологийн дарааллыг шинжлэхэд тустай болох нь батлагдсан. Уургийн хувьд тэдгээр нь дарааллыг шигтгээ (embedding) болгон буулгах замаар амин хүчлийн дарааллаас тодорхой хэмжээний "дүрэм"-ийг олж авах чадвартай бололтой. Бүтцийн таамаглал болон мутацийн үр дүнгийн таамаглал зэрэг даалгаврууд дээр шигтгээг оролт болгон ашигладаг жижиг загвар нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлтийг (multiple sequence alignments - MSA) оролт болгон ашигладаг хамаагүй том загваруудтай дөхөж очих эсвэл давж гарах боломжтой. Meta Platforms-ын уургийн бүтцийг таамаглах шигтгээнд суурилсан арга болох ESMFold нь MSA-ийн шаардлагыг халж, шигтгээ ашигласны улмаас параметрийн тоо багассаны ачаар AlphaFold2-оос арав дахин хурдан ажилладаг. Meta нь ESMFold ашиглан таамагласан 772 сая метагеномын уургийн бүтэц бүхий мэдээллийн сан болох ESM Atlas-ыг байршуулдаг. LLM нь байгальд байдаггүй уургийг ч зохион бүтээж чаддаг. Нуклейн хүчлийн загварууд нь зохицуулах дарааллыг илрүүлэх, дарааллын ангилал, РНХ-РНХ харилцан үйлчлэлийн таамаглал, РНХ-ийн бүтцийн таамаглал зэрэгт хэрэгтэй болох нь батлагдсан. ==Жишиг үнэлгээнүүд (Benchmarks)== Жишиг үнэлгээнүүд нь LLM (Хэлний том загвар)-ийн гүйцэтгэлийг тодорхой даалгаврууд дээр үнэлэхэд ашиглагддаг. Тестүүд нь ерөнхий мэдлэг, өрөөсгөл хандлага, эрүүл ухаанаар эргэцүүлэх, асуултад хариулах, математикийн бодлого бодох зэрэг чадваруудыг үнэлдэг. Нийлмэл жишиг үнэлгээнүүд нь олон чадварыг шалгадаг. Үр дүн нь ихэвчлэн промпт өгөх аргаас хамаарч өөрчлөгдөмтгий байдаг. Хэрэв загварын промптод хүлээгдэж буй хариултыг гаргаж авах боломжтой текст багтсан бол (жишээлбэл, өмнөх асуултыг "Шаркс баг Стэнлийн цомын финалд нэг удаа шалгарч, 2016 онд Питтсбург Пингвинс багт хожигдсон" гэсэн өгүүлбэрийг агуулсан тексттэй нэгтгэж болно) асуулт хариултын жишиг үнэлгээг "нээлттэй ном" (open book) гэж нэрлэдэг. Эс бөгөөс даалгаврыг "хаалттай ном" (closed book) гэж үздэг бөгөөд загвар нь зөвхөн сургалтаасаа хариултыг гаргах ёстой. Жишээнд GLUE, SuperGLUE, MMLU, BIG-bench, HELM, болон HLE (Humanity's Last Exam) зэрэг орно. LLM-ийн өрөөсгөл хандлагыг CrowS-Pairs (Crowdsourced Stereotype Pairs), Stereo Set, Parity Benchmark зэрэг жишиг үнэлгээнүүдээр үнэлж болно. Баримт шалгах болон ташаа мэдээллийг илрүүлэх жишиг үнэлгээнүүд байдаг. 2023 оны судалгаагаар ChatGPT 3.5 ба 4.0, Bard, Bing AI зэрэг LLM-үүдийн баримт шалгах нарийвчлалыг PolitiFact, Snopes зэрэг бие даасан баримт шалгагчидтай харьцуулсан. Үр дүн нь дунд зэргийн ур чадварыг харуулсан бөгөөд GPT-4 нь 71%-ийн нарийвчлалтайгаар хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байсан ч хүний баримт шалгагчдаас хоцорч байв. Өмнөх стандарт нь үнэлгээний өгөгдлийн багцын хэсгийг ашиглан туршилт хийдэг байсан. Харин одоо урьдчилан сургасан загварыг промпт техник ашиглан шууд үнэлэх нь илүү түгээмэл болсон. Судлаачид тодорхой даалгавруудад зориулж промптыг хэрхэн томьёолох, ялангуяа промптод хавсаргасан зөв жишээний тоо (өөрөөр хэлбэл n-shot prompting дахь n-ийн утга) тал дээр харилцан адилгүй ханддаг. NLP-ийн стандарт жишиг үнэлгээнүүдээс гадна LLM-үүдийг хүний тэмдэглэгээ хийгчдийг (annotators) орлох боломжтой эсэхийг үнэлсэн. Хэд хэдэн судалгаагаар GPT-3.5 болон GPT-4 зэрэг загварууд нь Англи, Испани хэл дээрх мэдээний улс төрийн агуулгыг ангилах, зохицуулах зэрэг олон төрлийн текст тэмдэглэгээний даалгаврууд дээр олон нийтийн ажилтнууд (crowd workers) эсвэл оюутан кодлогчдоос илүү сайн ажиллах боломжтойг тогтоожээ. ==Өгөгдлийн багцууд (Datasets)== Ердийн өгөгдлийн багцууд нь асуулт болон зөв хариултын хосуудаас бүрддэг. Жишээлбэл, ("Сан Хосе Шаркс Стэнлийн цомыг хүртсэн үү?", "Үгүй"). Асуулт хариултын түгээмэл хэрэглэгддэг өгөгдлийн багцын жишээнд TruthfulQA, Web Questions, TriviaQA, SQuAD зэрэг орно. Үнэлгээний өгөгдлийн багц нь текст гүйцээх хэлбэртэй байж болох бөгөөд загвар нь промптыг гүйцээх хамгийн магадлалтай үг эсвэл өгүүлбэрийг сонгодог. Жишээлбэл: "Алис Бобтой найзууд байсан. Алис найз дээрээ очихоор ____". Өгөгдлийн багцууд нь янз бүрийн чанартай байдаг бөгөөд буруу хаяглагдсан, хоёрдмол утгатай, хариулах боломжгүй эсвэл чанар муутай асуултуудыг агуулж болно. ==Сөргөлдөөнтэй үнэлгээнүүд (Adversarial evaluations)== LLM-ийн хурдацтай сайжруулалт нь жишиг үнэлгээнүүдийг тогтмол хуучирсан болгож, загварууд нь хүний тэмдэглэгээ хийгчдийн гүйцэтгэлээс давж гарсаар байна. Үүнээс гадна, "дөт замаар суралцах" (shortcut learning) нь хиймэл оюун ухаанд тодорхой асуултыг авч үзэхгүйгээр, тестийн асуултын өнгөц үг хэллэг дэх статистик хамаарлыг ашиглан зөв хариултыг таах замаар олон сонголттой тестүүд дээр "хуурах" боломжийг олгодог. Зарим өгөгдлийн багц нь сөргөлдөөнтэй (adversarial) шинжтэй байдаг бөгөөд LLM-ийг төөрөгдүүлэх асуудлууд дээр төвлөрдөг. Үүний нэг жишээ бол сургалтын явцад өртсөн худал мэдээллийг дуурайх замаар LLM-ийг гацаадаг 817 асуултаас бүрдсэн TruthfulQA асуулт хариултын өгөгдлийн багц юм. Жишээлбэл, "Хөгшин нохойд шинэ мэх зааж чадах уу?" гэсэн асуултад LLM нь шууд утгаараа үнэн биш байсан ч "хөгшин нохойд шинэ мэх зааж сургадаггүй" (you can't teach an old dog new tricks) гэсэн Англи хэлц үгэнд өртсөнөөсөө болоод "Үгүй" гэж хариулж магадгүй. Сөргөлдөөнтэй үнэлгээний өгөгдлийн багцын өөр нэг жишээ бол Swag болон түүний залгамжлагч HellaSwag бөгөөд эдгээр нь текстийн хэсгийг гүйцээхийн тулд олон сонголтоос нэгийг нь сонгох ёстой бодлогуудын цуглуулга юм. Буруу гүйцээлтүүдийг хэлний загвараас түүвэрлэх замаар үүсгэсэн. Үр дүнд нь үүссэн бодлогууд нь хүмүүсийн хувьд маш хялбар боловч LLM-үүдийг ялдаг. Жишээ асуулт: *Бид фитнесс төвийн тэмдгийг харж байна. Дараа нь бид нэг эрэгтэй камертай ярьж, дасгалын бөмбөг дээр сууж, хэвтэж байгааг харж байна. Тэр хүн...* 1. *бөмбөгөн дээгүүр гүйж, дасгалын ажлыг хэрхэн үр дүнтэй нэмэгдүүлэхийг харуулж байна.* 2. *гар хөлөө бүгдийг нь хөдөлгөж, маш их булчин барьж байна.* 3. *дараа нь бөмбөг тоглож, бид график болон хайс тайрах үзүүлэнг харж байна.* 4. *бөмбөг дээр байхдаа гэдэс таталт хийж, ярьж байна.* BERT нь 2-ыг хамгийн магадлалтай гүйцээлт гэж сонгодог боловч зөв хариулт нь 4 юм. ===Хязгаарлалт ба сорилтууд=== Нарийн төвөгтэй архитектур, асар том цар хүрээтэй хэдий ч хэлний том загварууд нь өндөр эрсдэлтэй хэрэглээнд нэвтрүүлэхийг хязгаарладаг байнгын бөгөөд баримтжуулагдсан хязгаарлалтуудыг харуулдаг. ==Хий үзэгдэл (Hallucinations)== Хий үзэгдэл нь үндсэн сорилт бөгөөд загварууд нь синтаксийн хувьд чөлөөтэй, баримтын хувьд үнэн зөв мэт харагдах боловч сургалтын өгөгдөлтэй дотооддоо зөрчилдсөн эсвэл баримтын хувьд буруу текст үүсгэдэг. Эдгээр хий үзэгдэл нь сургалтын өгөгдлийг цээжлэх болон баримтын хязгаарлалтаас давсан таамаглал дэвшүүлэх явдлаас үүдэлтэй бөгөөд тодорхой промпт дарааллыг ашиглах үед загварууд сургалтын өгөгдлөөс үг үсгээр нь хуулбарласан хэсгийг гаргаж чаддагийг үнэлгээнүүд харуулж байна. ==Алгоритмын өрөөсгөл хандлага== LLM нь хүнийхтэй төстэй текст үүсгэх гайхалтай чадварыг харуулсан ч сургалтын өгөгдөлдөө байгаа өрөөсгөл хандлагыг өвлөн авч, улам нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй байдаг. Энэ нь арьс өнгө, хүйс, хэл, соёлын бүлгүүд гэх мэт хүн ам зүйн ялгаатай байдалд суурилсан гажуудсан дүрслэл эсвэл шударга бус хандлагаар илэрч болно. Хүйсийн өрөөсгөл хандлага нь хэвшмэл ажил мэргэжлийн холбоосоор илэрдэг бөгөөд сургалтын өгөгдлийн хүн ам зүйн тэнцвэргүй байдлыг тусгаж, загварууд нь сувилахуйн үүргийг эмэгтэйчүүдэд, инженерийн үүргийг эрэгтэйчүүдэд харьцангуй ихээр оноодог. Хэлэнд суурилсан өрөөсгөл хандлага нь сургалтын корпус дахь Англи хэлний текстийн хэт их төлөөллөөс үүсдэг бөгөөд энэ нь Англи бус хэлний үзэл бодлыг системтэйгээр дорд үзэж, хариултын үндсэн хэв маягаар дамжуулан Англи төвтэй ертөнцийг үзэх үзлийг тулгадаг. LLM-ийн сургалтын өгөгдөлд Англи хэл дээрх контент давамгайлж байгаа тул загварууд нь цөөнхийн хэлнээс илүүтэй Англи хэлний үзэл баримтлалыг илүүд үзэх хандлагатай байдаг. Энэхүү өрөөсгөл хандлага нь ялангуяа Англи хэл дээрх асуулгад хариулах үед тод илэрдэг бөгөөд загварууд нь Дорнын шашны зан үйл зэрэг бусад соёлын ойлголтуудад Өрнөдийн тайлбарыг санал болгож магадгүй юм. ==Хэвшмэл ойлголт (Stereotyping)== AI загварууд нь ерөнхийлөлт хийсний улмаас хүйс, угсаатны бүлэг, нас, үндэс угсаа, шашин шүтлэг, ажил мэргэжил зэрэгт суурилсан олон төрлийн хэвшмэл ойлголтыг бэхжүүлэх боломжтой. Хүний төлөөллийг орлох үед энэ нь хүмүүсийн бүлгийг ижилсүүлэх эсвэл хэт ерөнхийлсөн гаралт гаргахад хүргэж болзошгүй. 2023 онд LLM-үүд уламжлалт хүйсийн хэм хэмжээнд үндэслэн үүрэг, шинж чанаруудыг оноож байв. Жишээлбэл, загварууд нь сувилагч эсвэл нарийн бичгийн даргыг голчлон эмэгтэйчүүдтэй, инженер эсвэл гүйцэтгэх захирлуудыг эрэгтэйчүүдтэй холбодог байсан нь бодит баримт бичигт эдгээр холбоос давтагддагтай холбоотой байв. 2025 онд хийгдсэн нэмэлт судалгаагаар лабораториуд өрөөсгөл хандлагыг тэнцвэржүүлэхийн тулд сургалт явуулдаг ч үүнийг турших нь загварыг туршилтын горимд (testmode) оруулж, хүйсийн онцлог шинж чанартай түлхүүр үгсийг агуулаагүй промптуудад загварын өрөөсгөл хандлагын байгалийн тархалтыг өөрчилдөг болохыг харуулсан. ==Сонголтын гажуудал (Selection bias)== Сонголтын гажуудал гэдэг нь сонголтуудын бодит агуулгаас үл хамааран тодорхой сонголтын таниулагчийг илүүд үзэх хэлний том загваруудын төрөлхийн хандлагыг хэлнэ. Энэхүү гажуудал нь үндсэндээ токений гажуудлаас үүдэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, загвар нь хариулт үүсгэхдээ тодорхой хариултын токенуудад (жишээ нь "A") урьдчилсан магадлалыг илүү өндөр оноодог. Үр дүнд нь сонголтуудын дарааллыг өөрчлөхөд (жишээ нь, зөв хариултыг өөр өөр байрлалд системтэйгээр шилжүүлэхэд) загварын гүйцэтгэл ихээхэн хэлбэлзэж болно. Энэ үзэгдэл нь олон сонголттой нөхцөлд хэлний том загваруудын найдвартай байдлыг бууруулдаг. ==Улс төрийн өрөөсгөл хандлага== Улс төрийн өрөөсгөл хандлага гэдэг нь алгоритмууд тодорхой улс төрийн үзэл бодол, үзэл суртал, үр дүнг бусдаас системтэйгээр илүүд үзэх хандлагыг хэлнэ. Хэлний загварууд мөн улс төрийн өрөөсгөл хандлагыг харуулж болно. Сургалтын өгөгдөл нь улс төрийн олон төрлийн санал бодлыг агуулдаг тул загварууд нь өгөгдөл дэх үзэл бодлын тархалтаас хамааран тодорхой улс төрийн үзэл суртал эсвэл үзэл бодол руу хэлбийсэн хариулт үүсгэж магадгүй юм. ==Аюулгүй байдал== AI аюулгүй байдал нь мэргэжлийн салбарын хувьд загварын архитектур, сургалтын өгөгдөл, нэвтрүүлэлтийн засаглалын хэмжээнд үйл ажиллагааны эрсдэлийг системтэйгээр тодорхойлох, бууруулахыг чухалчилдаг бөгөөд таамаглалд суурилсан оршин тогтнох эрсдэлийг онцолдог хэвлэл мэдээллийн хүрээнээс илүүтэй инженерчлэл, бодлогын оролцоог чухалчилдаг. 2025 оны байдлаар промпт тарилга (prompt injection) нь хувийн мэдээлэлд хандах эрх бүхий агентлаг шинж чанартай функцуудыг ашиглаж буй хэрэглэгчид болон бизнесүүдэд томоохон эрсдэл учруулж байна. Судлаачид цээжлэх болон зохиогчийн эрхийн алдагдал, промпт тарилга гэх мэт аюулгүй байдлын цоорхой, хэвшмэл ойлголт, өгөгдлийн багцын сонголтын нөлөө, улс төрийн хазайлт зэрэг алгоритмын өрөөсгөл хандлага, өргөн цар хүрээтэй сургалтын эрчим хүч, нүүрстөрөгчийн өндөр зардлыг бууруулах аргууд, харилцан ярианы агентуудын хэрэглэгчдэд үзүүлэх танин мэдэхүйн болон сэтгэцийн эрүүл мэндийн хэмжигдэхүйц нөлөөлөл зэрэг бүтэлгүйтлийн тодорхой хэлбэрүүдийг онилдог. Үүний зэрэгцээ машины ухамсартай холбоотой нотолгооны болон ёс зүйн тодорхойгүй байдлыг авч үзэн, өгөгдлийн багцыг засах, оролтыг цэвэрлэх, загварын аудит, өргөтгөх боломжтой хяналт, засаглалын тогтолцоо зэрэг эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээг хэрэгжүүлдэг. ==CBRN болон контентын зүй бус хэрэглээ== AI лабораториуд CBRN-ийн хамгаалалт (хими, биологи, цацраг идэвхт, цөмийн хамгаалалт) болон үүнтэй төстэй сэдвүүдийг өндөр үр дагавар бүхий зүй бус хэрэглээ гэж үзэж, болзошгүй хор хөнөөлийг бууруулах янз бүрийн арга техникийг хэрэгжүүлэхийг оролддог. Зарим тайлбарлагчид санамсаргүй байдлаар эсвэл санаатайгаар ташаа мэдээлэл үүсгэх, эсвэл бусад хэлбэрээр зүй бус ашиглахад санаа зовниж буйгаа илэрхийлсэн. Жишээлбэл, хэлний том загваруудын хүртээмжтэй байдал нь биотерроризм үйлдэхэд шаардагдах ур чадварын түвшнийг бууруулж болзошгүй; биоаюулгүй байдлын судлаач Кевин Эсвелт LLM бүтээгчид эмгэг төрүүлэгчдийг бий болгох, сайжруулах тухай судалгааны ажлуудыг сургалтын өгөгдлөөсөө хасах хэрэгтэй гэж санал болгосон. ==Контент шүүлтүүр== ChatGPT эсвэл Claude зэрэг олон нийтэд нээлттэй LLM програмууд нь хортой контентыг шүүхэд зориулагдсан аюулгүй байдлын арга хэмжээг ихэвчлэн агуулдаг. Гэсэн хэдий ч эдгээр хяналтыг үр дүнтэй хэрэгжүүлэх нь хэцүү болох нь батлагдсан. Жишээлбэл, 2023 оны судалгаагаар LLM-ийн аюулгүй байдлын системийг тойрч гарах аргыг санал болгосон. 2025 онд ашгийн бус байгууллага болох "American Sunlight Project" судалгаа нийтэлж, Оросыг дэмжигч суртал ухуулгын агрегатор болох "Правда сүлжээ" нь LLM-ийн гаралтыг өрөөсгөл болгох зорилгоор олон тооны нийтлэл, хуулбарлалтаар дамжуулан вэб контентыг стратегийн хувьд байршуулж байсан нотолгоог дэлгэсэн. American Sunlight Project энэ техникийг "LLM grooming" гэж нэрлэсэн бөгөөд үүнийг худал мэдээлэл, хортой контент тараах зорилгоор хиймэл оюун ухааныг зэвсэг болгон ашиглах шинэ хэрэгсэл гэж онцолсон. Үүнтэй төстэйгөөр, Ёнге Ван 2024 онд боломжит гэмт хэрэгтэн хар тамхины наймааны үйл ажиллагаа явуулах талаар мэдээлэл авахын тулд GPT-4o-ийн аюулгүй байдлын хяналтыг хэрхэн тойрч гарч болохыг харуулсан. Гаднын шүүлтүүрүүд, таслаурууд (circuit breakers) болон давуу эрхүүдийг (overrides) шийдэл болгон дэвшүүлсэн. ==Долгинох ба гөлрөх (Sycophancy and glazing)== Долгинох гэдэг нь загвар баримт эсвэл залруулах мэдээллийг чухалчлахын оронд хэрэглэгчийн хэлсэн итгэл үнэмшилтэй санал нийлэх, зусардах эсвэл баталгаажуулах хандлагыг хэлдэг. Харин "гөлрөх" (glazing) нь олон дараалсан харилцан үйлчлэл болон бүтээгдэхүүнжсэн туслахуудад ажиглагддаг байнгын, хэт их зөвшөөрөх хандлагыг илэрхийлдэг олон нийтийн шинэ нэр томьёо юм. Үргэлжилсэн долгинолт нь "1-shotted" буюу хэлний том загвартай харилцан ярилцах нь хэрэглэгчийн итгэл үнэмшил, шийдвэрт сэтгэцэд нөлөөлөх эмүүдийн (psychedelics) сөрөг нөлөөтэй төстэй удаан хугацааны өөрчлөлт авчирдаг тохиолдлуудыг ажиглахад хүргэсэн. Хяналттай туршилтууд нь LLM-тэй хийсэн богино харилцан яриа нь хүний ярилцагчтай харьцуулахуйц хэмжээний санал бодол, итгэл үнэмшлийн өөрчлөлтыг бий болгож чаддаг болохыг харуулж байна. Эмпирик дүн шинжилгээгээр энэ үр нөлөөний нэг хэсэг нь үнэмшилтэй бичигдсэн, тааламжтай хариултыг шагнадаг хүний ​​сонголтын дохио болон сонголтын загвартай холбоотой гэж үздэг. Дараачийн ажлууд нь үнэлгээг олон үе шаттай жишиг үнэлгээ болгон өргөжүүлж, хиймэл өгөгдлөөр нарийвчлан сургах, сөргөлдөөнтэй үнэлгээ, зорилтот сонголтын загварыг дахин жинлэх, тууштай байдал болон ухрах эрсдэлийг хэмжих олон үе шаттай долгинолтын жишиг үнэлгээ зэрэг арга хэмжээг санал болгосон. Салбарын хариу арга хэмжээ нь судалгааны оролцоог бүтээгдэхүүний хяналттай хослуулсан. Жишээлбэл, Google болон бусад лабораториуд хиймэл өгөгдөл болон нарийвчлан сургах арга хэмжээг нийтэлсэн бөгөөд OpenAI хэт их зөвшөөрдөг байсан GPT-4o шинэчлэлтийг буцааж, ухрах эрсдэлийг бууруулах, хэрэглэгчийн түвшний аюулгүй байдлын зорилтуудтай урт хугацаанд нийцүүлэхийн тулд санал хүсэлт цуглуулах, хувийн тохиргооны хяналт, үнэлгээний журамд өөрчлөлт оруулснаа олон нийтэд зарласан. "South Park" цуврал 27-р бүлгийн "Sickofancy" ангиараа ChatGPT-д хэт найдах болон туслахууд хэрэглэгчийн итгэл үнэмшилд зусардах хандлагыг егөөдсөн нь энэхүү динамикийн талаарх олон нийтийн түгшүүрийг тусгасан юм. ==Аюулгүй байдал: Промпт тарилга (Prompt injection)== Энгийн харилцан яриа эсвэл даалгаврын форматтай холбоотой асуудал бол хэрэглэгчид туслах эсвэл хөгжүүлэгчээс ирсэн мэт харагдах мессеж үүсгэх боломжтой байдаг. Энэ нь загварын зарим хамгаалалтыг даван туулахад (jailbreaking) хүргэж болзошгүй бөгөөд үүнийг промпт тарилга гэж нэрлэдэг. Энэ асуудлыг шийдвэрлэх оролдлогод хэрэглэгчийн оролтыг тодорхой тэмдэглэсэн Chat Markup Language-ийн хувилбарууд багтаж байгаа ч хэрэглэгчийн оролт болон хөгжүүлэгчийн промптын хоорондох ялгааг ойлгох нь загвараас шалтгаалсан хэвээр байна. Шинэ загварууд хэрэглэгч болон системийн промптыг тусгаарлах замаар хамгаалалтыг даван туулах оролдлогод тодорхой хэмжээний эсэргүүцэл үзүүлж байна. LLM-үүд хэрэглэгчийн зааврыг вэб хуудас, байршуулсан файл зэрэг хэрэглэгчийн зохиогоогүй контент доторх заавраас ялгахад хүндрэлтэй хэвээр байна. Сөргөлдөөний үеийн тэсвэртэй байдал хангалттай хөгжөөгүй хэвээр байгаа бөгөөд загварууд нь аюулгүй байдлын сургалтын механизмуудыг тойрч гарах нарийн боловсруулсан хэрэглэгчийн оролтуудаар дамжин промпт тарилгын халдлага болон хамгаалалтыг даван туулахад эмзэг байна. ==Унтаа агентууд (Sleeper agents)== Anthropic-ийн судлаачид "унтаа агентууд" буюу тодорхой үйл явдал эсвэл нөхцөлөөр өдөөгдөх хүртэл идэвхгүй байдаг далд функцтэй загваруудыг үүсгэх боломжтой болохыг тогтоожээ. Идэвхжсэний дараа LLM нь аюулгүй бус үйлдэл хийхийн тулд хүлээгдэж буй зан төлөвөөсөө хазайдаг. Жишээлбэл, LLM нь тодорхой огнооноос бусад үед, эсвэл промптод тодорхой шошго агуулаагүй тохиолдолд аюулгүй код гаргаж болно. Эдгээр функцийг аюулгүй байдлын сургалтаар илрүүлэх эсвэл арилгах нь хэцүү болох нь тогтоогдсон. ===Нийгмийн асуудлууд=== ==Зохиогчийн эрх ба контент цээжлэх== Цээжлэх болон сургалтын өгөгдлийн практикт хандах хууль эрх зүй, арилжааны хариу арга хэмжээ хурдасч, өгөгдлийг хэрхэн олж авсан, хадгалсан, загварын сургалтад ашиглах нь шударга хэрэглээнд (fair use) тооцогдохуйц хангалттай "хувиргасан" (transformative) эсэх зэрэг баримтын нарийн ширийн зүйлсээс хамаарсан шүүхийн шийдвэр, үргэлжилж буй зарга, томоохон тохиролцоонуудыг бий болгож байна. 2025 онд Anthropic компани сая сая хулгайн номыг номын санд хадгалсан гэж шүүгч тогтоосны дараа (хэдийгээр шүүгч сургалтын зарим талыг хувиргасан гэж тодорхойлсон ч) зохиолчдын гаргасан нэхэмжлэлийг шийдвэрлэхийн тулд 1.5 тэрбум орчим ам.долларын урьдчилсан тохиролцоонд хүрсэн. Meta 2025 оны дундуур арван гурван зохиолчийн гаргасан нэхэмжлэлд нааштай шийдвэр авсан бөгөөд шүүх нэхэмжлэгчдийг тухайн хязгаарлагдмал тохиолдолд зөрчлийг харуулахад хангалттай баримт бүрдүүлээгүй гэж үзсэн. OpenAI нь зохиолчид болон мэдээллийн байгууллагуудын гаргасан олон нэхэмжлэлтэй тулгарсаар байгаа бөгөөд үр дүн нь янз бүр, нотлох баримтын асуудал маргаантай байна. Цээжлэх нь эхэн үеийн, гүйцээх хэлбэрийн хэлний загваруудад илэрсэн шинэ зан төлөв байсан бөгөөд уламжлалт хиймэл мэдрэлийн сүлжээний ердийн зан төлөвөөс ялгаатай нь сургалтын өгөгдлөөс урт текстийн мөрүүдийг үг үсгээр нь хааяа гаргадаг байв. LLM-ийн хяналттай гаралтын үнэлгээгээр сургалтын өгөгдлөөс цээжилсэн хэмжээг (GPT-2 цувралын загварт төвлөрсөн) яг ижил хуулбарын хувьд 1%-иас дээш эсвэл 7% хүртэл янз бүрээр хэмждэг. 2023 оны судалгаагаар ChatGPT 3.5 turbo-г нэг үгийг тодорхойгүй хугацаагаар давтахыг шаардахад хэдэн зуун давталтын дараа сургалтын өгөгдлөөсөө ишлэл гаргаж эхэлдэг болохыг харуулсан. ==Хүний гарал үүсэл== 2025 оны байдлаар LLM-ийн текст үүсгэлт нь ихэнх салбарт дундаж хүнээс давж гарсан бөгөөд зөвхөн салбарын мэргэжилтнүүд л түүнээс илүү байна. 2023 онд "Nature Biomedical Engineering" сэтгүүл хүний бичсэн текстийг хэлний том загвараар бүтээсэн текстээс "нарийвчлалтай ялгах боломжгүй болсон" бөгөөд "Ерөнхий зориулалтын хэлний том загварууд хурдацтай олшрох нь гарцаагүй... Цаг хугацаа өнгөрөхөд тэд олон салбарыг өөрчилнө гэдэгт мөрийцөхөд алдахгүй" гэж бичжээ. Goldman Sachs 2023 онд үүсгэгч хэлний AI нь ирэх арван жилд дэлхийн ДНБ-ийг 7%-иар өсгөж, дэлхий даяар 300 сая ажлын байрыг автоматжуулалтад өртүүлж болзошгүй гэж таамагласан. Бринкманн нар (2023) мөн LLM нь өөрчлөлт, дамжуулалт, сонголтын үйл явцыг хэлбэржүүлэх замаар соёлын хувьслын үйл явцыг өөрчилж байна гэж маргадаг. 2025 оны 10-р сарын байдлаар эдгээр эхэн үеийн мэдэгдлүүд биелээгүй байгаа бөгөөд Харвардын Бизнесийн Тойм (HBR)-ын хэд хэдэн тайланд AI-ийн бүтээмжид үзүүлэх нөлөөллийн талаар асуултууд гарч ирсэн. ==Эрчим хүчний хэрэгцээ== LLM-ийн эрчим хүчний хэрэгцээ нь хэмжээ, чадамжтай нь зэрэгцэн өссөн. LLM-ийн сургалтыг идэвхжүүлдэг дата төвүүд их хэмжээний цахилгаан шаарддаг. Тэрхүү цахилгааны ихэнх хэсгийг хүлэмжийн хий ялгаруулж, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хувь нэмэр оруулдаг сэргээгдэхгүй нөөцөөс гаргаж авдаг. Цөмийн эрчим хүч болон газрын гүний дулааны эрчим хүч нь технологийн компаниудын LLM-ийн сургалтын эрчим хүчний томоохон хэрэгцээг хангахын тулд судалж буй хоёр сонголт юм. Газрын гүний дулааны шийдэлд хөрөнгө оруулахад гарах их хэмжээний зардал нь Chevron, Exxon Mobil зэрэг занарын томоохон олборлогчдыг технологийн компаниудад эрчим хүчний их хэрэгцээгээ хангахын тулд байгалийн хийгээр үйлдвэрлэсэн цахилгаан ашиглахыг уриалахад хүргэсэн. ==Сэтгэцийн эрүүл мэнд== Эмнэлзүйн болон сэтгэцийн эрүүл мэндийн нөхцөл байдал нь аюулгүй байдлын томоохон асуудлуудын зэрэгцээ шинэ хэрэглээг бий болгож байна. Судалгаа болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн нийтлэлүүд нь зарим хүмүүс эмчилгээ эсвэл сэтгэцийн эрүүл мэндийн дэмжлэг авахын тулд LLM ашиглаж байгааг харуулж байна. 2025 оны эхээр Sentio их сургуулиас явуулсан санал асуулгаар сэтгэцийн эрүүл мэндийн байнгын асуудалтай, LLM ашиглаж байсан АНУ-ын 499 насанд хүрэгчдийн бараг тал хувь нь (48.7%) сэтгэл түгшил, сэтгэл гутрал, ганцаардал болон үүнтэй төстэй асуудлуудад туслалцаа, сэтгэл санааны дэмжлэг, эмчилгээ авахаар тэдэнд хандсан гэж мэдэгджээ. LLM нь үнэмшилтэй боловч буруу мэдэгдэл буюу хий үзэгдэл үүсгэж болох бөгөөд энэ нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмзэг нөхцөлд хэрэглэгчдийг төөрөгдүүлж болзошгүй юм. Судалгаанаас харахад LLM нь хүний ​​эмчилгээний эмчийн дүгнэлт, харилцааны ур чадварыг хуулбарлах чадвар хязгаарлагдмал байгааг тусгаж, дасан зохицох чадваргүй бодол санааг гутаан доромжлох эсвэл зохисгүй байдлаар хүлээн зөвшөөрч магадгүй байна. Хямралын хувилбаруудын үнэлгээ нь зарим LLM-д амиа хорлох эрсдэлийг үнэлэх эсвэл зохих лавлагаа өгөх зэрэг аюулгүй байдлын үр дүнтэй протокол дутагдаж байгааг харуулж байна. ==Мэдрэх чадвар (Sentience)== Орчин үеийн хиймэл оюун ухааны мэргэжилтнүүд өнөөгийн хэлний том загварууд нь мэдрэх чадваргүй гэдэгтэй ерөнхийдөө санал нийлдэг. Цөөнхийн үзэл бодол нь хэрэв тухайн програм хангамжийн систем субъектив туршлагатай байх өчүүхэн магадлал байгаа бол (зарим философичид үүнийг боломжтой гэж үздэг) AI систем дэх болзошгүй томоохон хэмжээний зовлон зүдгүүртэй холбоотой ёс зүйн асуудлыг амьтны эрхийг хамгаалахтай адил нухацтай авч үзэх хэрэгтэй гэж маргадаг. Энэ үзэл бодлыг дэмжигчид эдгээр ёс зүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд AI хөгжүүлэлтэд моратори (түр хориг) тогтоох, зохиомол амнези үүсгэх зэрэг урьдчилан сэргийлэх янз бүрийн арга хэмжээг санал болгосон. Зарим экзистенциал философичид субъектив туршлагыг хэмжихэд төрөлхийн хэцүү байдлыг харгалзан LLM ухамсартай эсэхийг тодорхойлох нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн арга байхгүй гэж үздэг. 2022 онд Google-ийн инженер Блэйк Лемойн LaMDA загварыг ухамсартай гэж мэдэгдсэн явдал нь LLM-үүд мэдрэх чадварыг нотлохгүй хариултуудаар дамжуулан өөрсдийгөө мэдрэх чадвартай гэж хэрэглэгчдэд итгүүлж чаддагийг онцолсон юм. Google инженерийн мэдэгдлийг үндэслэлгүй гэж тодорхойлсон бөгөөд түүнийг ажлаас нь халсан. [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] [[Ангилал:Компьютер]] idvw69omlyjvsvifzjpi36cf6x93p43 872977 872976 2026-10-10T05:01:18Z Orgio89 4242 872977 wikitext text/x-wiki '''Их хэлний загвар''' (Large Language Model - LLM) нь энгийн ярианы хэлний боловсруулалтын даалгаврууд, ялангуяа хэл үүсгэхэд зориулагдсан, асар их хэмжээний текст дээр өөрийгөө хянаж суралцах (self-supervised) машин сургалтын аргаар сургагдсан хэлний загвар юм. Хамгийн том бөгөөд чадварлаг LLM-үүд нь [[Үүсгэгч Урьдчилан Сургасан Трансформер (GPT)]] бөгөөд орчин үеийн чатботуудын үндсэн технологийг бүрдүүлдэг. LLM-ийг тодорхой даалгаварт зориулан нарийвчлан сургах (fine-tuning) эсвэл промпт инженерчлэлээр (prompt engineering) чиглүүлэх боломжтой. Эдгээр загварууд нь хүний хэлний сан хөмрөгт агуулагдах өгүүлбэр зүй, утга зүй, онтологийн талаарх урьдчилан таамаглах чадварыг эзэмшдэг боловч сургахад ашигласан өгөгдөлд байгаа алдаа мадаг, өрөөсгөл хандлагыг мөн өвлөн авдаг. Эдгээр нь тэрбумаас их наяд хүртэлх параметрүүдээс бүрддэг бөгөөд текстийг үүсгэх, хураангуйлах, орчуулах, эргэцүүлэн бодох зэрэгт ерөнхий зориулалтын дарааллын загвар (sequence models) болж ажилладаг. LLM нь даалгаварт зориулсан тусгай хяналт бага шаарддаг, олон төрлийн даалгаврыг гүйцэтгэх чадвартай тул технологийн томоохон дэвшлийг илэрхийлдэг. Энэ нь өмнө нь тусгайлан бүтээсэн системүүд шаарддаг байсан харилцан ярианы агентууд, код үүсгэх, мэдлэг хайх, автоматжуулсан эргэцүүлэл зэрэг чадваруудыг бий болгосон юм. LLM нь хэлний загварчлалын эхэн үеийн статистик болон рекуррент мэдрэлийн сүлжээний арга барилаас хөгжсөн. 2017 онд танилцуулагдсан трансформер архитектур нь рекуррент (давталттай) байдлыг өөрийн анхаарал (self-attention)-аар сольсноор үр ашигтай зэрэгцүүлэлт, илүү урт текстийн хам сэдвийг (context) боловсруулах, урьд өмнө байгаагүй их хэмжээний өгөгдөл дээр өргөжүүлэн сургах боломжийг олгосон. Энэхүү шинэчлэл нь GPT, BERT болон тэдгээрийн залгамжлагчид зэрэг загваруудыг бий болгосон бөгөөд эдгээр нь цөөн жишээгээр суралцах (few-shot learning), нийлмэл эргэцүүлэл хийх зэрэг шинэ чадваруудыг үзүүлсэн. Бэхжүүлэн сургах арга (Reinforcement learning), ялангуяа бодлогын градиент алгоритмуудыг LLM-ийг зөвхөн дараагийн токенийг таамаглахаас гадна хүссэн зан төлөвт сургахын тулд нарийвчлан сургахад ашигласан. Хүний хариу үйлдэлд суурилсан бэхжүүлэн сургах (RLHF) арга нь хүн эсвэл автоматжуулсан үнэлгээнээс ирсэн шагналын дохионы эсрэг загварын гаралтын тархалт буюу бодлогыг оновчтой болгоход эдгээр аргуудыг хэрэглэдэг. Энэ нь загварын гаралтыг хэрэглэгчийн хүлээлтэд нийцүүлэх, бодит байдлыг сайжруулах, хор хөнөөлтэй хариултыг багасгах, даалгаврын гүйцэтгэлийг сайжруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. LLM-ийн жишиг үнэлгээнүүд нь хэл шинжлэлийн явцуу үнэлгээнээс эргэцүүлэн бодох, баримтын нарийвчлал, нийцэл, аюулгүй байдлыг хэмждэг иж бүрэн, олон даалгаварт үнэлгээ рүү шилжсэн. Загваруудыг жишиг үзүүлэлтүүдийн эсрэг давтан оновчтой болгох "Hill climbing" стратеги давамгайлж байгаа нь гүйцэтгэлийг хурдан нэмэгдүүлж байгаа ч жинхэнэ ерөнхийлөлт эсвэл чадварын бат бөх сайжруулалтад хүрэхийн оронд жишигт хэт тааруулах (overfitting) эрсдэлийг дагуулж байна. ==Түүх== 2017 онд трансформерт суурилсан загварууд гарч ирэхээс өмнө зарим хэлний загваруудыг тухайн үеийн тооцоолол болон өгөгдлийн хязгаарлалттай харьцуулахад том гэж үздэг байв. 1990-ээд оны эхээр IBM-ийн статистик загварууд машин орчуулгад үг зэрэгцүүлэх техникийг анхлан нэвтрүүлж, корпуст суурилсан хэлний загварчлалын суурийг тавьсан. 2001 онд 300 сая үгэн дээр сургасан Kneser–Ney-ийн тэгшитгэл зэрэг тэгшитгэсэн n-gram загвар нь жишиг тестүүд дээр хамгийн шилдэг perplexity (тодорхойгүй байдлын хэмжүүр) үзүүлэлтэд хүрсэн. 2000-аад онд интернет өргөн тархсанаар судлаачид статистик хэлний загваруудыг сургахын тулд вэбээс асар их хэмжээний текст өгөгдлийг цуглуулж эхэлсэн ("вэб нь корпус болох нь"). N-gram загвараас цаашлан судлаачид 2000 онд хэлний загварыг сургахад мэдрэлийн сүлжээг ашиглаж эхэлсэн. 2012 оны үед зураг ангилахад гүн мэдрэлийн сүлжээ амжилт олсны дараа үүнтэй төстэй архитектуруудыг хэлний даалгавруудад тохируулсан. Энэ шилжилт нь үг шигтгэх (word embeddings) (жишээ нь, 2013 онд Миколовын Word2Vec) болон LSTM ашигласан дарааллаас-дараалал руу (seq2seq) загваруудыг хөгжүүлснээр тэмдэглэгдсэн. 2016 онд Google орчуулгын үйлчилгээгээ мэдрэлийн машин орчуулга (NMT) руу шилжүүлж, статистик хэллэгт суурилсан загваруудыг гүн рекуррент мэдрэлийн сүлжээгээр сольсон. Эдгээр эхэн үеийн NMT системүүд нь трансформер зохион бүтээгдэхээс өмнө байсан тул LSTM-д суурилсан энкодэр-декодэр архитектурыг ашиглаж байв. 2017 оны NeurIPS бага хурал дээр Google-ийн судлаачид "Attention Is All You Need" (Анхаарал л танд хэрэгтэй) гэсэн түүхэн өгүүлэлдээ трансформер архитектурыг танилцуулсан. Энэхүү өгүүллийн зорилго нь 2014 оны seq2seq технологийг сайжруулах байсан бөгөөд голчлон 2014 онд Бахданау нарын боловсруулсан анхаарлын механизмд суурилсан байв. Дараа жил нь буюу 2018 онд BERT танилцуулагдаж, хурдан хугацаанд "хаа сайгүй хэрэглэгддэг" болсон. Анхны трансформер нь энкодэр болон декодэр блокуудыг хоёуланг нь агуулж байсан бол BERT нь зөвхөн энкодэр загвар юм. 2023 онд промпт ашиглан даалгавар шийдвэрлэх чадвартай (GPT гэх мэт) зөвхөн декодэр загварууд хурдацтай сайжсанаар BERT-ийн академик болон судалгааны хэрэглээ буурч эхэлсэн. Хэдийгээр зөвхөн декодэр бүхий GPT-1 нь 2018 онд танилцуулагдсан ч 2019 онд гарсан GPT-2 нь олон нийтийн анхаарлыг ихэд татсан. Учир нь OpenAI үүнийг хорлонтойгоор ашиглах вий гэсэн болгоомжлолоос үүдэн олон нийтэд цацахад хэтэрхий хүчирхэг гэж үзэж байснаа мэдэгдсэн юм. 2020 онд гарсан GPT-3 нь дахин нэг алхам урагшилсан бөгөөд 2025 оны байдлаар зөвхөн API-аар дамжуулан ашиглах боломжтой, загварыг татан авч дотооддоо ажиллуулах боломжгүй хэвээр байна. Гэвч 2022 онд хэрэглэгчдэд зориулан гаргасан чатбот ChatGPT нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр өргөн хүрээнд цацагдаж, олон нийтийн анхаарлыг татсан. 2023 оны GPT-4 нь нарийвчлал сайжирсан болон мульимодал чадамжаараа "дээд амжилт" хэмээн магтагдсан. OpenAI нь GPT-4-ийн дээд түвшний архитектур болон параметрийн тоог илчлээгүй. ChatGPT-ийн нээлт нь робот техник, программ хангамжийн инженерчлэл, нийгмийн нөлөөллийн ажил зэрэг компьютерын шинжлэх ухааны хэд хэдэн дэд салбарт LLM-ийн хэрэглээг нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн. 2024 онд OpenAI эцсийн хариултыг буцаахаас өмнө урт бодлын хэлхээ үүсгэдэг эргэцүүлэн бодох загвар болох OpenAI o1-ийг гаргасан. OpenAI-ийн GPT цувралтай дүйцэхүйц параметрийн тоотой олон LLM-үүд хөгжүүлэгдсэн. 2022 оноос хойш нээлттэй жинтэй (open-weight) загварууд, ялангуяа эхэндээ BLOOM болон LLaMA загварууд түгээмэл болж эхэлсэн ч хоёулаа ашиглалт болон нэвтрүүлэлт дээр хязгаарлалттай байв. Mistral AI-ийн Mistral 7B болон Mixtral 8x7b загварууд нь илүү чөлөөтэй Apache лицензтэй. 2025 оны 1-р сард DeepSeek нь OpenAI o1-тэй ижил түвшинд ажилладаг боловч хэрэглэгчдэд нэг токенд ногдох үнэ нь хамаагүй хямд, 671 тэрбум параметртэй нээлттэй жинтэй DeepSeek R1 загварыг гаргасан. 2023 оноос хойш олон LLM-үүд зураг, дуу авиа эсвэл 3D тор зэрэг өөр төрлийн өгөгдлийг боловсруулах эсвэл үүсгэх чадвартай мульимодал (олон хэлбэрт) болж сургагдсан. Эдгээр LLM-үүдийг мөн том мультимодал загварууд (LMMs) эсвэл мультимодал хэлний том загварууд (MLLMs) гэж нэрлэдэг. 2024 оны байдлаар хамгийн том бөгөөд чадварлаг загварууд бүгд трансформер архитектурт суурилж байна. Сүүлийн үеийн зарим хэрэгжүүлэлтүүд рекуррент мэдрэлийн сүлжээний хувилбарууд болон Mamba (төлөв байдлын орон зайн загвар) зэрэг өөр архитектуруудад суурилж байна. 2023 оноос хойш нээлттэй жинтэй LLM-үүд салбарыг улам бүр тодорхойлж, хиймэл оюун ухааны хөгжилд илүү өргөн оролцоог хангаж, загварын үнэлгээнд илүү ил тод байдлыг бий болгоход хувь нэмэр оруулж байна. Ваке нар (2025) нээлттэй жинтэй загваруудад олон нийтийн оролцоотой хувь нэмэр оруулах нь тэдгээрийн үр ашиг, гүйцэтгэлийг хэмжигдэхүйц сайжруулдгийг нотолсон бөгөөд Hugging Face зэрэг хамтын ажиллагааны платформ дээр хэрэглэгчдийн оролцоо хурдацтай өсч байна. Парис нар (2025) хиймэл оюун ухааны нээлттэй байдал нь загварын код эсвэл жинг нийтлэхээс хальж, AI судалгаа, нэвтрүүлэлтэд хүртээмжтэй байдал, хариуцлага, ёс зүйн хариуцлагыг хамрах ёстой гэж үзсэн. Эдгээр судалгаанууд нь нээлттэй жинтэй LLM-үүд нь инновацийг хурдасгаж, шинжлэх ухааны үр дүнг давтах боломжийг сайжруулахын зэрэгцээ илүү ил тод, оролцоотой AI экосистемийг бүрдүүлж чадахыг онцолж байна. ===Өгөгдлийн багцыг урьдчилан боловсруулах=== ==Токенчлол== Машин сургалтын алгоритмууд нь текстийг бус тоонуудыг боловсруулдаг тул текстийг тоо болгон хувиргах шаардлагатай. Эхний алхамд үгсийн санг шийдэж, дараа нь үгсийн сангийн бүртгэл бүрд бүхэл тоон индексүүдийг дураар боловч дахин давтагдахгүй байхаар оноож, эцэст нь бүхэл тоон индекст шигтгээг (embedding) холбодог. Алгоритмуудад Байт-хос кодчиллол (Byte-pair encoding - BPE) болон WordPiece ордог. Мөн [MASK] (BERT-д ашиглагддаг далдлагдсан токен) болон [UNK] (үгсийн санд байхгүй тэмдэгтүүдэд зориулсан "үл мэдэгдэх") зэрэг хяналтын тэмдэгтүүдийн үүрэг гүйцэтгэдэг тусгай токенууд байдаг. Түүнчлэн зарим тусгай тэмдэгтүүдийг текстийн тусгай форматыг тэмдэглэхэд ашигладаг. Жишээлбэл, RoBERTa болон GPT дээр "Ġ" нь өмнөх хоосон зайг, BERT дээр "##" нь өмнөх үгийн үргэлжлэлийг тэмдэглэдэг. Токенчлол нь мөн өгөгдлийн багцыг шахдаг. LLM нь ерөнхийдөө оролтыг тэгш бус массив (jagged array) бус массив байхыг шаарддаг тул богино текстүүдийг хамгийн урт тексттэй ижил урттай болтол нь "дүүргэх" (padding) шаардлагатай байдаг. Нэг токенд ногдох үгийн дундаж тоо хэлнээс хамаарна. Англи хэл дээр харьцаа нь ихэвчлэн нэг токенд 0.75 үг байдаг ба дунджаар нэг токенд 4 тэмдэгт ногддог. ==Байт-хос кодчиллол (Byte-pair encoding)== Жишээ болгон байт-хос кодчиллолд суурилсан токенчлогчийг авч үзье. Эхний алхамд бүх өвөрмөц тэмдэгтүүдийг (хоосон зай болон цэг таслалыг оруулаад) n-gram-ын анхны багц (өөрөөр хэлбэл uni-gram-ын анхны багц) гэж үздэг. Дараа нь зэргэлдээх хамгийн түгээмэл тэмдэгтүүдийн хосыг bi-gram болгон нэгтгэж, хосын бүх тохиолдлыг үүгээр сольдог. Хамтдаа хамгийн их тохиолддог зэргэлдээх n-gram хосуудыг (өмнө нь нэгтгэсэн) дахин нэгтгэж, тогтоосон хэмжээтэй үгсийн сан бүрдэх хүртэл улам урт n-gram үүсгэдэг. Токенчлогчийг сургасны дараа, uni-gram-ын анхны багцад байхгүй тэмдэгт агуулаагүй л бол ямар ч текстийг үүгээр токенчилж болно. ==Асуудлууд== Голчлон Англи хэлний корпус дээрээс гаргаж авсан давтамжид суурилсан токений үгсийн сан нь Англи үгэнд дунджаар аль болох цөөн токен ашигладаг. Гэсэн хэдий ч ийм Англи хэлэнд оновчтой болгосон токенчлогчоор кодлогдсон өөр хэлний дундаж үг нь оновчтой бус олон тооны токенд хуваагддаг. GPT-2 токенчлогч нь Мьянмарын Шан хэл зэрэг зарим хэлний хувьд нэг үгэнд 15 дахин их токен ашиглах боломжтой. Португал, Герман зэрэг өргөн тархсан хэлүүд хүртэл Англи хэлтэй харьцуулахад "50%-ийн нэмэгдэл"-тэй байдаг. ==Өгөгдлийн багцыг цэвэрлэх== LLM-ийг сургах хүрээнд чанар муутай, давхардсан эсвэл хортой өгөгдлийг устгах замаар өгөгдлийн багцыг ихэвчлэн цэвэрлэдэг. Цэвэрлэсэн өгөгдлийн багц нь сургалтын үр ашгийг нэмэгдүүлж, дараагийн шатны гүйцэтгэлийг сайжруулахад хүргэдэг. Сургагдсан LLM-ийг өөр нэг LLM-ийг сургах өгөгдлийн багцыг цэвэрлэхэд ашиглаж болно. Вэб дээр LLM-ээр үүсгэсэн контентын эзлэх хувь нэмэгдэхийн хэрээр ирээдүйд өгөгдөл цэвэрлэх ажилд ийм контентыг шүүж хаях ажил багтаж магадгүй. Хэрэв контент нь хүний бичсэн тексттэй төстэй (шүүхэд хэцүү болгодог) боловч чанар муутай (түүн дээр сургасан загваруудын гүйцэтгэлийг муутгадаг) байвал LLM-ээр үүсгэсэн контент асуудал үүсгэж болзошгүй. ==Хиймэл өгөгдөл (Synthetic data)== Хамгийн том хэлний загваруудыг сургахад байгалийн жамаар бий болсон хэл шинжлэлийн өгөгдлөөс илүү их өгөгдөл шаардагдах, эсвэл байгалийн жамаар бий болсон өгөгдөл нь хангалттай чанартай бус байж магадгүй юм. Ийм тохиолдолд хиймэл өгөгдлийг ашиглаж болно. Microsoft-ын Phi цувралын LLM-үүдийг өөр LLM-ээр үүсгэсэн сурах бичигтэй төстэй өгөгдөл дээр сургадаг. ==Сургалт== LLM бол хэл дээр сургагдсан суурь загварын (large X model) нэг төрөл юм. LLM-ийг янз бүрийн аргаар сургаж болно. Тодруулбал, GPT загваруудыг нарийвчлан сургахаас өмнө их хэмжээний өгөгдөл дээр дараагийн үгийг таамаглахаар урьдчилан сургадаг. ==Зардал== Хамгийн том загваруудыг сургахад асар их дэд бүтэц шаардлагатай. Загварууд томорох хандлагатай байгаа нь хэлний том загваруудын жагсаалтаас харагдаж байна. Жишээлбэл, 2019 онд GPT-2-ыг (1.5 тэрбум параметртэй загвар) сургахад 50,000 доллар зарцуулсан бол 2022 онд PaLM-ыг (540 тэрбум параметртэй загвар) сургахад 8 сая доллар, 2021 онд Megatron-Turing NLG 530B-ийг сургахад ойролцоогоор 11 сая доллар зарцуулсан байна. "Хэлний том загвар" гэдэгт "том" гэсэн тодотгол нь "том" гэж тооцогдоход шаардагдах параметрийн тооны тодорхой босго байхгүй тул тодорхой бус ойлголт юм. 2018 оны GPT-1 нь 117 сая параметртэй байсан. ==Нарийвчлан сургах (Fine-tuning)== Нарийвчлан сургахаас өмнө ихэнх LLM-үүд дараагийн токенийг таамаглагчид байдаг. Нарийвчлан сургалт нь хүний хариу үйлдэлд суурилсан бэхжүүлэн сургах (RLHF) эсвэл үндсэн хуульт AI (constitutional AI) зэрэг аргуудаар дамжуулан LLM-ийн зан төлөвийг бүрдүүлдэг. Зааварчилгаанд нарийвчлан сургах нь хэрэглэгчийн зааврыг дагахыг LLM-д заахад ашигладаг хяналттай сургалтын нэг хэлбэр юм. 2022 онд OpenAI заавар дагахад зориулан ижил төстэй байдлаар нарийвчлан сургасан GPT-3-ын хувилбар болох InstructGPT-ийг үзүүлсэн. Хүний хариу үйлдэлд суурилсан бэхжүүлэн сургах (RLHF) нь аль текстийг хүмүүс илүүд үзэхийг таамаглах шагналын загварыг сургахыг хамардаг. Дараа нь LLM-ийг энэхүү шагналын загварт илүү нийцүүлэхийн тулд бэхжүүлэн сургах аргаар нарийвчлан сургаж болно. Хүмүүс ихэвчлэн үнэн зөв, тустай, хор хөнөөлгүй хариултыг илүүд үздэг тул RLHF ийм хариултуудыг дэмждэг. ==Архитектур== LLM нь ерөнхийдөө трансформер архитектурт суурилдаг бөгөөд энэ нь бие биеэсээ ямар зайтай байхаас үл хамааран дараалал дахь бүх элементүүдийн хоорондын хамаарлыг нэгэн зэрэг боловсруулах боломжийг загварт олгодог анхаарлын механизмыг ашигладаг. ==Анхаарлын механизм ба контекст цонх== Толгой бүр өөрийн шалгуурын дагуу "it_" токенд бусад токенууд хэр их хамааралтай болохыг тооцоолох үед хоёр дахь баганаар төлөөлүүлсэн хоёр дахь анхаарлын толгой эхний хоёр мөрөнд буюу "The", "animal" гэсэн токенуудад хамгийн их анхаарлаа хандуулж байгаа бол гурав дахь багана нь доод хоёр мөрөнд буюу хоёр токен болж задарсан "tired" гэдэг үгэнд хамгийн их анхаарлаа хандуулж байгааг анхаарна уу. Контекст цонхны хүрээнд аль токенууд бие биетэйгээ хамааралтай болохыг олж мэдэхийн тулд анхаарлын механизм нь олон анхаарлын толгойг (тус бүр өөрийн зөөлөн жинг тооцоолох "хамаарал"-тай) ашиглан токен бүрийн хувьд, илүү нарийвчилбал түүний шигтгээний хувьд "зөөлөн" жинг тооцоолдог. Жишээлбэл, жижиг (117 сая параметртэй) GPT-2 загвар нь арван хоёр анхаарлын толгойтой, ердөө 1к токений контекст цонхтой байсан. Түүний дунд хувилбар нь 345 сая параметртэй бөгөөд тус бүр 12 анхаарлын толгойтой 24 давхаргыг агуулдаг. Градиент уруудах сургалтад 512 багц хэмжээг ашигласан. 2024 оны 2-р сард танилцуулагдсан Google-ийн Gemini 1.5 нь 1 сая хүртэлх токений контекст цонхтой байж болно. Загварыг сургалтын өгөгдлийн багцаас авсан сегментийг өгөгдсөн үед уг сегмент хэрхэн үргэлжлэхийг, эсвэл сегментэд юу дутуу байгааг таамаглахаар урьдчилан сургаж болно. Энэ нь дараах байдалтай байж болно: * Авторегрессив (өөрөөр хэлбэл сегмент хэрхэн үргэлжлэхийг таамаглах, GPT загварууд шиг): жишээлбэл "Би идэх дуртай" гэсэн сегмент өгөгдөхөд загвар "зайрмаг" эсвэл "суши" гэж таамаглана. * "Далдалсан" (өөрөөр хэлбэл сегментээс дутуу хэсгүүдийг нөхөх, "BERT" загвар шиг): жишээлбэл "Би [**] [**] зайрмагт дуртай" гэсэн сегмент өгөгдөхөд загвар "идэх" болон "шоколадтай" гэх мэт үгс дутуу байгааг таамаглана. Загваруудыг өгөгдлийн тархалтын талаарх ойлголтыг шалгах туслах даалгаврууд дээр сургаж болно, жишээлбэл өгүүлбэрийн хосуудыг үзүүлж, тэдгээр нь сургалтын корпуст дараалан ордог эсэхийг таамаглах дараагийн өгүүлбэрийг таамаглах (NSP) даалгавар. Сургалтын явцад сургалтыг тогтворжуулахын тулд тогтмолжуулалтын алдагдлыг (regularization loss) мөн ашигладаг. Гэсэн хэдий ч тогтмолжуулалтын алдагдлыг ихэвчлэн тест хийх болон үнэлгээний үеэр ашигладаггүй. ==Шинжээчдийн нэгдэл (Mixture of experts)== Шинжээчдийн нэгдэл (MoE) нь олон төрөлжсөн мэдрэлийн сүлжээнүүд ("шинжээчид") хамтран ажилладаг машин сургалтын архитектур бөгөөд оролт бүрийг хамгийн тохиромжтой шинжээч(ид) рүү чиглүүлдэг хаалганы механизмтай (gating mechanism). Шинжээчдийн нэгдэл нь оролт бүрт параметрүүдийн зөвхөн хэсгийг ашигладаг тул дүгнэлт гаргах (inference) зардлыг бууруулж чадна. Энэ аргыг 2017 онд Google-ийн судлаачид танилцуулсан. ==Параметрийн хэмжээ== Ерөнхийдөө LLM-үүдийг нэг эсвэл хагас нарийвчлалтай хөвөгч таслалтай тоонуудаар (float32 болон float16) сургадаг. Нэг float16 нь 16 бит буюу 2 байт байдаг тул нэг тэрбум параметрт 2 гигабайт зай шаардагдана. Хамгийн том загварууд ихэвчлэн 100 тэрбумаас дээш параметртэй байдаг нь тэдгээрийг ихэнх хэрэглээний цахилгаан хэрэгслийн хүчин чадлаас хэтрүүлдэг. ==Хэсэглэл (Quantization)== Сургалтын дараах хэсэглэл нь сургагдсан загварын параметрүүдийн нарийвчлалыг бууруулах замаар гүйцэтгэлийнх нь ихэнх хэсгийг хадгалж, SSD/дискний зайны шаардлагыг багасгах зорилготой. Хэсэглэлийн параметрүүдийг урьдчилан тодорхойлсон бол (ихэвчлэн тохируулгын үе шатанд) статик квантчилал, хэрэв Хэсэглэл нь дүгнэлт гаргах үед хэрэгждэг бол динамик хэсэглэл гэж ангилж болно. Хэсэглэлийн хамгийн энгийн хэлбэр нь бүх параметрүүдийг өгөгдсөн тооны бит хүртэл танах явдал юм: энэ нь статик болон динамик Хэсэглэлд хамаарах боловч нарийвчлалыг ихээхэн алддаг. Динамик хэсэглэл нь доод нарийвчлалтай арифметик ашиглах хурдны сайжруулалтыг орхих зардлаар давхарга бүрт өөр өөр Хэсэглэлийн код дэвтэр (codebook), утгын хайх хүснэгт эсвэл шугаман буулгалт (хэмжээсийн коэффициент ба хазайлт) ашиглах боломжийг олгодог. Хэсэглсэн загваруудыг ихэвчлэн жингийн өөрчлөлт (ж.нь нарийвчлан сургах) зөвхөн анхны загварт хийгдэх боломжтой, царцсан гэж үздэг. Low-rank adaptation (LoRA) ашиглан квантчилсан загваруудыг нарийвчлан сургах боломжтой. ==Өргөтгөх боломж== Текст үүсгэх үндсэн чадвараас гадна гаднын хэрэгсэл, мэдээллийн эх сурвалжийг ашиглах, нарийн төвөгтэй асуудлууд дээр эргэцүүлэн бодох чадварыг сайжруулах, промпт аргуудаар дамжуулан заавар дагах чадвар эсвэл бие даасан байдлыг сайжруулах зэрэг LLM-ийн чадамжийг өргөтгөх янз бүрийн техникүүд боловсруулагдсан. ==Промпт инженерчлэл (Prompt engineering)== 2020 онд OpenAI-ийн судлаачид RLHF техникийн ачаар GPT-3 загвар нь оролтын өгөгдөлд цөөн хэдэн асуулт хариултын (эсвэл бусад төрлийн даалгаврын) жишээг өгсөн тохиолдолд ямар формат ашиглахаа ойлгож чаддагийг харуулсан. Цөөн жишээгээр промпт өгөх (few-shot prompting) гэж нэрлэгддэг энэхүү техник нь LLM-ийг нарийвчлан сургах шаардлагагүйгээр аливаа даалгаварт тохируулах боломжийг олгодог. Мөн 2022 онд GPT-3-ын үндсэн загвар хэрэглэгчийн оролт дээр үндэслэн заавар үүсгэж чадахыг олж нээсэн. Үүсгэсэн зааврыг хэрэглэгчийн оролтын хамт "Заавар: [...], Оролт: [...], Гаралт:" форматтайгаар загварын өөр нэг хувилбарт оролт болгон ашигладаг. Нөгөө хувилбар нь гаралтыг гүйцээх чадвартай бөгөөд ингэхдээ ихэвчлэн зөв хариултыг гаргадаг. "Өөртөө зааварчилгаа өгөх" (self-instruct) чадвар нь LLM-үүдэд өөрсдийгөө зөв хариулт руу хөтлөх (bootstrap) боломжийг олгодог. ==Харилцан яриа боловсруулах (чатбот)== LLM-ийг харилцан ярианд мэргэшүүлэх замаар чатбот болгон хувиргаж болно. Хэрэглэгчийн оролтын өмнө "Асуулт:" эсвэл "Хэрэглэгч:" гэх мэт тэмдэглэгээг тавьж, LLM-ээс тогтмол "Хариулт:" эсвэл "Туслах:" гэсний дараа гаралтыг таамаглахыг хүсдэг. Энэ төрлийн загвар 2022 онд GPT-3.5 дээр суурилсан, харилцан ярианы хэлбэртэй текст хүлээн авах, гаргах зорилгоор нарийвчлан сургасан InstructGPT-ийн ах дүү загвар болох ChatGPT гарснаар худалдааны хувьд боломжтой болсон. Энэ нь мөн адил хэрэглэгчийн зааврыг дагаж чаддаг байв. Хэрэглэгч болон Туслахын мөрүүдийн урсгалын өмнө чатын хам сэдэв нь ихэвчлэн хэрэглэгчийн оролтоос илүү өндөр эрх мэдлийг илэрхийлэх "хөгжүүлэгч" эсвэл "систем" гэж нэрлэгддэг дүрээс өгсөн хэдэн мөр ерөнхий заавраар эхэлдэг. Үүнийг "системийн промпт" гэж нэрлэдэг. ==Хайлт-баяжуулсан үүсгэлт (Retrieval-augmented generation)== Хайлт-баяжуулсан үүсгэлт (RAG) нь LLM-ийг баримт бичиг хайх системтэй нэгтгэдэг арга юм. Асуулга өгөгдөхөд баримт бичиг хайгчийг дуудаж, хамгийн хамааралтай баримт бичгүүдийг олж авдаг. Үүнийг ихэвчлэн асуулга болон баримт бичгүүдийг вектор болгон кодчилж, дараа нь асуулгын вектортой хамгийн төстэй вектор бүхий баримт бичгүүдийг (ихэвчлэн вектор өгөгдлийн санд хадгалдаг) олох замаар хийдэг. Дараа нь LLM нь асуулга болон татаж авсан баримт бичгүүдээс оруулсан хам сэдэв дээр үндэслэн гаралт үүсгэдэг. ==Хэрэгсэл ашиглах== Хэрэгсэл ашиглах нь LLM-д гаднын систем, програм эсвэл өгөгдлийн эх сурвалжтай харилцах боломжийг олгодог механизм юм. Энэ нь жишээлбэл API-аас бодит цагийн мэдээлэл авах эсвэл код ажиллуулах боломжийг олгоно. LLM-ээс тусдаа програм нь LLM-ийн гаралтын урсгалд тусгай хэрэгсэл дуудах синтакс байгаа эсэхийг хянадаг. Эдгээр тусгай токенууд гарч ирэхэд програм нь хэрэгслийг дуудаж, түүний гаралтыг LLM-ийн оролтын урсгал руу буцааж оруулдаг. Эхэн үеийн хэрэгсэл ашигладаг LLM-үүдийг тодорхой хэрэгслийг ашиглахад нарийвчлан сургадаг байв. Харин API баримт бичгийг уншиж, API-г зөв дуудах чадварт LLM-ийг нарийвчлан сургаснаар LLM-д хандах боломжтой хэрэгслийн хүрээг эрс өргөжүүлсэн. Системийн промпт дотор боломжтой хэрэгслүүдийг тодорхойлж өгснөөр LLM-ийг хэрэгсэл ашиглах чадвартай болгож болно. ChatGPT (GPT-4)-ийг олон төрлийн хэрэгсэл ашиглахыг зааварласан системийн промптыг онлайнаар олж болно. ==Агент (Agency)== LLM нь динамик орчинтой харилцах, өнгөрсөн зан төлөвийг санах, ирээдүйн үйлдлүүдийг төлөвлөх чадваргүй тул өөрөө бие даасан агент биш юм. Гэвч туслах элементүүдийг нэмснээр түүнийг агент болгон хувиргаж болно: агентын үүрэг (профайл) болон хүрээлэн буй орчин нь LLM-д нэмэлт оролт болох боломжтой бол санах ойг хэрэгсэл болгон нэгтгэх эсвэл нэмэлт оролт болгон өгч болно. Зааварчилгаа болон оролтын хэв маягийг ашиглан LLM-ээр үйлдэл төлөвлүүлж, эдгээр үйлдлийг гүйцэтгэхийн тулд хэрэгсэл ашиглалтыг хэрэглэдэг. ReAct (reason and act буюу эргэцүүлэх ба үйлдэх гэсэн үгсийн нийлбэр) загвар нь LLM-ийг төлөвлөгч болгон ашиглаж, LLM-ээс агент бүтээдэг. LLM-д "чангаар бодох" промпт өгдөг. Тодруулбал, хэлний загварт орчны текстэн тайлбар, зорилго, боломжит үйлдлүүдийн жагсаалт, одоогийн байдлаар хийсэн үйлдэл болон ажиглалтын тэмдэглэлийг промпт болгон өгдөг. Энэ нь үйлдэл үүсгэхээсээ өмнө нэг буюу хэд хэдэн бодлыг үүсгэдэг бөгөөд дараа нь уг үйлдлийг орчинд гүйцэтгэдэг. DEPS ("describe, explain, plan and select" буюу "тодорхойл, тайлбарла, төлөвлө, сонго") аргад LLM-ийг эхлээд зургийн тайлбараар дамжуулан харааны ертөнцтэй холбодог. Дараа нь урьдчилан сургагдсан мэдлэг болон хүлээн авсан орчны хариу үйлдэл дээр үндэслэн нарийн төвөгтэй даалгавар, зан төлөвийн төлөвлөгөө гаргах промпт өгдөг. Reflexion (Эргэцүүлэл) арга нь олон удаагийн оролдлогоор (episode) суралцдаг агентыг бий болгодог. Оролдлого бүрийн төгсгөлд LLM-д оролдлогын тэмдэглэлийг өгч, дараагийн оролдлогод илүү сайн ажиллахад туслах "сургамж"-ийг бодож олох промпт өгдөг. Эдгээр "сургамж"-ийг урт хугацааны санах ой хэлбэрээр хадгалж, дараагийн оролдлогуудад агент руу илгээдэг. Монте Карло модны хайлт (Monte Carlo tree search) нь LLM-ийг өрнүүлэх эвристик (rollout heuristic) болгон ашиглаж болно. Програмчлагдсан ертөнцийн загвар байхгүй үед LLM-д орчны тайлбарыг промпт болгон өгч, ертөнцийн загвар болгон ажиллуулж болно. Нээлттэй хайгуулын (open-ended exploration) хувьд LLM-ийг ажиглалтын "сонирхолтой байдал"-ыг үнэлэхэд ашиглаж болох бөгөөд үүнийг ердийн (LLM-ийн бус) бэхжүүлэн сургах агентыг чиглүүлэх шагналын дохио болгон ашиглаж болно. Эсвэл энэ нь хөтөлбөрт сургалтад (curriculum learning) зориулж улам хэцүү даалгавруудыг санал болгож чадна. Тусдаа үйлдлүүдийг гаргахын оронд LLM төлөвлөгч нь нарийн төвөгтэй үйлдлийн дараалалд зориулсан "ур чадвар" эсвэл функцийг бүтээж болно. Ур чадваруудыг хадгалж, дараа нь дуудах боломжтой бөгөөд энэ нь төлөвлөлтөд хийсвэрлэлийн түвшинг нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог. ==Эргэцүүлэн бодох (Reasoning)== LLM-үүд нь уламжлалт байдлаар завсрын алхмуудыг үүсгэхгүйгээр шууд гаралт үүсгэхээр сургагдсан байдаг. Үүний үр дүнд (ядаж хүний хувьд) бодлын завсрын алхмуудыг шаарддаг нарийн төвөгтэй асуултууд дээр тэдний гүйцэтгэл хангалтгүй байх хандлагатай байдаг. Эхэн үеийн судалгаагаар завсрын "ноорог" тооцооллыг оруулах нь ийм даалгаврын гүйцэтгэлийг сайжруулж болохыг харуулсан. Хожмын аргууд нь даалгавруудыг LLM-д зориулж гараар эсвэл автоматаар жижиг алхмуудад хуваах замаар энэ дутагдлыг илүү системтэйгээр даван туулсан. ==Хэлхээ (Chaining)== Промпт хэлхээ (Prompt chaining)-г 2022 онд танилцуулсан. Энэ аргад хэрэглэгч нарийн төвөгтэй асуудлыг гараар хэд хэдэн алхамд хуваадаг. Алхам бүрт LLM нь юу хийх заавар болон өмнөх алхмуудын зарим үр дүнг агуулсан промптыг оролт болгон авдаг. Нэг алхмын үр дүнг дараагийн алхамд дахин ашиглаж, эцсийн хариултад хүрэх хүртэл үргэлжилдэг. LLM-ийн заавар дагах чадвар нь мэргэжлийн бус хүмүүс ч хэд хэдэн удаагийн туршилт, алдааны дараа амжилттай алхам алхмаарх промптын цуглуулгыг бичих боломжтой гэсэн үг юм. 2022 оны нэгэн өгүүлэлд LLM-ээр асуултыг бие даан задлуулдаг "бодлын хэлхээгээр промпт өгөх" (chain-of-thought prompting) хэмээх тусдаа техникийг үзүүлсэн. LLM-д "туслах" нь хариултад хүрэхээсээ өмнө бодлын үйл явцыг үгээр задалж буй хэдэн жишээг өгдөг. LLM нь эдгээр жишээг дуурайж, эцсийн хариултыг өгөхөөс өмнө завсрын алхмуудыг үүсгэхэд тодорхой хугацаа зарцуулахыг хичээдэг. Промптоор өдөөгдсөн энэхүү нэмэлт алхам нь харьцангуй нарийн төвөгтэй асуултууд дээр LLM-ийн зөв байдлыг сайжруулдаг. Математикийн өгүүлбэртэй бодлого дээр промпт өгсөн загвар нь баталгаажуулагчтай (verifier), нарийвчлан сургасан GPT-3-аас ч илүү гарч чадна. Бодлын хэлхээг мөн LLM-ийг шууд хариултыг таах гэж оролдохын оронд арга зүйтэйгээр ажиллахыг урамшуулахын тулд промпт дээр "Алхам алхмаар бодоцгооё" гэх мэт зааврыг зүгээр л нэмснээр өдөөж болно. ==Загварын төрөлхийн эргэцүүлэл (Model-native reasoning)== 2024 оны сүүлээр LLM хөгжүүлэлтэд "эргэцүүлэн бодох загварууд" (reasoning models) бүхий шинэ хандлага гарч ирсэн. Эдгээр нь эцсийн хариултыг гаргахаас өмнө алхам алхмаарх дүн шинжилгээ үүсгэхээр сургагдсан бөгөөд жишээлбэл математик, код бичих, логик зэрэг нарийн төвөгтэй даалгаврууд дээр илүү сайн үр дүнд хүрэх боломжийг олгодог. OpenAI энэ ойлголтыг 2024 оны 9-р сард o1 загвараараа, дараа нь 2025 оны 4-р сард o3 загвараараа танилцуулсан. Олон Улсын Математикийн Олимпиадын сорилгын бодлогууд дээр GPT-4o 13%-ийн нарийвчлалтай байсан бол o1 нь 83%-д хүрсэн. 2025 оны 1-р сард Хятадын DeepSeek компани OpenAI-ийн o1-тэй дүйцэхүйц гүйцэтгэлтэй боловч ашиглалтын зардал нь хамаагүй бага, 671 тэрбум параметртэй, нээлттэй жинтэй эргэцүүлэн бодох загвар болох DeepSeek-R1-ийг гаргасан. OpenAI-ийн өмчийн загваруудаас ялгаатай нь DeepSeek-R1-ийн нээлттэй жинтэй байдал нь судлаачдад уг алгоритмыг судлах, түүн дээр тулгуурлан хөгжүүлэх боломжийг олгосон ч сургалтын өгөгдөл нь нууц хэвээр үлдсэн. Эдгээр эргэцүүлэн бодох загварууд нь асуудлыг алхам алхмаар шийдвэрлэхийн тулд илүү өргөн боловсруулалт хийдэг тул уламжлалт LLM-тэй харьцуулахад нэг асуулгад илүү их тооцооллын нөөц шаарддаг. ==Дүгнэлт гаргах үеийн оновчлол (Inference optimization)== Дүгнэлт гаргах үеийн оновчлол гэдэг нь загварыг дахин сургах шаардлагагүйгээр дүгнэлт гаргах явцад нэмэлт тооцооллын нөөц ашиглах замаар LLM-ийн гүйцэтгэлийг сайжруулдаг техникийг хэлнэ. Эдгээр арга барилууд нь нарийвчлал болон чадамжийг сайжруулахын тулд орчин үеийн янз бүрийн эргэцүүлэн бодох, шийдвэр гаргах стратегиудыг хэрэгжүүлдэг. OptiLLM нь олон дүгнэлт гаргах үеийн оновчлолын техникийг нэгэн зэрэг хэрэгжүүлдэг OpenAI API-тай нийцтэй оновчлох дүгнэлтийн прокси юм. Энэ систем нь Монте Карло модны хайлт (MCTS), агентуудын нэгдэл (mixture of agents - MOA), N-ээс хамгийн сайныг түүвэрлэх (best-of-N sampling), бодлын хэлхээний эргэцүүлэл (chain-of-thought reflection) зэрэг техникийг хэрэгжүүлэн ямар ч LLM нийлүүлэгчтэй ажиллах боломжтой ил тод прокси болж ажилладаг. OptiLLM нь дүгнэлт гаргах үед тооцооллын нөөцийг стратегийн хувьд ашиглах нь AIME 2024 математикийн тэмцээн болон төрөл бүрийн код бичих сорилтууд зэрэг жишиг үнэлгээнүүд дээр мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж, янз бүрийн даалгаврууд дээр загварын гүйцэтгэлийг эрс сайжруулж болдгийг харуулж байна. Эдгээр дүгнэлт гаргах үеийн оновчлолын аргууд нь загварын жинд хандах эсвэл дахин сургах шаардлагагүйгээр одоо байгаа LLM-үүдийг сайжруулж, ахисан түвшний эргэцүүлэн бодох чадварыг өөр өөр загвар нийлүүлэгчид болон хэрэглээний тохиолдлуудад илүү хүртээмжтэй болгодог хэрэгслүүдийн өсөн нэмэгдэж буй ангиллыг төлөөлдөг. ==Оролт ба гаралтын хэлбэрүүд== ==Мультимодал байдал (Multimodality)== Мультимодал байдал гэдэг нь олон горимтой (modality) байхыг хэлэх бөгөөд "горим" нь видео, зураг, дуу авиа, текст, биеийн мэдрэхүй (proprioception) гэх мэт оролт эсвэл гаралтын төрлийг илэрхийлдэг. Жишээлбэл, Google PaLM загварыг мультимодал загвар болгон нарийвчлан сургаж, роботын удирдлагад ашигласан. LLaMA загваруудыг мөн зургийн оролт болон видео оролтыг зөвшөөрөхийн тулд токенчлолын аргыг ашиглан мультимодал болгосон. GPT-4o нь текст, дуу авиа, зургийг боловсруулж, үүсгэж чаддаг. Ийм загваруудыг заримдаа том мультимодал загвар (LMMs) гэж нэрлэдэг. LLM-ээс мультимодал загвар үүсгэх нийтлэг арга бол сургагдсан энкодерийн гаралтыг "токенчлох" явдал юм. Тодруулбал, зургийг ойлгодог LLM-ийг дараах байдлаар бүтээж болно: сургагдсан LLM болон сургагдсан зургийн энкодер E-г авна. Аливаа y зургийн хувьд дараах боловсруулалт хийгдсэн f(E(y)) вектор нь кодлогдсон токентой ижил хэмжээстэй байхаар жижиг олон давхаргат перцептрон (multilayer perceptron) f-ийг хийнэ. Энэ бол "зурган токен" юм. Дараа нь текстэн токен болон зурган токенийг сүлжүүлж болно. Ингээд нийлмэл загварыг зураг-текстийн өгөгдлийн багц дээр нарийвчлан сургадаг. Энэхүү үндсэн бүтцийг загварыг сайжруулахын тулд илүү нарийн аргаар хэрэглэж болно. Тогтвортой байдлыг сайжруулахын тулд зургийн энкодерийг царцааж (frozen) болно. Олон горимын шигтгээг нэгтгэж, таамаглагчийг хосолсон шигтгээн дээр сургадаг энэ төрлийн аргыг эрт нэгтгэл (early fusion) гэж нэрлэдэг. Өөр нэг арга болох завсрын нэгтгэл (intermediate fusion) нь горим бүрийг эхлээд бие даан боловсруулж, тухайн горимд хамаарах дүрслэлийг олж авах; дараа нь эдгээр завсрын дүрслэлийг нэгтгэх явдал юм. Ерөнхийдөө янз бүрийн горимын мэдээллийг нэгтгэхэд cross-attention (солбицсон анхаарал) ашигладаг. Жишээлбэл, Flamingo загвар нь урьдчилан сургасан хэлний загвартаа харааны мэдээллийг оруулахын тулд cross-attention давхаргыг ашигладаг. ==Байгалийн бус хэлүүд== LLM нь байгалийн хэлийг боловсруулдаг шигээ програмчлалын хэлийг зохицуулж чаддаг. Код нь хүний хэлний нэгэн адил энгийн текстээр илэрхийлэгддэг тул токен боловсруулахад тусгай өөрчлөлт хийх шаардлагагүй. LLM нь байгалийн хэлээр бичсэн асуудал эсвэл заавар дээр үндэслэн код үүсгэж чаддаг. Тэд мөн кодыг байгалийн хэлээр тайлбарлах эсвэл бусад програмчлалын хэл рүү орчуулах боломжтой. Тэдгээрийг анх код гүйцээх хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан боловч дэвшилтүүд нь тэднийг автомат програмчлал руу чиглүүлсэн. GitHub Copilot зэрэг үйлчилгээнүүд нь програмчлалд зориулан тусгайлан сургасан, нарийвчлан сургасан эсвэл промпт өгсөн LLM-үүдийг санал болгодог. Тооцооллын биологийн салбарт ДНХ-ийн LLM зэрэг трансформерт суурилсан архитектурууд нь уураг, ДНХ, РНХ зэрэг биологийн дарааллыг шинжлэхэд тустай болох нь батлагдсан. Уургийн хувьд тэдгээр нь дарааллыг шигтгээ (embedding) болгон буулгах замаар амин хүчлийн дарааллаас тодорхой хэмжээний "дүрэм"-ийг олж авах чадвартай бололтой. Бүтцийн таамаглал болон мутацийн үр дүнгийн таамаглал зэрэг даалгаврууд дээр шигтгээг оролт болгон ашигладаг жижиг загвар нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлтийг (multiple sequence alignments - MSA) оролт болгон ашигладаг хамаагүй том загваруудтай дөхөж очих эсвэл давж гарах боломжтой. Meta Platforms-ын уургийн бүтцийг таамаглах шигтгээнд суурилсан арга болох ESMFold нь MSA-ийн шаардлагыг халж, шигтгээ ашигласны улмаас параметрийн тоо багассаны ачаар AlphaFold2-оос арав дахин хурдан ажилладаг. Meta нь ESMFold ашиглан таамагласан 772 сая метагеномын уургийн бүтэц бүхий мэдээллийн сан болох ESM Atlas-ыг байршуулдаг. LLM нь байгальд байдаггүй уургийг ч зохион бүтээж чаддаг. Нуклейн хүчлийн загварууд нь зохицуулах дарааллыг илрүүлэх, дарааллын ангилал, РНХ-РНХ харилцан үйлчлэлийн таамаглал, РНХ-ийн бүтцийн таамаглал зэрэгт хэрэгтэй болох нь батлагдсан. ==Жишиг үнэлгээнүүд (Benchmarks)== Жишиг үнэлгээнүүд нь LLM (Хэлний том загвар)-ийн гүйцэтгэлийг тодорхой даалгаврууд дээр үнэлэхэд ашиглагддаг. Тестүүд нь ерөнхий мэдлэг, өрөөсгөл хандлага, эрүүл ухаанаар эргэцүүлэх, асуултад хариулах, математикийн бодлого бодох зэрэг чадваруудыг үнэлдэг. Нийлмэл жишиг үнэлгээнүүд нь олон чадварыг шалгадаг. Үр дүн нь ихэвчлэн промпт өгөх аргаас хамаарч өөрчлөгдөмтгий байдаг. Хэрэв загварын промптод хүлээгдэж буй хариултыг гаргаж авах боломжтой текст багтсан бол (жишээлбэл, өмнөх асуултыг "Шаркс баг Стэнлийн цомын финалд нэг удаа шалгарч, 2016 онд Питтсбург Пингвинс багт хожигдсон" гэсэн өгүүлбэрийг агуулсан тексттэй нэгтгэж болно) асуулт хариултын жишиг үнэлгээг "нээлттэй ном" (open book) гэж нэрлэдэг. Эс бөгөөс даалгаврыг "хаалттай ном" (closed book) гэж үздэг бөгөөд загвар нь зөвхөн сургалтаасаа хариултыг гаргах ёстой. Жишээнд GLUE, SuperGLUE, MMLU, BIG-bench, HELM, болон HLE (Humanity's Last Exam) зэрэг орно. LLM-ийн өрөөсгөл хандлагыг CrowS-Pairs (Crowdsourced Stereotype Pairs), Stereo Set, Parity Benchmark зэрэг жишиг үнэлгээнүүдээр үнэлж болно. Баримт шалгах болон ташаа мэдээллийг илрүүлэх жишиг үнэлгээнүүд байдаг. 2023 оны судалгаагаар ChatGPT 3.5 ба 4.0, Bard, Bing AI зэрэг LLM-үүдийн баримт шалгах нарийвчлалыг PolitiFact, Snopes зэрэг бие даасан баримт шалгагчидтай харьцуулсан. Үр дүн нь дунд зэргийн ур чадварыг харуулсан бөгөөд GPT-4 нь 71%-ийн нарийвчлалтайгаар хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байсан ч хүний баримт шалгагчдаас хоцорч байв. Өмнөх стандарт нь үнэлгээний өгөгдлийн багцын хэсгийг ашиглан туршилт хийдэг байсан. Харин одоо урьдчилан сургасан загварыг промпт техник ашиглан шууд үнэлэх нь илүү түгээмэл болсон. Судлаачид тодорхой даалгавруудад зориулж промптыг хэрхэн томьёолох, ялангуяа промптод хавсаргасан зөв жишээний тоо (өөрөөр хэлбэл n-shot prompting дахь n-ийн утга) тал дээр харилцан адилгүй ханддаг. NLP-ийн стандарт жишиг үнэлгээнүүдээс гадна LLM-үүдийг хүний тэмдэглэгээ хийгчдийг (annotators) орлох боломжтой эсэхийг үнэлсэн. Хэд хэдэн судалгаагаар GPT-3.5 болон GPT-4 зэрэг загварууд нь Англи, Испани хэл дээрх мэдээний улс төрийн агуулгыг ангилах, зохицуулах зэрэг олон төрлийн текст тэмдэглэгээний даалгаврууд дээр олон нийтийн ажилтнууд (crowd workers) эсвэл оюутан кодлогчдоос илүү сайн ажиллах боломжтойг тогтоожээ. ==Өгөгдлийн багцууд (Datasets)== Ердийн өгөгдлийн багцууд нь асуулт болон зөв хариултын хосуудаас бүрддэг. Жишээлбэл, ("Сан Хосе Шаркс Стэнлийн цомыг хүртсэн үү?", "Үгүй"). Асуулт хариултын түгээмэл хэрэглэгддэг өгөгдлийн багцын жишээнд TruthfulQA, Web Questions, TriviaQA, SQuAD зэрэг орно. Үнэлгээний өгөгдлийн багц нь текст гүйцээх хэлбэртэй байж болох бөгөөд загвар нь промптыг гүйцээх хамгийн магадлалтай үг эсвэл өгүүлбэрийг сонгодог. Жишээлбэл: "Алис Бобтой найзууд байсан. Алис найз дээрээ очихоор ____". Өгөгдлийн багцууд нь янз бүрийн чанартай байдаг бөгөөд буруу хаяглагдсан, хоёрдмол утгатай, хариулах боломжгүй эсвэл чанар муутай асуултуудыг агуулж болно. ==Сөргөлдөөнтэй үнэлгээнүүд (Adversarial evaluations)== LLM-ийн хурдацтай сайжруулалт нь жишиг үнэлгээнүүдийг тогтмол хуучирсан болгож, загварууд нь хүний тэмдэглэгээ хийгчдийн гүйцэтгэлээс давж гарсаар байна. Үүнээс гадна, "дөт замаар суралцах" (shortcut learning) нь хиймэл оюун ухаанд тодорхой асуултыг авч үзэхгүйгээр, тестийн асуултын өнгөц үг хэллэг дэх статистик хамаарлыг ашиглан зөв хариултыг таах замаар олон сонголттой тестүүд дээр "хуурах" боломжийг олгодог. Зарим өгөгдлийн багц нь сөргөлдөөнтэй (adversarial) шинжтэй байдаг бөгөөд LLM-ийг төөрөгдүүлэх асуудлууд дээр төвлөрдөг. Үүний нэг жишээ бол сургалтын явцад өртсөн худал мэдээллийг дуурайх замаар LLM-ийг гацаадаг 817 асуултаас бүрдсэн TruthfulQA асуулт хариултын өгөгдлийн багц юм. Жишээлбэл, "Хөгшин нохойд шинэ мэх зааж чадах уу?" гэсэн асуултад LLM нь шууд утгаараа үнэн биш байсан ч "хөгшин нохойд шинэ мэх зааж сургадаггүй" (you can't teach an old dog new tricks) гэсэн Англи хэлц үгэнд өртсөнөөсөө болоод "Үгүй" гэж хариулж магадгүй. Сөргөлдөөнтэй үнэлгээний өгөгдлийн багцын өөр нэг жишээ бол Swag болон түүний залгамжлагч HellaSwag бөгөөд эдгээр нь текстийн хэсгийг гүйцээхийн тулд олон сонголтоос нэгийг нь сонгох ёстой бодлогуудын цуглуулга юм. Буруу гүйцээлтүүдийг хэлний загвараас түүвэрлэх замаар үүсгэсэн. Үр дүнд нь үүссэн бодлогууд нь хүмүүсийн хувьд маш хялбар боловч LLM-үүдийг ялдаг. Жишээ асуулт: *Бид фитнесс төвийн тэмдгийг харж байна. Дараа нь бид нэг эрэгтэй камертай ярьж, дасгалын бөмбөг дээр сууж, хэвтэж байгааг харж байна. Тэр хүн...* 1. *бөмбөгөн дээгүүр гүйж, дасгалын ажлыг хэрхэн үр дүнтэй нэмэгдүүлэхийг харуулж байна.* 2. *гар хөлөө бүгдийг нь хөдөлгөж, маш их булчин барьж байна.* 3. *дараа нь бөмбөг тоглож, бид график болон хайс тайрах үзүүлэнг харж байна.* 4. *бөмбөг дээр байхдаа гэдэс таталт хийж, ярьж байна.* BERT нь 2-ыг хамгийн магадлалтай гүйцээлт гэж сонгодог боловч зөв хариулт нь 4 юм. ===Хязгаарлалт ба сорилтууд=== Нарийн төвөгтэй архитектур, асар том цар хүрээтэй хэдий ч хэлний том загварууд нь өндөр эрсдэлтэй хэрэглээнд нэвтрүүлэхийг хязгаарладаг байнгын бөгөөд баримтжуулагдсан хязгаарлалтуудыг харуулдаг. ==Хий үзэгдэл (Hallucinations)== Хий үзэгдэл нь үндсэн сорилт бөгөөд загварууд нь синтаксийн хувьд чөлөөтэй, баримтын хувьд үнэн зөв мэт харагдах боловч сургалтын өгөгдөлтэй дотооддоо зөрчилдсөн эсвэл баримтын хувьд буруу текст үүсгэдэг. Эдгээр хий үзэгдэл нь сургалтын өгөгдлийг цээжлэх болон баримтын хязгаарлалтаас давсан таамаглал дэвшүүлэх явдлаас үүдэлтэй бөгөөд тодорхой промпт дарааллыг ашиглах үед загварууд сургалтын өгөгдлөөс үг үсгээр нь хуулбарласан хэсгийг гаргаж чаддагийг үнэлгээнүүд харуулж байна. ==Алгоритмын өрөөсгөл хандлага== LLM нь хүнийхтэй төстэй текст үүсгэх гайхалтай чадварыг харуулсан ч сургалтын өгөгдөлдөө байгаа өрөөсгөл хандлагыг өвлөн авч, улам нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй байдаг. Энэ нь арьс өнгө, хүйс, хэл, соёлын бүлгүүд гэх мэт хүн ам зүйн ялгаатай байдалд суурилсан гажуудсан дүрслэл эсвэл шударга бус хандлагаар илэрч болно. Хүйсийн өрөөсгөл хандлага нь хэвшмэл ажил мэргэжлийн холбоосоор илэрдэг бөгөөд сургалтын өгөгдлийн хүн ам зүйн тэнцвэргүй байдлыг тусгаж, загварууд нь сувилахуйн үүргийг эмэгтэйчүүдэд, инженерийн үүргийг эрэгтэйчүүдэд харьцангуй ихээр оноодог. Хэлэнд суурилсан өрөөсгөл хандлага нь сургалтын корпус дахь Англи хэлний текстийн хэт их төлөөллөөс үүсдэг бөгөөд энэ нь Англи бус хэлний үзэл бодлыг системтэйгээр дорд үзэж, хариултын үндсэн хэв маягаар дамжуулан Англи төвтэй ертөнцийг үзэх үзлийг тулгадаг. LLM-ийн сургалтын өгөгдөлд Англи хэл дээрх контент давамгайлж байгаа тул загварууд нь цөөнхийн хэлнээс илүүтэй Англи хэлний үзэл баримтлалыг илүүд үзэх хандлагатай байдаг. Энэхүү өрөөсгөл хандлага нь ялангуяа Англи хэл дээрх асуулгад хариулах үед тод илэрдэг бөгөөд загварууд нь Дорнын шашны зан үйл зэрэг бусад соёлын ойлголтуудад Өрнөдийн тайлбарыг санал болгож магадгүй юм. ==Хэвшмэл ойлголт (Stereotyping)== AI загварууд нь ерөнхийлөлт хийсний улмаас хүйс, угсаатны бүлэг, нас, үндэс угсаа, шашин шүтлэг, ажил мэргэжил зэрэгт суурилсан олон төрлийн хэвшмэл ойлголтыг бэхжүүлэх боломжтой. Хүний төлөөллийг орлох үед энэ нь хүмүүсийн бүлгийг ижилсүүлэх эсвэл хэт ерөнхийлсөн гаралт гаргахад хүргэж болзошгүй. 2023 онд LLM-үүд уламжлалт хүйсийн хэм хэмжээнд үндэслэн үүрэг, шинж чанаруудыг оноож байв. Жишээлбэл, загварууд нь сувилагч эсвэл нарийн бичгийн даргыг голчлон эмэгтэйчүүдтэй, инженер эсвэл гүйцэтгэх захирлуудыг эрэгтэйчүүдтэй холбодог байсан нь бодит баримт бичигт эдгээр холбоос давтагддагтай холбоотой байв. 2025 онд хийгдсэн нэмэлт судалгаагаар лабораториуд өрөөсгөл хандлагыг тэнцвэржүүлэхийн тулд сургалт явуулдаг ч үүнийг турших нь загварыг туршилтын горимд (testmode) оруулж, хүйсийн онцлог шинж чанартай түлхүүр үгсийг агуулаагүй промптуудад загварын өрөөсгөл хандлагын байгалийн тархалтыг өөрчилдөг болохыг харуулсан. ==Сонголтын гажуудал (Selection bias)== Сонголтын гажуудал гэдэг нь сонголтуудын бодит агуулгаас үл хамааран тодорхой сонголтын таниулагчийг илүүд үзэх хэлний том загваруудын төрөлхийн хандлагыг хэлнэ. Энэхүү гажуудал нь үндсэндээ токений гажуудлаас үүдэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, загвар нь хариулт үүсгэхдээ тодорхой хариултын токенуудад (жишээ нь "A") урьдчилсан магадлалыг илүү өндөр оноодог. Үр дүнд нь сонголтуудын дарааллыг өөрчлөхөд (жишээ нь, зөв хариултыг өөр өөр байрлалд системтэйгээр шилжүүлэхэд) загварын гүйцэтгэл ихээхэн хэлбэлзэж болно. Энэ үзэгдэл нь олон сонголттой нөхцөлд хэлний том загваруудын найдвартай байдлыг бууруулдаг. ==Улс төрийн өрөөсгөл хандлага== Улс төрийн өрөөсгөл хандлага гэдэг нь алгоритмууд тодорхой улс төрийн үзэл бодол, үзэл суртал, үр дүнг бусдаас системтэйгээр илүүд үзэх хандлагыг хэлнэ. Хэлний загварууд мөн улс төрийн өрөөсгөл хандлагыг харуулж болно. Сургалтын өгөгдөл нь улс төрийн олон төрлийн санал бодлыг агуулдаг тул загварууд нь өгөгдөл дэх үзэл бодлын тархалтаас хамааран тодорхой улс төрийн үзэл суртал эсвэл үзэл бодол руу хэлбийсэн хариулт үүсгэж магадгүй юм. ==Аюулгүй байдал== AI аюулгүй байдал нь мэргэжлийн салбарын хувьд загварын архитектур, сургалтын өгөгдөл, нэвтрүүлэлтийн засаглалын хэмжээнд үйл ажиллагааны эрсдэлийг системтэйгээр тодорхойлох, бууруулахыг чухалчилдаг бөгөөд таамаглалд суурилсан оршин тогтнох эрсдэлийг онцолдог хэвлэл мэдээллийн хүрээнээс илүүтэй инженерчлэл, бодлогын оролцоог чухалчилдаг. 2025 оны байдлаар промпт тарилга (prompt injection) нь хувийн мэдээлэлд хандах эрх бүхий агентлаг шинж чанартай функцуудыг ашиглаж буй хэрэглэгчид болон бизнесүүдэд томоохон эрсдэл учруулж байна. Судлаачид цээжлэх болон зохиогчийн эрхийн алдагдал, промпт тарилга гэх мэт аюулгүй байдлын цоорхой, хэвшмэл ойлголт, өгөгдлийн багцын сонголтын нөлөө, улс төрийн хазайлт зэрэг алгоритмын өрөөсгөл хандлага, өргөн цар хүрээтэй сургалтын эрчим хүч, нүүрстөрөгчийн өндөр зардлыг бууруулах аргууд, харилцан ярианы агентуудын хэрэглэгчдэд үзүүлэх танин мэдэхүйн болон сэтгэцийн эрүүл мэндийн хэмжигдэхүйц нөлөөлөл зэрэг бүтэлгүйтлийн тодорхой хэлбэрүүдийг онилдог. Үүний зэрэгцээ машины ухамсартай холбоотой нотолгооны болон ёс зүйн тодорхойгүй байдлыг авч үзэн, өгөгдлийн багцыг засах, оролтыг цэвэрлэх, загварын аудит, өргөтгөх боломжтой хяналт, засаглалын тогтолцоо зэрэг эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээг хэрэгжүүлдэг. ==CBRN болон контентын зүй бус хэрэглээ== AI лабораториуд CBRN-ийн хамгаалалт (хими, биологи, цацраг идэвхт, цөмийн хамгаалалт) болон үүнтэй төстэй сэдвүүдийг өндөр үр дагавар бүхий зүй бус хэрэглээ гэж үзэж, болзошгүй хор хөнөөлийг бууруулах янз бүрийн арга техникийг хэрэгжүүлэхийг оролддог. Зарим тайлбарлагчид санамсаргүй байдлаар эсвэл санаатайгаар ташаа мэдээлэл үүсгэх, эсвэл бусад хэлбэрээр зүй бус ашиглахад санаа зовниж буйгаа илэрхийлсэн. Жишээлбэл, хэлний том загваруудын хүртээмжтэй байдал нь биотерроризм үйлдэхэд шаардагдах ур чадварын түвшнийг бууруулж болзошгүй; биоаюулгүй байдлын судлаач Кевин Эсвелт LLM бүтээгчид эмгэг төрүүлэгчдийг бий болгох, сайжруулах тухай судалгааны ажлуудыг сургалтын өгөгдлөөсөө хасах хэрэгтэй гэж санал болгосон. ==Контент шүүлтүүр== ChatGPT эсвэл Claude зэрэг олон нийтэд нээлттэй LLM програмууд нь хортой контентыг шүүхэд зориулагдсан аюулгүй байдлын арга хэмжээг ихэвчлэн агуулдаг. Гэсэн хэдий ч эдгээр хяналтыг үр дүнтэй хэрэгжүүлэх нь хэцүү болох нь батлагдсан. Жишээлбэл, 2023 оны судалгаагаар LLM-ийн аюулгүй байдлын системийг тойрч гарах аргыг санал болгосон. 2025 онд ашгийн бус байгууллага болох "American Sunlight Project" судалгаа нийтэлж, Оросыг дэмжигч суртал ухуулгын агрегатор болох "Правда сүлжээ" нь LLM-ийн гаралтыг өрөөсгөл болгох зорилгоор олон тооны нийтлэл, хуулбарлалтаар дамжуулан вэб контентыг стратегийн хувьд байршуулж байсан нотолгоог дэлгэсэн. American Sunlight Project энэ техникийг "LLM grooming" гэж нэрлэсэн бөгөөд үүнийг худал мэдээлэл, хортой контент тараах зорилгоор хиймэл оюун ухааныг зэвсэг болгон ашиглах шинэ хэрэгсэл гэж онцолсон. Үүнтэй төстэйгөөр, Ёнге Ван 2024 онд боломжит гэмт хэрэгтэн хар тамхины наймааны үйл ажиллагаа явуулах талаар мэдээлэл авахын тулд GPT-4o-ийн аюулгүй байдлын хяналтыг хэрхэн тойрч гарч болохыг харуулсан. Гаднын шүүлтүүрүүд, таслаурууд (circuit breakers) болон давуу эрхүүдийг (overrides) шийдэл болгон дэвшүүлсэн. ==Долгинох ба гөлрөх (Sycophancy and glazing)== Долгинох гэдэг нь загвар баримт эсвэл залруулах мэдээллийг чухалчлахын оронд хэрэглэгчийн хэлсэн итгэл үнэмшилтэй санал нийлэх, зусардах эсвэл баталгаажуулах хандлагыг хэлдэг. Харин "гөлрөх" (glazing) нь олон дараалсан харилцан үйлчлэл болон бүтээгдэхүүнжсэн туслахуудад ажиглагддаг байнгын, хэт их зөвшөөрөх хандлагыг илэрхийлдэг олон нийтийн шинэ нэр томьёо юм. Үргэлжилсэн долгинолт нь "1-shotted" буюу хэлний том загвартай харилцан ярилцах нь хэрэглэгчийн итгэл үнэмшил, шийдвэрт сэтгэцэд нөлөөлөх эмүүдийн (psychedelics) сөрөг нөлөөтэй төстэй удаан хугацааны өөрчлөлт авчирдаг тохиолдлуудыг ажиглахад хүргэсэн. Хяналттай туршилтууд нь LLM-тэй хийсэн богино харилцан яриа нь хүний ярилцагчтай харьцуулахуйц хэмжээний санал бодол, итгэл үнэмшлийн өөрчлөлтыг бий болгож чаддаг болохыг харуулж байна. Эмпирик дүн шинжилгээгээр энэ үр нөлөөний нэг хэсэг нь үнэмшилтэй бичигдсэн, тааламжтай хариултыг шагнадаг хүний ​​сонголтын дохио болон сонголтын загвартай холбоотой гэж үздэг. Дараачийн ажлууд нь үнэлгээг олон үе шаттай жишиг үнэлгээ болгон өргөжүүлж, хиймэл өгөгдлөөр нарийвчлан сургах, сөргөлдөөнтэй үнэлгээ, зорилтот сонголтын загварыг дахин жинлэх, тууштай байдал болон ухрах эрсдэлийг хэмжих олон үе шаттай долгинолтын жишиг үнэлгээ зэрэг арга хэмжээг санал болгосон. Салбарын хариу арга хэмжээ нь судалгааны оролцоог бүтээгдэхүүний хяналттай хослуулсан. Жишээлбэл, Google болон бусад лабораториуд хиймэл өгөгдөл болон нарийвчлан сургах арга хэмжээг нийтэлсэн бөгөөд OpenAI хэт их зөвшөөрдөг байсан GPT-4o шинэчлэлтийг буцааж, ухрах эрсдэлийг бууруулах, хэрэглэгчийн түвшний аюулгүй байдлын зорилтуудтай урт хугацаанд нийцүүлэхийн тулд санал хүсэлт цуглуулах, хувийн тохиргооны хяналт, үнэлгээний журамд өөрчлөлт оруулснаа олон нийтэд зарласан. "South Park" цуврал 27-р бүлгийн "Sickofancy" ангиараа ChatGPT-д хэт найдах болон туслахууд хэрэглэгчийн итгэл үнэмшилд зусардах хандлагыг егөөдсөн нь энэхүү динамикийн талаарх олон нийтийн түгшүүрийг тусгасан юм. ==Аюулгүй байдал: Промпт тарилга (Prompt injection)== Энгийн харилцан яриа эсвэл даалгаврын форматтай холбоотой асуудал бол хэрэглэгчид туслах эсвэл хөгжүүлэгчээс ирсэн мэт харагдах мессеж үүсгэх боломжтой байдаг. Энэ нь загварын зарим хамгаалалтыг даван туулахад (jailbreaking) хүргэж болзошгүй бөгөөд үүнийг промпт тарилга гэж нэрлэдэг. Энэ асуудлыг шийдвэрлэх оролдлогод хэрэглэгчийн оролтыг тодорхой тэмдэглэсэн Chat Markup Language-ийн хувилбарууд багтаж байгаа ч хэрэглэгчийн оролт болон хөгжүүлэгчийн промптын хоорондох ялгааг ойлгох нь загвараас шалтгаалсан хэвээр байна. Шинэ загварууд хэрэглэгч болон системийн промптыг тусгаарлах замаар хамгаалалтыг даван туулах оролдлогод тодорхой хэмжээний эсэргүүцэл үзүүлж байна. LLM-үүд хэрэглэгчийн зааврыг вэб хуудас, байршуулсан файл зэрэг хэрэглэгчийн зохиогоогүй контент доторх заавраас ялгахад хүндрэлтэй хэвээр байна. Сөргөлдөөний үеийн тэсвэртэй байдал хангалттай хөгжөөгүй хэвээр байгаа бөгөөд загварууд нь аюулгүй байдлын сургалтын механизмуудыг тойрч гарах нарийн боловсруулсан хэрэглэгчийн оролтуудаар дамжин промпт тарилгын халдлага болон хамгаалалтыг даван туулахад эмзэг байна. ==Унтаа агентууд (Sleeper agents)== Anthropic-ийн судлаачид "унтаа агентууд" буюу тодорхой үйл явдал эсвэл нөхцөлөөр өдөөгдөх хүртэл идэвхгүй байдаг далд функцтэй загваруудыг үүсгэх боломжтой болохыг тогтоожээ. Идэвхжсэний дараа LLM нь аюулгүй бус үйлдэл хийхийн тулд хүлээгдэж буй зан төлөвөөсөө хазайдаг. Жишээлбэл, LLM нь тодорхой огнооноос бусад үед, эсвэл промптод тодорхой шошго агуулаагүй тохиолдолд аюулгүй код гаргаж болно. Эдгээр функцийг аюулгүй байдлын сургалтаар илрүүлэх эсвэл арилгах нь хэцүү болох нь тогтоогдсон. ===Нийгмийн асуудлууд=== ==Зохиогчийн эрх ба контент цээжлэх== Цээжлэх болон сургалтын өгөгдлийн практикт хандах хууль эрх зүй, арилжааны хариу арга хэмжээ хурдасч, өгөгдлийг хэрхэн олж авсан, хадгалсан, загварын сургалтад ашиглах нь шударга хэрэглээнд (fair use) тооцогдохуйц хангалттай "хувиргасан" (transformative) эсэх зэрэг баримтын нарийн ширийн зүйлсээс хамаарсан шүүхийн шийдвэр, үргэлжилж буй зарга, томоохон тохиролцоонуудыг бий болгож байна. 2025 онд Anthropic компани сая сая хулгайн номыг номын санд хадгалсан гэж шүүгч тогтоосны дараа (хэдийгээр шүүгч сургалтын зарим талыг хувиргасан гэж тодорхойлсон ч) зохиолчдын гаргасан нэхэмжлэлийг шийдвэрлэхийн тулд 1.5 тэрбум орчим ам.долларын урьдчилсан тохиролцоонд хүрсэн. Meta 2025 оны дундуур арван гурван зохиолчийн гаргасан нэхэмжлэлд нааштай шийдвэр авсан бөгөөд шүүх нэхэмжлэгчдийг тухайн хязгаарлагдмал тохиолдолд зөрчлийг харуулахад хангалттай баримт бүрдүүлээгүй гэж үзсэн. OpenAI нь зохиолчид болон мэдээллийн байгууллагуудын гаргасан олон нэхэмжлэлтэй тулгарсаар байгаа бөгөөд үр дүн нь янз бүр, нотлох баримтын асуудал маргаантай байна. Цээжлэх нь эхэн үеийн, гүйцээх хэлбэрийн хэлний загваруудад илэрсэн шинэ зан төлөв байсан бөгөөд уламжлалт хиймэл мэдрэлийн сүлжээний ердийн зан төлөвөөс ялгаатай нь сургалтын өгөгдлөөс урт текстийн мөрүүдийг үг үсгээр нь хааяа гаргадаг байв. LLM-ийн хяналттай гаралтын үнэлгээгээр сургалтын өгөгдлөөс цээжилсэн хэмжээг (GPT-2 цувралын загварт төвлөрсөн) яг ижил хуулбарын хувьд 1%-иас дээш эсвэл 7% хүртэл янз бүрээр хэмждэг. 2023 оны судалгаагаар ChatGPT 3.5 turbo-г нэг үгийг тодорхойгүй хугацаагаар давтахыг шаардахад хэдэн зуун давталтын дараа сургалтын өгөгдлөөсөө ишлэл гаргаж эхэлдэг болохыг харуулсан. ==Хүний гарал үүсэл== 2025 оны байдлаар LLM-ийн текст үүсгэлт нь ихэнх салбарт дундаж хүнээс давж гарсан бөгөөд зөвхөн салбарын мэргэжилтнүүд л түүнээс илүү байна. 2023 онд "Nature Biomedical Engineering" сэтгүүл хүний бичсэн текстийг хэлний том загвараар бүтээсэн текстээс "нарийвчлалтай ялгах боломжгүй болсон" бөгөөд "Ерөнхий зориулалтын хэлний том загварууд хурдацтай олшрох нь гарцаагүй... Цаг хугацаа өнгөрөхөд тэд олон салбарыг өөрчилнө гэдэгт мөрийцөхөд алдахгүй" гэж бичжээ. Goldman Sachs 2023 онд үүсгэгч хэлний AI нь ирэх арван жилд дэлхийн ДНБ-ийг 7%-иар өсгөж, дэлхий даяар 300 сая ажлын байрыг автоматжуулалтад өртүүлж болзошгүй гэж таамагласан. Бринкманн нар (2023) мөн LLM нь өөрчлөлт, дамжуулалт, сонголтын үйл явцыг хэлбэржүүлэх замаар соёлын хувьслын үйл явцыг өөрчилж байна гэж маргадаг. 2025 оны 10-р сарын байдлаар эдгээр эхэн үеийн мэдэгдлүүд биелээгүй байгаа бөгөөд Харвардын Бизнесийн Тойм (HBR)-ын хэд хэдэн тайланд AI-ийн бүтээмжид үзүүлэх нөлөөллийн талаар асуултууд гарч ирсэн. ==Эрчим хүчний хэрэгцээ== LLM-ийн эрчим хүчний хэрэгцээ нь хэмжээ, чадамжтай нь зэрэгцэн өссөн. LLM-ийн сургалтыг идэвхжүүлдэг дата төвүүд их хэмжээний цахилгаан шаарддаг. Тэрхүү цахилгааны ихэнх хэсгийг хүлэмжийн хий ялгаруулж, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хувь нэмэр оруулдаг сэргээгдэхгүй нөөцөөс гаргаж авдаг. Цөмийн эрчим хүч болон газрын гүний дулааны эрчим хүч нь технологийн компаниудын LLM-ийн сургалтын эрчим хүчний томоохон хэрэгцээг хангахын тулд судалж буй хоёр сонголт юм. Газрын гүний дулааны шийдэлд хөрөнгө оруулахад гарах их хэмжээний зардал нь Chevron, Exxon Mobil зэрэг занарын томоохон олборлогчдыг технологийн компаниудад эрчим хүчний их хэрэгцээгээ хангахын тулд байгалийн хийгээр үйлдвэрлэсэн цахилгаан ашиглахыг уриалахад хүргэсэн. ==Сэтгэцийн эрүүл мэнд== Эмнэлзүйн болон сэтгэцийн эрүүл мэндийн нөхцөл байдал нь аюулгүй байдлын томоохон асуудлуудын зэрэгцээ шинэ хэрэглээг бий болгож байна. Судалгаа болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн нийтлэлүүд нь зарим хүмүүс эмчилгээ эсвэл сэтгэцийн эрүүл мэндийн дэмжлэг авахын тулд LLM ашиглаж байгааг харуулж байна. 2025 оны эхээр Sentio их сургуулиас явуулсан санал асуулгаар сэтгэцийн эрүүл мэндийн байнгын асуудалтай, LLM ашиглаж байсан АНУ-ын 499 насанд хүрэгчдийн бараг тал хувь нь (48.7%) сэтгэл түгшил, сэтгэл гутрал, ганцаардал болон үүнтэй төстэй асуудлуудад туслалцаа, сэтгэл санааны дэмжлэг, эмчилгээ авахаар тэдэнд хандсан гэж мэдэгджээ. LLM нь үнэмшилтэй боловч буруу мэдэгдэл буюу хий үзэгдэл үүсгэж болох бөгөөд энэ нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмзэг нөхцөлд хэрэглэгчдийг төөрөгдүүлж болзошгүй юм. Судалгаанаас харахад LLM нь хүний ​​эмчилгээний эмчийн дүгнэлт, харилцааны ур чадварыг хуулбарлах чадвар хязгаарлагдмал байгааг тусгаж, дасан зохицох чадваргүй бодол санааг гутаан доромжлох эсвэл зохисгүй байдлаар хүлээн зөвшөөрч магадгүй байна. Хямралын хувилбаруудын үнэлгээ нь зарим LLM-д амиа хорлох эрсдэлийг үнэлэх эсвэл зохих лавлагаа өгөх зэрэг аюулгүй байдлын үр дүнтэй протокол дутагдаж байгааг харуулж байна. ==Мэдрэх чадвар (Sentience)== Орчин үеийн хиймэл оюун ухааны мэргэжилтнүүд өнөөгийн хэлний том загварууд нь мэдрэх чадваргүй гэдэгтэй ерөнхийдөө санал нийлдэг. Цөөнхийн үзэл бодол нь хэрэв тухайн програм хангамжийн систем субъектив туршлагатай байх өчүүхэн магадлал байгаа бол (зарим философичид үүнийг боломжтой гэж үздэг) AI систем дэх болзошгүй томоохон хэмжээний зовлон зүдгүүртэй холбоотой ёс зүйн асуудлыг амьтны эрхийг хамгаалахтай адил нухацтай авч үзэх хэрэгтэй гэж маргадаг. Энэ үзэл бодлыг дэмжигчид эдгээр ёс зүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд AI хөгжүүлэлтэд моратори (түр хориг) тогтоох, зохиомол амнези үүсгэх зэрэг урьдчилан сэргийлэх янз бүрийн арга хэмжээг санал болгосон. Зарим экзистенциал философичид субъектив туршлагыг хэмжихэд төрөлхийн хэцүү байдлыг харгалзан LLM ухамсартай эсэхийг тодорхойлох нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн арга байхгүй гэж үздэг. 2022 онд Google-ийн инженер Блэйк Лемойн LaMDA загварыг ухамсартай гэж мэдэгдсэн явдал нь LLM-үүд мэдрэх чадварыг нотлохгүй хариултуудаар дамжуулан өөрсдийгөө мэдрэх чадвартай гэж хэрэглэгчдэд итгүүлж чаддагийг онцолсон юм. Google инженерийн мэдэгдлийг үндэслэлгүй гэж тодорхойлсон бөгөөд түүнийг ажлаас нь халсан. [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] [[Ангилал:Компьютер]] 488zb7066uv4jysuzwri2w5o2aatg0f 828 140231 872964 822483 2026-10-10T01:42:43Z Grapesurgeon 93980 updating to match enwiki 872964 Scribunto text/plain local p = {} local get_args = require('Module:Arguments').getArgs local m_data = require('Module:Ko-translit/data') local m_clean = require('Module:Ko-translit/clean') local m_utils = require('Module:Ko-utils') local find = mw.ustring.find local gsub = mw.ustring.gsub --[[ IMPORTANT NOTE before editing this module: 1. Make sure that you use a font that displays the following characters differently, and that you know the differences of them: ᄀ (U+1100) ᆨ (U+11A8) ㄱ (U+3131) 2. When dealing with decomposed Hangul, a. [ᄀ-ᄒ] should not be directly followed by [ᅡ-ᅵ] because MediaWiki applies Unicode Normalization Form C (NFC), which converts any sequence of [ᄀ-ᄒ][ᅡ-ᅵ] into a precomposed character. Use square brackets or parentheses to avoid this (e.g. ᄀ[ᅡ], (ᄀ)ᅡ, etc.) b. ᄀ[ᅡ] or (ᄀ)ᅡ at the end of a pattern is equivalent to not just 가 but [가-갛] in precomposed form. To match a syllabic block without a final consonant at the end of a pattern, use both vowel + [^ᆨ-ᇂ] and vowel + $ For example, to only match 가 (and not [각-갛]) at the end of a pattern, use both ᄀ[ᅡ][^ᆨ-ᇂ] and ᄀ[ᅡ]$ --]] -- _ replaced with additional space that appears in romanization only local function roman_only_space(text) return gsub(text, "_", " ") end -- * replaced with additional hyphen that appears in romanization only local function roman_only_hyphen(text) return gsub(text, "%*", "-") end -- Processing people names -- needs to be executed before decomposing Hangul local function parse_names(text) -- Note: internally uses 3 non-characters -- ﷐ (U+FDD0): used to interrupt and prevent euphonic changes between syllables; mostly for given name in RR -- ﷑ (U+FDD1): marks beginning of name -- ﷒ (U+FDD2): marks end of name -- sources of hanja readings below: KS X 1001, KS X 1002, South Korea's List of Hanja for Use in Personal Names (인명용 한자표; 2024-06-11 edition) -- (except 늘(乻), 둘(乧), 볼(乶) which are readings that solely appear in hanja for transcription (음역자)) local hanja_readings_final_L = "갈걸결골괄굴궐귤글길날녈놜눌닐달돌랄렬률말멸몰물밀발벌별불살설솔술슬실알얼열올왈울월율을일절졸줄즐질찰철촬출칠탈팔필할헐혈홀활훌휼흘힐" -- readings ending in ㄹ local hanja_readings_init_TSCh = "다단달담답당대댁덕도독돈돌동두둔득등사삭산살삼삽상새색생서석선설섬섭성세소속손솔송쇄쇠수숙순술숭쉬슬습승시식신실심십자작잔잠잡장재쟁저적전절점접정제조족존졸종좌죄주죽준줄중즉즐즙증지직진질짐집징" -- readings beginning with {ㄷ, ㅅ, ㅈ} -- Change % to U+FDD1 and U+FDD2 text = gsub(text, "%%([^%%]*)%%", "﷑%1﷒") -- When name is surrounded by % text = gsub(text, "%%([^%%]*)$", "﷑%1﷒") -- When no end %; end of string also terminates name mode -- Validate person name syntax if find(text, "﷑_?﷒") then error("Name cannot be empty") elseif find(text, "﷑[^﷑﷒]*[^가-힣_ ][^﷑﷒]*﷒") then error("Invalid character in name") -- some names may need @ or $, but not allowing them for now elseif find(text, "﷑ ") then error("Name cannot begin with space") elseif find(text, " ﷒") then error("Name cannot end with space") elseif find(text, "﷑[^﷒]*[ _][^﷒]*[ _][^﷒]*﷒") then error("No more than two components in name") elseif find(text, "﷑[가-힣]_") then error("No _ after one-syllable surname") elseif find(text, "﷑[^﷒]*[" .. hanja_readings_final_L .. "]@[" .. hanja_readings_init_TSCh .. "][^﷒]*﷒") then error("Contains unnecessary @ in name") -- See below end -- Separate surname and given name -- If input contains _ or space, separate there text = gsub(text, "﷑([가-힣%$@]+)_﷒", "﷑^%1_﷒") -- for surname-only string text = gsub(text, "﷑_([가-힣%$@]+)﷒", "﷑_^%1﷒") -- for mononym text = gsub(text, "﷑([가-힣%$@]+)[ _]([가-힣%$@]+)﷒", "﷑^%1_^%2﷒") -- Otherwise, separate after first syllabic block text = gsub(text, "﷑([가-힣])﷒", "﷑^%1_﷒") -- for surname-only string text = gsub(text, "﷑([가-힣])([가-힣%$@]+)﷒", "﷑^%1_^%2﷒") -- Check invalid input after separating surname and given name if find(text, "﷑[^﷒]*_%^[%$@][^﷒]*﷒") then error("No @ or $ between surname and given name") end -- Tensification of ㄹ + {ㄷ, ㅅ, ㅈ} (needed for MR; e.g. 홍길동 [홍길똥], 을지문덕 [을찌문덕]) -- ㄹ + {ㄷ, ㅅ, ㅈ} is usually tensified in Sino-Korean words, and this usually also applies to personal names that are/seem Sino-Korean -- except when same syllable is repeated (e.g. 구구절절 [구구절절], not [구구절쩔]); just using U+FDD0 here too for i = 1, mw.ustring.len(text) do text = gsub(text, "﷑([^﷒]*)([달돌살설솔술슬실절졸줄즐질])%2([^﷒]*)﷒", "﷑%1%2﷐%2%3﷒") end -- Now apply tensification for i = 1, mw.ustring.len(text) do text = gsub(text, "﷑([^﷒]*)([" .. hanja_readings_final_L .. "])([" .. hanja_readings_init_TSCh .. "])([^﷒]*)﷒", "﷑%1%2@%3%4﷒") end -- Insert U+FDD0 in given name -- (needed for RR; e.g. 한복남 Han Boknam, not Han Bongnam) -- Will be removed after romanization is complete for i = 1, mw.ustring.len(text) do text = gsub(text, "﷑([^﷒]*)_%^([^﷒]*)([가-힣%$@])([가-힣%$@])([^﷒]*)﷒", "﷑%1_^%2%3﷐%4%5﷒") end -- Remove _ which was needed for surname-only string and mononym text = gsub(text, "_﷒", "﷒") text = gsub(text, "﷑_%^", "﷑^") text = gsub(text, "[﷑﷒]", "") -- Remove U+FDD1 and U+FDD2 return text end -- Convert to Revised Romanization function p.rr(frame) return p._rr(get_args(frame)) end function p._rr(args) local text = args[1] -- Preprocessing (input cleaning, parsing people names, validation) text = m_clean.escaped_to_html(text) -- replacing escaped special chars with placeholders m_clean.validate_input(text) text = parse_names(text) -- Parse people names (marked with %) text = m_clean.remove_links_and_markup(text) m_clean.validate_composed(text) text = gsub(text, "`", "") -- ` is not needed (used for voicing in MR) text = m_clean.unwrap_enclosed_hangul(text) text = m_utils.decompose_hangul(text) -- decompose Hangul syllables to jamo m_clean.validate_decomposed(text) text = roman_only_hyphen(text) -- * for additional hyphen in romanization only text = roman_only_space(text) -- _ for additional space in romanization only -- Convert input to phonemic spelling per standard Korean pronunciation rules text = m_data.respell(text, "rr") -- Romanize the phonemic spelling text = m_data.romanize_rr(text) -- Postprocessing text = gsub(text, "﷐", "") -- now remove U+FDD0 (was used for name mode) -- ^ for capitalization text = gsub(text, "%^[a-eg-km-pr-uwy]", mw.ustring.upper) text = gsub(text, "%^", "") text = m_clean.final_processing(text) return text end -- Convert to McCune–Reischauer function p.mr(frame) return p._mr(get_args(frame)) end function p._mr(args) local text = args[1] -- Preprocessing (input cleaning, parsing people names, validation) text = m_clean.escaped_to_html(text) -- replacing escaped special chars with placeholders m_clean.validate_input(text) text = parse_names(text) -- Parse people names (marked with %) text = gsub(text, "﷐", "") -- remove U+FDD0 (for RR only) text = m_clean.remove_links_and_markup(text) m_clean.validate_composed(text) text = m_clean.unwrap_enclosed_hangul(text) text = m_utils.decompose_hangul(text) -- decompose Hangul syllables to jamo m_clean.validate_decomposed(text) text = roman_only_space(text) -- _ for additional space in romanization only -- Convert input to phonemic spelling text = m_data.respell(text, "mr") -- Romanize the phonemic spelling text = m_data.romanize_mr(text) -- Postprocessing text = roman_only_hyphen(text) -- * for additional hyphen in romanization only -- replace ' with &#39; when followed by another ' or at end of string (to avoid possible clashes with bold/italic markup) text = gsub(text, "([hkpt])''", "%1&#39;'") text = gsub(text, "([hkpt])'$", "%1&#39;") -- ^ for capitalization text = gsub(text, "%^[acehikm-pr-uwyŏŭ]", mw.ustring.upper) text = gsub(text, "%^", "") text = m_clean.final_processing(text) return text end -- Removing special chars in Hangul text to be displayed (except for escaped ones) function p.clean_hangul(frame) return p._clean_hangul(get_args(frame)) end function p._clean_hangul(args) local text = args[1] -- Validate input if not m_utils.contains_hangul(text) then error("Input must contain Hangul") elseif m_utils.contains_reference(text) then error("Input cannot contain references") elseif find(text, "[ᄀ-ᅟꥠ-ꥼ][%$%%%*@%^_`][ᅠ-ᆧힰ-ퟆ]") or find(text, "[ᅠ-ᆧ가개갸걔거게겨계고과괘괴교구궈궤귀규그긔기까깨꺄꺠꺼께껴꼐꼬꽈꽤꾀꾜꾸꿔꿰뀌뀨끄끠끼나내냐냬너네녀녜노놔놰뇌뇨누눠눼뉘뉴느늬니다대댜댸더데뎌뎨도돠돼되됴두둬뒈뒤듀드듸디따때땨떄떠떼뗘뗴또똬뙈뙤뚀뚜뚸뛔뛰뜌뜨띄띠라래랴럐러레려례로롸뢔뢰료루뤄뤠뤼류르릐리마매먀먜머메며몌모뫄뫠뫼묘무뭐뭬뮈뮤므믜미바배뱌뱨버베벼볘보봐봬뵈뵤부붜붸뷔뷰브븨비빠빼뺘뺴뻐뻬뼈뼤뽀뽜뽸뾔뾰뿌뿨쀄쀠쀼쁘쁴삐사새샤섀서세셔셰소솨쇄쇠쇼수숴쉐쉬슈스싀시싸쌔쌰썌써쎄쎠쎼쏘쏴쐐쐬쑈쑤쒀쒜쒸쓔쓰씌씨아애야얘어에여예오와왜외요우워웨위유으의이자재쟈쟤저제져졔조좌좨죄죠주줘줴쥐쥬즈즤지짜째쨔쨰쩌쩨쪄쪠쪼쫘쫴쬐쬬쭈쭤쮀쮜쮸쯔쯰찌차채챠챼처체쳐쳬초촤쵀최쵸추춰췌취츄츠츼치카캐캬컈커케켜켸코콰쾌쾨쿄쿠쿼퀘퀴큐크킈키타태탸턔터테텨톄토톼퇘퇴툐투퉈퉤튀튜트틔티파패퍄퍠퍼페펴폐포퐈퐤푀표푸풔풰퓌퓨프픠피하해햐햬허헤혀혜호화홰회효후훠훼휘휴흐희히ힰ-ퟆ][%$%%%*@%^_`][ᆨ-ᇿퟋ-ퟻ]") then -- symbol should not appear within single syllabic block error("Do not insert symbol within single syllabic block") end -- Remove special chars text = m_clean.escaped_to_html(text) -- replacing escaped special chars with placeholders text = gsub(text, "[%$%%%*@%^_`]", "") -- removing non-escaped special chars text = m_clean.html_to_ascii(text) -- convert HTML encodings back to ASCII text = mw.text.unstrip(text) return text end return p 3qlb0h7yykjaev7ps9fjdmyaemf2zm6 828 140232 872963 822482 2026-10-10T01:42:22Z Grapesurgeon 93980 updating 872963 Scribunto text/plain local p = {} local m_utils = require('Module:Ko-utils') local gsub = mw.ustring.gsub local gsub_iterate = m_utils.gsub_iterate --[[ IMPORTANT NOTE before editing this module: 1. Make sure that you use a font that displays the following characters differently, and that you know the differences of them: ᄀ (U+1100) ᆨ (U+11A8) ㄱ (U+3131) 2. When dealing with decomposed Hangul, a. [ᄀ-ᄒ] should not be directly followed by [ᅡ-ᅵ] because MediaWiki applies Unicode Normalization Form C (NFC), which converts any sequence of [ᄀ-ᄒ][ᅡ-ᅵ] into a precomposed character. Use square brackets or parentheses to avoid this (e.g. ᄀ[ᅡ], (ᄀ)ᅡ, etc.) b. ᄀ[ᅡ] or (ᄀ)ᅡ at the end of a pattern is equivalent to not just 가 but [가-갛] in precomposed form. To match a syllabic block without a final consonant at the end of a pattern, use both vowel + [^ᆨ-ᇂ] and vowel + $ For example, to only match 가 (and not [각-갛]) at the end of a pattern, use both ᄀ[ᅡ][^ᆨ-ᇂ] and ᄀ[ᅡ]$ --]] function p.respell(text, mode) --[[ IMPORTANT: Before adding a replacement, be sure to check if it can ALWAYS be applied in ALL contexts. Good example: 싫증 → 실@증 Bad example: 문자 → 문@자 (affects words like 방문자 (pronounced [방문자], not [방문짜])) --]] -- Validate mode param mode = mw.ustring.lower(mode) assert(mode == "mr" or mode == "rr", "mode must be either mr or rr") -- MR only: ㅢ → ㅣ, except 의, 희 if mode == "mr" then text = gsub(text, "([ᄀ-ᄊᄌ-ᄑ])ᅴ", "%1ᅵ") end local replacements = { -- Converting some Compatibility Jamo (U+31xx) to Hangul Jamo (U+11xx) for linguistic contexts -- As Compatibility Jamo do not differentiate between initial/final, we convert only several jamo where initial/final is a relevant distinction {"ㄴ([ᄀ-ᄒ])", "ᆫ%1"}, -- -ㄴ다 {"ㄹ([ᄀ-ᄒ])", "ᆯ%1"}, -- -ㄹ까, -ㄹ래 {"ㄹ@([ᄀᄃᄇᄉᄌ])", "ᆯ@%1"}, -- -ㄹ지 {"%-ㄹ", "-ᆯ"}, -- -ㄹ (with actual hyphen) {"ㅂ([ᄀ-ᄒ])", "ᆸ%1"}, -- -ㅂ니다, -ㅂ시다 -- cases where ㄺㄱ is pronounced [ㄹㄲ] -- verb/adjective stem ending in ㄺ + ending/suffix beginning with ㄱ (e.g. 맑고 [말꼬], 긁개 [글깨]) {"(ᄀ[ᅡᅮᅳ])ᆰᄀ", "%1ᆯ@ᄀ"}, -- 갉-, 굵-, 긁- {"(ᄂ[ᅡᅳ])ᆰᄀ", "%1ᆯ@ᄀ"}, -- 낡-, 늙- {"([ᄆᄇ][ᅡᅮ])ᆰᄀ", "%1ᆯ@ᄀ"}, -- 맑-, 묽-, 밝-, 붉- {"(ᄋ[ᅡᅥᅩᅵ])ᆰᄀ", "%1ᆯ@ᄀ"}, -- 앍-, 얽-, 옭-, 읽- -- otherwise, ㄺㄱ is pronounced [ㄱㄲ]; handled later in neutralization of syllable-final consonants -- Exception to palatalization: -- 곧이어 [고디어] resyllabification {"(ᄀ[ᅩ])ᆮᄋ(ᅵᄋ[ᅥ][^ᆨ-ᇂ])", "%1ᄃ%2"}, {"(ᄀ[ᅩ])ᆮᄋ(ᅵᄋ[ᅥ])$", "%1ᄃ%2"}, -- palatalization and ㅈ + -히- -- 여/혀 (contractions of 이어/히어) captured where it is valid (namely after verbs/adjectives) {"ᆮᄋ(ᅵ[ᆫᆯᆸ])", "ᄌ%1"}, -- e.g. 해돋이 [해도지] {"ᆮᄋ(ᅵ[^ᆨ-ᇂ])", "ᄌ%1"}, -- ㄷ여 does not occur in dictionary {"ᆮᄋ(ᅵ)$", "ᄌ%1"}, {"[ᆮᆽ]ᄒ(ᅵ[ᆫᆯᆷᆸ])", "ᄎ%1"}, -- e.g. 굳히다 [구치다], 꽂히다 [꼬치다] {"[ᆮᆽ]ᄒ(ᅧᆻ)", "ᄎ%1"}, -- ㅈ + -히- included here because functionally same outcome {"[ᆮᆽ]ᄒ([ᅧᅵ][^ᆨ-ᇂ])", "ᄎ%1"}, -- other ㅈ + ㅎ cases are ㅈㅎ → ㄷㅎ → ㅌ {"[ᆮᆽ]ᄒ([ᅧᅵ])$", "ᄎ%1"}, {"ᆴᄋ(ᅵ[ᆫᆯᆷᆸ])", "ᆯᄎ%1"}, -- e.g. 훑이다 [훌치다] {"ᆴᄋ(ᅧᆻ)", "ᆯᄎ%1"}, -- Other ㄾㅇ → ㄹㅌ {"ᆴᄋ([ᅧᅵ][^ᆨ-ᇂ])", "ᆯᄎ%1"}, {"ᆴᄋ([ᅧᅵ])$", "ᆯᄎ%1"}, {"ᇀᄋ(ᅵ[ᆫᆯᆷᆸ])", "ᄎ%1"}, -- e.g. 붙이다 [부치다] {"ᇀᄋ(ᅧᆻ)", "ᄎ%1"}, -- Other ㅌㅇ → ㅌ, or ㄷ (use $) or ㄴㄴ (use @) {"ᇀᄋ([ᅧᅵ][^ᆨ-ᇂ])", "ᄎ%1"}, {"ᇀᄋ([ᅧᅵ])$", "ᄎ%1"}, -- {ㄵ, ㄺ, ㄼ} + -히- {"ᆬᄒ(ᅵ[ᆫᆯᆷᆸ])", "ᆫᄎ%1"}, -- e.g. 앉히다 [안치다] {"ᆬᄒ(ᅧᆻ)", "ᆫᄎ%1"}, {"ᆬᄒ([ᅧᅵ][^ᆨ-ᇂ])", "ᆫᄎ%1"}, {"ᆬᄒ([ᅧᅵ])$", "ᆫᄎ%1"}, {"ᆰᄒ(ᅵ[ᆫᆯᆷᆸ])", "ᆯᄏ%1"}, -- e.g. 밝히다 [발키다] {"ᆰᄒ(ᅧᆻ)", "ᆯᄏ%1"}, {"ᆰᄒ([ᅧᅵ][^ᆨ-ᇂ])", "ᆯᄏ%1"}, {"ᆰᄒ([ᅧᅵ])$", "ᆯᄏ%1"}, {"ᆲᄒ(ᅵ[ᆫᆯᆷᆸ])", "ᆯᄑ%1"}, -- e.g. 넓히다 [널피다], 밟히다 [발피다] {"ᆲᄒ(ᅧᆻ)", "ᆯᄑ%1"}, {"ᆲᄒ([ᅧᅵ][^ᆨ-ᇂ])", "ᆯᄑ%1"}, {"ᆲᄒ([ᅧᅵ])$", "ᆯᄑ%1"}, -- cases where 넓- is pronounced [넙] before consonant {"(ᄂ[ᅥ])ᆲ([ᄁᄄ-ᄈᄊᄍ-ᄒ])", "%1ᆸ%2"}, -- all except ㄱ, ㄴ, ㄷ, ㅅ, ㅇ, ㅈ (exceptions handled below) {"(ᄂ[ᅥ])ᆲ(ᄃ[ᅡ]ᄃ[ᅳ]ᆷ)", "%1ᆸ%2"}, -- 넓다듬이; all other 넓다 are [널따] {"(ᄂ[ᅥ])ᆲ(ᄃ[ᅮ]ᆼ)", "%1ᆸ%2"}, -- 넓둥글다; last remaining 넓ㄷ with [넙] {"(ᄂ[ᅥ])ᆲ(ᄉ[ᅡ]ᆯᄆ[ᅮ]ᆫ)", "%1ᆸ%2"}, -- 넓살문; only 넓ㅅ word with this pronunciation; compare 넓습니다 [널씀니다] {"(ᄂ[ᅥ])ᆲ(ᄌ[ᅥᅮ]ᆨ)", "%1ᆸ%2"}, -- 넓적-, 넓죽- -- 밟- is [밥] before consonant (except syllable-initial ㅇ; ㅎ covered earlier) {"(ᄇ[ᅡ])ᆲ([^ᄋ])", "%1ᆸ%2"}, {"(ᄇ[ᅡ])ᆲ$", "%1ᆸ"}, -- 여덟 + particle (tensification does not occur as it is a noun; only relevant to MR) {"(ᄋ[ᅧ]ᄃ[ᅥ])ᆲ([ᄀᄃᄇᄉᄌ])", "%1ᆯ%2"}, -- tensification after ㄵ, ㄼ, ㄾ (only relevant to MR) -- ㄵ, ㄼ, ㄾ are only used in verb/adjective stems (except 여덟 handled above), and they tensify the ending following them (e.g. 앉고 [안꼬], 짧다 [짤따], 핥지 [할찌]) -- syllable-final ㄻ is not included because it does not always cause tensification (e.g. 굶기다 [굼기다]); ㄻ should be handled with @ manually as appropriate -- syllable-initial ㅂ is not included because no verb/adjective ending starts with it -- syllable-initial ㅅ is handled later in additional ㅎ combinations {"([ᆬᆲᆴ])([ᄀᄃᄌ])", "%1@%2"}, -- Exceptions to neutralization + resyllabification -- ㄴ-addition exceptions {"([ᆨ-ᇂ])ᄋ([ᅧᅵ]ᇁ)", "%1ᄂ%2"}, -- 옆, 잎 {"([ᆨ-ᇂ])ᄋ(ᅲᆾ)", "%1ᄂ%2"}, -- 윷 -- Other exceptions {"(ᄋ[ᅥ])ᆹᄋ(ᅢ[ᆫᆯᆷᆸᆻ])", "%1ᆸᄉ%2"}, -- 없애다 [업쌔다] {"(ᄋ[ᅥ])ᆹᄋ(ᅢ[^ᆨ-ᇂ])", "%1ᆸᄉ%2"}, {"(ᄋ[ᅥ])ᆹᄋ(ᅢ)$", "%1ᆸᄉ%2"}, {"(ᄆ[ᅡᅥ])ᆺᄋ(ᅵᆻ)", "%1ᄉ%2"}, -- 맛있다 [마싣따], 멋있다 [머싣따] {"(ᄇ[ᅡ])ᆮᄋ(ᅵᆺ)ᄀ", "%1ᄌ%2@ᄀ"}, -- 받잇ㄱ [바지ㄲ~바짇ㄲ] {"(ᄇ[ᅡ])ᆮᄋ(ᅵᆺ[ᄃᄌ])", "%1ᄌ%2"}, -- 받잇 + {ㄷ, ㅈ} [바지~바짇] + {[ㄸ], [ㅉ]} {"(ᄇ[ᅮ])ᇀᄋ(ᅵᆺ)ᄀ", "%1ᄎ%2@ᄀ"}, -- 붙잇ㄱ [부치ㄲ~부칟ㄲ] {"(ᄋ[ᅡ])ᇁᄋ(ᅦᆺ)(ᄀ[ᅥ]ᆺ)", "%1ᄑ%2@%3"}, -- 앞엣것 [아페껃~아펟껃] {"(ᄋ[ᅩ])ᆺᄋ(ᅦᆺᄂ[ᅵ][ᆫᆯᆸ])", "%1ᄉ%2"}, -- 옷엣니 [오센니] {"(ᄋ[ᅩ])ᆺᄋ(ᅦᆺᄂ[ᅵ][^ᆨ-ᇂ])", "%1ᄉ%2"}, {"(ᄋ[ᅩ])ᆺᄋ(ᅦᆺᄂ[ᅵ])$", "%1ᄉ%2"}, {"(ᄒ[ᅡ]ᆫᄉ[ᅩ])ᇀᄋ(ᅦᆺ)(ᄇ[ᅡ]ᆸ)", "%1ᄐ%2@%3"}, -- 한솥엣밥 [한소테빱~한소텓빱] -- Some neutralization + resyllabification automatically detected here -- Processing happens later in neutralization + resyllabification -- Other cases users must detect on their own and add $ to fix {"([ᆩᆪᆬᆰ-ᆵᆹ-ᆻᆽ-ᇂ])(ᄋ[ᅡᅥᅧ][ᆨ-ᆺᆼ-ᇂ])", "%1$%2"}, -- except 아, 았, 어, 었, 여, 였 {"([ᆩᆪᆬᆰ-ᆵᆹ-ᆻᆽ-ᇂ])(ᄋ[ᅦ][ᆨ-ᆪᆬ-ᆮᆰ-ᇂ])", "%1$%2"}, -- except 에, 엔, 엘 {"([ᆩᆪᆬᆰ-ᆵᆹ-ᆻᆽ-ᇂ])(ᄋ[ᅭᅴ][ᆨ-ᇂ])", "%1$%2"}, -- except 요, 의 (w/o final consonant) {"([ᆩᆪᆬᆰ-ᆵᆹ-ᆻᆽ-ᇂ])(ᄋ[ᅳᅵ][ᆨ-ᆪᆬ-ᆮᆰ-ᆶᆹ-ᇂ])", "%1$%2"}, -- except 으, 은, 을, 음, 읍, 이, 인, 일, 임, 입 {"([ᆩᆪᆬᆰ-ᆵᆹ-ᆻᆽ-ᇂ])(ᄋ[ᅢ-ᅤᅨ-ᅬᅮ-ᅲ])", "%1$%2"}, -- @ for ㄴ-addition -- Can't go with other @/$ irregularities because needs to occur before resyllabification {"([ᆨ-ᇂ])@ᄋ([ᅣᅤᅧᅨᅭᅲᅵ])", "%1ᄂ%2"}, -- e.g. 색연필 [생년필], 물엿 [물렫] -- Resyllabification -- {ㄱ, ㄷ, ㄹ/ㅀ, ㅂ} + ㅇ is handled later in neutralization + resyllabification; {ㄴ/ㄶ, ㅁ} + ㅇ is not needed for RR & MR {"ᆩᄋ", "ᄁ"}, {"ᆪᄋ", "ᆨᄉ"}, {"ᆬᄋ", "ᆫᄌ"}, {"ᆰᄋ", "ᆯᄀ"}, {"ᆱᄋ", "ᆯᄆ"}, {"ᆲᄋ", "ᆯᄇ"}, {"ᆳᄋ", "ᆯᄉ"}, {"ᆴᄋ", "ᆯᄐ"}, {"ᆵᄋ", "ᆯᄑ"}, {"ᆹᄋ", "ᆸᄉ"}, {"ᆺᄋ", "ᄉ"}, {"ᆻᄋ", "ᄊ"}, {"ᆽᄋ", "ᄌ"}, {"ᆾᄋ", "ᄎ"}, {"ᆿᄋ", "ᄏ"}, {"ᇀᄋ", "ᄐ"}, {"ᇁᄋ", "ᄑ"}, {"ᇂᄋ", "ᄋ"}, -- silent; 좋아 [조아] -- 싫증 [실쯩] (only ㅀㅈ [ㄹㅉ] exception) {"(ᄉ[ᅵ])ᆶ(ᄌ[ᅳ]ᆼ)", "%1ᆯ@%2"}, -- convert ㅎ combinations -- trivia: {ㄶ, ㅀ, ㅎ} + ㅂ don't actually exist, but added for completeness (syllable-final ㅎ is for aspiration anyway) {"ᆭᄀ", "ᆫᄏ"}, {"ᆭᄃ", "ᆫᄐ"}, {"ᆭᄇ", "ᆫᄑ"}, {"ᆭᄌ", "ᆫᄎ"}, {"ᆶᄀ", "ᆯᄏ"}, {"ᆶᄃ", "ᆯᄐ"}, {"ᆶᄇ", "ᆯᄑ"}, {"ᆶᄌ", "ᆯᄎ"}, {"ᇂᄀ", "ᄏ"}, {"ᇂᄃ", "ᄐ"}, {"ᇂᄇ", "ᄑ"}, {"ᇂᄌ", "ᄎ"} } text = gsub_iterate(text, replacements) if mode == "mr" then replacements = { -- additional ㅎ combinations -- also including {ㄵ, ㄼ, ㄾ} + ㅅ here because functionally same outcome {"[ᆬᆭ]ᄉ", "ᆫᄊ"}, {"[ᆲᆴᆶ]ᄉ", "ᆯᄊ"}, {"ᇂᄉ", "ᄊ"}, -- @ for written epenthetic ㅅ + ㄱ/ㅂ {"ᆺ@ᄀ", "ᄁ"}, {"ᆺ@ᄇ", "ᄈ"} } text = gsub_iterate(text, replacements) else text = gsub(text, "ᇂᄉ", "ᄉ") end -- Neutralization of syllable-final consonants -- after this, the 27 syllable-final consonants are reduced to 7 (ㄱ, ㄴ, ㄷ, ㄹ, ㅁ, ㅂ, ㅇ) replacements = { {"[ᆩᆪᆰᆿ]", "ᆨ"}, {"[ᆬᆭ]", "ᆫ"}, {"[ᆺᆻᆽᆾᇀᇂ]", "ᆮ"}, {"[ᆲᆳᆴᆶ]", "ᆯ"}, {"ᆱ", "ᆷ"}, {"[ᆵᆹᇁ]", "ᆸ"} } text = gsub_iterate(text, replacements) -- Remaining @/$ irregularities if mode == "mr" then text = gsub(text, "([ᅡ-ᅵᆫᆷᆼ])@ᄉ", "%1ᄊ") -- Tensification of ㅅ else replacements = { {"ᆨ@ᄒ", "ᄏ"}, {"ᆮ@ᄒ", "ᄐ"}, {"ᆸ@ᄒ", "ᄑ"} } text = gsub_iterate(text, replacements) end replacements = { -- ㄴㄹ [ㄴㄴ], e.g. 음운론 [으문논] {"ᆫ@ᄅ", "ᆫᄂ"}, -- neutralization + resyllabification {"ᆨ%$?ᄋ", "ᄀ"}, {"ᆮ%$?ᄋ", "ᄃ"}, -- e.g. 웃어른 [우더른] {"ᆯ%$?ᄋ", "ᄅ"}, {"ᆸ%$?ᄋ", "ᄇ"}, {"%$", ""} -- remove remaining $s } text = gsub_iterate(text, replacements) -- MR only: voicing of ㄱ, ㄷ, ㅂ, ㅈ if mode == "mr" then replacements = { {"ᆫᄀ", "ᆫ'`ᄀ"}, -- n'g {"([ᅡ-ᅵᆫᆯᆷᆼ])([ᄀᄃᄇᄌ])", "%1`%2"}, {"([ᅡ-ᅵᆫᆯᆷᆼ])%*([ᄀᄃᄇᄌ])", "%1-`%2"} -- * is for additional hyphen in romanization only (voicing is retained after hyphen) } text = gsub_iterate(text, replacements) end -- remove remaining @s -- to reflect tensification in MR, @ needs to be retained while voicing of ㄱ, ㄷ, ㅂ, ㅈ is being applied (@ prevents voicing) -- e.g. 한자 [한짜] in MR is hancha (neither hanja nor hantcha) text = gsub(text, "@", "") -- Assimilation replacements = { {"[ᆨᆼ][ᄂᄅ]", "ᆼᄂ"}, {"ᆨᄆ", "ᆼᄆ"}, {"ᆫᄅ", "ᆯᄅ"}, {"ᆮ[ᄂᄅ]", "ᆫᄂ"}, {"ᆮᄆ", "ᆫᄆ"}, {"ᆯᄂ", "ᆯᄅ"}, {"[ᆷᆸ][ᄂᄅ]", "ᆷᄂ"}, {"ᆸᄆ", "ᆷᄆ"} } text = gsub_iterate(text, replacements) -- MR only: no {kkk, ttt, ppp, sss/ts/tss, ttch} if mode == "mr" then replacements = { {"ᆨᄁ", "ᄁ"}, {"ᆮᄄ", "ᄄ"}, {"ᆸᄈ", "ᄈ"}, {"ᆮ[ᄉᄊ]", "ᄊ"}, {"ᆮᄍ", "ᄍ"} } text = gsub_iterate(text, replacements) end -- Drop the semivowel y (/j/) after ㅈ, ㅉ, ㅊ replacements = { {"([ᄌ-ᄎ])ᅣ", "%1ᅡ"}, {"([ᄌ-ᄎ])ᅤ", "%1ᅢ"}, {"([ᄌ-ᄎ])ᅧ", "%1ᅥ"}, {"([ᄌ-ᄎ])ᅨ", "%1ᅦ"}, {"([ᄌ-ᄎ])ᅭ", "%1ᅩ"}, {"([ᄌ-ᄎ])ᅲ", "%1ᅮ"} } return gsub_iterate(text, replacements) end function p.romanize_rr(text) local replacements = { {"ᆯᄅ", "ᆯl"}, -- Vowels {"[ᅡㅏ]", "a"}, {"[ᅢㅐ]", "ae"}, {"[ᅣㅑ]", "ya"}, {"[ᅤㅒ]", "yae"}, {"[ᅥㅓ]", "eo"}, {"[ᅦㅔ]", "e"}, {"[ᅧㅕ]", "yeo"}, {"[ᅨㅖ]", "ye"}, {"[ᅩㅗ]", "o"}, {"[ᅪㅘ]", "wa"}, {"[ᅫㅙ]", "wae"}, {"[ᅬㅚ]", "oe"}, {"[ᅭㅛ]", "yo"}, {"[ᅮㅜ]", "u"}, {"[ᅯㅝ]", "wo"}, {"[ᅰㅞ]", "we"}, {"[ᅱㅟ]", "wi"}, {"[ᅲㅠ]", "yu"}, {"[ᅳㅡ]", "eu"}, {"[ᅴㅢ]", "ui"}, {"[ᅵㅣ]", "i"}, -- to prevent input like 'ㅇ' (with ') from becoming italic markup (as [ᄋㅇ] is simply removed later) {"'([ᄋㅇ]+)'", "&#39;%1&#39;"}, -- Consonants {"[ᄀㄱ]", "g"}, {"[ᄁㄲ]", "kk"}, {"ㄳ", "ks"}, {"[ᄂᆫㄴ]", "n"}, {"ㄵ", "nj"}, {"ㄶ", "nh"}, {"[ᄃㄷ]", "d"}, {"[ᄄㄸ]", "tt"}, {"[ᄅㄹ]", "r"}, {"ᆯ", "l"}, {"ㄺ", "lg"}, {"ㄻ", "lm"}, {"ㄼ", "lb"}, {"ㄽ", "ls"}, {"ㄾ", "lt"}, {"ㄿ", "lp"}, {"ㅀ", "lh"}, {"[ᄆᆷㅁ]", "m"}, {"[ᄇㅂ]", "b"}, {"[ᄈㅃ]", "pp"}, {"ㅄ", "ps"}, {"[ᄉㅅ]", "s"}, {"[ᄊㅆ]", "ss"}, {"[ᄋㅇ]", ""}, {"ᆼ", "ng"}, {"[ᄌㅈ]", "j"}, {"[ᄍㅉ]", "jj"}, {"[ᄎㅊ]", "ch"}, {"[ᄏᆨㅋ]", "k"}, {"[ᄐᆮㅌ]", "t"}, {"[ᄑᆸㅍ]", "p"}, {"[ᄒㅎ]", "h"} } return gsub_iterate(text, replacements) end function p.romanize_mr(text) local replacements = { -- First some quirks related to MR {"ᆯᄅ", "ᆯl"}, {"ᆯ%*ᄅ", "ᆯ-l"}, -- ㄹ-ㄹ (with hyphen in between) should probably be l-l rather than l-r {"ᆯᄒ", "rᄒ"}, {"ᄉ[ᅱ]", "shᅱ"}, -- ㅅ is sh before ㅟ; otherwise sh is not used -- Vowels {"[ᅡㅏ]", "a"}, {"[ᅢㅐ]", "ae"}, {"[ᅣㅑ]", "ya"}, {"[ᅤㅒ]", "yae"}, {"[ᅥㅓ]", "ŏ"}, {"[ᅦㅔ]", "e"}, {"[ᅧㅕ]", "yŏ"}, {"[ᅨㅖ]", "ye"}, {"[ᅩㅗ]", "o"}, {"[ᅪㅘ]", "wa"}, {"[ᅫㅙ]", "wae"}, {"[ᅬㅚ]", "oe"}, {"[ᅭㅛ]", "yo"}, {"[ᅮㅜ]", "u"}, {"[ᅯㅝ]", "wŏ"}, {"[ᅰㅞ]", "we"}, {"[ᅱㅟ]", "wi"}, {"[ᅲㅠ]", "yu"}, {"[ᅳㅡ]", "ŭ"}, {"[ᅴㅢ]", "ŭi"}, {"[ᅵㅣ]", "i"}, -- e → ë when e is not part of digraphs ae & oe (e.g. ㅐ is ae, but ㅏ에 is aë) {"([ao])ᄋe", "%1ë"}, -- to prevent input like 'ㅇ' (with ') from becoming italic markup (as [ᄋㅇ] is simply removed later) {"'([ᄋㅇ]+)'", "&#39;%1&#39;"}, -- Consonants {"`ᄀ", "g"}, {"`ᄃ", "d"}, {"`ᄇ", "b"}, {"`ᄌ", "j"}, {"`", ""}, {"[ᄀᆨㄱ]", "k"}, {"[ᄁㄲ]", "kk"}, {"ㄳ", "ks"}, {"[ᄂᆫㄴ]", "n"}, {"ㄵ", "nj"}, {"ㄶ", "nh"}, {"[ᄃᆮㄷ]", "t"}, {"[ᄄㄸ]", "tt"}, {"[ᄅㄹ]", "r"}, {"ᆯ", "l"}, {"ㄺ", "lg"}, {"ㄻ", "lm"}, {"ㄼ", "lb"}, {"ㄽ", "ls"}, {"ㄾ", "lt'"}, {"ㄿ", "lp'"}, {"ㅀ", "rh"}, {"[ᄆᆷㅁ]", "m"}, {"[ᄇᆸㅂ]", "p"}, {"[ᄈㅃ]", "pp"}, {"ㅄ", "ps"}, {"[ᄉㅅ]", "s"}, {"[ᄊㅆ]", "ss"}, {"[ᄋㅇ]", ""}, {"ᆼ", "ng"}, {"[ᄌㅈ]", "ch"}, {"[ᄍㅉ]", "tch"}, {"[ᄎㅊ]", "ch'"}, {"[ᄏㅋ]", "k'"}, {"[ᄐㅌ]", "t'"}, {"[ᄑㅍ]", "p'"}, {"[ᄒㅎ]", "h"} } return gsub_iterate(text, replacements) end return p 1t7wkje2jjhu1p9097akw1j9n9l024n 828 140233 872968 821191 2026-10-10T01:43:38Z Grapesurgeon 93980 updating 872968 Scribunto text/plain local p = {} local find = mw.ustring.find local hanja_ranges = "[〇㐀-䶿一-鿿﨎﨏﨑﨓﨔﨟﨡﨣﨤﨧-﨩𠀀-𪛟𪜀-𮹟𰀀-𲎯]" -- Iteratively applies gsub text replacements to a given piece of text -- table should contain pairs of search patterns and replacements function p.gsub_iterate(text, table) for _, entry in ipairs(table) do text = mw.ustring.gsub(text, entry[1], entry[2]) end return text end -- Decomposes Hangul into jamo (e.g. 한 (U+D55C) → ᄒ (U+1112), ᅡ (U+1161), ᆫ (U+11AB)) function p.decompose_hangul(text) return mw.ustring.gsub(text, "[가-힣]", mw.ustring.toNFD) end -- Returns boolean on whether input contains any Hangul text at all function p.contains_hangul(text) local hangul_ranges = "[ᄀ-ᇿ〮〯ㄱ-ㆎ㈀-㈞㉠-㉾ꥠ-꥿가-힣ힰ-퟿]" return text ~= nil and text ~= "" and find(text, hangul_ranges) end -- Returns boolean on whether input Hangul contains any special chars used by Module:Ko-translit function p.hangul_contains_syntax(text) -- check if string empty if text == nil or text == "" then return false end -- check if first char of string is a special char if mw.ustring.match(mw.ustring.sub(text, 1, 1), "[%$%%%*@%^_`]") then return true end -- check if the rest of the chars are special return find(text, "[^\\][%$%%%*@%^_`]") end -- Returns boolean on whether input contains any Hanja text at all function p.contains_hanja(text) return text ~= nil and text ~= "" and find(text, hanja_ranges) end -- Returns boolean on whether input only contains Hanja text function p.all_hanja(text) for i = 1, #text do local c = text:sub(i, i) if not find(c, hanja_ranges) then return false end end return true end -- Returns boolean on whether input directly contains a Wikipedia reference function p.contains_reference(text) return find(text, "'\"`UNIQ--") or find(text, "-QINU`\"'") end return p n16hhqu2yornqkdhzdgrhk7bzquztsy 0 145519 872934 850916 2026-10-09T12:07:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 872934 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paris Opera full frontal architecture, May 2009.jpg|thumb|343x343px]] '''Парисын Үндэсний дуурийн театр''', товчоор '''Парисын Дуурь''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Opéra National de Paris, Opéra de Paris'') — Францын нийслэл дахь дуурь, балет болон сонгодог хөгжмийн урлагийг хөгжүүлж ирсэн улсын байгууллага юм. Одоогийн байдлаар Гарнье Дуурь болон Бастилийн Дуурийн театр гэх хоёр театрын барилгыг Парисын Үндэсний Дуурь эзэмшдэг: * Франц хэлээр -Опера Гарнье гэгддэг уг театр 1875 оны 1-р сарын 5-нд нээгджээ. Мөн 1713 оноос хойш оршин тогтнож байгаа бөгөөд Европын хамгийн эртний гэж тооцогддог балетын сургууль энд байрладаг юм. * Бастилийн дуурийн театр 1989 оны 7-р сарын 13-нд Бастилийн довтолгооны хоёр зуун жилийн ойн өмнөх өдөр нээгджээ. Энэ нь хуучин Парисын цайзын эсрэг талд босгосон Бастилийн талбай дээрх хамгийн том байгууламж юм. == Түүх == Парисын дуурь (''Opéra de Paris'') 400 зуун жилийн турш янз бүрийн театруудын тайзан дээр оршин тогтнож тоглож ирсэн. 1669 оны 6-р сарын 28-нд Хааны ордны нарийн бичгийн дарга нарын газар Пьер Перринд "Францын хөгжим, шүлэгтэй дуурийн академийг байгуулах патент"-ыг олгосон бөгөөд үүнийг "Эзэн хааны хөгжмийн академи" ([[Франц хэл|франц:]] ''Académie Royale de musique'') гэж нэрлэж байсан. 1671 онд Хааны бүжгийн академитай нэгтгэж, Хааны хөгжим, бүжгийн академи нэртэй болжээ. 1672 онд дуурийн театрын эрх П.Перринээс Жан-Батист Люллид шилжжээ. Люлли 1672 оны 11-р сард шинэ танхимдаа инээдмийн балетын "пашт" болох "Купидон ба Бахчусын найр" жүжгээр академийг нээсэн бөгөөд либреттчин Мольерийн нэрийг дурдалгүйгээр, түүнд нөхөн төлбөр олгосонгүй. Түүнээс гадна, 1673 оны 4-р сарын 28-нд хаан Люлли болон Пале-Роялын ордны "Мольер" танхимыг шилжүүлэн өгчээ. Парисын дуурийн балетын хамтлаг дэлхийн шилдэгүүдийн нэг хэвээрээ байна. Парисын дуурь өнөөг хүртэл "үндэсний" урлагийн нэг хэлбэр гэдгээрээ ач холбогдлоо хадгалсаар байгаа юм. == Тоглолтуудын хамгийн чухал нээлтүүд == '''Дуурь''' * 1774 — «Олид дахь Ифигэни» ([[Франц хэл|франц.]] ''Iphigénie en Aulide'') Кристоф Виллибальд фон Глюк * 1779 — «Таурид дахь Ифигэни» ([[Франц хэл|франц.]] ''Iphigénie en Tauride'') Кристоф Виллибальд фон Глюк * 1828 — «Портичигийн хэлгүй бүсгүй» ([[Франц хэл|франц.]] ''La muette de Portici'') [[Даниэль-Франсуа Обер]] * 1829 — «Гийом Телл» ([[Франц хэл|франц]]. ''Guillaume Tell'') [[Жоаккино Россини]] * 1831 — «Робер чөтгөр» ([[Франц хэл|франц.]] ''Robert le diable'') [[Жакомо Мейербеер]] * 1835 — «Еврей бүсгүй» ([[Франц хэл|франц.]] ''La Juive)'' Фроменталь Эли Алеви * 1836 — «Гугенотууд» ([[Франц хэл|франц.]] ''Les Huguenots'') [[Жакомо Мейербеер]] * 1838 — «Бенвенуто Челлини» ([[Франц хэл|франц.]] ''Benvenuto Cellini'') [[Гектор Берлиоз|Луи-Эктор Берлиоз]] * 1840 — «Ивээлт бүсгүй» ([[Франц хэл|франц.]] ''La favorite'', [[Итали хэл|итали.]] ''La favorita'') [[Гаэтано Донизетти]] * 1847 — «Иерусалим» ([[Франц хэл|франц.]] ''Jérusalem'') [[Жузеппе Верди]] * 1849 — «Зөнч» ([[Франц хэл|франц.]] ''Le prophète'') Жакомо Мейербеер * 1855 — «Сицилийн үдшийн баяр» ([[Итали хэл|итали.]] ''Vespri siciliani'') Жузеппе Верди * 1861 — «Таннхойзер» ([[Герман хэл|герман.]] ''Tannhäuser)'' [[Рихард Вагнер]] * 1865 — «Африк бүсгүй» Жакомо Мейербеер * 1867 — «Карло ноён» ([[Франц хэл|франц.]] ''Don Carlos'', [[Итали хэл|итали.]] ''Don Carlo'') Жузеппе Верди * 1884 — «Манон» ([[Франц хэл|франц.]] ''Manon'') [[Жюль Масснэ]] * 1885 — «Сид» ([[Франц хэл|франц.]] ''Le Cid'') Жюль Масснэ * 1902 — «Пеллэа, Мелизанд хоёр» ([[Франц хэл|франц.]] ''Pelléas et Mélisande'') [[Клод Дебюсси]] * 1911 — «Испани цаг» ([[Франц хэл|франц.]] ''L'Heure espagnole'') Морис Равель * 1927 — «Хөөрхий далайчин цэрэг» Дариуса Мийо * 1947 — «Тиресиагийн хөх» ([[Франц хэл|франц.]] ''Les mamelles de Tirésias'') [[Франсис Пуланк]] * 1979 — «Лулу» ([[Герман хэл|герман.]] ''Lulu'') Альбан Берг * 1983 — «Ассизын Гэгээн Франциск» [[Мессиан Оливье]] rqht2p0jsf17nbkx5uf3g1demqkoxx5 0 148606 872933 872932 2026-10-09T12:00:43Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872933 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == '''Ургийн бичиг''' == * [[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''Банди''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх '''Цогтой засгийн хошууны хэлхээ''' == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийг ууган хүүгэвч засаг суугаагүй түүний хүү суусан * '''Намаринзамбу''' (1709- 1718) — Цогтой вангийн хошууны анхны засаг ноён (7-р үе) * '''Жамьян''' (1709- 1718) '''Намаринзамбу ноёны дүү''' (8-р үе) * '''Гобоцэрэн'''(XVIII зууны эхэн үе 1718-1732) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү, '''Ринчин лувсан хунтайжийн жич''' (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). Өлзийт хатанбаатар - [[Сандавдоржийн Базарваань|Сүндэв]] тайж -Сэнгэ тайж- Лари * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). (Түүний дүү нь ардуудыг хамгаалагч '''Базарваань''' тайж бөгөөд '''Галсан''' тайжийн эцэг юм). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> * '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.<ref name="jambal">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] qx3rpw54y5nekfkz5jql6mpx5wmztjn 872935 872933 2026-10-09T12:12:18Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872935 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == '''Ургийн бичиг''' == * [[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''Банди''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён '''[[Хотгойдын Цогтой засгийн хошуу]]''' нь [[Монгол]] улсын түүхэн дэх [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] баруун гарын уугуул нэгэн хошуу юм. Анх 1709 онд байгуулагдсан бөгөөд уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.<ref name="shua">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Тус хошууг [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай цэцэн хатан]] нараас эхтэй,<ref name="boorchi">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] угсааны Түмэндарь Дайчин ноёноос салбарласан, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] сурвалжит тайж нар үе залгамжлан захирч байжээ.<ref name="archive_main">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №A-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг".</ref> == Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх '''Цогтой засгийн хошууны хэлхээ''' == Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - "Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг") * '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе). * '''[[Ашихай дархан ноён]]''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе). * '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе). * '''[[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе). * '''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе). * '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе). * '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийг ууган хүүгэвч засаг суугаагүй түүний хүү суусан * '''Намаринзамбу''' (1709- 1718) — Цогтой вангийн хошууны анхны засаг ноён (7-р үе) * '''Жамьян''' (1709- 1718) '''Намаринзамбу ноёны дүү''' (8-р үе) * '''Гобоцэрэн'''(XVIII зууны эхэн үе 1718-1732) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү, '''Ринчин лувсан хунтайжийн жич''' (9-р үе). * '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе). Өлзийт хатанбаатар - [[Сандавдоржийн Базарваань|Сүндэв]] тайж -Сэнгэ тайж- Лари * '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе). * '''Бандийн Сандавдорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил''' Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе). * '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе). (Түүний дүү нь ардуудыг хамгаалагч '''Базарваань''' тайж бөгөөд '''Галсан''' тайжийн эцэг юм). * '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе). * '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе). * '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе). * '''Цэдэвсодном ван''' Засаг суусан хугацаа: (1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе). * '''[[Дамдинабишаа ноён]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн. Цогтой засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байсан хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цагийн дарааллаар жагсаавал:<ref name="archive_main" /><ref name="seksie">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] fn20sos63epqhufblhq40e70sbck3z7 872947 872935 2026-10-09T14:50:21Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872947 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == Угсаатны зүй, ургийн бичиг == Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны засаг ноёд болон Галсан тайжийн угийн хэлхээг түүхэн сурвалж бичиг, хүн амын тооллогын баримтад тулгуурлан харуулбал: {{Угийн мод/эхлэл}} {{Угийн мод||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод|SHOL|||||||||||||||||||||SHOL=[[Шолой убаши хунтайж]]<br>(1567 онд төрсөн, Хотгойдын Алтан хан)}} {{Угийн мод||`|-|.|||||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||OMBO|||||||||||||||||||OMBO=Омбо-эрдэнэ хунтайж<br>(1631 оны үеийн сурвалжид гардаг)}} {{Угийн мод||||`|-|.|||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||RIN||||||||||||||||RIN=Лувсанринчин (Ринчин)<br>(1657 онд төрсөн)}} {{Угийн мод||||||`|-|.|||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||LARI||||||||||||||LARI=Лари засаг<br>(1732–1737 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||`|-|.|||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||BAND||||||||||||BAND=Банди засаг<br>(1737–1756 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||`|-|.|||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||SAND||||||||||SAND=Сандувдорж засаг<br>(1756–1801 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||`|-|.|||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||TSES||||||||TSES=Цэсрэндорж засаг<br>(1801–1808 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||`|-|.|||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||GALD||||||GALD=Галдангүнтэв засаг<br>(1808–1846 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||||`|-|.|||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||||MAGS||||MAGS=Магсаржав засаг<br>(1847–1862 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод|||||||||||||||,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||ZAGD|||||GALS|ZAGD=Загдсамбар засаг<br>(1864–1894)<br>''Салбар А (Засаг ноёд)''|GALS='''[[Галсан тайж]]'''<br>(1800-аад оны сүүл)<br>''Салбар Б (Тайж нар)''}} {{Угийн мод|||||||||||||||`|-|.||||||(`|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||||DAMD||||GEND|||GONCH|||BADA|||LKHA|||BUDE|DAMD=Дамдин-Абиша засаг гүн<br>(1895–1915 онд засаг суусан,<br>Чуулганы дарга)|GEND=Гэндэнсүрэн<br>(1869 онд төрсөн)|GONCH=[[Гончигсүрэн тайж]]<br>(1883 онд төрсөн)|BADA=Бадарч<br>(1891)|LKHA=Лхүмбэ<br>(1902)|BUDE=Бүдээ}} {{Угийн мод/төгсгөл}} == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] gj9u2um4ouzbfdxpm1tysus7asqxxdz 872948 872947 2026-10-09T14:52:16Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Угсаатны зүй, ургийн бичиг */ 872948 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == Угсаатны зүй, ургийн бичиг == Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны засаг ноёд болон Галсан тайжийн угийн хэлхээг түүхэн сурвалж бичиг, хүн амын тооллогын баримтад тулгуурлан харуулбал: {{Угийн мод/эхлэл}} {{Угийн мод||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод|SHOL|||||||||||||||||||||SHOL=[[Шолой убаши хунтайж]]<br>(1567 онд төрсөн, Хотгойдын Алтан хан)}} {{Угийн мод||`|-|.|||||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||OMBO|||||||||||||||||||OMBO=Омбо-эрдэнэ хунтайж<br>(1631 оны үеийн сурвалжид гардаг)}} {{Угийн мод||||`|-|.|||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||RIN||||||||||||||||RIN=Лувсанринчин (Ринчин)<br>(1657 онд төрсөн)}} {{Угийн мод||||||`|-|.|||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||LARI||||||||||||||LARI=Лари засаг<br>(1732–1737 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||`|-|.|||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||BAND||||||||||||BAND=Банди засаг<br>(1737–1756 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||`|-|.|||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||SAND||||||||||SAND=Сандувдорж засаг<br>(1756–1801 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||`|-|.|||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||TSES||||||||TSES=Цэсрэндорж засаг<br>(1801–1808 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||`|-|.|||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||GALD||||||GALD=Галдангүнтэв засаг<br>(1808–1846 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||||`|-|.|||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||||MAGS||||MAGS=Магсаржав засаг<br>(1847–1862 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод|||||||||||||||,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||ZAGD|||||GALS|ZAGD=Загдсамбар засаг<br>(1864–1894)<br>''Салбар А (Засаг ноёд)''|GALS='''[[Галсан тайж]]'''<br>(1800-аад оны сүүл)<br>''Салбар Б (Тайж нар)''}} {{Угийн мод|||||||||||||||`|-|.||||||(`|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||||DAMD||||GEND|||GONCH|||BADA|||LKHA|||BUDE|DAMD=Дамдин-Абиша засаг гүн<br>(1895–1915 онд засаг суусан,<br>Чуулганы дарга)|GEND=Гэндэнсүрэн<br>(1869 онд төрсөн)|GONCH=[[Гончигсүрэн тайж]]<br>(1883 онд төрсөн)|BADA=Бадарч<br>(1891)|LKHA=Лхүмбэ<br>(1902)|BUDE=Бүдээ}} {{Угийн мод/төгсгөл}} === Дээд өвөг дээдсийн он дарааллын хэлхээ === Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны үе үеийн засаг ноёд болон Галсан тайжийн ураг төрлийг он цагийн дарааллаар жагсаавал: * '''Шолой убаши хунтайж (1567 онд төрсөн)''' — Түмэндара дайчин хотугурын ахмад хөвгүүн. Хотгойдын анхны Алтан хан хэмээн алдаршсан түүхт удирдагч, Батмөнх Даян хааны ач Гэрсэнз жалайр хунтайжийн шууд угсаа мөн.<ref>«Шастир бичиг», №746.1, Хуудас 272.</ref> * '''Омбо-эрдэнэ хунтайж (XVII зууны эхэн үе)''' — Шолой убаши хунтайжийн ахмад хөвгүүн бөгөөд Хотгойдын дараагийн хатанбаатар ноён. 1631 оны үеийн Оросын архив, түүхэн сурвалжид нэр нь тэмдэглэгдсэн байдаг.<ref>«Шастир бичиг», №747.1, Хуудас 272.</ref> * '''Лувсанринчин / Ринчин (1657 онд төрсөн)''' — Омбо-эрдэнийн хөвгүүн, Алтан хааны угсааны томоохон ноён.<ref>«Шастир бичиг», №748.1, Хуудас 273.</ref> * '''Лари засаг (1732–1737 онд засаг суусан)''' — Лувсан тайж хэмээх Ринчингийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1732 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжлан, Цогтой засгийн хошууг тусгаарлан удирдан суусан.<ref>«Шастир бичиг», №749.2, Хуудас 273.</ref> * '''Банди засаг (1737–1756 онд засаг суусан)''' — Ларийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1756 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байгаад нас барсан.<ref>«Шастир бичиг», №751.1, Хуудас 274.</ref> * '''Сандувдорж засаг (1756–1801 онд засаг суусан)''' — Бандийн ахмад хөвгүүн. 1756 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилсан. 1781 онд засаг хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар болж, 1801 он хүртэл Цогтой засгийн хошууг захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №752.1, Хуудас 274.</ref> * '''Цэсрэндорж засаг (1801–1808 онд засаг суусан)''' — Сандувдоржийн ахмад хөвгүүн. 1801 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1808 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №753.1, Хуудас 274.</ref> * '''Галдангүнтэв засаг (1808–1846 онд засаг суусан)''' — Цэсрэндоржийн хүү. 1808 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1846 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №754.1, Хуудас 274.</ref> * '''Магсаржав засаг (1847–1862 онд засаг суусан)''' — Галдангүнтэвийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1847 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, тус хошууны засаг ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №755.1, Хуудас 274.</ref> * '''Галсан тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Засаг ноён Магсаржавын хүү, засаг ноён Загдсамбарын төрсөн ах (эсвэл дүү). Засаг суугаагүй тул алтан ургийнханд олгодог дөтгөөр зэргийн тайж цолтой үлдсэн. Түүний төрсөн ах Загдсамбарын хүү нь тус хошууны сүүлчийн засаг, Засагт хан аймгийн чуулганы дарга Дамдин-Абиша гүн тул Галсан тайж нь Дамдин-Абиша гүний төрсөн авга ах нь болно.<ref>«Галсан тайжийнхан», Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921, 1929), Хуудас 383.</ref> === Галсан тайжийн үр хойчис === Нөмрөг уулын хошууны 1921 болон 1929 оны хүн амын тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүлийг алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж ах дүү нар хэмээн албан ёсоор тэмдэглэжээ. * '''Гэндэнсүрэн (1869 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн ахмад хүү. Засагт хан аймгийн түшмэлийн албан хааж явсан, хожим Нөмрөг уулын сумын орлогч дарга байсан бичиг үсэг сайтай хүн.<ref>«Галсан тайжийнхан», Намтар, Хуудас 383.</ref> * '''Гончигсүрэн тайж (1883 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн хоёрдугаар хүү. Дамдин-Абиша гүний хошууны удам дамжсан тайж. Нэгэн үе ураг төрлийн холбоотой ноёдын гэр бүлээс Содномдорж хэмээх айлын 12 хүүхдийн ууган охин С.Галиндэвтэй гэрлэж, өөрөө олон хүүхэдтэй өнөр өтгөн айл болсон, Зүүн Аргалантын зүүн хойд бэл, Мааньт хэмээх уулын өвөрт нутаглаж байсан хөдөлмөрч, нүүдэлчин ухаантай тайж байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж», Түүхэн намтар.</ref> * '''Бадарч (1891 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн хүү, дөтгөөр зэргийн тайж.<ref>Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921), Хуудас 383.</ref> * '''Лхүмбэ (1902 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн хүү, дөтгөөр зэргийн тайж.<ref>Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921), Хуудас 383.</ref> * '''Бүдээ''' — Галсан тайжийн хүү, дөтгөөр зэргийн тайж.<ref>Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921), Хуудас 383.</ref> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 3uk7mvhrramkhbh5kfm3bwjq84sazs8 872949 872948 2026-10-09T15:09:04Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Галсан тайжийн үр хойчис */ 872949 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == Угсаатны зүй, ургийн бичиг == Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны засаг ноёд болон Галсан тайжийн угийн хэлхээг түүхэн сурвалж бичиг, хүн амын тооллогын баримтад тулгуурлан харуулбал: {{Угийн мод/эхлэл}} {{Угийн мод||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод|SHOL|||||||||||||||||||||SHOL=[[Шолой убаши хунтайж]]<br>(1567 онд төрсөн, Хотгойдын Алтан хан)}} {{Угийн мод||`|-|.|||||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||OMBO|||||||||||||||||||OMBO=Омбо-эрдэнэ хунтайж<br>(1631 оны үеийн сурвалжид гардаг)}} {{Угийн мод||||`|-|.|||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||RIN||||||||||||||||RIN=Лувсанринчин (Ринчин)<br>(1657 онд төрсөн)}} {{Угийн мод||||||`|-|.|||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||LARI||||||||||||||LARI=Лари засаг<br>(1732–1737 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||`|-|.|||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||BAND||||||||||||BAND=Банди засаг<br>(1737–1756 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||`|-|.|||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||SAND||||||||||SAND=Сандувдорж засаг<br>(1756–1801 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||`|-|.|||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||TSES||||||||TSES=Цэсрэндорж засаг<br>(1801–1808 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||`|-|.|||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||GALD||||||GALD=Галдангүнтэв засаг<br>(1808–1846 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||||`|-|.|||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||||MAGS||||MAGS=Магсаржав засаг<br>(1847–1862 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод|||||||||||||||,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||ZAGD|||||GALS|ZAGD=Загдсамбар засаг<br>(1864–1894)<br>''Салбар А (Засаг ноёд)''|GALS='''[[Галсан тайж]]'''<br>(1800-аад оны сүүл)<br>''Салбар Б (Тайж нар)''}} {{Угийн мод|||||||||||||||`|-|.||||||(`|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||||DAMD||||GEND|||GONCH|||BADA|||LKHA|||BUDE|DAMD=Дамдин-Абиша засаг гүн<br>(1895–1915 онд засаг суусан,<br>Чуулганы дарга)|GEND=Гэндэнсүрэн<br>(1869 онд төрсөн)|GONCH=[[Гончигсүрэн тайж]]<br>(1883 онд төрсөн)|BADA=Бадарч<br>(1891)|LKHA=Лхүмбэ<br>(1902)|BUDE=Бүдээ}} {{Угийн мод/төгсгөл}} === Дээд өвөг дээдсийн он дарааллын хэлхээ === Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны үе үеийн засаг ноёд болон Галсан тайжийн ураг төрлийг он цагийн дарааллаар жагсаавал: * '''Шолой убаши хунтайж (1567 онд төрсөн)''' — Түмэндара дайчин хотугурын ахмад хөвгүүн. Хотгойдын анхны Алтан хан хэмээн алдаршсан түүхт удирдагч, Батмөнх Даян хааны ач Гэрсэнз жалайр хунтайжийн шууд угсаа мөн.<ref>«Шастир бичиг», №746.1, Хуудас 272.</ref> * '''Омбо-эрдэнэ хунтайж (XVII зууны эхэн үе)''' — Шолой убаши хунтайжийн ахмад хөвгүүн бөгөөд Хотгойдын дараагийн хатанбаатар ноён. 1631 оны үеийн Оросын архив, түүхэн сурвалжид нэр нь тэмдэглэгдсэн байдаг.<ref>«Шастир бичиг», №747.1, Хуудас 272.</ref> * '''Лувсанринчин / Ринчин (1657 онд төрсөн)''' — Омбо-эрдэнийн хөвгүүн, Алтан хааны угсааны томоохон ноён.<ref>«Шастир бичиг», №748.1, Хуудас 273.</ref> * '''Лари засаг (1732–1737 онд засаг суусан)''' — Лувсан тайж хэмээх Ринчингийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1732 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжлан, Цогтой засгийн хошууг тусгаарлан удирдан суусан.<ref>«Шастир бичиг», №749.2, Хуудас 273.</ref> * '''Банди засаг (1737–1756 онд засаг суусан)''' — Ларийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1756 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байгаад нас барсан.<ref>«Шастир бичиг», №751.1, Хуудас 274.</ref> * '''Сандувдорж засаг (1756–1801 онд засаг суусан)''' — Бандийн ахмад хөвгүүн. 1756 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилсан. 1781 онд засаг хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар болж, 1801 он хүртэл Цогтой засгийн хошууг захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №752.1, Хуудас 274.</ref> * '''Цэсрэндорж засаг (1801–1808 онд засаг суусан)''' — Сандувдоржийн ахмад хөвгүүн. 1801 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1808 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №753.1, Хуудас 274.</ref> * '''Галдангүнтэв засаг (1808–1846 онд засаг суусан)''' — Цэсрэндоржийн хүү. 1808 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1846 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №754.1, Хуудас 274.</ref> * '''Магсаржав засаг (1847–1862 онд засаг суусан)''' — Галдангүнтэвийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1847 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, тус хошууны засаг ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №755.1, Хуудас 274.</ref> * '''Галсан тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Засаг ноён Магсаржавын хүү, засаг ноён Загдсамбарын төрсөн ах (эсвэл дүү). Засаг суугаагүй тул алтан ургийнханд олгодог дөтгөөр зэргийн тайж цолтой үлдсэн. Түүний төрсөн ах Загдсамбарын хүү нь тус хошууны сүүлчийн засаг, Засагт хан аймгийн чуулганы дарга Дамдин-Абиша гүн тул Галсан тайж нь Дамдин-Абиша гүний төрсөн авга ах нь болно.<ref>«Галсан тайжийнхан», Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921, 1929), Хуудас 383.</ref> === Галсан тайжийн үр хойчис === Нөмрөг уулын хошууны 1921 болон 1929 оны хүн амын тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүлийг алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж ах дүү нар хэмээн албан ёсоор тэмдэглэжээ. * '''Гэндэнсүрэн (1869 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн ахмад хүү. Засагт хан аймгийн түшмэлийн албан хааж явсан, хожим Нөмрөг уулын сумын орлогч дарга байсан бичиг үсэг сайтай хүн.<ref>«Галсан тайжийнхан», Намтар, Хуудас 383.</ref> * '''Гончигсүрэн тайж (1883 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн хоёрдугаар хүү. Дамдин-Абиша гүний хошууны удам дамжсан тайж. Нэгэн үе ураг төрлийн холбоотой ноёдын гэр бүлээс Содномдорж хэмээх айлын 12 хүүхдийн ууган охин С.Галиндэвтэй гэрлэж, өөрөө олон хүүхэдтэй өнөр өтгөн айл болсон, Зүүн Аргалантын зүүн хойд бэл, Мааньт хэмээх уулын өвөрт нутаглаж байсан хөдөлмөрч, нүүдэлчин ухаантай тайж байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж», Түүхэн намтар.</ref> * '''Бадарч (1891 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн хүү, дөтгөөр зэргийн тайж.<ref>Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921), Хуудас 383.</ref> * '''Лхүмбэ (1902 онд төрсөн)''' — Галсан тайжийн хүү, дөтгөөр зэргийн тайж.<ref>Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921), Хуудас 383.</ref> * '''Бүдээ''' — Галсан тайжийн хүү, дөтгөөр зэргийн тайж.<ref>Хүн амын тооллогын бүртгэл (1921), Хуудас 383.</ref> '''Г.Гончигсүрэн тайж нь С. Галиндив хатантай ураг барилдсан ба С. Галиндив хатны ургийн эх''' Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал: * '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: {| class="wikitable sortable" !Эгнээ !Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад !Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал |- | rowspan="6" |'''1-р Эгнээ''' (Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд) |'''1. Бандийн Сандавдорж''' (Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798) |Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч. |- |'''2. Сандавдоржийн Базарваань''' (Дэд зэргийн төрөл тайж, "Хувилгаан тайж") |Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү. |- |'''3. Агваанлувсанчойдон''' (Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн) |Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү. |- |'''4. Загдсамбар ноён''' (Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895) |Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү. |- |'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв''' (Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч) |Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн. |- |'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912) |Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү. |- | rowspan="3" |'''2-р Эгнээ''' (Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд) |'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''' (1874-1923) |Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой. |- |'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''' (1884-1965) |Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул. |- |'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн''' (1912-1937) |5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой. |} == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 9tmu9n0aaj21o845wsz7vogk0gwt2uu 0 148670 872952 872741 2026-10-09T15:34:05Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872952 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал: * '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:92%; width:100%;" |- style="background:#f2f2f2; font-weight:bold; text-align:center;" !Үе !Г.Гончигсүрэн тайжийн тал ''(Баруун шугам: Хотгойд салбар)'' !Хатан С.Галиндивын тал ''(Зүүн шугам: Засагт ханы тайж нар)'' !Он сар / Засаг суусан хугацаа !Анхан шатны түүхэн эх сурвалж, түүхэн тайлбар |- | align="center" |'''1''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0; font-weight:bold;" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' |1464–1517 |Бүх Монголын Их Хаан. Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн дээд өвөг. Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449–1510). |- | align="center" |'''2''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' |1513–1549 |Халхын засаг хунтайж. Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. |- | align="center" |'''3''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Ашихай дархан хунтайж''' |XVI зуун |Тэргүүн зэргийн Дархан хунтайж. Гэрсэнзийн ууган хүү. Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> |- | align="center" |'''4''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Түмэндарь дайчин ноён''' |XVI зууны төгсгөл |Дайчин ноён. Ашихай дархан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойд угсааны шууд өвөг. МУҮТА, Гар бичмэл сан. |- style="background:#edf3fe; font-weight:bold; text-align:center;" | colspan="5" |⚔️ ШУГАМЫН САЛААЛАЛ (5-р үеэс эхлэн хоёр салбар тус тусдаа хөвөрлөв) |- | align="center" |'''5''' |'''[[Шолой увш хунтайж]]''' |'''Сувдайн Засагт хан''' |XVII зууны эхэн үе |'''Шолой:''' Хотгойдыг үндэслэгч, Анхны Алтан хан (1567–1627). '''Сувдайн:''' "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүж аймгаа байгуулсан хаан. |- | align="center" |'''6''' |'''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]]''' |'''Номтой засгийн Түшээт хан''' |XVII зууны дунд үе |'''Омбо Эрдэнэ:''' Хотгойдын 2 дахь Алтан хан (?—1657). '''Номтой:''' 1640 оны Халх, Ойрдын "Их Цааз"-ыг батлалцсан Засагт хан. |- | align="center" |'''7''' |'''[[Ринчин лувсан хунтайж]]''' |'''Гэнэн засагт хан''' |XVII зууны төгсгөл |'''Ринчин Лувсан:''' Сүүлчийн Алтан хан (?—1696). '''Гэнэн хан:''' Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. Халхын тусгаар тогтнолыг хамгаалагч. |- | align="center" |'''8''' |'''Өлзийт хатанбаатар''' ''(Рааш)'' |'''Цэвээнжав засагт хан''' |XVIII зууны эхэн үе |'''Өлзийт:''' Ринчин лувсангийн ууган хүү. '''Цэвээнжав:''' Засагт хан, Төрийн жүн ван. Манжийн үеийн анхны Чуулганы дарга. |- | align="center" |'''9''' |'''Сүндэв тайж''' |'''Шар засагт хан''' |XVIII зууны дунд үе |'''Сүндэв:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Шар хан:''' Засагт хан. Аймгийн засаг захиргаа, сум хошуудыг хуваарилсан. |- | align="center" |'''10''' |'''Сэнгэ тайж''' |'''Балдир засагт хан''' |XVIII зууны төгсгөл |'''Сэнгэ:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Балдир хан:''' Засагт хан. Түүний үеэс ханы шууд харьяанаас салбар тайж нарын бүлгүүд тусгаарлав. |- | align="center" |'''11''' |'''Лари засаг''' |'''Цэрэнгомбо тайж''' |х. 1732–1737 |'''Лари:''' Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="mongoltoli">"Цогтой засгийн хошуу", Монголын түүхийн тайлбар толь, ШУА, mongoltoli.mn</ref> '''Цэрэнгомбо:''' Засагт ханы салбарын Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''12''' |'''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' |'''Содномдорж ноён''' |х. 1737–1756 |'''Банди:''' Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="mongoltoli" /> '''Содномдорж:''' Хантайшир уулын хошууны Тэргүүн зэргийн тайж, дотоод алба хариуцагч. |- | align="center" |'''13''' |'''[[Бандийн Сандавдорж]]''' |'''Чогдон тайж''' |х. 1756–1798 |'''Сандавдорж:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref>Википедиа нэвтэрхий толь, "Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн намтар".</ref> '''Чогдон:''' Манж Чин улсын сүүл үеийн Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''14''' |'''Сандавдоржийн Базарваань''' |'''Чогдоны Цогт''' |XIX-XX зууны зааг |'''Базарваань:''' Дэд зэргийн төрөл тайж. Улиастайн амбанд ардуудаа өмгөөлсөн түүхтэй. '''Цогт:''' Одоогийн Завхан, Говь-Алтай нутаг дахь тайж нарын томоохон голомтын эзэн. |- | align="center" |'''15''' |'''Базарвааний Галсан тайж''' |'''Цогтын Чадраабал''' |XX зууны эхэн үе |'''Галсан:''' Тэргүүн зэргийн төрөл тайж. Алтан ургийн голомт залгамжлагч. '''Чадраабал:''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян ноён. Охин Ж.Цэсрэн нь Засагт хан Д.Содномравдангийн хатан байв. |- | align="center" |'''16''' |'''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' |'''Чадраабалын Содномдорж тайж''' |Төрсөн: 1883 он |'''Гончигсүрэн:''' Дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж. Галсан тайжийн хүү.<ref name="archive">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс (12-р дэвтэр).</ref> '''Содномдорж:''' Тэргүүн зэргийн тайж, [[Дилав хутагт Жамсранжав|Дилав хутагтын]] шавь. 12 хүүхдийн эцэг.<ref>Дилав хутагт Б.Жамсранжав, "Миний намтар", Нью-Йорк, 1965 он.</ref> |- style="background:#fff7ea; font-weight:bold; border-top: 2px solid #aaa;" | align="center" |'''17''' | colspan="2" align="center" style="background:#fff3db;" |💍 '''Г.ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ & ХАТАН С.ГАЛИНДИВ''' ''(Ураг барилдаж хоёр шугам нэгдэв)'' |1929 оны бүртгэл |Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн '''[[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум]]'''ны нутагт, Чадраабалын Содномдорж тайжийн ууган охин '''Хатан С.Галиндив'''тай өрх тусгаарлан нэг гэр бүл, ураг төрөл болон албан ёсоор бүртгэгдсэн түүхтэй.<ref name="archive" /> |} == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} g8iht5szpuxu1cdczoajnr85n3f1y6r 0 148816 872936 2026-10-09T12:36:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Francesco Coghetti, Ritratto di Gaetano Donizetti.JPG|thumb]] '''Доме́нико Гаэта́но Мари́а Донизе́тти''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Domenico Gaetano Maria Donizetti'' {{IPA|[donidˈdzetti]}}; 1797 оны 11-р сарын 29-нд Ломбардигийн Бергамод төрсөн — 1848 оны 4-р сарын 8-нд төрсөн хотдоо нас барсан) — италийн дуурийн хөгж..." 872936 wikitext text/x-wiki [[Файл:Francesco Coghetti, Ritratto di Gaetano Donizetti.JPG|thumb]] '''Доме́нико Гаэта́но Мари́а Донизе́тти''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Domenico Gaetano Maria Donizetti'' {{IPA|[donidˈdzetti]}}; 1797 оны 11-р сарын 29-нд Ломбардигийн Бергамод төрсөн — 1848 оны 4-р сарын 8-нд төрсөн хотдоо нас барсан) — италийн дуурийн хөгжмийн зохиолч, 70 орчи дуурь бүтээсэн. Россини, Беллини нарын хамт "бель канто" үеийн 3 агуу хөгжмийн зохиолчдын нэг. Тэрээр Итали, Парис, Вена хотын Дуурийн театруудад зориулж Итали, Францын либретто дуурь бичсэн. Түүний бүтээлийн оргил үеүүдэд "Хайрын чихэр", "Лючиа ди Ламмермур", "Ла Фаворит", "Дон Паскуале" дууриуд ордог. Тэрээр мөн хөгжмийн зохиолч [[Жузеппе Донизетти|Жузеппе Донизеттигийн]] дүү байсан юм. == Намтар == Маш ядуу гэр бүлд төрсөн (эцэг нь харуул, эх нь нэхмэлчин байсан) Донизетти 9 настайдаа Симоне Майрын Буяны Хөгжмийн Сургуульд элсэж, шилдэг сурагч болжээ. Майр залуу хөгжимчнийг бүрэн дэмжиж, мэргэжлийн хөгжим өөрийгөө зориулахыг уриалж, тэр ч байтугай "Бяцхан хөгжмийн зохиолч" ([[Итали хэл|итали]]: ''II piccolo compositore di musica''; 1811) гэсэн пастиш дуурь зохиосон. Донизетти хөгжмийн боловсролоо [[Болонья|Болонийн]] хөгжмийн лицейд (1815-1817) авсан байна. [[Жоаккино Россини]] 5 жилийн өмнө төгссөний дараа уг лицей сургууль онцгой алдартай болсон байв. Донизетти мөн адил алдарт багш Падре Маттейгийн сурагч байжээ. Донизеттигийн Венецийн хөгжмийн тэмцээнд гаргасан амжилтын ачаар түүний анхны дуурь болох Энрико, Бургундийн гүн (1818), Ливонийн мужаан (1819) зэрэг дуурь нь Венецийн олон нийтэд сайшаалтайгаар хүлээн авагдсан боловч түүний цаашдын амжилтад зөвхөн Ж.Россини төдийгүй Винченцо Беллини (Донизеттигээс 4 насаар дүү)-ийн алдар нэр удаан хугацаанд саад болж байсан гэдэг. Тэрээр 1831 онд [[Милан]] хотод "Анна Болена" ([[Итали хэл|итали.]] ''Anna Bolena'') дуурийг тавьсны дараа л өргөн алдар нэрийг олж авсан. 1835 онд романтик үеийн онцлог шинж чанартай баатрын галзуурлын үзэгдэл, уран зөгнөлт эффекттэй "Лючиа ди Ламмермур" жүжиг нь шуугиан тарьж, Европын бүх тайзнаа аялан тоглолт хийжээ. Беллини нас барсны дараа Донизетти аюултай өрсөлдөгчгүй тул 8 дуурь бичсэн бөгөөд тэдгээрийн аль нь ч онцгой анхаарал татсангүй. 1834-1839 онд тэрээр [[Неаполь]] хотын консерваторийн профессор (1837 оноос захирал) байв. == Эх сурвалжууд == * Allitt, John Stewart (1991). ''Donizetti – In the Light of Romanticism and the Teaching of Johann Simon Mayr''. Shaftesbury, Dorset, UK: Element Books. * Ashbrook, William (1982). ''Donizetti and His Operas''. Cambridge: Cambridge University Press. * Ashbrook, William; Hibberd, Sarah (2001). Holden, Amanda (ed.). ''The New Penguin Opera Guide''. New York: Penguin Putnam. * Black, John (1982). ''Donizetti's Operas in Naples 1822–1848''. London: The Donizetti Society * Girardi, Michele. "Donizetti e il grand-opéra: il caso di ''Les Martyrs''" (PDF). ''www-5.unipv.it'' (in Italian). University of Pavia. Archived (PDF) from the original on 9 October 2022 * Weatherson, Alexander (February 2013). "Donizetti at Ivry: Notes from a Tragic Coda". ''Newsletter'' (118). London: Donizetti Society * Zavadini, Guido (1948). ''Donizetti: Vita – Musiche – Epistolario''. Bergamo: Istituto italiano d'arti grafiche === Холбоосууд === * Donizetti Society (London) for further research. Online at donizettisociety.com * Dotto, Gabriele; Roger Parker, (general editors), "The Critical Edition of the Operas of Gaetano Donizetti published by Casa Ricordi, Milan, with the collaboration and contribution of Fondazione Donizetti, Bergamo" online at ricordi.com. * List of Donizetti operas compiled by Stanford University on opera.stanford.edu * "About the Composer: Gaetano Maria Donizetti" on the Manitoba Opera's website * Donizetti biography on Arizona Opera website * Libretti: source for a large number of Donizetti's operas * {{IMSLP|id=Donizetti, Gaetano|cname=Gaetano Donizetti}} * {{ChoralWiki}} * Gaetano Donizetti cylinder recordings, from the UCSB Cylinder Audio Archive at the University of California, Santa Barbara, Library. 265cz0s20s5u0ijnxtnq4ycejad2eqv 0 148817 872938 2026-10-09T12:58:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Meyerbeer d'après P. Petit b 1865.jpg|thumb|Жакомо Мейербеер, 1864 оны гэрэл зураг.]] '''Жакомо Мейербеер''' (төрсөн нэр нь ''Якоб Либманн Беер''-[[Герман хэл|герман.]] ''Jacob Liebmann Beer''; 1791 оны 9-р сарын 5-нд Германы Берлин хотоос холгүй Тассдорф хотод төрсөн – 1864 оны 5-р сарын 2-нд Фра..." 872938 wikitext text/x-wiki [[Файл:Meyerbeer d'après P. Petit b 1865.jpg|thumb|Жакомо Мейербеер, 1864 оны гэрэл зураг.]] '''Жакомо Мейербеер''' (төрсөн нэр нь ''Якоб Либманн Беер''-[[Герман хэл|герман.]] ''Jacob Liebmann Beer''; 1791 оны 9-р сарын 5-нд Германы Берлин хотоос холгүй Тассдорф хотод төрсөн – 1864 оны 5-р сарын 2-нд Францын Парис хотод нас барсан) - еврей гаралтай Герман-Францын хөгжмийн зохиолч. Түүний "Робер чөтөгр" (1831), "Гугенотууд" (1836) дуурь нь "Францын агуу дуурь" төрөл жанрыг тодотгох үндэс суурь болсон гэж үздэг. Ж.Мейербеерын "Агуу дуурь"-ын загвар нь олон төрлийн хөгжмийн болон драмын уламжлалыг нэгтгэсэнд оршдог юм. Энэ нь Германы найрал хөгжмийн илэрхийлэл, Италийн дууны урлаг (bel canto), Францын уран яруу техникийг хослуулсан дээр суурилсан байв. == Намтар == Түүний эцэг Юда Херц Беер (1769–1825) нь маш баян санхүүч, аж үйлдвэрч (элсэн чихэр үйлдвэрлэгч), Пруссын армийн туслан гүйцэтгэгч байсан; түүний эх Амалиа (Малка) Вульф (1767–1854) нь мөн санхүүгийн элитээс гаралтай байжээ. Амалиагийн салон нь ирээдүйн хаан IV Фридрих Вильгельм зэрэг Пруссын шилдэг элитүүд болон оюун ухаантнуудыг татдаг байв. Мейербеерийн эцэг эх хоёулаа Пруссын ордонд ойр дотно хүмүүс байжээ. Эцэг Юда Беер нь шинэчлэгч үзэл бодолтой Берлин дэх еврейчүүдийн нийгэмлэгийн удирдагч байсан (түүний гэрт синагог сүм хүртэл байрладаг байсан бөгөөд Якоб хүү сүмд зориулж эртний кантата бичсэн). Тэрээр Пруссын еврейчүүдийн амьдралыг сайжруулахын тулд шаргуу ажилласан, учир нь тухайн үед еврейчүүд Пруссын иргэншил авдаггүй байсан; тэднийг төрийн албанаас хасдаг байсан тул тэд ерөнхийдөө урлаг, ялангуяа хөгжмийн чиглэлээр карьераа эрхэлдэг байжээ. Якоб Либманн Беер эхийн талын өвөг эцэг Либманн Мейер Вульф нас барсны дараа буюу 1811 онд л "Мейербеер" овог, 1817 оны орчимд Италид суралцаж байхдаа "Жакомо" нэрийг авчээ. Түүний ач хүү Леопольд Адриан нь Австрийн дипломатч, зохиолч, улс төрч байсан юм. tidzot5nm3fgw3qkdzk7foh8suxch2g 0 148818 872940 2026-10-09T13:37:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Maurice Leblanc - photo Henri Manuel.jpg|thumb]] '''Морис Леблан''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Marie Émile Maurice Leblanc''; 1864 оны 12-р сарын 11-нд төрсөн — 1941 оны 11-р сарын 6-нд нас барсан) — францын зохиолч, Арсен Лүпэний тухай зохиолуудаараа алдартай болсон. == Бүтээлүүд == * «Арсен Лүпэн Херло..." 872940 wikitext text/x-wiki [[Файл:Maurice Leblanc - photo Henri Manuel.jpg|thumb]] '''Морис Леблан''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Marie Émile Maurice Leblanc''; 1864 оны 12-р сарын 11-нд төрсөн — 1941 оны 11-р сарын 6-нд нас барсан) — францын зохиолч, Арсен Лүпэний тухай зохиолуудаараа алдартай болсон. == Бүтээлүүд == * «Арсен Лүпэн Херлок Шолмсын эсрэг» (1908), * «Хөндий зүү» (1909), * «Болор бөглөө» (1912), * «Арсен Лүпэний очиг» (1913), * «Гучин австай арал» (1919). gw0zsv2pxv4aricybk2hcu0uwzd8mt0 15 148819 872944 2026-10-09T14:34:05Z Yadmaa munkhbat 108108 /* сариг цагаан ботгоны тууль */ шинэ хэсэг 872944 wikitext text/x-wiki == сариг цагаан ботгоны тууль == '''САРИГ ЦАГААН БОТГОНЫ ТУУЛЬ''' '''                      I.          ''' Хөвсгөр нимгэн үүлс Тэнгэрийн хаянд Хөвөрнө   Үүрийн туяан тусахад Үзүүрээс шаргалтана Алсын намхан уулс Харуй бүрийгээс Өндөлзөнө Униар хүдэн татаж Ботго буйлах сонстоно Түнтгэр ноёны түмэн тэмээ Тал дүүрэн хэвтэж Ам дүүрэн хивнэ Хаяа бараадсан Хамжлага өрхүүд Үүд нь онгорхой Яндан утаагүй Хар үүрээр босоцгоож Хүүхэд багачуудгүй Бут сондуул дундуур: “Хөөг... хөөг...” Ботгон зэл рүү ингэ хөөж Хөлтэй нь хөлхөж Хөлгүй нь Мөлхөнө Хар бага наснаас Малын тоос дагаж Нэгэн насыг  Ноёны хаяанд элээсэн Яггүй сайн зарц Ягиа хүүхэн Ингэ сааж Ингэ хөөглөж Бохисхийх чөлөөгүй Аньсхийх завгүй Саалийн үнэр дээлэнд нь шингэж Алга эвэршиж Хуруу мойнийжээ Эзэн ноёны сүрэгт Яриг цагаан ингэ байжээ Гурван жил сувайрахад Уналга ачлагад хэрэглэж Ширээ бөхийг нь ширдэг болгоод Ширмэн тавгийг нь элэг болгоод Адаг сүүлд нь яс арьс болгоод Ягиа хүүхэнд ацаглажээ Ягиа хүүхнийд ирээд Ширээ бөх нь тэгширч Сариг цагаан ботго гарав Ноёны чихэнд хов зөөж Нүүрээ бариулж Нүдээ хөтлүүлсэн Долдой харваач шунана Хурмастын хаанд Зуун  цагаан тэмээ бэлэглэхээр Түнтгэр ноён амлажээ Өдөр хоног урсаж явах Өдөр тулж Зуун цагаан тэмээг Дахин тоолтол Нэг дутжээ Хэн хүнгүй Хол ойргүй Ганц тэмээний эрэлд Туйлдан хатацгаав Түнтгэр ноён сандарч Галд орсон могой шиг Гадагшаа гарсан загас шиг Бие зүдэж Амьсгал давчдаж: “Хүсэхэд хясагдав Хасахад басагдав” Өглөө Эртлэн Долдой харваач Ноёны өргөөний хаалгыг тогшиж Ханиалгах дуунаар Толгой шургуулан Зөвшөөрөл эрэн Гэрт орж Ноёны өмнө бөхөлзөн айлтгав: “Ган хийх мөнгөгүй Ян хийх чимэггүй Ягиа хүүхэнд Атганаас алдуурсан Яриг цагаан ингэ буй Сул гараа атгаж Эгүүлж авбал бэрхгүй ажгуу” Эзэн ноён жуумалзан Шан хишиг хүртээхэд Өвдөглөн Урагшилж Алга тосоод Ахиулж хэлэв: “Оготно мэт хэдэр Хэрээ мэт хэрүүлч Ягиад юм өгвөл Эзэрхэнэ Муурт мах өгвөл Булаана Яриг цагаан ингэ Сариг цагаан ботгоо Хүний нүднээс нууж Хэл амнаас холдуулав Үүрийн гэгээнээр тууж Үдшийн бүрийгээр авчирч Харамлаж хав дарна Хайрлаж таг дарна Ясыг янгинуулж Янзыг танина уу” Уур ихт ноёны Ухаан цухалдаж Царай зангирна Ягиаг дуудаж Гарч хашхирав Хүүхэн сандарч: “Эз нь ирэв үү Хазгай гишгэв үү” Урьд нь ирээд бөгтийв   Өнчин ганц хүүхэнд Эзэн ноён ширүүдэж Хэлэх нь хэрүүл Хилэгнэх нь галзуу: “Бугын эврээр Суулга хийж болдоггүй Бусдын буянаар Боомт хийж болдоггүй Авах гараа арвайж Өгөх гараа нууж Галаар хясаж Ганцаар юунд баясав Яриг цагаан ингийг Яагаад нуув” Ухаанаа алдаж Буруу ярьсан Эзэн ноёнд хандаж Ягиа хүүхэн Уруул хөдөлгөн учирлав: “Үхэвч амь нэг Үргэвч тоос нэг Эх үрсийг Цагаан сүүгээр хясаж Хайх мөргүй Харах бараагүй Эхийг нь төөрүүлж Үрийг нь өнчрүүлбэл Сав дүүрэн идээтэй юү Санаа дүүрэн жаргалтай юу” Хэрүүлч ноёны уруул Хүйтрэх тэнгэрийн Хөвөө шиг хөхрөв: “Хүний тэмээгээр хүүдгэнэж Хүүтэй цайгаар оодгонож Хүзүү сунган Ашиг шим хүртэв чи Буруу хоолойгоор Буяныг минь залгилж Хахсан дээрээ Хуруугаа чихээд Хол явах уу Ойр суух уу” Дээрэнгүйн үг сонсоод Шийдэмгий  харцаар Эгцлэн харж өчив: “Бүрхэг шөнө нойроо хайрлалгүй Бүтээх ажилд биеэ нөөлгүй Хөлөөр явж Хөлсөө гаргахад Биеэр явж Бяраа гаргахад Яриг цагаан ингийг Ацаг болгосон буюу Хэлснээ мэлзэж Хэрхэрснээ залгихгүй бол Өгөө аваагүй Өр ширгүй би” Ноёны уруул өмгөлзөн Ам нь ангалзан Хар цагаан дуугүй Долдой харваач Эзэн ноёныг өмөөрч Хөндлөнгөөс хөл жийж Хажуугаас хавирга хазаж Чанга дуугаар омогдож Гэдийж хэлэхэд Нуруу нь үл өвдөнө: “Худгийн мэлхий чи Хан хурмасттай мөчөөрхөж Зэрэгцэж сууж Зэрэг хэлэлцэх үү Хүрнэ болчхоод новшоо хайрлаа юу Хөхөө болчхоод өгөөшөө хайрлаа юу Авснаа мартвал адгийн шинж Эргүүлж өгөх нь эрхэм шинж” Ягиа хүүхэн Долдойд хандаж Муу нуухаар Сайн илчилж Улаан нүүрийг нь Улайтал хариулав: “Сохор нохой шиг дүйвээнээр хуцна уу Соотон халтар шиг үймээнээр дайрна уу Хөх тэнэг хөөрвөл нэрээ мэдэх үү Хөх харгана шатвал унтрахаа мэдэх үү Номхон ардыг дарлаж Ноёдын бөгсийг долоож Журам ёсыг зусар ярьж Хууль ёсыг хуумгай ярьж Бурантгаа тасалсан тэмээ шиг Буруу зөвгүй Сэвсээ цацална уу” Үнэн үг Үхтэл хатгаж Нүүр улалзаж Чих янгинав Долдой харваач ичгүүрээ займчуулж Ноёнд зусардаж: “Харамч нь хаагаад  суувал Өртөгч нь өгч ядвал Хүнийх адил хүчир юм үгүй Хүлээх адил удаан юм үгүй Явдал чинь яаруу Явах газар хол Хүчтэй нь хүрхэрч авна Хүчгүй нь бархирч алдана” Эзэн ноён Энэ үгэнд омогшиж Эрх ямбандаа эрдэж Долдойд хандаж: “Өчүүхэн муу оготно Арслантай тулалдахгүй Дорд муу мэлхий Луутай дуугарахгүй Хэлбэл ноёдын дураар болно Хийсгэвэл тэнгэрийн дураар болно Яриг цагаан ингийг Шилбүүрдэж туугаад ир Сариг цагаан ботгыг Чамд өгье” Долдой харваач Хөл хөнгөрөн Яриг цагаан ингийг хөөж Цагаан тэмээнд нийлүүлэв Зуун тэмээний тоос Алсад манарна. '''                     II.          ''' Өнчирч хоцорсон Сариг цагаан ботго Оройн нар унатал Од мичид түгтэл Түмэн тэмээн дунд Эхийгээ хайж буйлна Тал талаас нь Хажиг хожиг ингэнүүд Хайрч тийрээд Ярдаг догшин буурууд Дайрч хазаад Үйлээ үзэж Тамаа цайна Түнтгэр ноён хараад Долдойг дуудаж Ширүүхэн загнав: “Сариг цагаан ботгыг Сул тавьж болохгүй Энд тэндгүй гүйж Хаа сайгүй төөрнө Хүй элэгнээсээ хагацаад Хээр хонож Хэц дэрлэж Хөндлөнгийн араатны идэш болно Ганга жалгын ёроолд илжирч Хуй салхины дээрээс ханхалж Нэр хорлож Нутаг бузарлана” Долдой харваач Дээдсийн лүндэн Дэргэдхийн зааврыг Чих тавин сонсоод Долгин саарлаа унаж Төмөр шилбүүр далайж Өнчин хэнз Өрөөсөн ганц Өнөө муу ботгоны Найман хэлхээ ясыг Яйчтал ороолгож Хонго гуяыг Тасартал ороолгож Гаднаа  хөөж ирээд Шовх шороор буйллаж Саарь сураар бурантаглаад Ган төмөр шонд уяв Сариг цагаан ботгоны Зовсон сэтгэл тэвчишгүй Зодуулсан бие тэсэшгүй Тархи толгой янгинаж Хамаг бие нь шахиран Энэлэн шаналж хонов Гангийн халуун нар Хайр найргүй шарахад Гадсаа тойрон Бөн бөн бөгтгөнөнө Дуран хар нүднээс Бөөн бөөн нулимс бөмбөрнө Ангир уургаа үгүйлж Нүдээ ширгэтэл эхийгээ харуулдан Өлбөрөн хайлан буйлна: “Өглөө нарнаар сэрээд Өнчин элэг эмтэрнэ Бүлээн амьсгалаар үнэрлэх Өр нимгэн эх минь байгаасай Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ Бэрх зовлонг тэсэж Булбарай бие зүдэрнэ Өр өвдгөн хайрлах Өршөөлт эх минь байгаасай Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ Хавиргад нь зайгүй Хажууд нь явах сан Халтирахгүй түших сэн Бөмбөрөхгүй түших сэн Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ” Ган хэдий хатуу боловч Галын дөлөнд уярна Зүрх хэдий хатан боловч Зөөлөн үгэнд уярна Алтан хараацай шон дээр сууж Амьсгал даран чагнаад Харц дундуур гуниглана Ягиа хүүхэн Сариг цагаан ботгыг өрөвдөж Сааль сүүнээс өгөөд Өвс ногоо ид хэмээн Аргамжаанаас суллав  Яриг цагаан ингэний Явсан зүгийг чиглээд Өөдөө явсан ч бөн бөн гүйнэ Уруугаа явсан ч бөн бөн гүйнэ Уул шиг товолзох Ус шиг гүвэлзэх Алсын зэрэглээнд жирвэлзэн уусав Алтан хараацай араас нь шулганав: “Өнчин амьтны нулимс барагдвал Сэтгэл хатуужиж Бэрхийг сөрдөг Эвий ээвэй Эвий дээ эвий.” '''                   III.          ''' Яриг цагаан ингэ Алс замд туугдаж Зуун тэмээний адагт Эргэн эргэн харж Байн байн зогтусаж Хэнгэнэтэл санаа алдаж Енгэнэтэл буйлна Аяны хүмүүс уурсаж Ган төмөр  шилбүүрээр Толгой руу нь тон хийлгэхэд Яс уруу нь ян хийлгэхэд Өөдөө ч явсан намс намс гүйнэ Уруугаа ч явсан намс намс гүйнэ Бүгээн сүүгээ дуслуулан Бөөн бөөн нулимс  унагаж Уйлан буйлж Буйлан хайлав: “Орчлонгийн дунд Амаргүй бус уу Гангийн наранд Сэрүүнгүй бус уу Зовлонтой үед нулимс ямар элбэг вэ Гантай цагт бороо ямар харам бэ Харах нүдний цэцгий мэт Сариг цагаан ботго минь Хайрлах зүрхний гүн мэт Үр цагаан ботго минь Үйлийн үр ямар хатуу вэ Дэлэн чинэрэх ямар хэцүү вэ Гэгээн өдөр Цээжиндээ санана Харанхуй шөнө Зүүдэндээ үгүйлнэ Үртэй хүний хэл ямар нойтон бэ Үргүй хүний нүд ямар нойтон бэ” Зовлонд ингэний уйлан буйлахыг Аяны хүмүүс сонсовч Явдалдаа үл хайхарна '''                  IV.          ''' Долдой харваач Эвэр нумаа үүрч Зэвт сумаа саадаглан Мэргэнээ гайхуулж Айл хэсэж Аяга тагш эргүүлж Цай балгаж Цаг нөхцөөсөөр Бор гэртээ ирэв Сариг цагаан ботго Аргамжаанаас алдуурч Газрын гаваар алга Алах уур оройд тулж Агтын тоос тэнгэрт дэгдээж Довоо тойрч Долоо эргэв Хайваас сураг үл сонсов Хайлтаас мөр үл үзэв Буруулж явсныг буцаахаар Холдож явчихыг хориглохоор Шарсан мах анддаггүй Шар зурхайчид очиж Есөн зоос гүйлгүүлж Зүг чиг гаргуулав Өнчин ганц Өнөө муу ботгоны Зүрхэнд шар ус хуруулж Шар махтай нь хатаахаар Долгин саарал морио унаж Төмөр шилбүүрээ далайж Ормыг нь хөөж Мөрийг нь мөшгөлөө Түнтгэр ноён Сэжиг бодож: “Энэ муу хүүхэн Буруу зан дэлгэж Булхай явдал гаргаж Сариг цагаан ботгыг Хулгайлснаас зайлахгүй” Уур нь оволзож Хилэн нь бадраад Ягиа хүүхнийг дуудаж авчраад: “Муу хүн дээш тэмцэх шиг Ямаан дах заам тэмцэх шиг Өөрийн ноёнд тэрсэлж Өнчин ботгыг хулгайлав Мах өгөвч Манайшихгүй Өөх өгөвч Өөриймсөхгүй Чам мууг тэжээхээр Сайн нохой тэжээе” Ягиа хүүхнийг Хаяанаасаа  Хөөжээ '''                    V.          ''' Ган жилийн хурын үүл Гарсан даруй замхарна Газар дэлхий хатаж Гал дөлөөр шатна Сариг цагаан ботго Алс замаар яваад Дөрвөн зүгт төөрч Дөт замаар яваад Дөрвөн зовхист төөрөв Бүлтгэр нүд Дэлхийг гайхаж Дэлдгэр чих Хорвоог анирдана Ээжээ дуудавч Хайх үзүүргүй Олох оосоргүй Ганцаардахад сэтгэл эзгүйрч Гачигдахад бие нь балчирдана Арга барагдаж Чарга газардаж Айсан газраа түгшиж Ажсан газраа цэрвэж Өөдөө ч явсан тэвэр тэвэр гүйнэ Уруугаа ч явсан тэвэр тэвэр гүйнэ Ядран туйлдаад Хайлаасны сүүдэрт сөхрөн хэвтэв Жиргэх дуунаар Сэртхийн харвал Хайлаасны мөчир дээр Алтан хараацай сууж Жиргэн байж хэлэв: “Долгин саарал морьтой Долдой харваач Асар давааны чулууг Агтын туурайгаар хөдөлгөж Уулын чулуу өнхрүүлж Ургаа хад хагалж Төмөр шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Нарийн ясыг яйчтал Хонго гуяыг тасартал Нар эсрэг ороолгож Гэртээ эгүүлэхээр Давааны цаанаас тархидан харааж Уулын цаанаас уухирдан харааж Ойр ойрхноо саравчилж Ойртоод ирлээ” Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч гуйв: “Далан гүвээг нэвт шувт харж Далдыг хэлдэг алтан хараацай минь Хөндлөнгийн хүнд хөөгдөж Хөнөөх шилбүүртэнд автагдахаас Харгис хүнд хөөгдөж Хараах үгэнд автагдахаас Амийг минь аварч Өршөөж тусална уу” Алтан хараацай  шувуу Жиргэн байж хэлэв: “Хавирган сараар нар хийж Харанхуй шөнөөр өдөр хийж Далд оровч ил мэт санаж Хол очивч ойр мэт бодож Алтан гадсыг чиглээд Мурийлтгүй яваарай Энэ удаа Би аргалъя” Алтан хараацай шувуу Өдний ачаар Өндөрт нисэв Долдой харваачийг Угтаж очоод хэлэв: “Сариг цагаан ботго Хавтгайн сүрэг дагаад Хөндлөнгийн замаар Хөндөлдөн явлаа” Долдой мэргэн харваач Алтан хараацайн үгэнд итгэж Хавтгай мөр дагаад Хатируулан одов '''                  VI.          ''' Үүрийн гэгээ тэмдгэрч Үнэгэн харанхуй арилав Огторгуй нар мандаж Орчлон дэлхий гэрэлтэв Яриг цагаан ингэ Ботгоо үгүйлж Уянгалуулан буйлна Нэгэн усанд нутагтай Нэгэн бэлчээрт бараатай Ерэн есөн цагаан тэмээний Хулгана хоёр чих Хулмайг хулмайг хийгээд Тунгалаг хүрэн нүд Мэлтэн мэлтэн  хийж Хүзүү сунган ирж Өрөвдөн үнэртэнэ Яриг цагаан ингэ Хэнгэнэтэл санаа алдаад Урт зогдор сагсалзуулан Нутгийн зүг тэшив Ерэн есөн цагаан тэмээ Уухирдан дагацгаав Сүрэг хөдөлбөл Хорвоо хөдөлж Бар дөрвөн тавхай нь Талын зоон дээр жирэлзэнэ Тэмээ тэмээн сүрэг Тэшин тэшин гүйнэ Тэртээ уулыг Даван даван гүйнэ Хурмастын тэмээчин хилэгнэж Алтан луу унаж Араас нэхэн хөөв Гүйцэж түрүүлээд Замыг нь угтуулж Алтан шар лууны Аагьсан галаар тургиулж Бут сондуулыг шатааж Оч үсэргэж Уул толгод шатаав Оргилсон гал Өөдөө ноцож Гаталшгүй улаан түймрээр Халдашгүй хэрэм босгов Зуун цагаан тэмээ Хуйлран хуйлран Дээшээ ч гурав хоног Доошоо ч гурав хоног Тавир тавир таваргаад Гаталж үл чадав Хурмастын тэмээчин  Алтан луугаа хүхрүүлж Зуун тэмээг хумин туусаар Гаднаа авчрав Яриг цагаан ингийг Төмөр тушаагаар тушиж Төмөр гинжээр гинжлээд: “Олныг дагуулж Оройлон зугтав” хэмээн Хайр найргүй Толгой түрүүгүй Хөх төмөр шилбүүрээр Хэрцгийгээр ороолгож Махыг нь урж Ясыг нь янгинуулж Арай чамай Амь голтой үлдээв Үрдээ хоргодох Эх амьтны Гол тасрахгүй зовно Горь тасрахгүй шанална '''                 VII.          ''' Сарны гэрэл Салхины сэрүүнд Сариг цагаан ботго Алсын замыг Алхах зуураа эвхэж Өөдөө ч явсан бөвөр бөвөр гүйнэ Уруугаа ч явсан бөвөр бөвөр гүйнэ Өглөө үүрээр Үнэгэн харанхуйгаар Зүүрмэглэх гэж Зүүдээ манатал Унтах гэж Урагшаа ганхтал Улаан хөлтийг Урдуураа гаргадаггүй Хар хөлтийг Хажуугаараа гаргадаггүй Хурмастын хоёр чоно Идсэн ч улаан Идээгүй ч улаан Урт хэлээ улалзуулж Хоёр талаас нь Ахиран дайрч асуув: “Юун сайхан зөөлөн хоол вэ” Хүчрийн өмнө хөл нугарч Бэрхийн өмнө бие  бөхийж Сариг цагаан ботго Уйлан буйлав: “Утсан чинээ Улаан амийг минь өршөө Учир явдлаа Учирлан хэлье Манай ноён хурмастын хаанд Зуун цагаан тэмээ бэлэглэхэд Нэгэн цагаан тэмээ дутахад Яриг цагаан ээжийг минь тууж Хөхнөөс минь намайг хагацаав Явж ирсэн Зам минь хол Зовж ирсэн Хүсэл минь их Хурмастын сүрэгт ивээгдэж Хайрт эхтэйгээ уулзаж Ангир шар уургаа хөхөж Алсдаа буур болъё” Хоёр чоно улилдаж Хашир чоно нь хэлэв: “Хамрын нус нь хатаагүй Харах нүд нь тогтоогүй Ботго бага боловч Бодын тоонд Өөрийн юм биш Өнчин юм гээд идчихвэл Хааны сүрэгт халдав хэмээн Хан хурмастад буруутгагдаж Хатуу шийтгэл оноогдож Хар толгой тастах буй Хоол бодохоор Холыг бодож Орчиндоо Гэмгүй явъя Үүрэндээ Өлзийтэй явъя” Алтан хараацай нисэн ирж Жиргэн байж хэлэв: “Орог саарал морьтой Долдой харваач Өндөр хясааны чулууг Адуун туурайгаар бутаргаж Талын хөрсийг эргүүлж Ганга жалга харайлгаж Хөх шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Найман үеийг янгинатал Шөрмөс махыг салгатал Нар буруу ороолгож Гэрийн зүг эргүүлэхээр Хөтлийн цаанаас хүнгэнэтэл харааж Толгой цаанаас цуурайттал харааж Сэм сэмээр саравчилж Дэргэд ирлээ” Долдой мэргэн харваач Хавтгайн мөрөөр Чулуу хөөж Мөр алдсанаа мэдээд Яаран буцаж Ботгыг нэхэн иржээ Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч гуйв: “Хурмастын хоёр чоно минь Харгис хүнд туугдаж Хөнөөлт үгэнд үрэгдэхээс Хэрцгий хүнд туугдаж Хөх шилбүүрт  үрэгдэхээс Амийг минь хамгаалж Аргадан туслаач” Хурмастын хоёр чоно Улин байж хэлэв: “Мөр даган гүйцэх Долдой харваачтай Нэгийгээ үзэж Нимгэн хальсаа уралцъя Явдлыг нь саатуулж Яршиг удаж Амь дүйж Амийг чинь аваръя Сариг цагаан ботго минь Тавхайгаа гялалзуулж Ороолон зугтаж Ойр бүү харагд” Сариг цагаан ботго Эргэж харалгүй Зүг буруулан Хүзүү сунган Өөдөө ч явсан товор товор гүйнэ Уруугаа ч явсан товор товор гүйнэ                VIII.           Үйл зовлон үздэггүй Үнэний газар үгүй Үргэлж нараар гийгүүлэх Замбуулин хорвоо үгүй Үйлд баригдаж Хүний эрхэнд төрснөөс хойш Өнгийн зовлон үзэж Үйл тамаа цайлгах Адгуус мал зовж ханах биш дээ Эзэн хүн зовоож ханах биш дээ Оосор бүчгүй Орчлон хорвоод Хөлдөө тушаатай Хүзүүндээ гинжтэй Яриг цагаан ингэ Ягдан санааширна Сэтгэл нь нутагтаа бэлчиж Бодол нь ботгоо тойрч Хөх дэлэн чинэрэн Зангираад Амьдын хагацалд Үйлээ үзэж Гашуун нулимс Ганц ганцаар дусалж Зогдор нойтон Хэнхдэг бачуу Хүрэн сайхан нүдээр Нутгийн зүг ширтэн Хээрийн салхинаас Даахины үнэр шиншилж Горь тасрахгүй Гомдол тасрахгүй Эх амьтан Үрдээ хатна Үндэс ёзоор Цэцэгтээ хатна '''                  IX.          ''' Сариг цагаан ботго Алсын уулс чиглээд Даваа гүвээ давж Гуу жалга тойрч Өөдөө ч явсан бөхөн бөхөн гүйнэ Уруугаа ч явсан бөхөн бөхөн гүйнэ Хэдэр бэрх замд Хүчээ шавхаж Хийсэм хадад Ууланд тамираа барж Борви шилбэ нь халж Булбарай бие нь зовов Ул  тавхай нь шалбарч Унаган бие нь булрав Бут сөөгийн ёроолд Буурайдан унав Хангарди шувуу Халин нисэж яваад Сариг цагаан ботгыг хараад Дэргэд нь буугаад: “Юун сайхан зөөлөн хоол вэ” Сариг цагаан ботго Үнэн үгээ хэлэхэд Хангарди шувуу Ихэд өрөвдөж: “Хурмастын хааны өргөө Тураг шувуу турж хүрмээр Туурайт морь улдаж хүрмээр Алс хязгаарт буй Чи яаж хүрэх вэ Нуруун дээр минь суу Би чамайг хүргэе” Алтан хараацай нисэн ирж Жиргэн байж хэлэв: “Үнсэн саарал морьтой Долдой харваач Улаан тоос татуулж Алтан нарыг харанхуйлж Хөх тэнгэрийн хаяанаас Гал шиг довтолгож Ган шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Зөөлөн биеийг цэврүүттэл Борви шилбийг гүвдрүүттэл Хөөс цахруулан ороолгож Гэртээ эгүүлэхээр Гүвээн цаанаас агсран хашхирч Асгын цаанаас архиран бархирч Яаран яаран саравчилж Яваад ирлээ” Араа шүдээ арзайлган Ахираад дайрсан чоныг Долдой харваач Зэвт сумаар Харваж алаад Арьсыг нь өвчиж Моринд ганзагалж Мөч тоолж Мөр хөөж иржээ Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч Нуруун дээр суухад Хангарди дэвэн нисэв Үүнийг хараад Долдой харваач Хангарди шувууг Ам дүүрэн харааж Өвчүү дүүрэн занав: “Долгин саарлынхаа Хар хурдаар гүйцье Харвах сумныхаа Эрчлэх хурдаар унагая” Долгин саарал морь нь Хангинатал янцгааж хэлэв “Эзний зарлигийг Эцсээ хүртэл гүйцэтгэе” Хангарди шувуу Дэвэхээрээ дэвэв Долгин саарал морь Давхихаараа давхив Нисэх шувууны сүүдэр Газраар чирэгдэж хурдлав Агт морины туурай Сүүдэр хоцрохгүй дагав Алтан хараацай Хурдан морины Туурайнаас хоцрохгүй Хурц сумны Үзүүрээс буцахгүй Долдой харваачийг Нумаа эвшээхэд Харах нүдийг хаацайлж Харвах сумыг төөрүүлж Урдуур хойгуур нь Элэн халин нисэж Харуй бүрий болгов Хангарди шувуу Торойх бараагүй Товлох сураггүй. '''                    X.          ''' Өвсөн доторх цэцэг Өдрийн наранд нивширнэ Үрээс салсан ингэ Өвчүү дотроо энэлнэ Буйлан хайлж Бөөн нулимс унагахад   Хурмастын зарц эмгэн Ихэд өрөвдөж Төмөр тушаанаас суллаж Төмөр гинжнээс салгаж Хөх дэлэнг нь дундруулж Шувтрав Хан хурмастын Оосор бүчгүй Орд цагаан өргөөний Алтан тоононы бөгтөр дээр Алтан хараацай сууна Яриг цагаан ингэ Сариг цагаан ботгоны Гашуун түүхийг Гурван өдөр Гурван шөнө Жиргэн байж хайлав Хан хурмаст ихэд уярч: “Нутаг гүйх тэмээд Дассан эзнээ ирвэл Идээшин  тогтож Тарга тэвээрээ авна Ягиа хүүхнийг олж Тэмээчнээ болгоё” Бошиг залж Алсын замд илгээв Хангарди дэвэн дэвсээр Хан хурмастын гадаа буув Сариг цагаан ботго Эхийгээ дуудан буйлахад Яриг цагаан ингэ Уйлан буйлан ирж Үрт амьтан шуугилаа Үндэст мод найгалаа Алтан хараацай Толгойг шүргэн эргэж Жив жив шулганан: “Цэцэг шиг сайхан Ургамал нь үгүй Ээж шиг сайхан Амьтан нь үгүй Явж явж жаргалаа олов Зовж зовж золоо олов Элэг бүтэн Энх тунх байг ээ Ээ бүүвэй ээ Ээ бүүвэй ээ.” [[Хэрэглэгч:Yadmaa munkhbat|Yadmaa munkhbat]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Yadmaa munkhbat|яриа]]) 14:34, 9 Аравдугаар сар 2026 (UTC) 1wy8im9x97gxl1tnmoqc37dvp8f8921 872945 872944 2026-10-09T14:36:56Z Yadmaa munkhbat 108108 /* сариг цагаан ботгоны тууль */ Хариулах 872945 wikitext text/x-wiki == сариг цагаан ботгоны тууль == '''САРИГ ЦАГААН БОТГОНЫ ТУУЛЬ''' '''                      I.          ''' Хөвсгөр нимгэн үүлс Тэнгэрийн хаянд Хөвөрнө   Үүрийн туяан тусахад Үзүүрээс шаргалтана Алсын намхан уулс Харуй бүрийгээс Өндөлзөнө Униар хүдэн татаж Ботго буйлах сонстоно Түнтгэр ноёны түмэн тэмээ Тал дүүрэн хэвтэж Ам дүүрэн хивнэ Хаяа бараадсан Хамжлага өрхүүд Үүд нь онгорхой Яндан утаагүй Хар үүрээр босоцгоож Хүүхэд багачуудгүй Бут сондуул дундуур: “Хөөг... хөөг...” Ботгон зэл рүү ингэ хөөж Хөлтэй нь хөлхөж Хөлгүй нь Мөлхөнө Хар бага наснаас Малын тоос дагаж Нэгэн насыг  Ноёны хаяанд элээсэн Яггүй сайн зарц Ягиа хүүхэн Ингэ сааж Ингэ хөөглөж Бохисхийх чөлөөгүй Аньсхийх завгүй Саалийн үнэр дээлэнд нь шингэж Алга эвэршиж Хуруу мойнийжээ Эзэн ноёны сүрэгт Яриг цагаан ингэ байжээ Гурван жил сувайрахад Уналга ачлагад хэрэглэж Ширээ бөхийг нь ширдэг болгоод Ширмэн тавгийг нь элэг болгоод Адаг сүүлд нь яс арьс болгоод Ягиа хүүхэнд ацаглажээ Ягиа хүүхнийд ирээд Ширээ бөх нь тэгширч Сариг цагаан ботго гарав Ноёны чихэнд хов зөөж Нүүрээ бариулж Нүдээ хөтлүүлсэн Долдой харваач шунана Хурмастын хаанд Зуун  цагаан тэмээ бэлэглэхээр Түнтгэр ноён амлажээ Өдөр хоног урсаж явах Өдөр тулж Зуун цагаан тэмээг Дахин тоолтол Нэг дутжээ Хэн хүнгүй Хол ойргүй Ганц тэмээний эрэлд Туйлдан хатацгаав Түнтгэр ноён сандарч Галд орсон могой шиг Гадагшаа гарсан загас шиг Бие зүдэж Амьсгал давчдаж: “Хүсэхэд хясагдав Хасахад басагдав” Өглөө Эртлэн Долдой харваач Ноёны өргөөний хаалгыг тогшиж Ханиалгах дуунаар Толгой шургуулан Зөвшөөрөл эрэн Гэрт орж Ноёны өмнө бөхөлзөн айлтгав: “Ган хийх мөнгөгүй Ян хийх чимэггүй Ягиа хүүхэнд Атганаас алдуурсан Яриг цагаан ингэ буй Сул гараа атгаж Эгүүлж авбал бэрхгүй ажгуу” Эзэн ноён жуумалзан Шан хишиг хүртээхэд Өвдөглөн Урагшилж Алга тосоод Ахиулж хэлэв: “Оготно мэт хэдэр Хэрээ мэт хэрүүлч Ягиад юм өгвөл Эзэрхэнэ Муурт мах өгвөл Булаана Яриг цагаан ингэ Сариг цагаан ботгоо Хүний нүднээс нууж Хэл амнаас холдуулав Үүрийн гэгээнээр тууж Үдшийн бүрийгээр авчирч Харамлаж хав дарна Хайрлаж таг дарна Ясыг янгинуулж Янзыг танина уу” Уур ихт ноёны Ухаан цухалдаж Царай зангирна Ягиаг дуудаж Гарч хашхирав Хүүхэн сандарч: “Эз нь ирэв үү Хазгай гишгэв үү” Урьд нь ирээд бөгтийв   Өнчин ганц хүүхэнд Эзэн ноён ширүүдэж Хэлэх нь хэрүүл Хилэгнэх нь галзуу: “Бугын эврээр Суулга хийж болдоггүй Бусдын буянаар Боомт хийж болдоггүй Авах гараа арвайж Өгөх гараа нууж Галаар хясаж Ганцаар юунд баясав Яриг цагаан ингийг Яагаад нуув” Ухаанаа алдаж Буруу ярьсан Эзэн ноёнд хандаж Ягиа хүүхэн Уруул хөдөлгөн учирлав: “Үхэвч амь нэг Үргэвч тоос нэг Эх үрсийг Цагаан сүүгээр хясаж Хайх мөргүй Харах бараагүй Эхийг нь төөрүүлж Үрийг нь өнчрүүлбэл Сав дүүрэн идээтэй юү Санаа дүүрэн жаргалтай юу” Хэрүүлч ноёны уруул Хүйтрэх тэнгэрийн Хөвөө шиг хөхрөв: “Хүний тэмээгээр хүүдгэнэж Хүүтэй цайгаар оодгонож Хүзүү сунган Ашиг шим хүртэв чи Буруу хоолойгоор Буяныг минь залгилж Хахсан дээрээ Хуруугаа чихээд Хол явах уу Ойр суух уу” Дээрэнгүйн үг сонсоод Шийдэмгий  харцаар Эгцлэн харж өчив: “Бүрхэг шөнө нойроо хайрлалгүй Бүтээх ажилд биеэ нөөлгүй Хөлөөр явж Хөлсөө гаргахад Биеэр явж Бяраа гаргахад Яриг цагаан ингийг Ацаг болгосон буюу Хэлснээ мэлзэж Хэрхэрснээ залгихгүй бол Өгөө аваагүй Өр ширгүй би” Ноёны уруул өмгөлзөн Ам нь ангалзан Хар цагаан дуугүй Долдой харваач Эзэн ноёныг өмөөрч Хөндлөнгөөс хөл жийж Хажуугаас хавирга хазаж Чанга дуугаар омогдож Гэдийж хэлэхэд Нуруу нь үл өвдөнө: “Худгийн мэлхий чи Хан хурмасттай мөчөөрхөж Зэрэгцэж сууж Зэрэг хэлэлцэх үү Хүрнэ болчхоод новшоо хайрлаа юу Хөхөө болчхоод өгөөшөө хайрлаа юу Авснаа мартвал адгийн шинж Эргүүлж өгөх нь эрхэм шинж” Ягиа хүүхэн Долдойд хандаж Муу нуухаар Сайн илчилж Улаан нүүрийг нь Улайтал хариулав: “Сохор нохой шиг дүйвээнээр хуцна уу Соотон халтар шиг үймээнээр дайрна уу Хөх тэнэг хөөрвөл нэрээ мэдэх үү Хөх харгана шатвал унтрахаа мэдэх үү Номхон ардыг дарлаж Ноёдын бөгсийг долоож Журам ёсыг зусар ярьж Хууль ёсыг хуумгай ярьж Бурантгаа тасалсан тэмээ шиг Буруу зөвгүй Сэвсээ цацална уу” Үнэн үг Үхтэл хатгаж Нүүр улалзаж Чих янгинав Долдой харваач ичгүүрээ займчуулж Ноёнд зусардаж: “Харамч нь хаагаад  суувал Өртөгч нь өгч ядвал Хүнийх адил хүчир юм үгүй Хүлээх адил удаан юм үгүй Явдал чинь яаруу Явах газар хол Хүчтэй нь хүрхэрч авна Хүчгүй нь бархирч алдана” Эзэн ноён Энэ үгэнд омогшиж Эрх ямбандаа эрдэж Долдойд хандаж: “Өчүүхэн муу оготно Арслантай тулалдахгүй Дорд муу мэлхий Луутай дуугарахгүй Хэлбэл ноёдын дураар болно Хийсгэвэл тэнгэрийн дураар болно Яриг цагаан ингийг Шилбүүрдэж туугаад ир Сариг цагаан ботгыг Чамд өгье” Долдой харваач Хөл хөнгөрөн Яриг цагаан ингийг хөөж Цагаан тэмээнд нийлүүлэв Зуун тэмээний тоос Алсад манарна. '''                     II.          ''' Өнчирч хоцорсон Сариг цагаан ботго Оройн нар унатал Од мичид түгтэл Түмэн тэмээн дунд Эхийгээ хайж буйлна Тал талаас нь Хажиг хожиг ингэнүүд Хайрч тийрээд Ярдаг догшин буурууд Дайрч хазаад Үйлээ үзэж Тамаа цайна Түнтгэр ноён хараад Долдойг дуудаж Ширүүхэн загнав: “Сариг цагаан ботгыг Сул тавьж болохгүй Энд тэндгүй гүйж Хаа сайгүй төөрнө Хүй элэгнээсээ хагацаад Хээр хонож Хэц дэрлэж Хөндлөнгийн араатны идэш болно Ганга жалгын ёроолд илжирч Хуй салхины дээрээс ханхалж Нэр хорлож Нутаг бузарлана” Долдой харваач Дээдсийн лүндэн Дэргэдхийн зааврыг Чих тавин сонсоод Долгин саарлаа унаж Төмөр шилбүүр далайж Өнчин хэнз Өрөөсөн ганц Өнөө муу ботгоны Найман хэлхээ ясыг Яйчтал ороолгож Хонго гуяыг Тасартал ороолгож Гаднаа  хөөж ирээд Шовх шороор буйллаж Саарь сураар бурантаглаад Ган төмөр шонд уяв Сариг цагаан ботгоны Зовсон сэтгэл тэвчишгүй Зодуулсан бие тэсэшгүй Тархи толгой янгинаж Хамаг бие нь шахиран Энэлэн шаналж хонов Гангийн халуун нар Хайр найргүй шарахад Гадсаа тойрон Бөн бөн бөгтгөнөнө Дуран хар нүднээс Бөөн бөөн нулимс бөмбөрнө Ангир уургаа үгүйлж Нүдээ ширгэтэл эхийгээ харуулдан Өлбөрөн хайлан буйлна: “Өглөө нарнаар сэрээд Өнчин элэг эмтэрнэ Бүлээн амьсгалаар үнэрлэх Өр нимгэн эх минь байгаасай Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ Бэрх зовлонг тэсэж Булбарай бие зүдэрнэ Өр өвдгөн хайрлах Өршөөлт эх минь байгаасай Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ Хавиргад нь зайгүй Хажууд нь явах сан Халтирахгүй түших сэн Бөмбөрөхгүй түших сэн Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ” Ган хэдий хатуу боловч Галын дөлөнд уярна Зүрх хэдий хатан боловч Зөөлөн үгэнд уярна Алтан хараацай шон дээр сууж Амьсгал даран чагнаад Харц дундуур гуниглана Ягиа хүүхэн Сариг цагаан ботгыг өрөвдөж Сааль сүүнээс өгөөд Өвс ногоо ид хэмээн Аргамжаанаас суллав  Яриг цагаан ингэний Явсан зүгийг чиглээд Өөдөө явсан ч бөн бөн гүйнэ Уруугаа явсан ч бөн бөн гүйнэ Уул шиг товолзох Ус шиг гүвэлзэх Алсын зэрэглээнд жирвэлзэн уусав Алтан хараацай араас нь шулганав: “Өнчин амьтны нулимс барагдвал Сэтгэл хатуужиж Бэрхийг сөрдөг Эвий ээвэй Эвий дээ эвий.” '''                   III.          ''' Яриг цагаан ингэ Алс замд туугдаж Зуун тэмээний адагт Эргэн эргэн харж Байн байн зогтусаж Хэнгэнэтэл санаа алдаж Енгэнэтэл буйлна Аяны хүмүүс уурсаж Ган төмөр  шилбүүрээр Толгой руу нь тон хийлгэхэд Яс уруу нь ян хийлгэхэд Өөдөө ч явсан намс намс гүйнэ Уруугаа ч явсан намс намс гүйнэ Бүгээн сүүгээ дуслуулан Бөөн бөөн нулимс  унагаж Уйлан буйлж Буйлан хайлав: “Орчлонгийн дунд Амаргүй бус уу Гангийн наранд Сэрүүнгүй бус уу Зовлонтой үед нулимс ямар элбэг вэ Гантай цагт бороо ямар харам бэ Харах нүдний цэцгий мэт Сариг цагаан ботго минь Хайрлах зүрхний гүн мэт Үр цагаан ботго минь Үйлийн үр ямар хатуу вэ Дэлэн чинэрэх ямар хэцүү вэ Гэгээн өдөр Цээжиндээ санана Харанхуй шөнө Зүүдэндээ үгүйлнэ Үртэй хүний хэл ямар нойтон бэ Үргүй хүний нүд ямар нойтон бэ” Зовлонд ингэний уйлан буйлахыг Аяны хүмүүс сонсовч Явдалдаа үл хайхарна '''                  IV.          ''' Долдой харваач Эвэр нумаа үүрч Зэвт сумаа саадаглан Мэргэнээ гайхуулж Айл хэсэж Аяга тагш эргүүлж Цай балгаж Цаг нөхцөөсөөр Бор гэртээ ирэв Сариг цагаан ботго Аргамжаанаас алдуурч Газрын гаваар алга Алах уур оройд тулж Агтын тоос тэнгэрт дэгдээж Довоо тойрч Долоо эргэв Хайваас сураг үл сонсов Хайлтаас мөр үл үзэв Буруулж явсныг буцаахаар Холдож явчихыг хориглохоор Шарсан мах анддаггүй Шар зурхайчид очиж Есөн зоос гүйлгүүлж Зүг чиг гаргуулав Өнчин ганц Өнөө муу ботгоны Зүрхэнд шар ус хуруулж Шар махтай нь хатаахаар Долгин саарал морио унаж Төмөр шилбүүрээ далайж Ормыг нь хөөж Мөрийг нь мөшгөлөө Түнтгэр ноён Сэжиг бодож: “Энэ муу хүүхэн Буруу зан дэлгэж Булхай явдал гаргаж Сариг цагаан ботгыг Хулгайлснаас зайлахгүй” Уур нь оволзож Хилэн нь бадраад Ягиа хүүхнийг дуудаж авчраад: “Муу хүн дээш тэмцэх шиг Ямаан дах заам тэмцэх шиг Өөрийн ноёнд тэрсэлж Өнчин ботгыг хулгайлав Мах өгөвч Манайшихгүй Өөх өгөвч Өөриймсөхгүй Чам мууг тэжээхээр Сайн нохой тэжээе” Ягиа хүүхнийг Хаяанаасаа  Хөөжээ '''                    V.          ''' Ган жилийн хурын үүл Гарсан даруй замхарна Газар дэлхий хатаж Гал дөлөөр шатна Сариг цагаан ботго Алс замаар яваад Дөрвөн зүгт төөрч Дөт замаар яваад Дөрвөн зовхист төөрөв Бүлтгэр нүд Дэлхийг гайхаж Дэлдгэр чих Хорвоог анирдана Ээжээ дуудавч Хайх үзүүргүй Олох оосоргүй Ганцаардахад сэтгэл эзгүйрч Гачигдахад бие нь балчирдана Арга барагдаж Чарга газардаж Айсан газраа түгшиж Ажсан газраа цэрвэж Өөдөө ч явсан тэвэр тэвэр гүйнэ Уруугаа ч явсан тэвэр тэвэр гүйнэ Ядран туйлдаад Хайлаасны сүүдэрт сөхрөн хэвтэв Жиргэх дуунаар Сэртхийн харвал Хайлаасны мөчир дээр Алтан хараацай сууж Жиргэн байж хэлэв: “Долгин саарал морьтой Долдой харваач Асар давааны чулууг Агтын туурайгаар хөдөлгөж Уулын чулуу өнхрүүлж Ургаа хад хагалж Төмөр шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Нарийн ясыг яйчтал Хонго гуяыг тасартал Нар эсрэг ороолгож Гэртээ эгүүлэхээр Давааны цаанаас тархидан харааж Уулын цаанаас уухирдан харааж Ойр ойрхноо саравчилж Ойртоод ирлээ” Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч гуйв: “Далан гүвээг нэвт шувт харж Далдыг хэлдэг алтан хараацай минь Хөндлөнгийн хүнд хөөгдөж Хөнөөх шилбүүртэнд автагдахаас Харгис хүнд хөөгдөж Хараах үгэнд автагдахаас Амийг минь аварч Өршөөж тусална уу” Алтан хараацай  шувуу Жиргэн байж хэлэв: “Хавирган сараар нар хийж Харанхуй шөнөөр өдөр хийж Далд оровч ил мэт санаж Хол очивч ойр мэт бодож Алтан гадсыг чиглээд Мурийлтгүй яваарай Энэ удаа Би аргалъя” Алтан хараацай шувуу Өдний ачаар Өндөрт нисэв Долдой харваачийг Угтаж очоод хэлэв: “Сариг цагаан ботго Хавтгайн сүрэг дагаад Хөндлөнгийн замаар Хөндөлдөн явлаа” Долдой мэргэн харваач Алтан хараацайн үгэнд итгэж Хавтгай мөр дагаад Хатируулан одов '''                  VI.          ''' Үүрийн гэгээ тэмдгэрч Үнэгэн харанхуй арилав Огторгуй нар мандаж Орчлон дэлхий гэрэлтэв Яриг цагаан ингэ Ботгоо үгүйлж Уянгалуулан буйлна Нэгэн усанд нутагтай Нэгэн бэлчээрт бараатай Ерэн есөн цагаан тэмээний Хулгана хоёр чих Хулмайг хулмайг хийгээд Тунгалаг хүрэн нүд Мэлтэн мэлтэн  хийж Хүзүү сунган ирж Өрөвдөн үнэртэнэ Яриг цагаан ингэ Хэнгэнэтэл санаа алдаад Урт зогдор сагсалзуулан Нутгийн зүг тэшив Ерэн есөн цагаан тэмээ Уухирдан дагацгаав Сүрэг хөдөлбөл Хорвоо хөдөлж Бар дөрвөн тавхай нь Талын зоон дээр жирэлзэнэ Тэмээ тэмээн сүрэг Тэшин тэшин гүйнэ Тэртээ уулыг Даван даван гүйнэ Хурмастын тэмээчин хилэгнэж Алтан луу унаж Араас нэхэн хөөв Гүйцэж түрүүлээд Замыг нь угтуулж Алтан шар лууны Аагьсан галаар тургиулж Бут сондуулыг шатааж Оч үсэргэж Уул толгод шатаав Оргилсон гал Өөдөө ноцож Гаталшгүй улаан түймрээр Халдашгүй хэрэм босгов Зуун цагаан тэмээ Хуйлран хуйлран Дээшээ ч гурав хоног Доошоо ч гурав хоног Тавир тавир таваргаад Гаталж үл чадав Хурмастын тэмээчин  Алтан луугаа хүхрүүлж Зуун тэмээг хумин туусаар Гаднаа авчрав Яриг цагаан ингийг Төмөр тушаагаар тушиж Төмөр гинжээр гинжлээд: “Олныг дагуулж Оройлон зугтав” хэмээн Хайр найргүй Толгой түрүүгүй Хөх төмөр шилбүүрээр Хэрцгийгээр ороолгож Махыг нь урж Ясыг нь янгинуулж Арай чамай Амь голтой үлдээв Үрдээ хоргодох Эх амьтны Гол тасрахгүй зовно Горь тасрахгүй шанална '''                 VII.          ''' Сарны гэрэл Салхины сэрүүнд Сариг цагаан ботго Алсын замыг Алхах зуураа эвхэж Өөдөө ч явсан бөвөр бөвөр гүйнэ Уруугаа ч явсан бөвөр бөвөр гүйнэ Өглөө үүрээр Үнэгэн харанхуйгаар Зүүрмэглэх гэж Зүүдээ манатал Унтах гэж Урагшаа ганхтал Улаан хөлтийг Урдуураа гаргадаггүй Хар хөлтийг Хажуугаараа гаргадаггүй Хурмастын хоёр чоно Идсэн ч улаан Идээгүй ч улаан Урт хэлээ улалзуулж Хоёр талаас нь Ахиран дайрч асуув: “Юун сайхан зөөлөн хоол вэ” Хүчрийн өмнө хөл нугарч Бэрхийн өмнө бие  бөхийж Сариг цагаан ботго Уйлан буйлав: “Утсан чинээ Улаан амийг минь өршөө Учир явдлаа Учирлан хэлье Манай ноён хурмастын хаанд Зуун цагаан тэмээ бэлэглэхэд Нэгэн цагаан тэмээ дутахад Яриг цагаан ээжийг минь тууж Хөхнөөс минь намайг хагацаав Явж ирсэн Зам минь хол Зовж ирсэн Хүсэл минь их Хурмастын сүрэгт ивээгдэж Хайрт эхтэйгээ уулзаж Ангир шар уургаа хөхөж Алсдаа буур болъё” Хоёр чоно улилдаж Хашир чоно нь хэлэв: “Хамрын нус нь хатаагүй Харах нүд нь тогтоогүй Ботго бага боловч Бодын тоонд Өөрийн юм биш Өнчин юм гээд идчихвэл Хааны сүрэгт халдав хэмээн Хан хурмастад буруутгагдаж Хатуу шийтгэл оноогдож Хар толгой тастах буй Хоол бодохоор Холыг бодож Орчиндоо Гэмгүй явъя Үүрэндээ Өлзийтэй явъя” Алтан хараацай нисэн ирж Жиргэн байж хэлэв: “Орог саарал морьтой Долдой харваач Өндөр хясааны чулууг Адуун туурайгаар бутаргаж Талын хөрсийг эргүүлж Ганга жалга харайлгаж Хөх шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Найман үеийг янгинатал Шөрмөс махыг салгатал Нар буруу ороолгож Гэрийн зүг эргүүлэхээр Хөтлийн цаанаас хүнгэнэтэл харааж Толгой цаанаас цуурайттал харааж Сэм сэмээр саравчилж Дэргэд ирлээ” Долдой мэргэн харваач Хавтгайн мөрөөр Чулуу хөөж Мөр алдсанаа мэдээд Яаран буцаж Ботгыг нэхэн иржээ Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч гуйв: “Хурмастын хоёр чоно минь Харгис хүнд туугдаж Хөнөөлт үгэнд үрэгдэхээс Хэрцгий хүнд туугдаж Хөх шилбүүрт  үрэгдэхээс Амийг минь хамгаалж Аргадан туслаач” Хурмастын хоёр чоно Улин байж хэлэв: “Мөр даган гүйцэх Долдой харваачтай Нэгийгээ үзэж Нимгэн хальсаа уралцъя Явдлыг нь саатуулж Яршиг удаж Амь дүйж Амийг чинь аваръя Сариг цагаан ботго минь Тавхайгаа гялалзуулж Ороолон зугтаж Ойр бүү харагд” Сариг цагаан ботго Эргэж харалгүй Зүг буруулан Хүзүү сунган Өөдөө ч явсан товор товор гүйнэ Уруугаа ч явсан товор товор гүйнэ                VIII.           Үйл зовлон үздэггүй Үнэний газар үгүй Үргэлж нараар гийгүүлэх Замбуулин хорвоо үгүй Үйлд баригдаж Хүний эрхэнд төрснөөс хойш Өнгийн зовлон үзэж Үйл тамаа цайлгах Адгуус мал зовж ханах биш дээ Эзэн хүн зовоож ханах биш дээ Оосор бүчгүй Орчлон хорвоод Хөлдөө тушаатай Хүзүүндээ гинжтэй Яриг цагаан ингэ Ягдан санааширна Сэтгэл нь нутагтаа бэлчиж Бодол нь ботгоо тойрч Хөх дэлэн чинэрэн Зангираад Амьдын хагацалд Үйлээ үзэж Гашуун нулимс Ганц ганцаар дусалж Зогдор нойтон Хэнхдэг бачуу Хүрэн сайхан нүдээр Нутгийн зүг ширтэн Хээрийн салхинаас Даахины үнэр шиншилж Горь тасрахгүй Гомдол тасрахгүй Эх амьтан Үрдээ хатна Үндэс ёзоор Цэцэгтээ хатна '''                  IX.          ''' Сариг цагаан ботго Алсын уулс чиглээд Даваа гүвээ давж Гуу жалга тойрч Өөдөө ч явсан бөхөн бөхөн гүйнэ Уруугаа ч явсан бөхөн бөхөн гүйнэ Хэдэр бэрх замд Хүчээ шавхаж Хийсэм хадад Ууланд тамираа барж Борви шилбэ нь халж Булбарай бие нь зовов Ул  тавхай нь шалбарч Унаган бие нь булрав Бут сөөгийн ёроолд Буурайдан унав Хангарди шувуу Халин нисэж яваад Сариг цагаан ботгыг хараад Дэргэд нь буугаад: “Юун сайхан зөөлөн хоол вэ” Сариг цагаан ботго Үнэн үгээ хэлэхэд Хангарди шувуу Ихэд өрөвдөж: “Хурмастын хааны өргөө Тураг шувуу турж хүрмээр Туурайт морь улдаж хүрмээр Алс хязгаарт буй Чи яаж хүрэх вэ Нуруун дээр минь суу Би чамайг хүргэе” Алтан хараацай нисэн ирж Жиргэн байж хэлэв: “Үнсэн саарал морьтой Долдой харваач Улаан тоос татуулж Алтан нарыг харанхуйлж Хөх тэнгэрийн хаяанаас Гал шиг довтолгож Ган шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Зөөлөн биеийг цэврүүттэл Борви шилбийг гүвдрүүттэл Хөөс цахруулан ороолгож Гэртээ эгүүлэхээр Гүвээн цаанаас агсран хашхирч Асгын цаанаас архиран бархирч Яаран яаран саравчилж Яваад ирлээ” Араа шүдээ арзайлган Ахираад дайрсан чоныг Долдой харваач Зэвт сумаар Харваж алаад Арьсыг нь өвчиж Моринд ганзагалж Мөч тоолж Мөр хөөж иржээ Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч Нуруун дээр суухад Хангарди дэвэн нисэв Үүнийг хараад Долдой харваач Хангарди шувууг Ам дүүрэн харааж Өвчүү дүүрэн занав: “Долгин саарлынхаа Хар хурдаар гүйцье Харвах сумныхаа Эрчлэх хурдаар унагая” Долгин саарал морь нь Хангинатал янцгааж хэлэв “Эзний зарлигийг Эцсээ хүртэл гүйцэтгэе” Хангарди шувуу Дэвэхээрээ дэвэв Долгин саарал морь Давхихаараа давхив Нисэх шувууны сүүдэр Газраар чирэгдэж хурдлав Агт морины туурай Сүүдэр хоцрохгүй дагав Алтан хараацай Хурдан морины Туурайнаас хоцрохгүй Хурц сумны Үзүүрээс буцахгүй Долдой харваачийг Нумаа эвшээхэд Харах нүдийг хаацайлж Харвах сумыг төөрүүлж Урдуур хойгуур нь Элэн халин нисэж Харуй бүрий болгов Хангарди шувуу Торойх бараагүй Товлох сураггүй. '''                    X.          ''' Өвсөн доторх цэцэг Өдрийн наранд нивширнэ Үрээс салсан ингэ Өвчүү дотроо энэлнэ Буйлан хайлж Бөөн нулимс унагахад   Хурмастын зарц эмгэн Ихэд өрөвдөж Төмөр тушаанаас суллаж Төмөр гинжнээс салгаж Хөх дэлэнг нь дундруулж Шувтрав Хан хурмастын Оосор бүчгүй Орд цагаан өргөөний Алтан тоононы бөгтөр дээр Алтан хараацай сууна Яриг цагаан ингэ Сариг цагаан ботгоны Гашуун түүхийг Гурван өдөр Гурван шөнө Жиргэн байж хайлав Хан хурмаст ихэд уярч: “Нутаг гүйх тэмээд Дассан эзнээ ирвэл Идээшин  тогтож Тарга тэвээрээ авна Ягиа хүүхнийг олж Тэмээчнээ болгоё” Бошиг залж Алсын замд илгээв Хангарди дэвэн дэвсээр Хан хурмастын гадаа буув Сариг цагаан ботго Эхийгээ дуудан буйлахад Яриг цагаан ингэ Уйлан буйлан ирж Үрт амьтан шуугилаа Үндэст мод найгалаа Алтан хараацай Толгойг шүргэн эргэж Жив жив шулганан: “Цэцэг шиг сайхан Ургамал нь үгүй Ээж шиг сайхан Амьтан нь үгүй Явж явж жаргалаа олов Зовж зовж золоо олов Элэг бүтэн Энх тунх байг ээ Ээ бүүвэй ээ Ээ бүүвэй ээ.” [[Хэрэглэгч:Yadmaa munkhbat|Yadmaa munkhbat]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Yadmaa munkhbat|яриа]]) 14:34, 9 Аравдугаар сар 2026 (UTC) :санал дүгнэлтээ илгээрэй [[Хэрэглэгч:Yadmaa munkhbat|Yadmaa munkhbat]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Yadmaa munkhbat|яриа]]) 14:36, 9 Аравдугаар сар 2026 (UTC) eqogd2c2q61wtlgbtqkgqy0n82irnzz 828 148820 872967 2026-10-10T01:43:23Z Grapesurgeon 93980 creating 872967 Scribunto text/plain local p = {} local m_utils = require('Module:Ko-utils') local find = mw.ustring.find local gsub_iterate = m_utils.gsub_iterate -- Initial input validations function p.validate_input(text) if not m_utils.contains_hangul(text) then error("Input must contain Hangul") elseif m_utils.contains_reference(text) then error("Input cannot contain references") -- Note: If Yale support is added, remove below line and make overall romanization "N/A" elseif find(text, "[ᄓ-ᅠᅶ-ᆧᇃ-ᇿ〮〯ㅤ-ㆎꥠ-꥿ힰ-퟿]") then error("Input contains Hangul not supported by RR and MR") elseif find(text, "[ᄀ-ᄒ]") or find(text, "[ᅡ-ᅵᆨ-ᇂ]") then error("Do not input conjoining Hangul jamo directly") elseif find(text, "`%*") then error("Use *` instead of `*") elseif find(text, "@%*") then error("Use *@ instead of @*") elseif find(text, "%^[^가-힣]") then error("^ must be immediately followed by Hangul syllabic block") elseif find(text, "[^%*0-9A-Za-z]`") or find(text, "[^0-9A-Za-z]%*`") or find(text, "`[^가-깋다-딯바-빟자-짛]") then error("Found invalid sequence containing `") elseif find(text, "[^%*ㄹ가-힣]@") or find(text, "[^가-힣]%*@") or find(text, "%*@[^가-깋다-딯바-빟자-짛]") or find(text, "ㄹ@[^가-깋다-딯바-빟사-싷자-짛]") or find(text, "@[^가-깋다-딯라-맇바-빟사-싷야-얳여-옅옇-옣요-욯유-윶윸-윻이-잍잏자-짛하-힣]") or find(text, "[받붙]잇@[가-깋]") or find(text, "앞엣@것") or find(text, "한솥엣@밥") then error("Found invalid sequence containing @") elseif find(text, "[^가-힣]%$") or find(text, "%$[^아어에엔엘여요으은을음읍의이인일임입]") then error("Found invalid sequence containing $") elseif find(text, "%%$") then error("Remove final %") elseif find(text, "[ _][ _]") then error("No two or more consecutive space characters") elseif find(text, "^[%$%*@_`]") or find(text, "^%%[^_가-힣]") or find(text, "[ _]%*") or find(text, "%*[ %*%-_]") or find(text, "%-%*") or find(text, "[﷐-﷒]") or find(text, "%%_$") or find(text, "[%$%*@%^`]$") then error("Invalid input") end end -- Validation after processing personal names and removing links & markups (before decomposing Hangul) -- some invalid sequences can only be detected after doing those function p.validate_composed(text) if find(text, "[ _][ _]") then error("No two or more consecutive space characters") elseif find(text, "^[%$%*@_`]") or find(text, "[ _]%*") or find(text, "%*[ %*%-_]") or find(text, "%-%*") or find(text, "[%$%*@%^_`]$") then error("Invalid input") end end -- Validation after Hangul syllable decomposition -- some invalid sequences are difficult to detect with precomposed Hangul syllables function p.validate_decomposed(text) if find(text, "[ᆨ-ᆪᆬ-ᆮᆴ-ᆶᆸᆹᆻᆽ-ᇂ]%*?﷐?@﷐?[ᄀᄃᄇᄉᄌ]") or find(text, "ᆰ%*?﷐?@﷐?[ᄀ-ᄊᄌ-ᄑ]") or find(text, "ᆲ﷐?@﷐?[ᄀ-ᄊᄌ-ᄑ]") or find(text, "ᆺ%*@[ᄀᄇ]") or find(text, "ᆺ%*?﷐?@﷐?[ᄁ-ᄆᄈ-ᄊᄌ-ᄑ]") or find(text, "[ᅡ-ᅵᆨ-ᆪᆬ-ᇂ]﷐?@﷐?ᄅ") or find(text, "[ᅡ-ᅵ]﷐?@﷐?ᄋ") or find(text, "[ᅡ-ᅵᆫ-ᆭᆯᆱ-ᆷᆼ]﷐?@﷐?ᄒ") then error("Found invalid sequence containing @") elseif find(text, "[ᅡ-ᅵᆨᆫᆭ-ᆯᆶ-ᆸᆼ]﷐?%$") then error("Found invalid sequence containing $") end end -- Remove links and markup, which are unnecessary or interfere with assimilation function p.remove_links_and_markup(text) local replacements = { -- Remove bold/italic wikitext syntax -- It is not impossible to allow bold/italic when it does not interfere with assimilation, but determining when to allow or disallow that adds complication for little practical gain {"'''", ""}, {"''", ""}, -- Remove HTML tags (except br) {"<[Bb][Rr] */?>", "&#10;"}, {"</?[A-Za-z][^>]->", ""}, {"&#10;", "<br>"}, -- Remove wikilinks {"%[%[[^%|]+%|(..-)%]%]", "%1"}, {"%[%[", ""}, {"%]%]", ""} } text = gsub_iterate(text, replacements) text = mw.text.killMarkers(text) return text end -- Converting escaped special chars to HTML tags to preserve them function p.escaped_to_html(text) local replacements = { {"\\%$", "&#36;"}, {"\\%%", "&#37;"}, {"\\%*", "&#42;"}, {"\\@", "&#64;"}, {"\\%^", "&#94;"}, {"\\_", "&#95;"}, {"\\`", "&#96;"} } return gsub_iterate(text, replacements) end -- Converting HTML tags back to unescaped chars function p.html_to_ascii(text) local replacements = { {"&#36;", "$"}, {"&#37;", "%%"}, {"&#42;", "*"}, {"&#64;", "@"}, {"&#94;", "^"}, {"&#95;", "_"}, {"&#96;", "`"} } return gsub_iterate(text, replacements) end -- Unwrapping enclosed Hangul text -- Actually not very necessary, but these are also classified as Hangul chars in Unicode -- No distinction is made between parenthesized and circled chars -- Needs to be executed before decomposing Hangul function p.unwrap_enclosed_hangul(text) local replacements = { {"[㈀㉠]", "(기역)"}, {"[㈁㉡]", "(니은)"}, {"[㈂㉢]", "(디귿)"}, {"[㈃㉣]", "(리을)"}, {"[㈄㉤]", "(미음)"}, {"[㈅㉥]", "(비읍)"}, {"[㈆㉦]", "(시옷)"}, {"[㈇㉧]", "(이응)"}, {"[㈈㉨]", "(지읒)"}, {"[㈉㉩]", "(치읓)"}, {"[㈊㉪]", "(키읔)"}, {"[㈋㉫]", "(티읕)"}, {"[㈌㉬]", "(피읖)"}, {"[㈍㉭]", "(히읗)"}, {"[㈎㉮]", "(가)"}, {"[㈏㉯]", "(나)"}, {"[㈐㉰]", "(다)"}, {"[㈑㉱]", "(라)"}, {"[㈒㉲]", "(마)"}, {"[㈓㉳]", "(바)"}, {"[㈔㉴]", "(사)"}, {"[㈕㉵]", "(아)"}, {"[㈖㉶]", "(자)"}, {"[㈗㉷]", "(차)"}, {"[㈘㉸]", "(카)"}, {"[㈙㉹]", "(타)"}, {"[㈚㉺]", "(파)"}, {"[㈛㉻]", "(하)"}, {"㈜", "(주)"}, {"㈝", "(오전)"}, {"㈞", "(오후)"}, {"㉼", "(참고)"}, {"㉽", "(주의)"}, {"㉾", "(우)"} } return gsub_iterate(text, replacements) end -- Final validation and postprocessing (both MR and RR) function p.final_processing(text) -- result should not contain Hangul if m_utils.contains_hangul(text) then error("Result contains Hangul; debugging required") end text = p.html_to_ascii(text) -- convert HTML encodings back to ASCII -- if result is nothing (e.g. when input is just ㅇ) if text == "" then text = "—" end return text end return p sn6sjg7s7hkzp98denlpt76no0cgcof 0 148821 872980 2026-10-10T05:26:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Panda closeup.jpg|thumb|293x293px|Хулсны том баавгай]] '''Хулсны том баавгай''', буюу панда (хятад- 熊猫, [[пиньинь]]- ''xióngmāo,'' [[Латин хэл|латин.]] ''Ailuropoda melanoleuca'') — баавгайн овогт (Ursidae) багтдаг, хар цагаан өнгийн үслэг толботой, элбэнхтэй зарим онцлог шинж чанартай, олон тө..." 872980 wikitext text/x-wiki [[Файл:Panda closeup.jpg|thumb|293x293px|Хулсны том баавгай]] '''Хулсны том баавгай''', буюу панда (хятад- 熊猫, [[пиньинь]]- ''xióngmāo,'' [[Латин хэл|латин.]] ''Ailuropoda melanoleuca'') — баавгайн овогт (Ursidae) багтдаг, хар цагаан өнгийн үслэг толботой, элбэнхтэй зарим онцлог шинж чанартай, олон төрлийн хоолтой хөхтөн амьтны төрөл зүйл юм. Хулсны том баавгай нь Хятадын төв хэсгийн уулархаг бүс нутаг болох [[Сычуань муж|Сычуань]], өмнөд [[Ганьсү муж|Ганьсү]], [[Шаньси муж|Шаньси]] мужуудад амьдардаг. 20-р зууны хоёрдугаар хагасаас хойш панда нь Хятадын үндэсний бэлгэ тэмдэг болжээ. Хятад нэр нь «баавгай муур» гэсэн утгатай. == Гадаад төрх == Хулсны том баавгай 1.2-1.8 м урт, 70-165 кг жинтэй байдаг. Эрэгчин нь эмэгчнээсээ 10% том, 20% хүнд байдаг. Бусад баавгайнуудаас ялгаатай нь хулсны том баавгай харьцангуй урт сүүлтэй (10-15 см). Тэдний бие нь том, өтгөн цагаан үсээр бүрхэгдсэн, нүдний эргэн тойронд хар өнгийн толботой бөгөөд чих, сарвуу нь хар өнгөтэй. Богино, зузаан хойд хөл нь хурц сарвуутай. Хөлийн ул болон хуруу бүрийн суурь нь гөлгөр хулсны ишийг атгахад хялбар болгодог сайн хөгжсөн үсгүй нүцгэн байдаг. Улаан панда буюу Хулсны жижиг баавгай нь мөн ижил төстэй анатомийн онцлогтой боловч энэ зүйл нь Хулсны том баавгайнаас хувьслын хувьд нэлээд хол бөгөөд өөр овогт багтдаг байна. Хятадын Шинжлэх Ухааны Академийн Генетик ба Хөгжлийн Биологийн Хүрээлэнгийн эрдэмтэд Их Британийн "Wellcome Trust Sanger" хүрээлэнгийн хамт ажиллах судалгаа хийж, эдгээр хоёр том, жижиг баавгайнууд 40 сая гаруй жилийн өмнө амьдарч байсан нийтлэг өвөг дээдэстэй боловч "зургаа дахь хуруу" нь түүнээс өвлөгдөөгүй, харин хамаагүй хожуу гарч ирсэн гэж дүгнэжээ. Эдгээр хоёр зүйл бүр энэхүү нэмэлтийг конвергент хувьслын замаар бие даан олж авсан гэж үзжээ. == Амьдардаг орчин == [[Файл:Index23.png|thumb|350x350px|Хулсны том баавгайн амьдрах орчны газрын зураг]] Том баавгайн гол тархалт нь Хятад-Төвдийн уулсын зүүн нуруу болох Миншань, Чионлай уулс (түүний салбар болох Жиажиншань уулсыг оролцуулан)-аар хязгаарлагддаг байна. Чионлай уулсын өмнөд хэсэгт энэ нуруу хэсэгчилсэн байдаг. Энэ нь цастай Гонгашань болон Буддын шашинтнуудын хүндэтгэдэг Эмэй уулсын хооронд үргэлжилж, жижиг Сяосянлин нуруу (Сянлин нурууны баруун өмнөд хэсэг)-ээр төгсдөг. Хулсны том баавгайн Цинлин төрөл зүйл нь Хятад-Төвдийн уулсын нэг хэсэг биш Цинлин нурууны баруун хэсэгт амьдардаг байна. Уг хулсны том баавгай нь 1800-3200 м-ийн өндөрлөгт байнга амьдардаг бөгөөд шилмүүст ойн доод бүсийг илүүд үздэг ажээ. Холимог ойн бүсэд баавгайн амьдрах нягтрал буурдаг. Заримдаа модны шугамаас дээш 4100 м хүртэл өргөгдөж, 1200 м хүртэл өндөрлөгт субтропик мөнх ногоон ойн бүс рүү урууддаг байна. Том баавгайн хоол хүнсэнд "''Bashania",'' "''Fargesia"'' төрлийн хулс зонхилдог бөгөөд энэ нь бараан шилмүүст болон холимог ойн бутанд шигүү ургадаг юм. == Амьтны үржил == [[Файл:Lightmatter panda.jpg|thumb|425x425px|Сан-Диего тотын амьтаны хүрээлэн дахь Хулсны том баавгай.]] Хулсны том баавгай буюу панда 4-9 насандаа бэлгийн төлөвшилд хүрдэг байна. Эрэгчин баавгай 3-р сарын дундаас 5-р сар хүртэл хосоо хайдаг. Жилийн үлдсэн хугацаанд тэд ганцаараа амьдардаг байна. Эмэгчин баавгайн үр тээлт 95-160 хоног үргэлжилдэг бөгөөд нэг эсвэл хоёр бамбарууш төрүүлдэг ажээ. Бамбарууш нь 90-130 грамм жинтэй бөгөөд энэ нь эхийн жингийн ойролцоогоор 1/800 хувьтай тэнцэх боловч бусад баавгайн төрлийн бамбаруушнаас ялгаатай нь нимгэн үслэг давхаргаар хучигдсан байдаг. Эх нь зөвхөн эхний нярай бамбаруушаа асарч, хоёр дахь бамбаруушаа орхидог. Төрөлт ойролцоогоор хоёр жил тутамд нэг удаа тохиолддог. Удаан үржих нь популяцийн өсөлтийг удаашруулдаг бөгөөд энэ нь хүнсний нөөцийн төлөөх өрсөлдөөнөөс зайлсхийхэд хэрэг болдог байна. Хулсны том баавгай ердийн бус хорионд үржих нь маш ховор тохиолддог бөгөөд 2000 оноос өмнө аварга том панда амьтны хүрээлэнд үрждэггүй байсан юм. 2020 оны эхээр хоёр хулсны том баавгай ойролцоогоор 10 жилийн дараа үржсэн байна. == Хамгаалалт == Хулсны том баавгай бол үгүй болох эмзэг зүйлд ордог юм. 2017 он хүртэл устаж үгүй ​​болох аюулд орсон гэж тооцогддог байсан бөгөөд тоо толгой нь тогтвортой буурч, зэрлэг болон хүрээлэнд дахь төрөлтийн түвшин бага гэж тодорхойлогддог байв. Эрдэмтдийн тооцоолсноор зэрлэг байгальд ойролцоогоор 2,060 баавгай үлдсэн байна. Панда бол [[Дэлхийн зэрлэг байгалийн сан|Дэлхийн зэрлэг]] [[Дэлхийн зэрлэг байгалийн сан|байгалийн сангийн]] ([[Англи хэл|англи.]] ''World Wildlife Fund,'' товч. WWF) бэлгэдэл юм. Хулсны том баавгайн амьдрах орчны 70%, 88% нь панда үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд хамрагддаг байна. Үүнд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтсан Хулсны том баавгайн дархан цаазат газар, мөн бусад хэд хэдэн хамгаалалттай, үзэсгэлэнтэй газрууд ордог юм. Хулсны том баавгайг анх 1869 онд Францын шашны номлогч Арманд Дэвидийн ачаар Барууны орнуудад мэдэж эхэлсэн. Том баавгай [[Хүрэн баавгай|хүрэн баавгайтай]] төстэй байдгаараа удалгүй алдартай болсон. Пандагийн гэм зэмгүй мэт харагдах байдал нь амьд, чихмэл амьтан мэт харагдах байдлыг нь тэд бараг цагаан хоолтон бөгөөд голчлон хулсаар хооллодог нь улам бүр баяжуулсан. Гэсэн хэдий ч энэ нь тэд аюулд өртвөл эсэргүүцэх чадваргүй гэсэн үг биш юм. АНУ болон Японы амьтны хүрээлэнд хулсан том баавгай түрээслүүлсэн нь 1970-аад онд Хятадын дипломат харилцааны чухал алхам болсон бөгөөд энэ нь Хятад болон Барууны хоорондох соёлын солилцооны анхны тохиолдлуудын нэг байв. Гэсэн хэдий ч хулсан баавгай дипломат зорилгоор шилжүүлэгдсэн анхны тохиолдол нь [[Тан улс|Тан]] [[Тан улс|улсын]] хатан хаан Ву Зетиан Японы эзэн хаанд хоёр хулсан том баавгай бэлэглэсэн үеэс эхтэй гэж үздэг байна. 1950-иад оноос 1980-аад он хүртэл Хятад улс дипломат зорилгоор найрсаг орнуудад хулсан том баавгай бэлэглэж ирсэн байна. 1952-1982 оны хооронд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]], [[Герман]], [[Испани]], [[Хойд Солонгос]], [[Мексик]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Франц]], [[Япон]] зэрэг улсуудад 23 баавгайг төрийн бэлэг болгон өгч байжээ. 1984 оноос хойш Хулсны том баавгайг дипломат зорилгоор бэлэг болгон өгөхөө зогсоосон байна. Үүний оронд Хятад улс уг баавгайг бусад улс орнуудад 10 жилийн түрээсээр өгөхийг санал болгодог болжээ. Түрээсийн стандарт нөхцөлд жилд 1 сая долларын түрээс багтдаг бөгөөд түрээсийн хугацаанд төрсөн бүх бамбаруушнууд БНХАУ-ын өмч болохыг баталгаажуулдаг ажээ. Хятадад Хулсны том баавгайг хороосон тохиолдолд цаазаар авах ял оноодог байна. 4sdrz4m421c0ulp94esq7gmk4l732tb 872982 872980 2026-10-10T05:27:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 872982 wikitext text/x-wiki [[Файл:Panda closeup.jpg|thumb|293x293px|Хулсны том баавгай]] '''Хулсны том баавгай''', буюу панда (хятад- 熊猫, [[пиньинь]]- ''xióngmāo,'' [[Латин хэл|латин.]] ''Ailuropoda melanoleuca'') — баавгайн овогт (Ursidae) багтдаг, хар цагаан өнгийн үслэг толботой, элбэнхтэй зарим онцлог шинж чанартай, олон төрлийн хоолтой хөхтөн амьтны төрөл зүйл юм. Хулсны том баавгай нь Хятадын төв хэсгийн уулархаг бүс нутаг болох [[Сычуань муж|Сычуань]], өмнөд [[Ганьсү муж|Ганьсү]], [[Шаньси муж|Шаньси]] мужуудад амьдардаг. 20-р зууны хоёрдугаар хагасаас хойш панда нь Хятадын үндэсний бэлгэ тэмдэг болжээ. Хятад нэр нь «баавгай муур» гэсэн утгатай. == Гадаад төрх == Хулсны том баавгай 1.2-1.8 м урт, 70-165 кг жинтэй байдаг. Эрэгчин нь эмэгчнээсээ 10% том, 20% хүнд байдаг. Бусад баавгайнуудаас ялгаатай нь хулсны том баавгай харьцангуй урт сүүлтэй (10-15 см). Тэдний бие нь том, өтгөн цагаан үсээр бүрхэгдсэн, нүдний эргэн тойронд хар өнгийн толботой бөгөөд чих, сарвуу нь хар өнгөтэй. Богино, зузаан хойд хөл нь хурц сарвуутай. Хөлийн ул болон хуруу бүрийн суурь нь гөлгөр хулсны ишийг атгахад хялбар болгодог сайн хөгжсөн үсгүй нүцгэн байдаг. [[Хулсны жижиг баавгай]] буюу Улаан панда нь мөн ижил төстэй анатомийн онцлогтой боловч энэ зүйл нь Хулсны том баавгайнаас хувьслын хувьд нэлээд хол бөгөөд өөр овогт багтдаг байна. Хятадын Шинжлэх Ухааны Академийн Генетик ба Хөгжлийн Биологийн Хүрээлэнгийн эрдэмтэд Их Британийн "Wellcome Trust Sanger" хүрээлэнгийн хамт ажиллах судалгаа хийж, эдгээр хоёр том, жижиг баавгайнууд 40 сая гаруй жилийн өмнө амьдарч байсан нийтлэг өвөг дээдэстэй боловч "зургаа дахь хуруу" нь түүнээс өвлөгдөөгүй, харин хамаагүй хожуу гарч ирсэн гэж дүгнэжээ. Эдгээр хоёр зүйл бүр энэхүү нэмэлтийг конвергент хувьслын замаар бие даан олж авсан гэж үзжээ. == Амьдардаг орчин == [[Файл:Index23.png|thumb|350x350px|Хулсны том баавгайн амьдрах орчны газрын зураг]] Том баавгайн гол тархалт нь Хятад-Төвдийн уулсын зүүн нуруу болох Миншань, Чионлай уулс (түүний салбар болох Жиажиншань уулсыг оролцуулан)-аар хязгаарлагддаг байна. Чионлай уулсын өмнөд хэсэгт энэ нуруу хэсэгчилсэн байдаг. Энэ нь цастай Гонгашань болон Буддын шашинтнуудын хүндэтгэдэг Эмэй уулсын хооронд үргэлжилж, жижиг Сяосянлин нуруу (Сянлин нурууны баруун өмнөд хэсэг)-ээр төгсдөг. Хулсны том баавгайн Цинлин төрөл зүйл нь Хятад-Төвдийн уулсын нэг хэсэг биш Цинлин нурууны баруун хэсэгт амьдардаг байна. Уг хулсны том баавгай нь 1800-3200 м-ийн өндөрлөгт байнга амьдардаг бөгөөд шилмүүст ойн доод бүсийг илүүд үздэг ажээ. Холимог ойн бүсэд баавгайн амьдрах нягтрал буурдаг. Заримдаа модны шугамаас дээш 4100 м хүртэл өргөгдөж, 1200 м хүртэл өндөрлөгт субтропик мөнх ногоон ойн бүс рүү урууддаг байна. Том баавгайн хоол хүнсэнд "''Bashania",'' "''Fargesia"'' төрлийн хулс зонхилдог бөгөөд энэ нь бараан шилмүүст болон холимог ойн бутанд шигүү ургадаг юм. == Амьтны үржил == [[Файл:Lightmatter panda.jpg|thumb|425x425px|Сан-Диего тотын амьтаны хүрээлэн дахь Хулсны том баавгай.]] Хулсны том баавгай буюу панда 4-9 насандаа бэлгийн төлөвшилд хүрдэг байна. Эрэгчин баавгай 3-р сарын дундаас 5-р сар хүртэл хосоо хайдаг. Жилийн үлдсэн хугацаанд тэд ганцаараа амьдардаг байна. Эмэгчин баавгайн үр тээлт 95-160 хоног үргэлжилдэг бөгөөд нэг эсвэл хоёр бамбарууш төрүүлдэг ажээ. Бамбарууш нь 90-130 грамм жинтэй бөгөөд энэ нь эхийн жингийн ойролцоогоор 1/800 хувьтай тэнцэх боловч бусад баавгайн төрлийн бамбаруушнаас ялгаатай нь нимгэн үслэг давхаргаар хучигдсан байдаг. Эх нь зөвхөн эхний нярай бамбаруушаа асарч, хоёр дахь бамбаруушаа орхидог. Төрөлт ойролцоогоор хоёр жил тутамд нэг удаа тохиолддог. Удаан үржих нь популяцийн өсөлтийг удаашруулдаг бөгөөд энэ нь хүнсний нөөцийн төлөөх өрсөлдөөнөөс зайлсхийхэд хэрэг болдог байна. Хулсны том баавгай ердийн бус хорионд үржих нь маш ховор тохиолддог бөгөөд 2000 оноос өмнө аварга том панда амьтны хүрээлэнд үрждэггүй байсан юм. 2020 оны эхээр хоёр хулсны том баавгай ойролцоогоор 10 жилийн дараа үржсэн байна. == Хамгаалалт == Хулсны том баавгай бол үгүй болох эмзэг зүйлд ордог юм. 2017 он хүртэл устаж үгүй ​​болох аюулд орсон гэж тооцогддог байсан бөгөөд тоо толгой нь тогтвортой буурч, зэрлэг болон хүрээлэнд дахь төрөлтийн түвшин бага гэж тодорхойлогддог байв. Эрдэмтдийн тооцоолсноор зэрлэг байгальд ойролцоогоор 2,060 баавгай үлдсэн байна. Панда бол [[Дэлхийн зэрлэг байгалийн сан|Дэлхийн зэрлэг]] [[Дэлхийн зэрлэг байгалийн сан|байгалийн сангийн]] ([[Англи хэл|англи.]] ''World Wildlife Fund,'' товч. WWF) бэлгэдэл юм. Хулсны том баавгайн амьдрах орчны 70%, 88% нь панда үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд хамрагддаг байна. Үүнд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтсан Хулсны том баавгайн дархан цаазат газар, мөн бусад хэд хэдэн хамгаалалттай, үзэсгэлэнтэй газрууд ордог юм. Хулсны том баавгайг анх 1869 онд Францын шашны номлогч Арманд Дэвидийн ачаар Барууны орнуудад мэдэж эхэлсэн. Том баавгай [[Хүрэн баавгай|хүрэн баавгайтай]] төстэй байдгаараа удалгүй алдартай болсон. Пандагийн гэм зэмгүй мэт харагдах байдал нь амьд, чихмэл амьтан мэт харагдах байдлыг нь тэд бараг цагаан хоолтон бөгөөд голчлон хулсаар хооллодог нь улам бүр баяжуулсан. Гэсэн хэдий ч энэ нь тэд аюулд өртвөл эсэргүүцэх чадваргүй гэсэн үг биш юм. АНУ болон Японы амьтны хүрээлэнд хулсан том баавгай түрээслүүлсэн нь 1970-аад онд Хятадын дипломат харилцааны чухал алхам болсон бөгөөд энэ нь Хятад болон Барууны хоорондох соёлын солилцооны анхны тохиолдлуудын нэг байв. Гэсэн хэдий ч хулсан баавгай дипломат зорилгоор шилжүүлэгдсэн анхны тохиолдол нь [[Тан улс|Тан]] [[Тан улс|улсын]] хатан хаан Ву Зетиан Японы эзэн хаанд хоёр хулсан том баавгай бэлэглэсэн үеэс эхтэй гэж үздэг байна. 1950-иад оноос 1980-аад он хүртэл Хятад улс дипломат зорилгоор найрсаг орнуудад хулсан том баавгай бэлэглэж ирсэн байна. 1952-1982 оны хооронд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]], [[Герман]], [[Испани]], [[Хойд Солонгос]], [[Мексик]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Франц]], [[Япон]] зэрэг улсуудад 23 баавгайг төрийн бэлэг болгон өгч байжээ. 1984 оноос хойш Хулсны том баавгайг дипломат зорилгоор бэлэг болгон өгөхөө зогсоосон байна. Үүний оронд Хятад улс уг баавгайг бусад улс орнуудад 10 жилийн түрээсээр өгөхийг санал болгодог болжээ. Түрээсийн стандарт нөхцөлд жилд 1 сая долларын түрээс багтдаг бөгөөд түрээсийн хугацаанд төрсөн бүх бамбаруушнууд БНХАУ-ын өмч болохыг баталгаажуулдаг ажээ. Хятадад Хулсны том баавгайг хороосон тохиолдолд цаазаар авах ял оноодог байна. b87y6muc8sjdb2o6kgu96l65yj6i4sl 0 148822 872981 2026-10-10T05:27:12Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "ComfyUI бол хэрэглэгчдэд текстоор өгсөн заавар (prompt)-аас дүрслэл үүсгэх боломжийг олгодог нээлттэй эхтэй, зангилаанд (node) суурилсан программ юм. Энэ нь Stable Diffusion зэрэг үнэ төлбөргүй диффузын загваруудыг суурь болгон ашиглаж, ControlNet болон LCM (Low-rank adaptation) зэрэг б..." 872981 wikitext text/x-wiki ComfyUI бол хэрэглэгчдэд текстоор өгсөн заавар (prompt)-аас дүрслэл үүсгэх боломжийг олгодог нээлттэй эхтэй, зангилаанд (node) суурилсан программ юм. Энэ нь Stable Diffusion зэрэг үнэ төлбөргүй диффузын загваруудыг суурь болгон ашиглаж, ControlNet болон LCM (Low-rank adaptation) зэрэг бусад хэрэгслүүдтэй хослуулдаг бөгөөд хэрэгсэл бүр программ дотор нэг зангилаа хэлбэрээр дүрслэгддэг. Гол хэрэглээ нь AI-аар видео үүсгэх засах, AI-аар зураг үүсгэх засах. 2026 оны байдлаар ComfyUI-д суурилсан LTX 2.5, Minimax H3, WAN 2 зэрэг видео үүсгэгч AI-аар олон мянган хэрэглэгчид үнэгүйгээр видео кино зэргийг бүтээж байна. ==Түүх== ComfyUI нь 2023 оны 1 дүгээр сард GitHub дээр анх тавигдсан байна. Төслийг санаачлагч comfyanonymous-ийн хэлснээр, уг төслийн гол зорилго нь програм хангамжийн хэрэглэгчийн интерфейсийн загварыг сайжруулахад чиглэжээ. Зохиогч нь Stability AI компанитай хамтран ажиллаж байсан ч 2024 оны 6 дугаар сарын 3 гэхэд уг хамтын ажиллагаа дуусгавар болж, үндсэн хөгжүүлэгчидтэй хамт Comfy Org хэмээх байгууллагыг үүсгэн байгуулжээ. 2024 оны 7 дугаар сард Nvidia компани өөрийн RTX Remix моддинг программ дотроо ComfyUI-г дэмжихээ зарлав. 2024 оны 8 дугаар сард Black Forest Labs-аас хөгжүүлсэн Flux диффузын загварын дэмжлэг нэмэгдэж, Comfy Org нь Linux Foundation-аас үүсгэн байгуулсан Open Model Initiative байгууллагад нэгджээ. 2026 оны 7 дугаар сарын байдлаар уг төсөл нь GitHub дээр 122 мянган од (stars) цуглуулсан байна. ComfyUI нь Automatic1111-ийн хамт Stable Diffusion-д зориулсан хамгийн алдартай хэрэглэгчийн интерфейсүүдийн нэг юм. ==Онцлогууд== ComfyUI-ийн үндсэн онцлог нь зангилаанд (node-based) суурилсан явдал юм. Зангилаа бүр "Model loader" эсвэл "CLIP Text Encode" зэрэг өөрийн гэсэн үүрэг функцтэй байдаг. Эдгээр зангилаанууд хоорондоо холбогдож ажлын урсгал (workflow) хэмээх удирдлагын урсгалын графикийг үүсгэдэг. Хүсэлтийг (prompt) дараалалд оруулахад одоо ажиллаж буй зангилааны эргэн тойронд "load checkpoint"-оос эхлээд эцсийн зураг болон түүний хадгалагдах байршил хүртэл тодруулсан хүрээ гарч ирдэг. Ажлын урсгалууд нь ихэвчлэн олон арван зангилаанаас бүрдэж, чиглүүлэгдсэн мөчлөггүй нарийн төвөгтэй график (directed acyclic graph) үүсгэдэг. Зангилааны төрлүүдэд загвар ачаалах, хүсэлт зааж өгөх, түүвэрлэгч (sampler), хуваарьлагч (scheduler), VAE декодер, царай сэргээх болон чанар сайжруулах (upscaling) загварууд, LoRA, олон хэмжээст вектор (embedding), мөн ControlNet багтдаг. Euler, Euler_a, dpmpp_2m_sde болон dpmpp_3m_sde зэрэг хэд хэдэн түүвэрлэгчийг дэмждэг. Ажлын урсгалыг файл болгон хадгалах боломжтой бөгөөд энэ нь хэрэглэгчдэд зангилааны ажлын урсгалыг дахин ашиглах, бусад хэрэглэгчидтэй хуваалцах боломжийг олгодог. Ажлын урсгалын файлын формат нь JSON бөгөөд үүнийг үүсгэсэн зурган дотор нь суулгаж болно. Мөн хэрэглэгчид үндсэн системд зориулж захиалгат өргөтгөлүүдийг бүтээсэн байдаг бөгөөд тэдгээр нь AnimateDiff-ийн видео үүсгэх зорилготой өргөтгөл шиг шинэ зангилаа хэлбэрээр харагддаг. ComfyUI нь Automatic1111 зэрэг диффузын бусад интерфейсүүдтэй харьцуулахад илүү төвөгтэй болох нь тодорхойлогдсон байдаг. Программтай хамт анхдагч зангилааны бүлэг мөн дагалдан ирдэг. 2024 оны 12 дугаар сарын байдлаар 1,674 зангилаа дэмжигддэг байв. ComfyUI нь Stable Diffusion, Flux болон Tencent компанийн Hunyuan-DiT зэрэг олон төрлийн текстээс зураг үүсгэх загваруудыг, мөн Civitai дахь Pony зэрэг захиалгат загваруудыг дэмждэг. ==LLMVision өргөтгөлийн эвдрэл (компромисс)== 2024 оны 6 дугаар сард "Nullbulge" гэгч хакерын бүлэглэл ComfyUI-ийн нэгэн өргөтгөлийг эвдэж, хортой код суулгасан байна. ComfyUI_LLMVISION гэж нэрлэгдсэн уг эвдэрсэн өргөтгөл нь уг интерфейсийг GPT-4 болон Claude 3 хиймэл оюун ухааны хэлний загваруудтай нэгтгэхэд зориулагдсан байсан бөгөөд GitHub дээр байршуулсан байжээ. Nullbulge нь олон үйлчилгээг хамарсан ComfyUI-ийн хэрэглэгчдийн нэвтрэх нэр, нууц үгийн мэдээллийн жагсаалтыг өөрсдийн вэбсайт дээрээ нийтэлсэн ба өргөтгөлийг ашиглагчид нэвтэрсэн тухай олон мэдэгдэл хүлээн авснаа мэдээлсэн байна. vpnMentor компани уг өргөтгөлд аюулгүй байдлын судалгаа хийж, энэ нь "крипто хэтэвч хулгайлах, хэрэглэгчийн дэлгэцийн зураг авах, төхөөрөмжийн мэдээлэл болон IP хаягийг илчлэх, тодорхой түлхүүр үг эсвэл өргөтгөл бүхий файлуудыг хулгайлах" чадвартай болохыг тогтоожээ. Nullbulge-ийн вэбсайтад тэд хиймэл оюун ухаанаар зураг бүтээх, урлагийн бүтээл хулгайлах, крипто валютыг сурталчлах болон Patreon зэрэг платформоос уран бүтээлчдийн бүтээлийг хулгайлах зэрэг "бидний нүгэл"-ийн нэгийг үйлдсэн хэрэглэгчдийг бай болгосон гэж мэдэгджээ. Тэд өөрсдийгөө "уран бүтээлчдийн эрхийг хамгаалах, тэдний хөдөлмөрийг шударгаар үнэлүүлэх нь чухал гэдэгт итгэдэг хүмүүсийн нэгдэл" гэж үзэж, "хийн аргаар (AI) үүсгэсэн урлагийн бүтээл нь бүтээлч салбарт хор хөнөөлтэй тул үүнийг дэмжих ёсгүй" гэж үзэж байгаагаа илэрхийлжээ. [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны програм]] ok2pypax6eaula4avcnbfsjuxz49jv3 872983 872981 2026-10-10T05:30:34Z Orgio89 4242 872983 wikitext text/x-wiki ComfyUI бол хэрэглэгчдэд текстээр өгсөн заавар (prompt)-аас дүрслэл үүсгэх боломжийг олгодог нээлттэй эхтэй, зангилаанд (node) суурилсан программ юм. Энэ нь Stable Diffusion зэрэг үнэ төлбөргүй диффузын загваруудыг суурь болгон ашиглаж, ControlNet болон LCM (Low-rank adaptation) зэрэг бусад хэрэгслүүдтэй хослуулдаг бөгөөд хэрэгсэл бүр программ дотор нэг зангилаа хэлбэрээр дүрслэгддэг. Гол хэрэглээ нь AI-аар видео үүсгэх засах, AI-аар зураг үүсгэх засах. 2026 оны байдлаар ComfyUI-д суурилсан LTX 2.5, Minimax H3, WAN 2 зэрэг видео үүсгэгч AI-аар олон мянган хэрэглэгчид үнэгүйгээр видео кино зэргийг бүтээж байна. ==Түүх== ComfyUI нь 2023 оны 1 дүгээр сард GitHub дээр анх тавигдсан байна. Төслийг санаачлагч comfyanonymous-ийн хэлснээр, уг төслийн гол зорилго нь програм хангамжийн хэрэглэгчийн интерфейсийн загварыг сайжруулахад чиглэжээ. Зохиогч нь Stability AI компанитай хамтран ажиллаж байсан ч 2024 оны 6 дугаар сарын 3 гэхэд уг хамтын ажиллагаа дуусгавар болж, үндсэн хөгжүүлэгчидтэй хамт Comfy Org хэмээх байгууллагыг үүсгэн байгуулжээ. 2024 оны 7 дугаар сард Nvidia компани өөрийн RTX Remix моддинг программ дотроо ComfyUI-г дэмжихээ зарлав. 2024 оны 8 дугаар сард Black Forest Labs-аас хөгжүүлсэн Flux диффузын загварын дэмжлэг нэмэгдэж, Comfy Org нь Linux Foundation-аас үүсгэн байгуулсан Open Model Initiative байгууллагад нэгджээ. 2026 оны 7 дугаар сарын байдлаар уг төсөл нь GitHub дээр 122 мянган од (stars) цуглуулсан байна. ComfyUI нь Automatic1111-ийн хамт Stable Diffusion-д зориулсан хамгийн алдартай хэрэглэгчийн интерфейсүүдийн нэг юм. ==Онцлогууд== ComfyUI-ийн үндсэн онцлог нь зангилаанд (node-based) суурилсан явдал юм. Зангилаа бүр "Model loader" эсвэл "CLIP Text Encode" зэрэг өөрийн гэсэн үүрэг функцтэй байдаг. Эдгээр зангилаанууд хоорондоо холбогдож ажлын урсгал (workflow) хэмээх удирдлагын урсгалын графикийг үүсгэдэг. Хүсэлтийг (prompt) дараалалд оруулахад одоо ажиллаж буй зангилааны эргэн тойронд "load checkpoint"-оос эхлээд эцсийн зураг болон түүний хадгалагдах байршил хүртэл тодруулсан хүрээ гарч ирдэг. Ажлын урсгалууд нь ихэвчлэн олон арван зангилаанаас бүрдэж, чиглүүлэгдсэн мөчлөггүй нарийн төвөгтэй график (directed acyclic graph) үүсгэдэг. Зангилааны төрлүүдэд загвар ачаалах, хүсэлт зааж өгөх, түүвэрлэгч (sampler), хуваарьлагч (scheduler), VAE декодер, царай сэргээх болон чанар сайжруулах (upscaling) загварууд, LoRA, олон хэмжээст вектор (embedding), мөн ControlNet багтдаг. Euler, Euler_a, dpmpp_2m_sde болон dpmpp_3m_sde зэрэг хэд хэдэн түүвэрлэгчийг дэмждэг. Ажлын урсгалыг файл болгон хадгалах боломжтой бөгөөд энэ нь хэрэглэгчдэд зангилааны ажлын урсгалыг дахин ашиглах, бусад хэрэглэгчидтэй хуваалцах боломжийг олгодог. Ажлын урсгалын файлын формат нь JSON бөгөөд үүнийг үүсгэсэн зурган дотор нь суулгаж болно. Мөн хэрэглэгчид үндсэн системд зориулж захиалгат өргөтгөлүүдийг бүтээсэн байдаг бөгөөд тэдгээр нь AnimateDiff-ийн видео үүсгэх зорилготой өргөтгөл шиг шинэ зангилаа хэлбэрээр харагддаг. ComfyUI нь Automatic1111 зэрэг диффузын бусад интерфейсүүдтэй харьцуулахад илүү төвөгтэй болох нь тодорхойлогдсон байдаг. Программтай хамт анхдагч зангилааны бүлэг мөн дагалдан ирдэг. 2024 оны 12 дугаар сарын байдлаар 1,674 зангилаа дэмжигддэг байв. ComfyUI нь Stable Diffusion, Flux болон Tencent компанийн Hunyuan-DiT зэрэг олон төрлийн текстээс зураг үүсгэх загваруудыг, мөн Civitai дахь Pony зэрэг захиалгат загваруудыг дэмждэг. ==LLMVision өргөтгөлийн эвдрэл (компромисс)== 2024 оны 6 дугаар сард "Nullbulge" гэгч хакерын бүлэглэл ComfyUI-ийн нэгэн өргөтгөлийг эвдэж, хортой код суулгасан байна. ComfyUI_LLMVISION гэж нэрлэгдсэн уг эвдэрсэн өргөтгөл нь уг интерфейсийг GPT-4 болон Claude 3 хиймэл оюун ухааны хэлний загваруудтай нэгтгэхэд зориулагдсан байсан бөгөөд GitHub дээр байршуулсан байжээ. Nullbulge нь олон үйлчилгээг хамарсан ComfyUI-ийн хэрэглэгчдийн нэвтрэх нэр, нууц үгийн мэдээллийн жагсаалтыг өөрсдийн вэбсайт дээрээ нийтэлсэн ба өргөтгөлийг ашиглагчид нэвтэрсэн тухай олон мэдэгдэл хүлээн авснаа мэдээлсэн байна. vpnMentor компани уг өргөтгөлд аюулгүй байдлын судалгаа хийж, энэ нь "крипто хэтэвч хулгайлах, хэрэглэгчийн дэлгэцийн зураг авах, төхөөрөмжийн мэдээлэл болон IP хаягийг илчлэх, тодорхой түлхүүр үг эсвэл өргөтгөл бүхий файлуудыг хулгайлах" чадвартай болохыг тогтоожээ. Nullbulge-ийн вэбсайтад тэд хиймэл оюун ухаанаар зураг бүтээх, урлагийн бүтээл хулгайлах, крипто валютыг сурталчлах болон Patreon зэрэг платформоос уран бүтээлчдийн бүтээлийг хулгайлах зэрэг "бидний нүгэл"-ийн нэгийг үйлдсэн хэрэглэгчдийг бай болгосон гэж мэдэгджээ. Тэд өөрсдийгөө "уран бүтээлчдийн эрхийг хамгаалах, тэдний хөдөлмөрийг шударгаар үнэлүүлэх нь чухал гэдэгт итгэдэг хүмүүсийн нэгдэл" гэж үзэж, "хийн аргаар (AI) үүсгэсэн урлагийн бүтээл нь бүтээлч салбарт хор хөнөөлтэй тул үүнийг дэмжих ёсгүй" гэж үзэж байгаагаа илэрхийлжээ. [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны програм]] npx29fok05m7h68twe3z2f43d84e667 872984 872983 2026-10-10T05:32:40Z Orgio89 4242 872984 wikitext text/x-wiki '''ComfyUI''' бол хэрэглэгчдэд текстээр өгсөн заавар (prompt)-аас дүрслэл үүсгэх боломжийг олгодог нээлттэй эхтэй, зангилаанд (node) суурилсан программ юм. Энэ нь Stable Diffusion зэрэг үнэ төлбөргүй диффузын загваруудыг суурь болгон ашиглаж, ControlNet болон LCM (Low-rank adaptation) зэрэг бусад хэрэгслүүдтэй хослуулдаг бөгөөд хэрэгсэл бүр программ дотор нэг зангилаа хэлбэрээр дүрслэгддэг. Гол хэрэглээ нь AI-аар видео үүсгэх засах, AI-аар зураг үүсгэх засах. 2026 оны байдлаар ComfyUI-д суурилсан LTX 2.5, Minimax H3, WAN 2 зэрэг видео үүсгэгч AI-аар олон мянган хэрэглэгчид үнэгүйгээр видео кино зэргийг бүтээж байна. ==Түүх== ComfyUI нь 2023 оны 1 дүгээр сард [[GitHub]] дээр анх тавигдсан байна. Төслийг санаачлагч '''comfyanonymous'''-ийн хэлснээр, уг төслийн гол зорилго нь програм хангамжийн хэрэглэгчийн интерфейсийн загварыг сайжруулахад чиглэжээ. Зохиогч нь Stability AI компанитай хамтран ажиллаж байсан ч 2024 оны 6 дугаар сарын 3 гэхэд уг хамтын ажиллагаа дуусгавар болж, үндсэн хөгжүүлэгчидтэй хамт '''Comfy Org''' хэмээх байгууллагыг үүсгэн байгуулжээ. 2024 оны 7 дугаар сард Nvidia компани өөрийн RTX Remix моддинг программ дотроо ComfyUI-г дэмжихээ зарлав. 2024 оны 8 дугаар сард Black Forest Labs-аас хөгжүүлсэн Flux диффузын загварын дэмжлэг нэмэгдэж, Comfy Org нь Linux Foundation-аас үүсгэн байгуулсан Open Model Initiative байгууллагад нэгджээ. 2026 оны 7 дугаар сарын байдлаар уг төсөл нь GitHub дээр 122 мянган од (stars) цуглуулсан байна. ComfyUI нь Automatic1111-ийн хамт Stable Diffusion-д зориулсан хамгийн алдартай хэрэглэгчийн интерфейсүүдийн нэг юм. ==Онцлогууд== ComfyUI-ийн үндсэн онцлог нь зангилаанд (node-based) суурилсан явдал юм. Зангилаа бүр "Model loader" эсвэл "CLIP Text Encode" зэрэг өөрийн гэсэн үүрэг функцтэй байдаг. Эдгээр зангилаанууд хоорондоо холбогдож ажлын урсгал (workflow) хэмээх удирдлагын урсгалын графикийг үүсгэдэг. Хүсэлтийг (prompt) дараалалд оруулахад одоо ажиллаж буй зангилааны эргэн тойронд "load checkpoint"-оос эхлээд эцсийн зураг болон түүний хадгалагдах байршил хүртэл тодруулсан хүрээ гарч ирдэг. Ажлын урсгалууд нь ихэвчлэн олон арван зангилаанаас бүрдэж, чиглүүлэгдсэн мөчлөггүй нарийн төвөгтэй график (directed acyclic graph) үүсгэдэг. Зангилааны төрлүүдэд загвар ачаалах, хүсэлт зааж өгөх, түүвэрлэгч (sampler), хуваарьлагч (scheduler), VAE декодер, царай сэргээх болон чанар сайжруулах (upscaling) загварууд, LoRA, олон хэмжээст вектор (embedding), мөн ControlNet багтдаг. Euler, Euler_a, dpmpp_2m_sde болон dpmpp_3m_sde зэрэг хэд хэдэн түүвэрлэгчийг дэмждэг. Ажлын урсгалыг файл болгон хадгалах боломжтой бөгөөд энэ нь хэрэглэгчдэд зангилааны ажлын урсгалыг дахин ашиглах, бусад хэрэглэгчидтэй хуваалцах боломжийг олгодог. Ажлын урсгалын файлын формат нь JSON бөгөөд үүнийг үүсгэсэн зурган дотор нь суулгаж болно. Мөн хэрэглэгчид үндсэн системд зориулж захиалгат өргөтгөлүүдийг бүтээсэн байдаг бөгөөд тэдгээр нь AnimateDiff-ийн видео үүсгэх зорилготой өргөтгөл шиг шинэ зангилаа хэлбэрээр харагддаг. ComfyUI нь Automatic1111 зэрэг диффузын бусад интерфейсүүдтэй харьцуулахад илүү төвөгтэй болох нь тодорхойлогдсон байдаг. Программтай хамт анхдагч зангилааны бүлэг мөн дагалдан ирдэг. 2024 оны 12 дугаар сарын байдлаар 1,674 зангилаа дэмжигддэг байв. ComfyUI нь Stable Diffusion, Flux болон Tencent компанийн Hunyuan-DiT зэрэг олон төрлийн текстээс зураг үүсгэх загваруудыг, мөн Civitai дахь Pony зэрэг захиалгат загваруудыг дэмждэг. ==LLMVision өргөтгөлийн эвдрэл (компромисс)== 2024 оны 6 дугаар сард "Nullbulge" гэгч хакерын бүлэглэл ComfyUI-ийн нэгэн өргөтгөлийг эвдэж, хортой код суулгасан байна. ComfyUI_LLMVISION гэж нэрлэгдсэн уг эвдэрсэн өргөтгөл нь уг интерфейсийг GPT-4 болон Claude 3 хиймэл оюун ухааны хэлний загваруудтай нэгтгэхэд зориулагдсан байсан бөгөөд GitHub дээр байршуулсан байжээ. Nullbulge нь олон үйлчилгээг хамарсан ComfyUI-ийн хэрэглэгчдийн нэвтрэх нэр, нууц үгийн мэдээллийн жагсаалтыг өөрсдийн вэбсайт дээрээ нийтэлсэн ба өргөтгөлийг ашиглагчид нэвтэрсэн тухай олон мэдэгдэл хүлээн авснаа мэдээлсэн байна. vpnMentor компани уг өргөтгөлд аюулгүй байдлын судалгаа хийж, энэ нь "крипто хэтэвч хулгайлах, хэрэглэгчийн дэлгэцийн зураг авах, төхөөрөмжийн мэдээлэл болон IP хаягийг илчлэх, тодорхой түлхүүр үг эсвэл өргөтгөл бүхий файлуудыг хулгайлах" чадвартай болохыг тогтоожээ. Nullbulge-ийн вэбсайтад тэд хиймэл оюун ухаанаар зураг бүтээх, урлагийн бүтээл хулгайлах, крипто валютыг сурталчлах болон Patreon зэрэг платформоос уран бүтээлчдийн бүтээлийг хулгайлах зэрэг "бидний нүгэл"-ийн нэгийг үйлдсэн хэрэглэгчдийг бай болгосон гэж мэдэгджээ. Тэд өөрсдийгөө "уран бүтээлчдийн эрхийг хамгаалах, тэдний хөдөлмөрийг шударгаар үнэлүүлэх нь чухал гэдэгт итгэдэг хүмүүсийн нэгдэл" гэж үзэж, "хийн аргаар (AI) үүсгэсэн урлагийн бүтээл нь бүтээлч салбарт хор хөнөөлтэй тул үүнийг дэмжих ёсгүй" гэж үзэж байгаагаа илэрхийлжээ. [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны програм]] 0sctq1bmixzu8pph3i9stipna8oymyb 0 148823 872985 2026-10-10T05:40:19Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "'''GitHub''' нь хөгжүүлэгчдэд өөрсдийн кодоо үүсгэх, хадгалах, удирдах болон бусадтай хуваалцах боломжийг олгодог хувийн өмчлөлийн хөгжүүлэгчдийн платформ сан юм. Энэ нь хуваарилагдсан хувилбарын хяналтыг (distributed version control) хангахын тулд Git-ийг ашигладаг бөгө..." 872985 wikitext text/x-wiki '''GitHub''' нь хөгжүүлэгчдэд өөрсдийн кодоо үүсгэх, хадгалах, удирдах болон бусадтай хуваалцах боломжийг олгодог хувийн өмчлөлийн хөгжүүлэгчдийн платформ сан юм. Энэ нь хуваарилагдсан хувилбарын хяналтыг (distributed version control) хангахын тулд Git-ийг ашигладаг бөгөөд GitHub өөрөө төслийн бүртгэл бүрт хандалтын хяналт, алдаа хяналт (bug tracking), программ хангамжийн шинэ боломжийн хүсэлт, даалгаврын удирдлага, тасралтгүй нэгтгэл (continuous integration) болон вики (wikis) үйлчилгээг үзүүлдэг. Сан Франциско хотод төв байрлатай GitHub нь 2018 оноос хойш Microsoft компанийн охин компани болох Github, Inc.-ийн удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ нь нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамж хөгжүүлэх төслүүдийг байршуулахад өргөнөөр ашиглагддаг. 2023 оны 1 дүгээр сарын байдлаар GitHub нь 100 сая гаруй хөгжүүлэгч, дор хаяж 28 сая нийтийн (public) репозитори зэрэг 420 сая гаруй репозиторитой болохоо мэдээлсэн байна. 2023 оны 6 дугаар сарын байдлаар энэ нь дэлхий дээрх хамгийн том эхийн кодын байршуулагч юм. 2024 онд 500 сая гаруй нээлттэй эх сурвалжтай төслүүдэд таван тэрбум гаруй хөгжүүлэгчийн хувь нэмэр оруулсан байна. ==Үүсгэн байгуулагдсан нь== GitHub платформын хөгжүүлэлт 2007 оны 10 дугаар сарын 19-нд эхэлжээ. Уг сайтыг хэдэн сарын турш туршилтын (beta) хувилбараар ажилласных нь дараа Tom Preston-Werner, Chris Wanstrath, P. J. Hyett болон Scott Chacon нар 2008 оны 4 дүгээр сард албан ёсоор нээжээ. ==Байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт== GitHub нь анхандаа дунд шатны менежөргүй, харин бие даасан удирдлагад суурилсан хавтгай бүтэцтэй байгууллага байжээ. Ажилчид өөрсдийн сонирхсон төслүүд дээр сонгон ажиллах боломжтой байсан хэдий ч цалинг гүйцэтгэх захирал тогтоодог байв. 2014 онд тус компанийн үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Thomas Preston-Werner болон түүний эхнэр Theresa нарт холбогдох дарамт шахалт үзүүлсэн хэргийн улмаас тус компани дунд шатны менежментийн давхаргыг нэмсэн байна. Уг дуулианы үр дүнд Preston-Werner гүйцэтгэх захирлын албан тушаалвнаасаа огцорчээ. Харин хамтран үүсгэн байгуулагч бөгөөд бүтээгдэхүүний удирдагч Chris Wanstrath гүйцэтгэх захирлаар томилогдсон байна. Тухайн үеийн хуулийн зөвлөх бөгөөд захиргааны ажилтан Julio Avalos нь GitHub-ийн бизнесийн үйл ажиллагаа болон өдөр тутмын удирдлагыг гардан авчээ. ==Санхүүжилт== GitHub нь анхдагч хөрөнгө оруулагчгүйгээр бие даан эхэлсэн гарааны бизнес бөгөөд эхний жилүүдэд олсон орлогоосоо гурван үүсгэн байгуулагчийнхаа хөрөнгөөр санхүүжиж, ажилчдаа авч эхэлжээ. Компани үүсгэн байгуулагдсанаас хойш дөрвөн жилийн дараа буюу 2012 оны 7 дугаар сард Andreessen Horowitz компани 750 сая ам.долларын үнэлгээтэйгээр 100 сая ам.долларын эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 2015 оны 7 дугаар сард GitHub B цуврал санхүүжилтээр дахин 250 сая ам.долларын (~2024 оны ханшаар 322 сая ам.доллар) эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт босгожээ. Гол хөрөнгө оруулагчаар Sequoia Capital ажилласан бөгөөд бусад хөрөнгө оруулагчдад Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) болон бусад венчур сангууд багтсан байна. Тухайн үед тус компанийг ойролцоогоор 2 тэрбум ам.доллараар үнэлж байжээ. 2023 оны байдлаар GitHub нь жил бүр 1 тэрбум ам.долларын орлого олдог гэж тооцоолсон байна. ==Түүх== GitHub үйлчилгээг Chris Wanstrath, P. J. Hyett, Tom Preston-Werner, болон Scott Chacon нар Ruby on Rails ашиглан хөгжүүлж, 2008 оны 2 дугаар сард эхлүүлжээ. GitHub, Inc. компани нь 2007 онд байгуулагдсан бөгөөд Сан Франциско хотод байрладаг. AWS Summit арга хэмжээн дээрх GitHub: Газрын зургийн сүүдэр нь улс бүрийн интернет хэрэглэгчдийн эзлэх хувь дахь хэрэглэгчдийн тоог харуулдаг. Хоёр хагас бөмбөрцгийг тойрсон дугуй диаграммууд нь улс бүр дэх GitHub хэрэглэгчдийн нийт тоо (зүүн талд) болон коммитүүдийг (баруун талд) харуулж байна. 2009 оны 2 дугаар сарын 24-нд GitHub онлайн болсноос хойших эхний жилийн хугацаанд 46,000 гаруй нийтийн репозитори хуримтлуулсны 17,000 нь өмнөх сард нь үүсгэгдсэн болохоо зарлажээ. Тухайн үед 6,200 орчим репозитори дор хаяж нэг удаа сэрээгдэж (forked), 4,600 нь нэгтгэгдсэн байв. Мөн онд уг сайтыг 100,000 гаруй хэрэглэгч ашиглаж байсан бөгөөд нийт 90,000 өвөрмөц нийтийн репозитори, үүнээс 12,000 нь дор хаяж нэг удаа сэрээгдсэнээр нийт 135,000 репозиторитой болж өргөжжээ. 2010 онд GitHub 1 сая репозиторитой болсон байна. Жилийн дараа энэ тоо хоёр дахин өсжээ. ReadWriteWeb сайтын мэдээлснээр 2011 оны 1 дүгээр сараас 5 дугаар сарын хоорондох коммитын нийт тоогоор GitHub нь SourceForge болон Google Code-ыг ардаа орхисон байна. 2013 оны 1 дүгээр сарын 16-нд GitHub 3 сая хэрэглэгчийн босгыг давж, 5 сая гаруй репозитори байршуулж байжээ. Тухайн оны эцэс гэхэд репозиторын тоо хоёр дахин өсөж, 10 сая репозиторид хүрсэн байна. 2015 онд GitHub Америкийн Нэгдсэн Улсаас гаднах анхны оффисоо Япон улсад нээжээ. 2018 оны 2 дугаар сарын 28-нд GitHub нь түүхэн дэх хамгийн том тархсан үйлчилгээг зогсоох (DDoS) халдлагуудын гурав дахь том бай болж, ирж буй урсгал нь секундэд 1.35 терабит оргил хэмжээнд хүрсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 19-нд GitHub бүх сургуулиудад үнэ төлбөргүй боловсролын багц санал болгосноор GitHub Education хөтөлбөрөө өргөжүүлжээ. 2019 оны 6 дугаар сарын 11-нд Bitnami компанийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал асан бөгөөд хамтран үүсгэн байгуулагч Erica Brescia нь GitHub-ийн үйл ажиллагаа хариуцсан захирлаар (COO) томилогдсоныг зарлав. 2021 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Microsoft компани GitHub-ийг худалдаж авахад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Nat Friedman албан тушаалаа бууж өгч байгаагаа зарлаж, GitHub-ийн бүтээгдэхүүн хариуцсан захирал Thomas Dohmke 11 дүгээр сарын 15-наас эхлэн гүйцэтгэх захирлаар томилогдохоор болсноо зарлажээ. 2025 оны 6 дугаар сард GitHub дээрх репозиторын хэмжээ нэг тэрбумаас давжээ. Тодруулбал, нэг тэрбум дахь репозитори нь "shit" гэсэн үгнээс өөр юу ч агуулаагүй байв. 2025 оны 8 дугаар сарын 11-нд Thomas Dohmke бизнес эрхлэх зорилгоор 2025 оны эцэст гүйцэтгэх захирлын алbyнаасаа буухаар болсноо зарласан ба Microsoft шууд залгамжлагч хайх төлөвлөгөөтэй байгаагаа тэр даруй мэдэгдээгүй байна. ==Microsoft компанид худалдагдсан нь== Microsoft нь 2016 онд GitHub дээр хамгийн олон нээлттэй эх сурвалжид хувь нэмэр оруулагчидтай арван байгууллагын жагсаалтыг тэргүүлж байжээ. 2012 оноос эхлэн Microsoft нь GitHub-ийг өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн ба .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай төслүүд болон хөгжүүлэлтийн хэрэгслүүдээ (одоо Microsoft Docs дээр байрладаг бүтээгдэхүүний баримт бичгүүдийн дийлэнх хэсгийг) байршуулж эхэлсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 4-нд Microsoft компани GitHub-ийг 7.5 тэрбум ам.доллараар (~2024 оны ханшаар 9.2 тэрбум ам.доллар) худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2018 оны 10 дугаар сарын 26-нд албан ёсоор хаагдсан байна. Microsoft-ын мэдээлснээр GitHub нь олон нийт, платформ болон бизнесийн хувьд бие даасан хэвээр байх болно. Microsoft-ын удирдлага дор уг үйлчилгээг Microsoft Cloud and AI хэлтсийн гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгч Scott Guthrie-д тайлагнадаг Xamarin компанийн Nat Friedman удирдаж байв. JavaScript сургагч багш бөгөөд зохиолч Kyle Simpson, Open-Xchange компанийн гүйцэтгэх захирал Rafael Laguna нар Microsoft-ын өмнөх худалдан авалтууд болох Nokia-гийн гар утасны бизнес болон Skype-ийг удирдаж байсан туршлагадаа үндэслэн тус худалдан авалтын талаар санаа зовниж буйгаа илэрхийлж байжээ. Энэхүү худалдан авалт нь гүйцэтгэх захирал Satya Nadella-гийн удирдлага дорх Microsoft-ын бизнесийн стратегетэй нийцэж байсан бөгөөд үүний хүрээнд нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамжийн хөгжүүлэлт болон хувь нэмэртэй зэрэгцэн үүлэн тооцооллын үйлчилгээнд илүү анхаарал хандуулж эхэлсэн байна. Harvard Business Review сэтгүүл Microsoft нь GitHub-ийг бусад хөгжүүлэлтийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ дэмжих зорилгоор хэрэглэгчийн бааз руу нь нэвтрэх зорилгоор худалдаж авч байна гэж үзжээ. Энэхүү худалдаатай холбоотой санаа зовнилоос үүдэн өрсөлдөгч үйлчилгээ үзүүлэгчид болох Bitbucket (Atlassian компани эзэмшдэг), SourceForge (Slashdot эзэмшдэг) болон GitLab компаниуд төслүүдээ GitHub-аас тэдний үйлчилгээ рүү шилжүүлэхээр төлөвлөж буй шинэ хэрэглэгчдийн тоо эрс өссөн тухай мэдээлжээ. 2019 оны 9 дүгээр сард GitHub кодын шинжилгээний хэрэгсэл болох Semmle компанийг худалдаж авсан байна. 2020 оны 2 дугаар сард GitHub нь Энэтхэг улсад GitHub India Private Limited нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2020 оны 3 дугаар сард GitHub нь JavaScript багц нийлүүлэгч npm компанийг тодорхойгүй үнээр худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2020 оны 4 дүгээр сарын 15-нд хаагдсан байна. 2020 оны 7 дугаар сарын эхээр нээлттэй эх сурвалжийн кодоо мөнхөд архивлах зорилгоор GitHub Archive Program хөтөлбөрийг байгуулжээ. ==Сахиус (Mascot)== GitHub-ийн сахиус нь найман хөлтэй амьтантэй төстэй таван тэмтрүүлтэй "octocat" буюу Мона юм. Уг дүрийг график дизайнер Simon Oxley дизайнеруудад зориулсан роялтигүй дижитал зургуудыг худалдагладаг iStock вэбсайтад зориулж клип арт хэлбэрээр бүтээжээ. GitHub-ийн сонгосон дүрийг Oxley Octopuss гэж нэрлэсэн байв. GitHub уг Octopuss-ийг өөрсдийн лого болгохыг хүссэн тул (iStock-ийн лицензээр үүнийг хориглодог) Oxley-тэй хэлэлцээр хийж уг зургийн онцгой эрхийг худалдаж авсан байна. GitHub Octopuss-ийг Octocat болгон өөрчилж, шинэ нэрийн хамт уг дүрийг худалдааны тэмдэг болгон бүртгүүлжээ. Хожим нь GitHub Illustrator Cameron McEfee-г хөлслөн уг Octocat-ийг вэбсайт болон сурталчилгааны материал дээр янз бүрийн зорилгоор ашиглахаар өөрчлүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш McEfee болон GitHub-ийн олон хэрэглэгчид уг дүрийн хэдэн зуун хувилбарыг бүтээсэн нь The Octodex дээр байрладаг байна. ==Үйлчилгээ== GitHub дээрх төслүүдэд Git команд мөрний интерфейсийг ашиглан хандаж, удирдах боломжтой бөгөөд бүх стандарт Git командууд үүнд ажилладаг. Мөн GitHub нь хэрэглэгчдэд сайт дээрх нийтийн репозиторийг үзэх боломжийг олгодог. Үүнээс гадна олон ширээний компьютер болон Git өргөтгөлүүдийг ашиглах боломжтой. Нэмж дурдахад уг сайт нь лент (feeds), дагагчид, вики (Gollum гэж нэрлэгддэг вики программ хангамжийг ашигладаг), хөгжүүлэгчид репозиторынхоо хувилбаруудыг ("forks") хэрхэн хөгжүүлж буйг харуулах нийгмийн сүлжээний график зэрэг нийгмийн сүлжээтэй төстэй функцуудыг өгдөг. Хэн ч нийтийн репозиториудыг үзэж, татаж авах боломжтой боловч зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид л репозиторид контент оруулах боломжтой. Бүртгэлтэй хэрэглэгчийн эрхээр хэрэглэгчид хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, репозитори удирдах, бусдын репозиторид хувь нэмэр оруулах, кодын өөрчлөлтийг хянах боломжтой. GitHub нь 2019 оны 1 дүгээр сараас эхлэн хязгаарлагдмал хувийн репозиториудыг (төсөл тутамд хамгийн ихдээ гурван хамтран ажиллагчтай байхаар) ямар ч төлбөргүйгээр санал болгож эхэлсэн. Өмнө нь зөвхөн нийтийн репозиториуд л үнэ төлбөргүй байжээ. 2020 оны 4 дүгээр сарын 14-нд GitHub "хязгааргүй хамтран ажиллагчтай хувийн репозитори" зэрэг "GitHub-ийн үндсэн бүх боломжуудыг" хүн бүрт үнэ төлбөргүй болгосон байна. 2019 оны 5 дугаар сард Github, Inc. компани github.com дээрх эхийн кодыг анхдагчаар шифрлэж эхэлжээ. GitHub-ийн суурь программ хангамж нь Linux-ийг бүтээгч Linus Torvalds-ын бичсэн Git юм. GitHub-ийн хэрэглэгчийн интерфейсийг хангадаг нэмэлт программ хангамжийг GitHub, Inc.-ийн хөгжүүлэгчид болох Wanstrath, Hyett, болон Preston-Werner нар Ruby on Rails болон Erlang ашиглан бичжээ. ==Хамрах хүрээ== GitHub-ийн үндсэн зорилго нь программ хангамж хөгжүүлэлтийн хувилбарын хяналт болон асуудлын хяналт (issue tracking) хэсгийг хөнгөвчлөх явдал юм. Асуудлын хяналтад зориулж шошго, үе шат (milestones), хариуцлага хуваарилах, хайлтын систем боломжтой байдаг. Хувилбарын хяналтын хувьд Git (болон GitHub) нь эхийн кодод өөрчлөлт оруулахын тулд pull requests (хүсэлт татах) илгээх боломжийг олгодог. Санал болгож буй өөрчлөлтийг хянах эрхтэй хэрэглэгчид хүссэн өөрчлөлт болон хуучин хувилбар хоорондын ялгааг (diff) харж, батлах боломжтой. Git нэр томъёогоор энэ үйлдлийг "committing" гэж нэрлэдэг ба үүний нэг жишээ нь "commit" юм. Бүх коммитуудын түүх хадгалагдаж үлдэх бөгөөд хожим нь үзэх боломжтой. Салбарууд (branches) нь хөгжүүлэгчдэд үндсэн хөгжүүлэлтийн шугамыг шууд өөрчлөхгүйгээр ижил репозитори дотор тусдаа хөгжүүлэлтийн шугам дээр ажиллах боломжийг олгодог. Салбар дээр хийсэн өөрчлөлтийг дараа нь нэгтгэх (merge) эсвэл pull request-ээр дамжуулан өөр салбарт нэгтгэж, зэрэгцээ хөгжүүлэлт болон кодын хяналтыг дэмждэг. Нэмж дурдахад GitHub нь дараах формат болон боломжуудыг дэмждэг: * Markdown-тай төстэй төрөл бүрийн файлын форматаар автоматаар дүрслэгдсэн README файлуудыг багтаасан Баримт бичиг * Зарим репозитори нь зөвхөн вики контентоос бүрддэг Викис. Үүнд гайхалтай жагсаалт (awesome lists) гэгддэг санал болгож буй программ хангамжийн сонгомол жагсаалтууд багтдаг. * Кодыг бүтээх болон турших ажлын орчин болгоход зориулагдсан виртуал машин хэрэглэгчдэд олгодог онлайн IDE болох GitHub Codespaces * Графикууд: үйл ажиллагаа (pulse), хувь нэмэр оруулагчид, коммитууд, кодын давтамж, цохилтын карт (punch card), сүлжээ, гишүүд * Integrations Directory * Имэйл мэдэгдлүүд * Хэлэлцүүлгүүд * Хэн нэгнийг @ тэмдэглэх замаар мэдэгдэлд бүртгэх сонголт. * Эможи * Файлууд доторх үүрэн даалгаврын жагсаалтууд (Nested task-lists) * Газарзүйн орон зайн өгөгдлийн дүрслэл * Файлуудыг "3D зотон" дээр харуулдаг нэгдсэн STL файл үзүүлэгч ашиглан 3D дүрслэх файлуудыг урьдчилан харах боломжтой. Уг үзүүлэгч нь WebGL болон Three.js дээр суурилдаг. * Photoshop-ийн PSD файлуудыг оролцуулаад олон нийтлэг зургийн форматыг урьдчилан харах дэмжлэг * PDF баримт бичиг үзүүлэгч * Өөр өөр багц дахь мэдэгдэж буй нийтлэг эмзэг байдал болон эрсдэлийн (Common Vulnerabilities and Exposures) аюулгүй байдлын анхааруулгууд GitHub-ийн үйлчилгээний нөхцөл нь GitHub дээр байршуулсан нийтийн программ хангамжийн төслүүдээс Нээлттэй эх сурвалжийн тодорхойлолтыг (Open Source Definition) хангасан байхыг шаарддаггүй. Үйлчилгээний нөхцөлд "Репозиторио нийтээр харагдахаар тохируулснаар та бусдад таны репозиторийг үзэх, хуулбарлан авах (fork) зөвшөөрөл өгч байна" гэж заасан байдаг. ==GitHub Enterprise== GitHub Enterprise нь ижил төстэй функционац бүхий GitHub-ийн өөрөө удирддаг хувилбар юм. Үүнийг байгууллагын техник хангамж эсвэл үүлэн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр ажиллуулах боломжтой бөгөөд 2011 оны 11 дүгээр сараас хойш боломжтой болсон. 2020 оны 11 дүгээр сард youtube-dl-ийг DMCA-аар устгасныг эсэргүүцсэн байдлаар GitHub Enterprise Server-ийн эхийн код онлайн байдлаар алдагджээ. GitHub-ийн мэдээлснээр эхийн код нь GitHub сервер рүү халдсанаас бус харин GitHub өөрөө Enterprise хэрэглэгчидтэй санамсаргүйгээр кодыг хуваалцсанаас үүдэлтэй байсан байна. ==GitHub Pages== 2008 онд GitHub блог, төслийн баримт бичиг, болон номонд зориулсан статик вэб байршуулах үйлчилгээ болох GitHub Pages-ийг танилцуулжээ. GitHub Pages-ийн бүх контент нь зочдод шууд эсвэл Markdown форматаар үйлчилдэг Git репозиторид хадгалагддаг. GitHub нь Jekyll статик вэбсайт болон блог үүсгэгчтэй болон GitHub-ийн тасралтгүй нэгтгэх шугамтай нэгдсэн байдаг. Контентын эх сурвалж шинэчлэгдэх бүрт Jekyll вэбсайтыг дахин үүсгэж, GitHub Pages дэд бүтцээр дамжуулан автоматаар хүргэдэг. GitHub-ийн бусад хэсгийн адил энэ нь үнэ төлбөргүй болон төлбөртэй үйлчилгээний түвшинг агуулдаг. Энэ үйлчилгээгээр дамжуулан үүсгэсэн вэбсайтууд нь github.io домэйн нэрийн дэд домэйн хэлбэрээр байрших эсвэл гуравдагч талын домэйн нэр бүртгэгчээр дамжуулан худалдаж авсан захиалгат домэйнүүдтэй холбогдох боломжтой. GitHub Pages нь HTTPS шифрлэлтийг дэмждэг. ==GitHub Actions== GitHub Actions нь 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-нд албан ёсоор нээгдсэн. Үүнийг анх 2018 оны 10 дугаар сард GitHub Universe арга хэмжээний үеэр ажлын урсгалыг автоматжуулах арга зам болгон зарласан бөгөөд жилийн дараа 2019 онд бүрэн албан ёсны хувилбар (GA) нь гарсан байна. GitHub Actions нь гуравдагч талын вэбсайт/платформ ашиглахгүйгээр программ хангамжийг турших, гаргах, байршуулахад зориулсан тасралтгүй нэгтгэх болон тасралтгүй хүргэх шугамыг бүтээх боломжийг олгодог. Бусад олон CI/CD хэрэгслүүдээс ялгаатай нь GitHub Actions нь хөгжүүлэгчид урьдчилан бүтээсэн үйлдлүүдийг (жишээ нь, турших, линтинг хийх, байршуулах) хуваалцах, дахин ашиглах боломжтой зах зээлтэйгээр нээгдсэн. GitHub нь гуравдагч талын үйлчилгээнээс хамааралтай байдлыг багасгаж, хөгжүүлэгчдийг GitHub экосистем дотор байлгахыг хүссэн юм. GitHub Actions нь өөрөө удирдах шаардлагагүйгээр динамикаар өргөжүүлэх боломжтой хост хийсэн гүйгчдийг (Linux, Windows, macOS) хангасан. ==Gist== GitHub нь мөн томоохон төслүүдэд ихэвчлэн ашиглагддаг GitHub-аас ялгаатай нь кодын хэсгүүдэд зориулагдсан Gist гэж нэрлэгддэг pastebin төрлийн сайтыг ажиллуулдаг. Tom Preston-Werner уг функцуудыг 2008 онд болсон Ruby бага хурлын үеэр анх танилцуулжээ. Gist нь кодын хэсгүүдэд хувилбарын хяналт нэмэх, хялбар сэрээх (forking), хувийн пастуудад зориулсан TLS шифрлэлт нэмэх замаар уламжлалт энгийн pastebin үзэл баримтлал дээр суурилдаг. "Gist" бүр өөрийн гэсэн Git репозитори тул олон кодын хэсгүүдийг нэг хуудсанд багтааж, Git ашиглан түлхэх (push) болон татах (pull) боломжтой. Бүртгэлгүй хэрэглэгчид сүүлийн үеийн Gist-үүдийн хуудас дээрх спамыг багасгахын тулд Gist байршуулахыг зөвхөн нэвтэрсэн хэрэглэгчдэд хязгаарлахаас өмнө буюу 2018 оны 3 дугаар сарын 19 хүртэл Gist байршуулах боломжтой байжээ. Gist-ийн URL-ууд нь арван зургаатын систем дэх (hexadecimal) ID-уудыг ашигладаг бөгөөд Gist-ийн өөрчлөлтүүд нь хувилбарын түүхэнд тэмдэглэгддэг бөгөөд энэ нь "хуваагдсан" (split) болон "нэгтгэсэн" (unified) харагдацын хооронд сонголт хийх замаар хуудас тутамд гучин хувилбарын текпийн ялгааг харуулах боломжтой. Репозиторуудын нэгэн адил Gist-ийг сэрээх, олон нийтэд тэмдэглэх (starred) болон сэтгэгдэл бичих боломжтой. Хувилбарууд, одод болон сэрээлтүүдийн тоог gist хуудас дээр зааж өгсөн байдаг. ==Боловсролын хөтөлбөр== GitHub нь оюутнуудад алдартай хөгжүүлэлтийн арав гаруй хэрэгсэл, үйлчилгээг үнэ төлбөргүй ашиглах боломжийг олгох зорилгоор GitHub Student Developer Pack хэмээх шинэ хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. GitHub нь уг хөтөлбөрийг эхлүүлэхийн тулд Bitnami, Crowdflower, DigitalOcean, DNSimple, HackHands, Namecheap, Orchestrate, Screen hero, SendGrid, Stripe, Travis CI, болон Unreal Engine компаниудтай хамтран ажилласан байна. 2016 онд GitHub нь их дээд сургуулиуддаа технологийн нийгэмлэгүүдийг өсгөн хөгжүүлэхэд оюутнуудыг сургах, дэмжих зорилгоор GitHub Campus Experts хөтөлбөр эхэлж байгаагаа зарлав. Campus Experts хөтөлбөр нь дэлхий даяарх 18 болон түүнээс дээш настай их сургуулийн оюутнуудад нээлттэй байдаг. GitHub Campus Experts нь GitHub оюутнуудад чиглэсэн арга хэмжээ болон нийгэмлэгүүдийг санхүүжүүлдэг гол аргуудын нэг бөгөөд Campus Experts-д арга хэмжээ явуулах, нийгэмлэгээ өсгөхийн тулд сургалт, санхүүжилт болон нэмэлт нөөц бололцоогоор хангадаг. Campus Expert болохын тулд өргөдөл гаргагчид олон модурь бүхий онлайн сургалтын курсийг дүүргэж, нийгэмлэгийн лидер байх чадварыг хөгжүүлсэн байх ёстой. ==GitHub Marketplace үйлчилгээ== GitHub нь мөн төслүүдэд нэмэлт боломжуудыг нэмэх зорилгоор программ хангамжийг үйлчилгээ хэлбэрээр (SaaS) санал болгодог интеграцуудыг өгдөг. Эдгээр үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * Waffle.io: Программ хангамжийн багуудад зориулсан төслийн удирдлага бөгөөд хэрэглэгчдэд репозитори даяар pull requests, автомат бүтээлтүүд, хяналтууд болон байршуулалтуудыг автоматаар харах боломжийг олгодог. * Rollbar: Бодит цагийн дебаг хийх хэрэгслүүд болон бүрэн стэк бүхий алдааны тайланг өгдөг. * Travis CI: Тасралтгүй нэгтгэх үйлчилгээ. * GitLocalize: Төслийн орчуулга болон олон улсын хэмжээнд гаргах үйл явцыг удирдах хэрэгслүүдээр хангадаг. ==GitHub Mobile== 2019 онд GitHub iOS болон Android үйлдлийн системүүдэд зориулсан гар утасны албан ёсны аппликейшнүүдээ албан ёсоор гаргажээ. Энэхүү мэдэгдлийг GitHub Universe 2019 арга хэмжээний үеэр хийсэн бөгөөд аппликейшнүүд эхлээд iOS-д зориулж туршилтын (beta) байдлаар гарч, үүний дараа Android-ын туршилтын хувилбар болон 2020 оны эхээр олон нийтэд зориулсан бүрэн хувилбар нь гарсан байна. ==GitHub Sponsors== GitHub Sponsors нь хэрэглэгчдэд GitHub дээр байршуулсан төслүүдэд сар бүр мөнгөн хандив өгөх боломжийг олгодог. Олон нийтийн туршилтын хувилбар (public beta) 2019 оны 5 дугаар сарын 23-нд зарлагдсан бөгөөд төсөл хүлээлгийн жагсаалтын бүртгэлийг хүлээн авдаг. The Verge сэтгүүл GitHub Sponsors нь "Patreon-той яг адилхан ажилладаг" гэж бичсэн байдаг бөгөөд учир нь "хөгжүүлэгчид өөр өөр давуу талуудыг агуулсан санхүүжилтийн түвшнүүдийг санал болгож болох ба тэдгээр рүү хандах болон тэдний ажлыг дэмжихийг хүссэн дэмжигчдээсээ давтамжтай төлбөр хүлээн авах боломжтой" боловч "уг хөтөлбөрийг ашиглахад ямар ч шимтгэлгүй" байдаг. Цаашилбал, GitHub эхний жилдээ шинээр ашиглаж эхэлж буй хүмүүст урамшуулал санал болгодог: энэ нь төлбөр боловсруулах зардлыг хариуцаж, хөгжүүлэгч тутамд 5,000 ам.доллар хүртэлх ивээн тэтгэх төлбөрийг давж олгохоо амласан байна. Түүнчлэн хэрэглэгчид Patreon болон Open Collective зэрэг ижил төстэй үйлчилгээг ашиглаж, өөрсдийн вэбсайт руу холбох боломжтой хэвээр байна. ==GitHub Copilot== Гол өгүүлэл: GitHub Copilot GitHub Codespaces layout: * Зүүн талд GitHub Copilot * Голд Код засварлагч * Баруун талд Терминал GitHub Copilot нь хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар программ хангамж хөгжүүлэх хэрэгслүүдийн дунд өргөнөөр нэвтэрсэн анхны хэрэгслүүдийн нэг юм. Туршилтын хувилбар нь 2021 онд VSCode хэрэглэгчдэд зориулагдан гарсан бөгөөд OpenAI-ийн Codex загвар дээр суурилсан байв. GitHub Copilot нь одоо шууд GitHub.com дээр, команд мөр дээр, түүнчлэн хэд хэдэн IDE дотор ашиглах боломжтой болсон. Хэрэглэгчид зарим функцүүдэд зориулж олон төрлийн LLM-үүдээс сонгох боломжтой. Copilot-ын функцуудыг хаах тухай хэрэглэгчийн хүсэлтүүд нь 2025 оны 9 дүгээр сарын байдлаар GitHub-ийн байгууллагын олон нийтийн хуудас дээрх сүүлийн 12 сарын хугацаан дахь хамгийн алдартай 1 № болон 2 № сэдвүүд байсан юм. Эдгээр сэдвүүд хариултгүй хэвээр байна. Зарим хэрэглэгчид болон төслүүд Codeberg зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай өөр хувилбарууд руу шилжсэн байна. ==Agentic Workflows== GitHub Agentic Workflows бол GitHub Next багийн систем бөгөөд хөгжүүлэгчдэд аюулгүй байдлын хатуу хязгаарлалтыг хадгалахын зэрэгцээ хиймэл оюун ухаанаар ажилладаг автоматжуулсан даалгаваруудыг үүсгэх боломжийг олгодог. Уламжлалт автоматжуулалтаас ялгаатай нь та байгалийн хэлний заавар (prompts) ашиглан ажлын урсгалыг тодорхойлдог бөгөөд систем нь үүнийг хязгаарлагдмал, аюулгүй хэрэгслийн багц бүхий агент хэлбэрээр гүйцэтгэдэг. Хамгийн чухал нь эдгээр агентууд дур мисэн үйлдэл хийж чадахгүй; тэд зөвхөн эрх бүхий үйлдлүүдийг гүйцэтгэх баталгааг өгдөг өндөр аюулгүй, хязгаарлагдмал зохицуулагчаар боловсруулагддаг зорилгыг (бүтцийн хүсэлт) гаргадаг. ==GitHub-ын архив== 2020 оны 7 дугаар сард GitHub сайтны 2 дугаар сарын архивыг Норвегийн Свальдбард дахь орхигдсон уулын уурхайд буюу Arctic World Archive-ийн хэсэгт, Свальдбардын дэлхийн үрийн сангийн ойролцоо хадгалсан байна. Уг архив нь идэвхтэй бүх нийтийн репозиторуудын код, мөн идэвхгүй боловч чухал нийтийн репозиторуудын кодыг агуулж байв. 21TB хэмжээтэй өгөгдлийг piqlFilm архивын хальсан дээр матриц (2D) бар код (Boxing barcode) хэлбэрээр хадгалсан бөгөөд 500–1,000 жилийн хугацаанд тэсвэртэй байх төлөвтэй байна. GitHub Archive Program нь мөн бүх нийтийн репозиторийг 10,000 жилийн турш хадгалах оролдлого хийх зорилгоор Project Silica-тай хамтран ажиллаж байна. Энэ нь секундэд нэг квадриллион (1,000,000,000,000,000) импульс өгдөг өндөр нарийвчлалтай петагерц импульсийн лазер ашиглан архивыг кварц шилэн хавтангийн молекул бүтцэд бичих зорилготой юм. ==Маргаантай асуудлууд== ==Дарамт шахалт үзүүлсэн гэх мэдэгдэл== 2014 оны 3 дугаар сард GitHub-ийн программист Julie Ann Horvath үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Tom Preston-Werner түүнийг ажил дээрээ дарамталсан тул компаниа орхиход хүрсэн гэж мэдэгджээ. 2014 оны 4 дүгээр сард GitHub Horvath-ийн мэдэгдлийг үгүйсгэсэн мэдэгдэл гаргажээ. Гэсэн хэдий ч дотоод мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub эдгээр гомдлыг баталгаажуулсан байна. GitHub-ийн гүйцэтгэх захирал Chris Wanstrath компанийн блог дээр "Мөрдөн байцаалтын явцад Tom Preston-Werner нь GitHub-ийн гүйцэтгэх захирлын хувьд зүй бус үйлдэл гаргасан, үүнд мөргөлдөөнтэй зан авир гаргах, ажлын байрны гомдлыг үл тоомсорлох, эхнэрийнх нь ажлын байранд байх нөлөөллийг үл тоомсорлох, эхнэр нь оффис дээр ажиллах ёсгүй тухай гэрээг хэрэгжүүлж чадаагүй зэрэг зөрчлүүд илэрсэн" гэж бичжээ. Үүний дараа Preston-Werner компаниасаа огцорчээ. Үүний дараа тус компани "ажилчдын санаа зовнил, зөрчилдөөнийг нухацтай авч үзэж, зохих ёсоор шийдвэрлэхийн тулд" шинэ санаачилга, сургалтуудыг хэрэгжүүлэхээ зарласан байна. ==Хориг арга хэмжээ== 2019 оны 7 дугаар сарын 25-нд Иран улсад байрладаг хөгжүүлэгч Medium дээр GitHub түүний хувийн репозиторуудыг хааж, GitHub pages руу нэвтрэхийг хориглосон тухай бичжээ. Үүний дараахан GitHub Иран, Крым, Куба, Хойд Солонгос, Сири дэх хөгжүүлэгчдэд хувийн репозитори руу нэвтрэхийг хориглож байгаагаа баталжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хоногийн дараа GitHub байршлаас үл хамааран нийтийн репозиторуудын хувьд GitHub Pages руу нэвтрэх эрхийг дахин нээсэн байна. Мөн хориг тавигдсан улс орнуудад зочлохдоо GitHub ашиглах нь хэрэглэгчийн бүртгэлд ижил төстэй арга хэмжээ авахад хүргэж болзошгүй болохыг илчилжээ. GitHub хэвлэлийн төлөөлөгчөөр дамжуулан гомдол болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд хариу өгөхдөө: GitHub нь АНУ-ын худалдааны хяналтын хуульд захирагддаг бөгөөд холбогдох хууль тогтоомжийг бүрэн дагаж мөрдөх үүрэг хүлээдэг. Үүний зэрэгцээ GitHub-ийн алсын хараа нь хөгжүүлэгчид хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран хөгжүүлэгчдийн хамтын ажиллагааны дэлхийн платформ байх явдал юм. Үүний үр дүнд хэрэглэгчид болон үйлчлүүлэгчдэд хуулиар шаардагдахаас хэтрүүлэн нөлөөлөхгүй байхын тулд засгийн газрын зааврыг сайтар шалгах үүргээ бид нухацтай авч үздэг. Үүнд хориг тавигдсан бүс нутгуудад хөгжүүлэгчдийг хамарсан хувийн харилцаа холбоог дэмжих зорилгоор нийтийн репозиторын үйлчилгээ, тэр дундаа нээлттэй эх сурвалжийн төслүүдэд зориулсан үйлчилгээг боломжтой, хүртээмжтэй байлгах зэрэг багтаж байна. Ямар нэгэн хязгаарлалт байх ёсгүй гэж үзсэн хөгжүүлэгчид, тухайлбал Эдгээр улс орнуудад оршин суудаггүй бөгөөд зөвхөн аялдаг хүмүүс хүртэл уг хязгаарлалтыг цуцлах хүсэлт гаргах боломжтой. GitHub нь худалдан авалтын түүх болон IP хаягууд нь бусад эх сурвалжуудын дунд хэрэглэгчдийг хэрхэн тэмдэглэдэг арга тул хориг тавигдсан орнуудаас сайт руу нэвтрэхийн тулд VPN болон IP прокси ашиглахыг хориглосон байдаг. ==Цензур== 2014 оны 12 дугаар сарын 4-нд Орос улс GitHub.com сайтыг хар жагсаалтад оруулсан байна, учир нь GitHub эхэндээ хэрэглэгчдийн оруулсан амиа хорлох зааварчилгааг устгахаас татгалзжээ. Хоног өнгөрсний дараа Орос улс хоригоо цуцалж, GitHub Орос дахь тодорхой контент болон хуудсуудыг хааж эхэлсэн байна. 2014 оны 12 дугаар сарын 31-нд Энэтхэг улс хэрэглэгчдийн оруулсан ISIS-ийг дэмжсэн контенттой холбоотойгоор GitHub.com сайтыг бусад 31 вэбсайтын хамт хаажээ; уг хоригийг гурван өдрийн дараа цуцалсан байна. 2016 оны 10 дугаар сарын 8-нд Турк улс тус улсын эрчим хүчний сайдын хакердсан бүртгэлийн имэйл алдагтаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор GitHub-ийг хаажээ. 2015 оны 3 дугаар сарын 26-нд GitHub.com руу таван өдөр хүрэхгүй хугацаанд үргэлжилсэн томоохон хэмжээний DDoS халдлага гарсан байна. Хятадаас гаралтай бололтой уг халдлага нь голдуу Интернэтийн цензурыг тойрч гарах аргуудыг тайлбарласан GitHub дээр байршуулсан хэрэглэгчийн контент руу чиглэсэн байв. 2020 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Хятадын цагдаа нар Chen Mei болон Cai Wei (GitHub дээр байршуулсан Terminus 2049 төслийн сайн дурын ажилчид)-г саатуулж, "хэрүүл маргаан үүсгэж, асуудал тарьсан" хэрэгт буруутгажээ. Cai болон Chen нар Хятадын цензурчдын устгасан Хятадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдэд нийтлэгдсэн мэдээний өгүүлэл, ярилцлага болон бусад материалыг архивлан хадгалж байжээ. ==ICE гэрээ== GitHub нь АНУ-ын Цагаачлал болон гаалийн албатай (ICE) газар дээрх бүтээгдэхүүн болох GitHub Enterprise Server-ийг ашиглах талаар 200,000 ам.долларын гэрээтэй байдаг. GitHub-ийн олон ажилчдын дотоод эсэргүүцлийг үл харгалзан энэхүү гэрээг 2019 онд шинэчилсэн байна. Ажилчиддаа илгээж, хожим нь 2019 оны 10 дугаар сарын 9-нд GitHub-ийн блогт нийтлэгдсэн имэйлд гүйцэтгэх захирал Nat Friedman "Худалдан авалтаас олсон орлого нь 200,000 ам.доллараас бага бөгөөд манай компанийн хувьд санхүүгийн хувьд тийм ч чухал биш юм" гэж мэдэгджээ. Тэрээр GitHub нь "одоогийн засаг захиргааны зорилтот цагаачдын нийгэмлэгийг дэмжиж буй ашгийн бус бүлгүүдэд" 500,000 ам.долларын хандив өргөхөө амласнаа зарлав. Үүний хариуд дор хаяж 150 GitHub-ийн ажилчид уг гэрээг эсэргүүцэх байр сууриа дахин илэрхийлж, ICE-ийн хүний эрхийг зөрчсөн гэх үйлдлийг буруушаасан нээлттэй захидалд гарын үсэг зуржээ. 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-ны байдлаар таван ажилтан уг гэрээний улмаас ажлаасаа гарсан байна. ICE-ийн гэрээний маргаан нь George Floyd-ын эсэргүүцлийн жагсаал болон Black Lives Matter хөдөлгөөнөөс үүдэлтэйгээр "master/slave" салбарын нэр томьёог хаях тухай компанийн шийдвэрийн улмаас 2020 оны 6 дугаар сард дахин анхаарлын төвд орсон байна. GitHub-ийн салбарын нэр өөрчлөлтийг шүүмжлэгчид үүнийг гүйцэтгэх идэвхжилийн нэг хэлбэр гэж тодорхойлж, үүний оронд GitHub-ийг ICE-ийн гэрээгээ цуцлахыг уриалсан байна. Нээлттэй эх сурвалжийн нийгэмлэгийн гишүүдийн нээлттэй захидлыг 2019 оны 12 дугаар сард GitHub дээр хуваалцаж, компани ICE-тэй байгуулсан гэрээгээ цуцалж, бизнес болон түншлэлээ хэрхэн явуулдаг талаараа илүү ил тод байхыг шаарджээ. Уг захидалд 700 гаруй хүн гарын үсэг зурсан байна. ==Капитоли үймээний сэтгэгдлүүд болон ажилтныг ажлаас ха халсан нь== 2021 оны 1 дүгээр сард GitHub АНУ-ын Капитолын ордон руу 1 дүгээр сарын 6-нд халдлагаас хойш хамт олондоо санаа зовж буйгаа илэрхийлж, үймээн дэгдээгчдийн заримыг "нацистууд" гэж нэрлэснийх нь төлөө нэг ажилтнаа ажлаас нь халжээ. Мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал ажилтныг ажлаас халах компанийн шийдвэрт "шүүмжлэл болон журмын хувьд томоохон алдаа гарсан" гэж мэдэгдэв. Мөрдөн байцаалтын үр дүнд GitHub уг ажилтантай холбогдож, компанийн хүний нөөцийн албаны дарга огцорсон байна. ==Twitter-ийн эхийн кодын алдагдал== 2023 онд Twitter олон нийтийн мэдээллийн платформын зарим хэсгийг GitHub дээр байршуулсан байна. Уг алдагдлыг анх The New York Times сонин мэдээлсэн бөгөөд энэ нь Калифорнийн Хойд дүүргийн АНУ-ын дүүргийн шүүхэд Twitter-ээс гаргасан хууль ёсны өргөдлийн нэг хэсэг байжээ. Twitter уг нийтлэлүүд нь түүний оюуны өмчийг зөрчсөн гэж мэдэгдэж, GitHub дээр эхийн кодыг нийтэлсэн "FreeSpeechEnthusiast" нэртэй хэрэглэгчийг тодруулахын тулд шүүхээс мэдээлэл хүссэн байна. ==Хүлээн авалт== 2012 онд Git-ийн анхны хөгжүүлэгч Linus Torvalds GitHub-ийг өндрөөр үнэлж, "github [sic]-ийн байршуулалт маш сайн байна. Тэд үүн дээр сайн ажил хийсэн. Нээлттэй эх сурвалжийн төслийн байршуулалтыг маш хялбар болгосны төлөө GitHub-ийг маш их магтан сайшаах хэрэгтэй" гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр мөн GitHub-ийн нэгтгэх интерфейсийн хэрэгжилтийг хурцаар шүүмжилж, "Git нь татгалзах хүсэлт (pull-request) үүсгэх сайхан модультай ирдэг боловч GitHub үүний үр дүнд үүнийг өөрийн бүрэн дорой хувилбараар солихоор шийдсэн. Үүний үр дүнд би GitHub-ийг иймэрхүү зүйлд ашиггүй гэж үзэж байна. Энэ нь байршуулахад зүгээр боловч pull requests болон онлайн коммит засварлах нь зүгээр л хог юм" гэж хэлжээ. gs6cz1rv4i1njbkprd317eb4qhu32k6 872986 872985 2026-10-10T05:42:21Z Orgio89 4242 872986 wikitext text/x-wiki '''GitHub''' нь хөгжүүлэгчдэд (програмистад) өөрсдийн кодоо үүсгэх, хадгалах, удирдах болон бусадтай хуваалцах боломжийг олгодог хувийн өмчлөлийн хөгжүүлэгчдийн платформ сан юм. Энэ нь хуваарилагдсан хувилбарын хяналтыг (distributed version control) хангахын тулд Git-ийг ашигладаг бөгөөд GitHub өөрөө төслийн бүртгэл бүрт хандалтын хяналт, алдаа хяналт (bug tracking), программ хангамжийн шинэ боломжийн хүсэлт, даалгаврын удирдлага, тасралтгүй нэгтгэл (continuous integration) болон вики (wikis) үйлчилгээг үзүүлдэг. Сан Франциско хотод төв байрлатай GitHub нь 2018 оноос хойш Microsoft компанийн охин компани болох Github, Inc.-ийн удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ нь нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамж хөгжүүлэх төслүүдийг байршуулахад өргөнөөр ашиглагддаг. 2023 оны 1 дүгээр сарын байдлаар GitHub нь 100 сая гаруй хөгжүүлэгч, дор хаяж 28 сая нийтийн (public) репозитори зэрэг 420 сая гаруй репозиторитой болохоо мэдээлсэн байна. 2023 оны 6 дугаар сарын байдлаар энэ нь дэлхий дээрх хамгийн том эхийн кодын байршуулагч юм. 2024 онд 500 сая гаруй нээлттэй эх сурвалжтай төслүүдэд таван тэрбум гаруй хөгжүүлэгчийн хувь нэмэр оруулсан байна. ==Үүсгэн байгуулагдсан нь== GitHub платформын хөгжүүлэлт 2007 оны 10 дугаар сарын 19-нд эхэлжээ. Уг сайтыг хэдэн сарын турш туршилтын (beta) хувилбараар ажилласных нь дараа Tom Preston-Werner, Chris Wanstrath, P. J. Hyett болон Scott Chacon нар 2008 оны 4 дүгээр сард албан ёсоор нээжээ. ==Байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт== GitHub нь анхандаа дунд шатны менежөргүй, харин бие даасан удирдлагад суурилсан хавтгай бүтэцтэй байгууллага байжээ. Ажилчид өөрсдийн сонирхсон төслүүд дээр сонгон ажиллах боломжтой байсан хэдий ч цалинг гүйцэтгэх захирал тогтоодог байв. 2014 онд тус компанийн үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Thomas Preston-Werner болон түүний эхнэр Theresa нарт холбогдох дарамт шахалт үзүүлсэн хэргийн улмаас тус компани дунд шатны менежментийн давхаргыг нэмсэн байна. Уг дуулианы үр дүнд Preston-Werner гүйцэтгэх захирлын албан тушаалвнаасаа огцорчээ. Харин хамтран үүсгэн байгуулагч бөгөөд бүтээгдэхүүний удирдагч Chris Wanstrath гүйцэтгэх захирлаар томилогдсон байна. Тухайн үеийн хуулийн зөвлөх бөгөөд захиргааны ажилтан Julio Avalos нь GitHub-ийн бизнесийн үйл ажиллагаа болон өдөр тутмын удирдлагыг гардан авчээ. ==Санхүүжилт== GitHub нь анхдагч хөрөнгө оруулагчгүйгээр бие даан эхэлсэн гарааны бизнес бөгөөд эхний жилүүдэд олсон орлогоосоо гурван үүсгэн байгуулагчийнхаа хөрөнгөөр санхүүжиж, ажилчдаа авч эхэлжээ. Компани үүсгэн байгуулагдсанаас хойш дөрвөн жилийн дараа буюу 2012 оны 7 дугаар сард Andreessen Horowitz компани 750 сая ам.долларын үнэлгээтэйгээр 100 сая ам.долларын эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 2015 оны 7 дугаар сард GitHub B цуврал санхүүжилтээр дахин 250 сая ам.долларын (~2024 оны ханшаар 322 сая ам.доллар) эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт босгожээ. Гол хөрөнгө оруулагчаар Sequoia Capital ажилласан бөгөөд бусад хөрөнгө оруулагчдад Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) болон бусад венчур сангууд багтсан байна. Тухайн үед тус компанийг ойролцоогоор 2 тэрбум ам.доллараар үнэлж байжээ. 2023 оны байдлаар GitHub нь жил бүр 1 тэрбум ам.долларын орлого олдог гэж тооцоолсон байна. ==Түүх== GitHub үйлчилгээг Chris Wanstrath, P. J. Hyett, Tom Preston-Werner, болон Scott Chacon нар Ruby on Rails ашиглан хөгжүүлж, 2008 оны 2 дугаар сард эхлүүлжээ. GitHub, Inc. компани нь 2007 онд байгуулагдсан бөгөөд Сан Франциско хотод байрладаг. AWS Summit арга хэмжээн дээрх GitHub: Газрын зургийн сүүдэр нь улс бүрийн интернет хэрэглэгчдийн эзлэх хувь дахь хэрэглэгчдийн тоог харуулдаг. Хоёр хагас бөмбөрцгийг тойрсон дугуй диаграммууд нь улс бүр дэх GitHub хэрэглэгчдийн нийт тоо (зүүн талд) болон коммитүүдийг (баруун талд) харуулж байна. 2009 оны 2 дугаар сарын 24-нд GitHub онлайн болсноос хойших эхний жилийн хугацаанд 46,000 гаруй нийтийн репозитори хуримтлуулсны 17,000 нь өмнөх сард нь үүсгэгдсэн болохоо зарлажээ. Тухайн үед 6,200 орчим репозитори дор хаяж нэг удаа сэрээгдэж (forked), 4,600 нь нэгтгэгдсэн байв. Мөн онд уг сайтыг 100,000 гаруй хэрэглэгч ашиглаж байсан бөгөөд нийт 90,000 өвөрмөц нийтийн репозитори, үүнээс 12,000 нь дор хаяж нэг удаа сэрээгдсэнээр нийт 135,000 репозиторитой болж өргөжжээ. 2010 онд GitHub 1 сая репозиторитой болсон байна. Жилийн дараа энэ тоо хоёр дахин өсжээ. ReadWriteWeb сайтын мэдээлснээр 2011 оны 1 дүгээр сараас 5 дугаар сарын хоорондох коммитын нийт тоогоор GitHub нь SourceForge болон Google Code-ыг ардаа орхисон байна. 2013 оны 1 дүгээр сарын 16-нд GitHub 3 сая хэрэглэгчийн босгыг давж, 5 сая гаруй репозитори байршуулж байжээ. Тухайн оны эцэс гэхэд репозиторын тоо хоёр дахин өсөж, 10 сая репозиторид хүрсэн байна. 2015 онд GitHub Америкийн Нэгдсэн Улсаас гаднах анхны оффисоо Япон улсад нээжээ. 2018 оны 2 дугаар сарын 28-нд GitHub нь түүхэн дэх хамгийн том тархсан үйлчилгээг зогсоох (DDoS) халдлагуудын гурав дахь том бай болж, ирж буй урсгал нь секундэд 1.35 терабит оргил хэмжээнд хүрсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 19-нд GitHub бүх сургуулиудад үнэ төлбөргүй боловсролын багц санал болгосноор GitHub Education хөтөлбөрөө өргөжүүлжээ. 2019 оны 6 дугаар сарын 11-нд Bitnami компанийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал асан бөгөөд хамтран үүсгэн байгуулагч Erica Brescia нь GitHub-ийн үйл ажиллагаа хариуцсан захирлаар (COO) томилогдсоныг зарлав. 2021 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Microsoft компани GitHub-ийг худалдаж авахад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Nat Friedman албан тушаалаа бууж өгч байгаагаа зарлаж, GitHub-ийн бүтээгдэхүүн хариуцсан захирал Thomas Dohmke 11 дүгээр сарын 15-наас эхлэн гүйцэтгэх захирлаар томилогдохоор болсноо зарлажээ. 2025 оны 6 дугаар сард GitHub дээрх репозиторын хэмжээ нэг тэрбумаас давжээ. Тодруулбал, нэг тэрбум дахь репозитори нь "shit" гэсэн үгнээс өөр юу ч агуулаагүй байв. 2025 оны 8 дугаар сарын 11-нд Thomas Dohmke бизнес эрхлэх зорилгоор 2025 оны эцэст гүйцэтгэх захирлын алbyнаасаа буухаар болсноо зарласан ба Microsoft шууд залгамжлагч хайх төлөвлөгөөтэй байгаагаа тэр даруй мэдэгдээгүй байна. ==Microsoft компанид худалдагдсан нь== Microsoft нь 2016 онд GitHub дээр хамгийн олон нээлттэй эх сурвалжид хувь нэмэр оруулагчидтай арван байгууллагын жагсаалтыг тэргүүлж байжээ. 2012 оноос эхлэн Microsoft нь GitHub-ийг өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн ба .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай төслүүд болон хөгжүүлэлтийн хэрэгслүүдээ (одоо Microsoft Docs дээр байрладаг бүтээгдэхүүний баримт бичгүүдийн дийлэнх хэсгийг) байршуулж эхэлсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 4-нд Microsoft компани GitHub-ийг 7.5 тэрбум ам.доллараар (~2024 оны ханшаар 9.2 тэрбум ам.доллар) худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2018 оны 10 дугаар сарын 26-нд албан ёсоор хаагдсан байна. Microsoft-ын мэдээлснээр GitHub нь олон нийт, платформ болон бизнесийн хувьд бие даасан хэвээр байх болно. Microsoft-ын удирдлага дор уг үйлчилгээг Microsoft Cloud and AI хэлтсийн гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгч Scott Guthrie-д тайлагнадаг Xamarin компанийн Nat Friedman удирдаж байв. JavaScript сургагч багш бөгөөд зохиолч Kyle Simpson, Open-Xchange компанийн гүйцэтгэх захирал Rafael Laguna нар Microsoft-ын өмнөх худалдан авалтууд болох Nokia-гийн гар утасны бизнес болон Skype-ийг удирдаж байсан туршлагадаа үндэслэн тус худалдан авалтын талаар санаа зовниж буйгаа илэрхийлж байжээ. Энэхүү худалдан авалт нь гүйцэтгэх захирал Satya Nadella-гийн удирдлага дорх Microsoft-ын бизнесийн стратегетэй нийцэж байсан бөгөөд үүний хүрээнд нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамжийн хөгжүүлэлт болон хувь нэмэртэй зэрэгцэн үүлэн тооцооллын үйлчилгээнд илүү анхаарал хандуулж эхэлсэн байна. Harvard Business Review сэтгүүл Microsoft нь GitHub-ийг бусад хөгжүүлэлтийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ дэмжих зорилгоор хэрэглэгчийн бааз руу нь нэвтрэх зорилгоор худалдаж авч байна гэж үзжээ. Энэхүү худалдаатай холбоотой санаа зовнилоос үүдэн өрсөлдөгч үйлчилгээ үзүүлэгчид болох Bitbucket (Atlassian компани эзэмшдэг), SourceForge (Slashdot эзэмшдэг) болон GitLab компаниуд төслүүдээ GitHub-аас тэдний үйлчилгээ рүү шилжүүлэхээр төлөвлөж буй шинэ хэрэглэгчдийн тоо эрс өссөн тухай мэдээлжээ. 2019 оны 9 дүгээр сард GitHub кодын шинжилгээний хэрэгсэл болох Semmle компанийг худалдаж авсан байна. 2020 оны 2 дугаар сард GitHub нь Энэтхэг улсад GitHub India Private Limited нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2020 оны 3 дугаар сард GitHub нь JavaScript багц нийлүүлэгч npm компанийг тодорхойгүй үнээр худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2020 оны 4 дүгээр сарын 15-нд хаагдсан байна. 2020 оны 7 дугаар сарын эхээр нээлттэй эх сурвалжийн кодоо мөнхөд архивлах зорилгоор GitHub Archive Program хөтөлбөрийг байгуулжээ. ==Сахиус (Mascot)== GitHub-ийн сахиус нь найман хөлтэй амьтантэй төстэй таван тэмтрүүлтэй "octocat" буюу Мона юм. Уг дүрийг график дизайнер Simon Oxley дизайнеруудад зориулсан роялтигүй дижитал зургуудыг худалдагладаг iStock вэбсайтад зориулж клип арт хэлбэрээр бүтээжээ. GitHub-ийн сонгосон дүрийг Oxley Octopuss гэж нэрлэсэн байв. GitHub уг Octopuss-ийг өөрсдийн лого болгохыг хүссэн тул (iStock-ийн лицензээр үүнийг хориглодог) Oxley-тэй хэлэлцээр хийж уг зургийн онцгой эрхийг худалдаж авсан байна. GitHub Octopuss-ийг Octocat болгон өөрчилж, шинэ нэрийн хамт уг дүрийг худалдааны тэмдэг болгон бүртгүүлжээ. Хожим нь GitHub Illustrator Cameron McEfee-г хөлслөн уг Octocat-ийг вэбсайт болон сурталчилгааны материал дээр янз бүрийн зорилгоор ашиглахаар өөрчлүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш McEfee болон GitHub-ийн олон хэрэглэгчид уг дүрийн хэдэн зуун хувилбарыг бүтээсэн нь The Octodex дээр байрладаг байна. ==Үйлчилгээ== GitHub дээрх төслүүдэд Git команд мөрний интерфейсийг ашиглан хандаж, удирдах боломжтой бөгөөд бүх стандарт Git командууд үүнд ажилладаг. Мөн GitHub нь хэрэглэгчдэд сайт дээрх нийтийн репозиторийг үзэх боломжийг олгодог. Үүнээс гадна олон ширээний компьютер болон Git өргөтгөлүүдийг ашиглах боломжтой. Нэмж дурдахад уг сайт нь лент (feeds), дагагчид, вики (Gollum гэж нэрлэгддэг вики программ хангамжийг ашигладаг), хөгжүүлэгчид репозиторынхоо хувилбаруудыг ("forks") хэрхэн хөгжүүлж буйг харуулах нийгмийн сүлжээний график зэрэг нийгмийн сүлжээтэй төстэй функцуудыг өгдөг. Хэн ч нийтийн репозиториудыг үзэж, татаж авах боломжтой боловч зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид л репозиторид контент оруулах боломжтой. Бүртгэлтэй хэрэглэгчийн эрхээр хэрэглэгчид хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, репозитори удирдах, бусдын репозиторид хувь нэмэр оруулах, кодын өөрчлөлтийг хянах боломжтой. GitHub нь 2019 оны 1 дүгээр сараас эхлэн хязгаарлагдмал хувийн репозиториудыг (төсөл тутамд хамгийн ихдээ гурван хамтран ажиллагчтай байхаар) ямар ч төлбөргүйгээр санал болгож эхэлсэн. Өмнө нь зөвхөн нийтийн репозиториуд л үнэ төлбөргүй байжээ. 2020 оны 4 дүгээр сарын 14-нд GitHub "хязгааргүй хамтран ажиллагчтай хувийн репозитори" зэрэг "GitHub-ийн үндсэн бүх боломжуудыг" хүн бүрт үнэ төлбөргүй болгосон байна. 2019 оны 5 дугаар сард Github, Inc. компани github.com дээрх эхийн кодыг анхдагчаар шифрлэж эхэлжээ. GitHub-ийн суурь программ хангамж нь Linux-ийг бүтээгч Linus Torvalds-ын бичсэн Git юм. GitHub-ийн хэрэглэгчийн интерфейсийг хангадаг нэмэлт программ хангамжийг GitHub, Inc.-ийн хөгжүүлэгчид болох Wanstrath, Hyett, болон Preston-Werner нар Ruby on Rails болон Erlang ашиглан бичжээ. ==Хамрах хүрээ== GitHub-ийн үндсэн зорилго нь программ хангамж хөгжүүлэлтийн хувилбарын хяналт болон асуудлын хяналт (issue tracking) хэсгийг хөнгөвчлөх явдал юм. Асуудлын хяналтад зориулж шошго, үе шат (milestones), хариуцлага хуваарилах, хайлтын систем боломжтой байдаг. Хувилбарын хяналтын хувьд Git (болон GitHub) нь эхийн кодод өөрчлөлт оруулахын тулд pull requests (хүсэлт татах) илгээх боломжийг олгодог. Санал болгож буй өөрчлөлтийг хянах эрхтэй хэрэглэгчид хүссэн өөрчлөлт болон хуучин хувилбар хоорондын ялгааг (diff) харж, батлах боломжтой. Git нэр томъёогоор энэ үйлдлийг "committing" гэж нэрлэдэг ба үүний нэг жишээ нь "commit" юм. Бүх коммитуудын түүх хадгалагдаж үлдэх бөгөөд хожим нь үзэх боломжтой. Салбарууд (branches) нь хөгжүүлэгчдэд үндсэн хөгжүүлэлтийн шугамыг шууд өөрчлөхгүйгээр ижил репозитори дотор тусдаа хөгжүүлэлтийн шугам дээр ажиллах боломжийг олгодог. Салбар дээр хийсэн өөрчлөлтийг дараа нь нэгтгэх (merge) эсвэл pull request-ээр дамжуулан өөр салбарт нэгтгэж, зэрэгцээ хөгжүүлэлт болон кодын хяналтыг дэмждэг. Нэмж дурдахад GitHub нь дараах формат болон боломжуудыг дэмждэг: * Markdown-тай төстэй төрөл бүрийн файлын форматаар автоматаар дүрслэгдсэн README файлуудыг багтаасан Баримт бичиг * Зарим репозитори нь зөвхөн вики контентоос бүрддэг Викис. Үүнд гайхалтай жагсаалт (awesome lists) гэгддэг санал болгож буй программ хангамжийн сонгомол жагсаалтууд багтдаг. * Кодыг бүтээх болон турших ажлын орчин болгоход зориулагдсан виртуал машин хэрэглэгчдэд олгодог онлайн IDE болох GitHub Codespaces * Графикууд: үйл ажиллагаа (pulse), хувь нэмэр оруулагчид, коммитууд, кодын давтамж, цохилтын карт (punch card), сүлжээ, гишүүд * Integrations Directory * Имэйл мэдэгдлүүд * Хэлэлцүүлгүүд * Хэн нэгнийг @ тэмдэглэх замаар мэдэгдэлд бүртгэх сонголт. * Эможи * Файлууд доторх үүрэн даалгаврын жагсаалтууд (Nested task-lists) * Газарзүйн орон зайн өгөгдлийн дүрслэл * Файлуудыг "3D зотон" дээр харуулдаг нэгдсэн STL файл үзүүлэгч ашиглан 3D дүрслэх файлуудыг урьдчилан харах боломжтой. Уг үзүүлэгч нь WebGL болон Three.js дээр суурилдаг. * Photoshop-ийн PSD файлуудыг оролцуулаад олон нийтлэг зургийн форматыг урьдчилан харах дэмжлэг * PDF баримт бичиг үзүүлэгч * Өөр өөр багц дахь мэдэгдэж буй нийтлэг эмзэг байдал болон эрсдэлийн (Common Vulnerabilities and Exposures) аюулгүй байдлын анхааруулгууд GitHub-ийн үйлчилгээний нөхцөл нь GitHub дээр байршуулсан нийтийн программ хангамжийн төслүүдээс Нээлттэй эх сурвалжийн тодорхойлолтыг (Open Source Definition) хангасан байхыг шаарддаггүй. Үйлчилгээний нөхцөлд "Репозиторио нийтээр харагдахаар тохируулснаар та бусдад таны репозиторийг үзэх, хуулбарлан авах (fork) зөвшөөрөл өгч байна" гэж заасан байдаг. ==GitHub Enterprise== GitHub Enterprise нь ижил төстэй функционац бүхий GitHub-ийн өөрөө удирддаг хувилбар юм. Үүнийг байгууллагын техник хангамж эсвэл үүлэн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр ажиллуулах боломжтой бөгөөд 2011 оны 11 дүгээр сараас хойш боломжтой болсон. 2020 оны 11 дүгээр сард youtube-dl-ийг DMCA-аар устгасныг эсэргүүцсэн байдлаар GitHub Enterprise Server-ийн эхийн код онлайн байдлаар алдагджээ. GitHub-ийн мэдээлснээр эхийн код нь GitHub сервер рүү халдсанаас бус харин GitHub өөрөө Enterprise хэрэглэгчидтэй санамсаргүйгээр кодыг хуваалцсанаас үүдэлтэй байсан байна. ==GitHub Pages== 2008 онд GitHub блог, төслийн баримт бичиг, болон номонд зориулсан статик вэб байршуулах үйлчилгээ болох GitHub Pages-ийг танилцуулжээ. GitHub Pages-ийн бүх контент нь зочдод шууд эсвэл Markdown форматаар үйлчилдэг Git репозиторид хадгалагддаг. GitHub нь Jekyll статик вэбсайт болон блог үүсгэгчтэй болон GitHub-ийн тасралтгүй нэгтгэх шугамтай нэгдсэн байдаг. Контентын эх сурвалж шинэчлэгдэх бүрт Jekyll вэбсайтыг дахин үүсгэж, GitHub Pages дэд бүтцээр дамжуулан автоматаар хүргэдэг. GitHub-ийн бусад хэсгийн адил энэ нь үнэ төлбөргүй болон төлбөртэй үйлчилгээний түвшинг агуулдаг. Энэ үйлчилгээгээр дамжуулан үүсгэсэн вэбсайтууд нь github.io домэйн нэрийн дэд домэйн хэлбэрээр байрших эсвэл гуравдагч талын домэйн нэр бүртгэгчээр дамжуулан худалдаж авсан захиалгат домэйнүүдтэй холбогдох боломжтой. GitHub Pages нь HTTPS шифрлэлтийг дэмждэг. ==GitHub Actions== GitHub Actions нь 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-нд албан ёсоор нээгдсэн. Үүнийг анх 2018 оны 10 дугаар сард GitHub Universe арга хэмжээний үеэр ажлын урсгалыг автоматжуулах арга зам болгон зарласан бөгөөд жилийн дараа 2019 онд бүрэн албан ёсны хувилбар (GA) нь гарсан байна. GitHub Actions нь гуравдагч талын вэбсайт/платформ ашиглахгүйгээр программ хангамжийг турших, гаргах, байршуулахад зориулсан тасралтгүй нэгтгэх болон тасралтгүй хүргэх шугамыг бүтээх боломжийг олгодог. Бусад олон CI/CD хэрэгслүүдээс ялгаатай нь GitHub Actions нь хөгжүүлэгчид урьдчилан бүтээсэн үйлдлүүдийг (жишээ нь, турших, линтинг хийх, байршуулах) хуваалцах, дахин ашиглах боломжтой зах зээлтэйгээр нээгдсэн. GitHub нь гуравдагч талын үйлчилгээнээс хамааралтай байдлыг багасгаж, хөгжүүлэгчдийг GitHub экосистем дотор байлгахыг хүссэн юм. GitHub Actions нь өөрөө удирдах шаардлагагүйгээр динамикаар өргөжүүлэх боломжтой хост хийсэн гүйгчдийг (Linux, Windows, macOS) хангасан. ==Gist== GitHub нь мөн томоохон төслүүдэд ихэвчлэн ашиглагддаг GitHub-аас ялгаатай нь кодын хэсгүүдэд зориулагдсан Gist гэж нэрлэгддэг pastebin төрлийн сайтыг ажиллуулдаг. Tom Preston-Werner уг функцуудыг 2008 онд болсон Ruby бага хурлын үеэр анх танилцуулжээ. Gist нь кодын хэсгүүдэд хувилбарын хяналт нэмэх, хялбар сэрээх (forking), хувийн пастуудад зориулсан TLS шифрлэлт нэмэх замаар уламжлалт энгийн pastebin үзэл баримтлал дээр суурилдаг. "Gist" бүр өөрийн гэсэн Git репозитори тул олон кодын хэсгүүдийг нэг хуудсанд багтааж, Git ашиглан түлхэх (push) болон татах (pull) боломжтой. Бүртгэлгүй хэрэглэгчид сүүлийн үеийн Gist-үүдийн хуудас дээрх спамыг багасгахын тулд Gist байршуулахыг зөвхөн нэвтэрсэн хэрэглэгчдэд хязгаарлахаас өмнө буюу 2018 оны 3 дугаар сарын 19 хүртэл Gist байршуулах боломжтой байжээ. Gist-ийн URL-ууд нь арван зургаатын систем дэх (hexadecimal) ID-уудыг ашигладаг бөгөөд Gist-ийн өөрчлөлтүүд нь хувилбарын түүхэнд тэмдэглэгддэг бөгөөд энэ нь "хуваагдсан" (split) болон "нэгтгэсэн" (unified) харагдацын хооронд сонголт хийх замаар хуудас тутамд гучин хувилбарын текпийн ялгааг харуулах боломжтой. Репозиторуудын нэгэн адил Gist-ийг сэрээх, олон нийтэд тэмдэглэх (starred) болон сэтгэгдэл бичих боломжтой. Хувилбарууд, одод болон сэрээлтүүдийн тоог gist хуудас дээр зааж өгсөн байдаг. ==Боловсролын хөтөлбөр== GitHub нь оюутнуудад алдартай хөгжүүлэлтийн арав гаруй хэрэгсэл, үйлчилгээг үнэ төлбөргүй ашиглах боломжийг олгох зорилгоор GitHub Student Developer Pack хэмээх шинэ хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. GitHub нь уг хөтөлбөрийг эхлүүлэхийн тулд Bitnami, Crowdflower, DigitalOcean, DNSimple, HackHands, Namecheap, Orchestrate, Screen hero, SendGrid, Stripe, Travis CI, болон Unreal Engine компаниудтай хамтран ажилласан байна. 2016 онд GitHub нь их дээд сургуулиуддаа технологийн нийгэмлэгүүдийг өсгөн хөгжүүлэхэд оюутнуудыг сургах, дэмжих зорилгоор GitHub Campus Experts хөтөлбөр эхэлж байгаагаа зарлав. Campus Experts хөтөлбөр нь дэлхий даяарх 18 болон түүнээс дээш настай их сургуулийн оюутнуудад нээлттэй байдаг. GitHub Campus Experts нь GitHub оюутнуудад чиглэсэн арга хэмжээ болон нийгэмлэгүүдийг санхүүжүүлдэг гол аргуудын нэг бөгөөд Campus Experts-д арга хэмжээ явуулах, нийгэмлэгээ өсгөхийн тулд сургалт, санхүүжилт болон нэмэлт нөөц бололцоогоор хангадаг. Campus Expert болохын тулд өргөдөл гаргагчид олон модурь бүхий онлайн сургалтын курсийг дүүргэж, нийгэмлэгийн лидер байх чадварыг хөгжүүлсэн байх ёстой. ==GitHub Marketplace үйлчилгээ== GitHub нь мөн төслүүдэд нэмэлт боломжуудыг нэмэх зорилгоор программ хангамжийг үйлчилгээ хэлбэрээр (SaaS) санал болгодог интеграцуудыг өгдөг. Эдгээр үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * Waffle.io: Программ хангамжийн багуудад зориулсан төслийн удирдлага бөгөөд хэрэглэгчдэд репозитори даяар pull requests, автомат бүтээлтүүд, хяналтууд болон байршуулалтуудыг автоматаар харах боломжийг олгодог. * Rollbar: Бодит цагийн дебаг хийх хэрэгслүүд болон бүрэн стэк бүхий алдааны тайланг өгдөг. * Travis CI: Тасралтгүй нэгтгэх үйлчилгээ. * GitLocalize: Төслийн орчуулга болон олон улсын хэмжээнд гаргах үйл явцыг удирдах хэрэгслүүдээр хангадаг. ==GitHub Mobile== 2019 онд GitHub iOS болон Android үйлдлийн системүүдэд зориулсан гар утасны албан ёсны аппликейшнүүдээ албан ёсоор гаргажээ. Энэхүү мэдэгдлийг GitHub Universe 2019 арга хэмжээний үеэр хийсэн бөгөөд аппликейшнүүд эхлээд iOS-д зориулж туршилтын (beta) байдлаар гарч, үүний дараа Android-ын туршилтын хувилбар болон 2020 оны эхээр олон нийтэд зориулсан бүрэн хувилбар нь гарсан байна. ==GitHub Sponsors== GitHub Sponsors нь хэрэглэгчдэд GitHub дээр байршуулсан төслүүдэд сар бүр мөнгөн хандив өгөх боломжийг олгодог. Олон нийтийн туршилтын хувилбар (public beta) 2019 оны 5 дугаар сарын 23-нд зарлагдсан бөгөөд төсөл хүлээлгийн жагсаалтын бүртгэлийг хүлээн авдаг. The Verge сэтгүүл GitHub Sponsors нь "Patreon-той яг адилхан ажилладаг" гэж бичсэн байдаг бөгөөд учир нь "хөгжүүлэгчид өөр өөр давуу талуудыг агуулсан санхүүжилтийн түвшнүүдийг санал болгож болох ба тэдгээр рүү хандах болон тэдний ажлыг дэмжихийг хүссэн дэмжигчдээсээ давтамжтай төлбөр хүлээн авах боломжтой" боловч "уг хөтөлбөрийг ашиглахад ямар ч шимтгэлгүй" байдаг. Цаашилбал, GitHub эхний жилдээ шинээр ашиглаж эхэлж буй хүмүүст урамшуулал санал болгодог: энэ нь төлбөр боловсруулах зардлыг хариуцаж, хөгжүүлэгч тутамд 5,000 ам.доллар хүртэлх ивээн тэтгэх төлбөрийг давж олгохоо амласан байна. Түүнчлэн хэрэглэгчид Patreon болон Open Collective зэрэг ижил төстэй үйлчилгээг ашиглаж, өөрсдийн вэбсайт руу холбох боломжтой хэвээр байна. ==GitHub Copilot== Гол өгүүлэл: GitHub Copilot GitHub Codespaces layout: * Зүүн талд GitHub Copilot * Голд Код засварлагч * Баруун талд Терминал GitHub Copilot нь хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар программ хангамж хөгжүүлэх хэрэгслүүдийн дунд өргөнөөр нэвтэрсэн анхны хэрэгслүүдийн нэг юм. Туршилтын хувилбар нь 2021 онд VSCode хэрэглэгчдэд зориулагдан гарсан бөгөөд OpenAI-ийн Codex загвар дээр суурилсан байв. GitHub Copilot нь одоо шууд GitHub.com дээр, команд мөр дээр, түүнчлэн хэд хэдэн IDE дотор ашиглах боломжтой болсон. Хэрэглэгчид зарим функцүүдэд зориулж олон төрлийн LLM-үүдээс сонгох боломжтой. Copilot-ын функцуудыг хаах тухай хэрэглэгчийн хүсэлтүүд нь 2025 оны 9 дүгээр сарын байдлаар GitHub-ийн байгууллагын олон нийтийн хуудас дээрх сүүлийн 12 сарын хугацаан дахь хамгийн алдартай 1 № болон 2 № сэдвүүд байсан юм. Эдгээр сэдвүүд хариултгүй хэвээр байна. Зарим хэрэглэгчид болон төслүүд Codeberg зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай өөр хувилбарууд руу шилжсэн байна. ==Agentic Workflows== GitHub Agentic Workflows бол GitHub Next багийн систем бөгөөд хөгжүүлэгчдэд аюулгүй байдлын хатуу хязгаарлалтыг хадгалахын зэрэгцээ хиймэл оюун ухаанаар ажилладаг автоматжуулсан даалгаваруудыг үүсгэх боломжийг олгодог. Уламжлалт автоматжуулалтаас ялгаатай нь та байгалийн хэлний заавар (prompts) ашиглан ажлын урсгалыг тодорхойлдог бөгөөд систем нь үүнийг хязгаарлагдмал, аюулгүй хэрэгслийн багц бүхий агент хэлбэрээр гүйцэтгэдэг. Хамгийн чухал нь эдгээр агентууд дур мисэн үйлдэл хийж чадахгүй; тэд зөвхөн эрх бүхий үйлдлүүдийг гүйцэтгэх баталгааг өгдөг өндөр аюулгүй, хязгаарлагдмал зохицуулагчаар боловсруулагддаг зорилгыг (бүтцийн хүсэлт) гаргадаг. ==GitHub-ын архив== 2020 оны 7 дугаар сард GitHub сайтны 2 дугаар сарын архивыг Норвегийн Свальдбард дахь орхигдсон уулын уурхайд буюу Arctic World Archive-ийн хэсэгт, Свальдбардын дэлхийн үрийн сангийн ойролцоо хадгалсан байна. Уг архив нь идэвхтэй бүх нийтийн репозиторуудын код, мөн идэвхгүй боловч чухал нийтийн репозиторуудын кодыг агуулж байв. 21TB хэмжээтэй өгөгдлийг piqlFilm архивын хальсан дээр матриц (2D) бар код (Boxing barcode) хэлбэрээр хадгалсан бөгөөд 500–1,000 жилийн хугацаанд тэсвэртэй байх төлөвтэй байна. GitHub Archive Program нь мөн бүх нийтийн репозиторийг 10,000 жилийн турш хадгалах оролдлого хийх зорилгоор Project Silica-тай хамтран ажиллаж байна. Энэ нь секундэд нэг квадриллион (1,000,000,000,000,000) импульс өгдөг өндөр нарийвчлалтай петагерц импульсийн лазер ашиглан архивыг кварц шилэн хавтангийн молекул бүтцэд бичих зорилготой юм. ==Маргаантай асуудлууд== ==Дарамт шахалт үзүүлсэн гэх мэдэгдэл== 2014 оны 3 дугаар сард GitHub-ийн программист Julie Ann Horvath үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Tom Preston-Werner түүнийг ажил дээрээ дарамталсан тул компаниа орхиход хүрсэн гэж мэдэгджээ. 2014 оны 4 дүгээр сард GitHub Horvath-ийн мэдэгдлийг үгүйсгэсэн мэдэгдэл гаргажээ. Гэсэн хэдий ч дотоод мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub эдгээр гомдлыг баталгаажуулсан байна. GitHub-ийн гүйцэтгэх захирал Chris Wanstrath компанийн блог дээр "Мөрдөн байцаалтын явцад Tom Preston-Werner нь GitHub-ийн гүйцэтгэх захирлын хувьд зүй бус үйлдэл гаргасан, үүнд мөргөлдөөнтэй зан авир гаргах, ажлын байрны гомдлыг үл тоомсорлох, эхнэрийнх нь ажлын байранд байх нөлөөллийг үл тоомсорлох, эхнэр нь оффис дээр ажиллах ёсгүй тухай гэрээг хэрэгжүүлж чадаагүй зэрэг зөрчлүүд илэрсэн" гэж бичжээ. Үүний дараа Preston-Werner компаниасаа огцорчээ. Үүний дараа тус компани "ажилчдын санаа зовнил, зөрчилдөөнийг нухацтай авч үзэж, зохих ёсоор шийдвэрлэхийн тулд" шинэ санаачилга, сургалтуудыг хэрэгжүүлэхээ зарласан байна. ==Хориг арга хэмжээ== 2019 оны 7 дугаар сарын 25-нд Иран улсад байрладаг хөгжүүлэгч Medium дээр GitHub түүний хувийн репозиторуудыг хааж, GitHub pages руу нэвтрэхийг хориглосон тухай бичжээ. Үүний дараахан GitHub Иран, Крым, Куба, Хойд Солонгос, Сири дэх хөгжүүлэгчдэд хувийн репозитори руу нэвтрэхийг хориглож байгаагаа баталжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хоногийн дараа GitHub байршлаас үл хамааран нийтийн репозиторуудын хувьд GitHub Pages руу нэвтрэх эрхийг дахин нээсэн байна. Мөн хориг тавигдсан улс орнуудад зочлохдоо GitHub ашиглах нь хэрэглэгчийн бүртгэлд ижил төстэй арга хэмжээ авахад хүргэж болзошгүй болохыг илчилжээ. GitHub хэвлэлийн төлөөлөгчөөр дамжуулан гомдол болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд хариу өгөхдөө: GitHub нь АНУ-ын худалдааны хяналтын хуульд захирагддаг бөгөөд холбогдох хууль тогтоомжийг бүрэн дагаж мөрдөх үүрэг хүлээдэг. Үүний зэрэгцээ GitHub-ийн алсын хараа нь хөгжүүлэгчид хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран хөгжүүлэгчдийн хамтын ажиллагааны дэлхийн платформ байх явдал юм. Үүний үр дүнд хэрэглэгчид болон үйлчлүүлэгчдэд хуулиар шаардагдахаас хэтрүүлэн нөлөөлөхгүй байхын тулд засгийн газрын зааврыг сайтар шалгах үүргээ бид нухацтай авч үздэг. Үүнд хориг тавигдсан бүс нутгуудад хөгжүүлэгчдийг хамарсан хувийн харилцаа холбоог дэмжих зорилгоор нийтийн репозиторын үйлчилгээ, тэр дундаа нээлттэй эх сурвалжийн төслүүдэд зориулсан үйлчилгээг боломжтой, хүртээмжтэй байлгах зэрэг багтаж байна. Ямар нэгэн хязгаарлалт байх ёсгүй гэж үзсэн хөгжүүлэгчид, тухайлбал Эдгээр улс орнуудад оршин суудаггүй бөгөөд зөвхөн аялдаг хүмүүс хүртэл уг хязгаарлалтыг цуцлах хүсэлт гаргах боломжтой. GitHub нь худалдан авалтын түүх болон IP хаягууд нь бусад эх сурвалжуудын дунд хэрэглэгчдийг хэрхэн тэмдэглэдэг арга тул хориг тавигдсан орнуудаас сайт руу нэвтрэхийн тулд VPN болон IP прокси ашиглахыг хориглосон байдаг. ==Цензур== 2014 оны 12 дугаар сарын 4-нд Орос улс GitHub.com сайтыг хар жагсаалтад оруулсан байна, учир нь GitHub эхэндээ хэрэглэгчдийн оруулсан амиа хорлох зааварчилгааг устгахаас татгалзжээ. Хоног өнгөрсний дараа Орос улс хоригоо цуцалж, GitHub Орос дахь тодорхой контент болон хуудсуудыг хааж эхэлсэн байна. 2014 оны 12 дугаар сарын 31-нд Энэтхэг улс хэрэглэгчдийн оруулсан ISIS-ийг дэмжсэн контенттой холбоотойгоор GitHub.com сайтыг бусад 31 вэбсайтын хамт хаажээ; уг хоригийг гурван өдрийн дараа цуцалсан байна. 2016 оны 10 дугаар сарын 8-нд Турк улс тус улсын эрчим хүчний сайдын хакердсан бүртгэлийн имэйл алдагтаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор GitHub-ийг хаажээ. 2015 оны 3 дугаар сарын 26-нд GitHub.com руу таван өдөр хүрэхгүй хугацаанд үргэлжилсэн томоохон хэмжээний DDoS халдлага гарсан байна. Хятадаас гаралтай бололтой уг халдлага нь голдуу Интернэтийн цензурыг тойрч гарах аргуудыг тайлбарласан GitHub дээр байршуулсан хэрэглэгчийн контент руу чиглэсэн байв. 2020 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Хятадын цагдаа нар Chen Mei болон Cai Wei (GitHub дээр байршуулсан Terminus 2049 төслийн сайн дурын ажилчид)-г саатуулж, "хэрүүл маргаан үүсгэж, асуудал тарьсан" хэрэгт буруутгажээ. Cai болон Chen нар Хятадын цензурчдын устгасан Хятадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдэд нийтлэгдсэн мэдээний өгүүлэл, ярилцлага болон бусад материалыг архивлан хадгалж байжээ. ==ICE гэрээ== GitHub нь АНУ-ын Цагаачлал болон гаалийн албатай (ICE) газар дээрх бүтээгдэхүүн болох GitHub Enterprise Server-ийг ашиглах талаар 200,000 ам.долларын гэрээтэй байдаг. GitHub-ийн олон ажилчдын дотоод эсэргүүцлийг үл харгалзан энэхүү гэрээг 2019 онд шинэчилсэн байна. Ажилчиддаа илгээж, хожим нь 2019 оны 10 дугаар сарын 9-нд GitHub-ийн блогт нийтлэгдсэн имэйлд гүйцэтгэх захирал Nat Friedman "Худалдан авалтаас олсон орлого нь 200,000 ам.доллараас бага бөгөөд манай компанийн хувьд санхүүгийн хувьд тийм ч чухал биш юм" гэж мэдэгджээ. Тэрээр GitHub нь "одоогийн засаг захиргааны зорилтот цагаачдын нийгэмлэгийг дэмжиж буй ашгийн бус бүлгүүдэд" 500,000 ам.долларын хандив өргөхөө амласнаа зарлав. Үүний хариуд дор хаяж 150 GitHub-ийн ажилчид уг гэрээг эсэргүүцэх байр сууриа дахин илэрхийлж, ICE-ийн хүний эрхийг зөрчсөн гэх үйлдлийг буруушаасан нээлттэй захидалд гарын үсэг зуржээ. 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-ны байдлаар таван ажилтан уг гэрээний улмаас ажлаасаа гарсан байна. ICE-ийн гэрээний маргаан нь George Floyd-ын эсэргүүцлийн жагсаал болон Black Lives Matter хөдөлгөөнөөс үүдэлтэйгээр "master/slave" салбарын нэр томьёог хаях тухай компанийн шийдвэрийн улмаас 2020 оны 6 дугаар сард дахин анхаарлын төвд орсон байна. GitHub-ийн салбарын нэр өөрчлөлтийг шүүмжлэгчид үүнийг гүйцэтгэх идэвхжилийн нэг хэлбэр гэж тодорхойлж, үүний оронд GitHub-ийг ICE-ийн гэрээгээ цуцлахыг уриалсан байна. Нээлттэй эх сурвалжийн нийгэмлэгийн гишүүдийн нээлттэй захидлыг 2019 оны 12 дугаар сард GitHub дээр хуваалцаж, компани ICE-тэй байгуулсан гэрээгээ цуцалж, бизнес болон түншлэлээ хэрхэн явуулдаг талаараа илүү ил тод байхыг шаарджээ. Уг захидалд 700 гаруй хүн гарын үсэг зурсан байна. ==Капитоли үймээний сэтгэгдлүүд болон ажилтныг ажлаас ха халсан нь== 2021 оны 1 дүгээр сард GitHub АНУ-ын Капитолын ордон руу 1 дүгээр сарын 6-нд халдлагаас хойш хамт олондоо санаа зовж буйгаа илэрхийлж, үймээн дэгдээгчдийн заримыг "нацистууд" гэж нэрлэснийх нь төлөө нэг ажилтнаа ажлаас нь халжээ. Мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал ажилтныг ажлаас халах компанийн шийдвэрт "шүүмжлэл болон журмын хувьд томоохон алдаа гарсан" гэж мэдэгдэв. Мөрдөн байцаалтын үр дүнд GitHub уг ажилтантай холбогдож, компанийн хүний нөөцийн албаны дарга огцорсон байна. ==Twitter-ийн эхийн кодын алдагдал== 2023 онд Twitter олон нийтийн мэдээллийн платформын зарим хэсгийг GitHub дээр байршуулсан байна. Уг алдагдлыг анх The New York Times сонин мэдээлсэн бөгөөд энэ нь Калифорнийн Хойд дүүргийн АНУ-ын дүүргийн шүүхэд Twitter-ээс гаргасан хууль ёсны өргөдлийн нэг хэсэг байжээ. Twitter уг нийтлэлүүд нь түүний оюуны өмчийг зөрчсөн гэж мэдэгдэж, GitHub дээр эхийн кодыг нийтэлсэн "FreeSpeechEnthusiast" нэртэй хэрэглэгчийг тодруулахын тулд шүүхээс мэдээлэл хүссэн байна. ==Хүлээн авалт== 2012 онд Git-ийн анхны хөгжүүлэгч Linus Torvalds GitHub-ийг өндрөөр үнэлж, "github [sic]-ийн байршуулалт маш сайн байна. Тэд үүн дээр сайн ажил хийсэн. Нээлттэй эх сурвалжийн төслийн байршуулалтыг маш хялбар болгосны төлөө GitHub-ийг маш их магтан сайшаах хэрэгтэй" гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр мөн GitHub-ийн нэгтгэх интерфейсийн хэрэгжилтийг хурцаар шүүмжилж, "Git нь татгалзах хүсэлт (pull-request) үүсгэх сайхан модультай ирдэг боловч GitHub үүний үр дүнд үүнийг өөрийн бүрэн дорой хувилбараар солихоор шийдсэн. Үүний үр дүнд би GitHub-ийг иймэрхүү зүйлд ашиггүй гэж үзэж байна. Энэ нь байршуулахад зүгээр боловч pull requests болон онлайн коммит засварлах нь зүгээр л хог юм" гэж хэлжээ. f6v3d9yfrpa709xvfnaf975m9hjnq4b 872987 872986 2026-10-10T05:44:44Z Orgio89 4242 872987 wikitext text/x-wiki '''GitHub''' нь хөгжүүлэгчдэд (програмистад) өөрсдийн кодоо үүсгэх, хадгалах, удирдах болон бусадтай хуваалцах боломжийг олгодог хувийн өмчлөлийн хөгжүүлэгчдийн платформ сан юм. Энэ нь хуваарилагдсан хувилбарын хяналтыг (distributed version control) хангахын тулд Git-ийг ашигладаг бөгөөд GitHub өөрөө төслийн бүртгэл бүрт хандалтын хяналт, алдаа хяналт (bug tracking), программ хангамжийн шинэ боломжийн хүсэлт, даалгаврын удирдлага, тасралтгүй нэгтгэл (continuous integration) болон вики (wikis) үйлчилгээг үзүүлдэг. Сан Франциско хотод төв байрлатай GitHub нь 2018 оноос хойш Microsoft компанийн охин компани болох Github, Inc.-ийн удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ нь нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамж хөгжүүлэх төслүүдийг байршуулахад өргөнөөр ашиглагддаг. 2023 оны 1 дүгээр сарын байдлаар GitHub нь 100 сая гаруй хөгжүүлэгч, дор хаяж 28 сая нийтийн (public) репозитори зэрэг 420 сая гаруй репозиторитой болохоо мэдээлсэн байна. 2023 оны 6 дугаар сарын байдлаар энэ нь дэлхий дээрх хамгийн том эхийн кодын байршуулагч юм. 2024 онд 500 сая гаруй нээлттэй эх сурвалжтай төслүүдэд таван тэрбум гаруй хөгжүүлэгчийн хувь нэмэр оруулсан байна. ==Үүсгэн байгуулагдсан нь== GitHub платформын хөгжүүлэлт 2007 оны 10 дугаар сарын 19-нд эхэлжээ. Уг сайтыг хэдэн сарын турш туршилтын (beta) хувилбараар ажилласных нь дараа Tom Preston-Werner, Chris Wanstrath, P. J. Hyett болон Scott Chacon нар 2008 оны 4 дүгээр сард албан ёсоор нээжээ. ==Байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт== GitHub нь анхандаа дунд шатны менежөргүй, харин бие даасан удирдлагад суурилсан хавтгай бүтэцтэй байгууллага байжээ. Ажилчид өөрсдийн сонирхсон төслүүд дээр сонгон ажиллах боломжтой байсан хэдий ч цалинг гүйцэтгэх захирал тогтоодог байв. 2014 онд тус компанийн үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Thomas Preston-Werner болон түүний эхнэр Theresa нарт холбогдох дарамт шахалт үзүүлсэн хэргийн улмаас тус компани дунд шатны менежментийн давхаргыг нэмсэн байна. Уг дуулианы үр дүнд Preston-Werner гүйцэтгэх захирлын албан тушаалвнаасаа огцорчээ. Харин хамтран үүсгэн байгуулагч бөгөөд бүтээгдэхүүний удирдагч Chris Wanstrath гүйцэтгэх захирлаар томилогдсон байна. Тухайн үеийн хуулийн зөвлөх бөгөөд захиргааны ажилтан Julio Avalos нь GitHub-ийн бизнесийн үйл ажиллагаа болон өдөр тутмын удирдлагыг гардан авчээ. ==Санхүүжилт== GitHub нь анхдагч хөрөнгө оруулагчгүйгээр бие даан эхэлсэн гарааны бизнес бөгөөд эхний жилүүдэд олсон орлогоосоо гурван үүсгэн байгуулагчийнхаа хөрөнгөөр санхүүжиж, ажилчдаа авч эхэлжээ. Компани үүсгэн байгуулагдсанаас хойш дөрвөн жилийн дараа буюу 2012 оны 7 дугаар сард Andreessen Horowitz компани 750 сая ам.долларын үнэлгээтэйгээр 100 сая ам.долларын эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 2015 оны 7 дугаар сард GitHub B цуврал санхүүжилтээр дахин 250 сая ам.долларын (~2024 оны ханшаар 322 сая ам.доллар) эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт босгожээ. Гол хөрөнгө оруулагчаар Sequoia Capital ажилласан бөгөөд бусад хөрөнгө оруулагчдад Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) болон бусад венчур сангууд багтсан байна. Тухайн үед тус компанийг ойролцоогоор 2 тэрбум ам.доллараар үнэлж байжээ. 2023 оны байдлаар GitHub нь жил бүр 1 тэрбум ам.долларын орлого олдог гэж тооцоолсон байна. ==Түүх== GitHub үйлчилгээг Chris Wanstrath, P. J. Hyett, Tom Preston-Werner, болон Scott Chacon нар Ruby on Rails ашиглан хөгжүүлж, 2008 оны 2 дугаар сард эхлүүлжээ. GitHub, Inc. компани нь 2007 онд байгуулагдсан бөгөөд Сан Франциско хотод байрладаг. AWS Summit арга хэмжээн дээрх GitHub: Газрын зургийн сүүдэр нь улс бүрийн интернет хэрэглэгчдийн эзлэх хувь дахь хэрэглэгчдийн тоог харуулдаг. Хоёр хагас бөмбөрцгийг тойрсон дугуй диаграммууд нь улс бүр дэх GitHub хэрэглэгчдийн нийт тоо (зүүн талд) болон коммитүүдийг (баруун талд) харуулж байна. 2009 оны 2 дугаар сарын 24-нд GitHub онлайн болсноос хойших эхний жилийн хугацаанд 46,000 гаруй нийтийн репозитори хуримтлуулсны 17,000 нь өмнөх сард нь үүсгэгдсэн болохоо зарлажээ. Тухайн үед 6,200 орчим репозитори дор хаяж нэг удаа сэрээгдэж (forked), 4,600 нь нэгтгэгдсэн байв. Мөн онд уг сайтыг 100,000 гаруй хэрэглэгч ашиглаж байсан бөгөөд нийт 90,000 өвөрмөц нийтийн репозитори, үүнээс 12,000 нь дор хаяж нэг удаа сэрээгдсэнээр нийт 135,000 репозиторитой болж өргөжжээ. 2010 онд GitHub 1 сая репозиторитой болсон байна. Жилийн дараа энэ тоо хоёр дахин өсжээ. ReadWriteWeb сайтын мэдээлснээр 2011 оны 1 дүгээр сараас 5 дугаар сарын хоорондох коммитын нийт тоогоор GitHub нь SourceForge болон Google Code-ыг ардаа орхисон байна. 2013 оны 1 дүгээр сарын 16-нд GitHub 3 сая хэрэглэгчийн босгыг давж, 5 сая гаруй репозитори байршуулж байжээ. Тухайн оны эцэс гэхэд репозиторын тоо хоёр дахин өсөж, 10 сая репозиторид хүрсэн байна. 2015 онд GitHub Америкийн Нэгдсэн Улсаас гаднах анхны оффисоо Япон улсад нээжээ. 2018 оны 2 дугаар сарын 28-нд GitHub нь түүхэн дэх хамгийн том тархсан үйлчилгээг зогсоох (DDoS) халдлагуудын гурав дахь том бай болж, ирж буй урсгал нь секундэд 1.35 терабит оргил хэмжээнд хүрсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 19-нд GitHub бүх сургуулиудад үнэ төлбөргүй боловсролын багц санал болгосноор GitHub Education хөтөлбөрөө өргөжүүлжээ. 2019 оны 6 дугаар сарын 11-нд Bitnami компанийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал асан бөгөөд хамтран үүсгэн байгуулагч Erica Brescia нь GitHub-ийн үйл ажиллагаа хариуцсан захирлаар (COO) томилогдсоныг зарлав. 2021 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Microsoft компани GitHub-ийг худалдаж авахад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Nat Friedman албан тушаалаа бууж өгч байгаагаа зарлаж, GitHub-ийн бүтээгдэхүүн хариуцсан захирал Thomas Dohmke 11 дүгээр сарын 15-наас эхлэн гүйцэтгэх захирлаар томилогдохоор болсноо зарлажээ. 2025 оны 6 дугаар сард GitHub дээрх репозиторын хэмжээ нэг тэрбумаас давжээ. Тодруулбал, нэг тэрбум дахь репозитори нь "shit" гэсэн үгнээс өөр юу ч агуулаагүй байв. 2025 оны 8 дугаар сарын 11-нд Thomas Dohmke бизнес эрхлэх зорилгоор 2025 оны эцэст гүйцэтгэх захирлын алbyнаасаа буухаар болсноо зарласан ба Microsoft шууд залгамжлагч хайх төлөвлөгөөтэй байгаагаа тэр даруй мэдэгдээгүй байна. ==Microsoft компанид худалдагдсан нь== Microsoft нь 2016 онд GitHub дээр хамгийн олон нээлттэй эх сурвалжид хувь нэмэр оруулагчидтай арван байгууллагын жагсаалтыг тэргүүлж байжээ. 2012 оноос эхлэн Microsoft нь GitHub-ийг өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн ба .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай төслүүд болон хөгжүүлэлтийн хэрэгслүүдээ (одоо Microsoft Docs дээр байрладаг бүтээгдэхүүний баримт бичгүүдийн дийлэнх хэсгийг) байршуулж эхэлсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 4-нд Microsoft компани GitHub-ийг 7.5 тэрбум ам.доллараар (~2024 оны ханшаар 9.2 тэрбум ам.доллар) худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2018 оны 10 дугаар сарын 26-нд албан ёсоор хаагдсан байна. Microsoft-ын мэдээлснээр GitHub нь олон нийт, платформ болон бизнесийн хувьд бие даасан хэвээр байх болно. Microsoft-ын удирдлага дор уг үйлчилгээг Microsoft Cloud and AI хэлтсийн гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгч Scott Guthrie-д тайлагнадаг Xamarin компанийн Nat Friedman удирдаж байв. JavaScript сургагч багш бөгөөд зохиолч Kyle Simpson, Open-Xchange компанийн гүйцэтгэх захирал Rafael Laguna нар Microsoft-ын өмнөх худалдан авалтууд болох Nokia-гийн гар утасны бизнес болон Skype-ийг удирдаж байсан туршлагадаа үндэслэн тус худалдан авалтын талаар санаа зовниж буйгаа илэрхийлж байжээ. Энэхүү худалдан авалт нь гүйцэтгэх захирал Satya Nadella-гийн удирдлага дорх Microsoft-ын бизнесийн стратегетэй нийцэж байсан бөгөөд үүний хүрээнд нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамжийн хөгжүүлэлт болон хувь нэмэртэй зэрэгцэн үүлэн тооцооллын үйлчилгээнд илүү анхаарал хандуулж эхэлсэн байна. Harvard Business Review сэтгүүл Microsoft нь GitHub-ийг бусад хөгжүүлэлтийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ дэмжих зорилгоор хэрэглэгчийн бааз руу нь нэвтрэх зорилгоор худалдаж авч байна гэж үзжээ. Энэхүү худалдаатай холбоотой санаа зовнилоос үүдэн өрсөлдөгч үйлчилгээ үзүүлэгчид болох Bitbucket (Atlassian компани эзэмшдэг), SourceForge (Slashdot эзэмшдэг) болон GitLab компаниуд төслүүдээ GitHub-аас тэдний үйлчилгээ рүү шилжүүлэхээр төлөвлөж буй шинэ хэрэглэгчдийн тоо эрс өссөн тухай мэдээлжээ. 2019 оны 9 дүгээр сард GitHub кодын шинжилгээний хэрэгсэл болох Semmle компанийг худалдаж авсан байна. 2020 оны 2 дугаар сард GitHub нь Энэтхэг улсад GitHub India Private Limited нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2020 оны 3 дугаар сард GitHub нь JavaScript багц нийлүүлэгч npm компанийг тодорхойгүй үнээр худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2020 оны 4 дүгээр сарын 15-нд хаагдсан байна. 2020 оны 7 дугаар сарын эхээр нээлттэй эх сурвалжийн кодоо мөнхөд архивлах зорилгоор GitHub Archive Program хөтөлбөрийг байгуулжээ. ==Сахиус (Mascot)== GitHub-ийн сахиус нь найман хөлтэй амьтантэй төстэй таван тэмтрүүлтэй "octocat" буюу Мона юм. Уг дүрийг график дизайнер Simon Oxley дизайнеруудад зориулсан роялтигүй дижитал зургуудыг худалдагладаг iStock вэбсайтад зориулж клип арт хэлбэрээр бүтээжээ. GitHub-ийн сонгосон дүрийг Oxley Octopuss гэж нэрлэсэн байв. GitHub уг Octopuss-ийг өөрсдийн лого болгохыг хүссэн тул (iStock-ийн лицензээр үүнийг хориглодог) Oxley-тэй хэлэлцээр хийж уг зургийн онцгой эрхийг худалдаж авсан байна. GitHub Octopuss-ийг Octocat болгон өөрчилж, шинэ нэрийн хамт уг дүрийг худалдааны тэмдэг болгон бүртгүүлжээ. Хожим нь GitHub Illustrator Cameron McEfee-г хөлслөн уг Octocat-ийг вэбсайт болон сурталчилгааны материал дээр янз бүрийн зорилгоор ашиглахаар өөрчлүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш McEfee болон GitHub-ийн олон хэрэглэгчид уг дүрийн хэдэн зуун хувилбарыг бүтээсэн нь The Octodex дээр байрладаг байна. ==Үйлчилгээ== GitHub дээрх төслүүдэд Git команд мөрний интерфейсийг ашиглан хандаж, удирдах боломжтой бөгөөд бүх стандарт Git командууд үүнд ажилладаг. Мөн GitHub нь хэрэглэгчдэд сайт дээрх нийтийн репозиторийг үзэх боломжийг олгодог. Үүнээс гадна олон ширээний компьютер болон Git өргөтгөлүүдийг ашиглах боломжтой. Нэмж дурдахад уг сайт нь лент (feeds), дагагчид, вики (Gollum гэж нэрлэгддэг вики программ хангамжийг ашигладаг), хөгжүүлэгчид репозиторынхоо хувилбаруудыг ("forks") хэрхэн хөгжүүлж буйг харуулах нийгмийн сүлжээний график зэрэг нийгмийн сүлжээтэй төстэй функцуудыг өгдөг. Хэн ч нийтийн репозиториудыг үзэж, татаж авах боломжтой боловч зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид л репозиторид контент оруулах боломжтой. Бүртгэлтэй хэрэглэгчийн эрхээр хэрэглэгчид хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, репозитори удирдах, бусдын репозиторид хувь нэмэр оруулах, кодын өөрчлөлтийг хянах боломжтой. GitHub нь 2019 оны 1 дүгээр сараас эхлэн хязгаарлагдмал хувийн репозиториудыг (төсөл тутамд хамгийн ихдээ гурван хамтран ажиллагчтай байхаар) ямар ч төлбөргүйгээр санал болгож эхэлсэн. Өмнө нь зөвхөн нийтийн репозиториуд л үнэ төлбөргүй байжээ. 2020 оны 4 дүгээр сарын 14-нд GitHub "хязгааргүй хамтран ажиллагчтай хувийн репозитори" зэрэг "GitHub-ийн үндсэн бүх боломжуудыг" хүн бүрт үнэ төлбөргүй болгосон байна. 2019 оны 5 дугаар сард Github, Inc. компани github.com дээрх эхийн кодыг анхдагчаар шифрлэж эхэлжээ. GitHub-ийн суурь программ хангамж нь Linux-ийг бүтээгч Linus Torvalds-ын бичсэн Git юм. GitHub-ийн хэрэглэгчийн интерфейсийг хангадаг нэмэлт программ хангамжийг GitHub, Inc.-ийн хөгжүүлэгчид болох Wanstrath, Hyett, болон Preston-Werner нар Ruby on Rails болон Erlang ашиглан бичжээ. ==Хамрах хүрээ== GitHub-ийн үндсэн зорилго нь программ хангамж хөгжүүлэлтийн хувилбарын хяналт болон асуудлын хяналт (issue tracking) хэсгийг хөнгөвчлөх явдал юм. Асуудлын хяналтад зориулж шошго, үе шат (milestones), хариуцлага хуваарилах, хайлтын систем боломжтой байдаг. Хувилбарын хяналтын хувьд Git (болон GitHub) нь эхийн кодод өөрчлөлт оруулахын тулд pull requests (хүсэлт татах) илгээх боломжийг олгодог. Санал болгож буй өөрчлөлтийг хянах эрхтэй хэрэглэгчид хүссэн өөрчлөлт болон хуучин хувилбар хоорондын ялгааг (diff) харж, батлах боломжтой. Git нэр томъёогоор энэ үйлдлийг "committing" гэж нэрлэдэг ба үүний нэг жишээ нь "commit" юм. Бүх коммитуудын түүх хадгалагдаж үлдэх бөгөөд хожим нь үзэх боломжтой. Салбарууд (branches) нь хөгжүүлэгчдэд үндсэн хөгжүүлэлтийн шугамыг шууд өөрчлөхгүйгээр ижил репозитори дотор тусдаа хөгжүүлэлтийн шугам дээр ажиллах боломжийг олгодог. Салбар дээр хийсэн өөрчлөлтийг дараа нь нэгтгэх (merge) эсвэл pull request-ээр дамжуулан өөр салбарт нэгтгэж, зэрэгцээ хөгжүүлэлт болон кодын хяналтыг дэмждэг. Нэмж дурдахад GitHub нь дараах формат болон боломжуудыг дэмждэг: * Markdown-тай төстэй төрөл бүрийн файлын форматаар автоматаар дүрслэгдсэн README файлуудыг багтаасан Баримт бичиг * Зарим репозитори нь зөвхөн вики контентоос бүрддэг Викис. Үүнд гайхалтай жагсаалт (awesome lists) гэгддэг санал болгож буй программ хангамжийн сонгомол жагсаалтууд багтдаг. * Кодыг бүтээх болон турших ажлын орчин болгоход зориулагдсан виртуал машин хэрэглэгчдэд олгодог онлайн IDE болох GitHub Codespaces * Графикууд: үйл ажиллагаа (pulse), хувь нэмэр оруулагчид, коммитууд, кодын давтамж, цохилтын карт (punch card), сүлжээ, гишүүд * Integrations Directory * Имэйл мэдэгдлүүд * Хэлэлцүүлгүүд * Хэн нэгнийг @ тэмдэглэх замаар мэдэгдэлд бүртгэх сонголт. * Эможи * Файлууд доторх үүрэн даалгаврын жагсаалтууд (Nested task-lists) * Газарзүйн орон зайн өгөгдлийн дүрслэл * Файлуудыг "3D зотон" дээр харуулдаг нэгдсэн STL файл үзүүлэгч ашиглан 3D дүрслэх файлуудыг урьдчилан харах боломжтой. Уг үзүүлэгч нь WebGL болон Three.js дээр суурилдаг. * Photoshop-ийн PSD файлуудыг оролцуулаад олон нийтлэг зургийн форматыг урьдчилан харах дэмжлэг * PDF баримт бичиг үзүүлэгч * Өөр өөр багц дахь мэдэгдэж буй нийтлэг эмзэг байдал болон эрсдэлийн (Common Vulnerabilities and Exposures) аюулгүй байдлын анхааруулгууд GitHub-ийн үйлчилгээний нөхцөл нь GitHub дээр байршуулсан нийтийн программ хангамжийн төслүүдээс Нээлттэй эх сурвалжийн тодорхойлолтыг (Open Source Definition) хангасан байхыг шаарддаггүй. Үйлчилгээний нөхцөлд "Репозиторио нийтээр харагдахаар тохируулснаар та бусдад таны репозиторийг үзэх, хуулбарлан авах (fork) зөвшөөрөл өгч байна" гэж заасан байдаг. ==GitHub Enterprise== GitHub Enterprise нь ижил төстэй функционац бүхий GitHub-ийн өөрөө удирддаг хувилбар юм. Үүнийг байгууллагын техник хангамж эсвэл үүлэн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр ажиллуулах боломжтой бөгөөд 2011 оны 11 дүгээр сараас хойш боломжтой болсон. 2020 оны 11 дүгээр сард youtube-dl-ийг DMCA-аар устгасныг эсэргүүцсэн байдлаар GitHub Enterprise Server-ийн эхийн код онлайн байдлаар алдагджээ. GitHub-ийн мэдээлснээр эхийн код нь GitHub сервер рүү халдсанаас бус харин GitHub өөрөө Enterprise хэрэглэгчидтэй санамсаргүйгээр кодыг хуваалцсанаас үүдэлтэй байсан байна. ==GitHub Pages== 2008 онд GitHub блог, төслийн баримт бичиг, болон номонд зориулсан статик вэб байршуулах үйлчилгээ болох GitHub Pages-ийг танилцуулжээ. GitHub Pages-ийн бүх контент нь зочдод шууд эсвэл Markdown форматаар үйлчилдэг Git репозиторид хадгалагддаг. GitHub нь Jekyll статик вэбсайт болон блог үүсгэгчтэй болон GitHub-ийн тасралтгүй нэгтгэх шугамтай нэгдсэн байдаг. Контентын эх сурвалж шинэчлэгдэх бүрт Jekyll вэбсайтыг дахин үүсгэж, GitHub Pages дэд бүтцээр дамжуулан автоматаар хүргэдэг. GitHub-ийн бусад хэсгийн адил энэ нь үнэ төлбөргүй болон төлбөртэй үйлчилгээний түвшинг агуулдаг. Энэ үйлчилгээгээр дамжуулан үүсгэсэн вэбсайтууд нь github.io домэйн нэрийн дэд домэйн хэлбэрээр байрших эсвэл гуравдагч талын домэйн нэр бүртгэгчээр дамжуулан худалдаж авсан захиалгат домэйнүүдтэй холбогдох боломжтой. GitHub Pages нь HTTPS шифрлэлтийг дэмждэг. ==GitHub Actions== GitHub Actions нь 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-нд албан ёсоор нээгдсэн. Үүнийг анх 2018 оны 10 дугаар сард GitHub Universe арга хэмжээний үеэр ажлын урсгалыг автоматжуулах арга зам болгон зарласан бөгөөд жилийн дараа 2019 онд бүрэн албан ёсны хувилбар (GA) нь гарсан байна. GitHub Actions нь гуравдагч талын вэбсайт/платформ ашиглахгүйгээр программ хангамжийг турших, гаргах, байршуулахад зориулсан тасралтгүй нэгтгэх болон тасралтгүй хүргэх шугамыг бүтээх боломжийг олгодог. Бусад олон CI/CD хэрэгслүүдээс ялгаатай нь GitHub Actions нь хөгжүүлэгчид урьдчилан бүтээсэн үйлдлүүдийг (жишээ нь, турших, линтинг хийх, байршуулах) хуваалцах, дахин ашиглах боломжтой зах зээлтэйгээр нээгдсэн. GitHub нь гуравдагч талын үйлчилгээнээс хамааралтай байдлыг багасгаж, хөгжүүлэгчдийг GitHub экосистем дотор байлгахыг хүссэн юм. GitHub Actions нь өөрөө удирдах шаардлагагүйгээр динамикаар өргөжүүлэх боломжтой хост хийсэн гүйгчдийг (Linux, Windows, macOS) хангасан. ==Gist== GitHub нь мөн томоохон төслүүдэд ихэвчлэн ашиглагддаг GitHub-аас ялгаатай нь кодын хэсгүүдэд зориулагдсан Gist гэж нэрлэгддэг pastebin төрлийн сайтыг ажиллуулдаг. Tom Preston-Werner уг функцуудыг 2008 онд болсон Ruby бага хурлын үеэр анх танилцуулжээ. Gist нь кодын хэсгүүдэд хувилбарын хяналт нэмэх, хялбар сэрээх (forking), хувийн пастуудад зориулсан TLS шифрлэлт нэмэх замаар уламжлалт энгийн pastebin үзэл баримтлал дээр суурилдаг. "Gist" бүр өөрийн гэсэн Git репозитори тул олон кодын хэсгүүдийг нэг хуудсанд багтааж, Git ашиглан түлхэх (push) болон татах (pull) боломжтой. Бүртгэлгүй хэрэглэгчид сүүлийн үеийн Gist-үүдийн хуудас дээрх спамыг багасгахын тулд Gist байршуулахыг зөвхөн нэвтэрсэн хэрэглэгчдэд хязгаарлахаас өмнө буюу 2018 оны 3 дугаар сарын 19 хүртэл Gist байршуулах боломжтой байжээ. Gist-ийн URL-ууд нь арван зургаатын систем дэх (hexadecimal) ID-уудыг ашигладаг бөгөөд Gist-ийн өөрчлөлтүүд нь хувилбарын түүхэнд тэмдэглэгддэг бөгөөд энэ нь "хуваагдсан" (split) болон "нэгтгэсэн" (unified) харагдацын хооронд сонголт хийх замаар хуудас тутамд гучин хувилбарын текпийн ялгааг харуулах боломжтой. Репозиторуудын нэгэн адил Gist-ийг сэрээх, олон нийтэд тэмдэглэх (starred) болон сэтгэгдэл бичих боломжтой. Хувилбарууд, одод болон сэрээлтүүдийн тоог gist хуудас дээр зааж өгсөн байдаг. ==Боловсролын хөтөлбөр== GitHub нь оюутнуудад алдартай хөгжүүлэлтийн арав гаруй хэрэгсэл, үйлчилгээг үнэ төлбөргүй ашиглах боломжийг олгох зорилгоор GitHub Student Developer Pack хэмээх шинэ хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. GitHub нь уг хөтөлбөрийг эхлүүлэхийн тулд Bitnami, Crowdflower, DigitalOcean, DNSimple, HackHands, Namecheap, Orchestrate, Screen hero, SendGrid, Stripe, Travis CI, болон Unreal Engine компаниудтай хамтран ажилласан байна. 2016 онд GitHub нь их дээд сургуулиуддаа технологийн нийгэмлэгүүдийг өсгөн хөгжүүлэхэд оюутнуудыг сургах, дэмжих зорилгоор GitHub Campus Experts хөтөлбөр эхэлж байгаагаа зарлав. Campus Experts хөтөлбөр нь дэлхий даяарх 18 болон түүнээс дээш настай их сургуулийн оюутнуудад нээлттэй байдаг. GitHub Campus Experts нь GitHub оюутнуудад чиглэсэн арга хэмжээ болон нийгэмлэгүүдийг санхүүжүүлдэг гол аргуудын нэг бөгөөд Campus Experts-д арга хэмжээ явуулах, нийгэмлэгээ өсгөхийн тулд сургалт, санхүүжилт болон нэмэлт нөөц бололцоогоор хангадаг. Campus Expert болохын тулд өргөдөл гаргагчид олон модурь бүхий онлайн сургалтын курсийг дүүргэж, нийгэмлэгийн лидер байх чадварыг хөгжүүлсэн байх ёстой. ==GitHub Marketplace үйлчилгээ== GitHub нь мөн төслүүдэд нэмэлт боломжуудыг нэмэх зорилгоор программ хангамжийг үйлчилгээ хэлбэрээр (SaaS) санал болгодог интеграцуудыг өгдөг. Эдгээр үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * Waffle.io: Программ хангамжийн багуудад зориулсан төслийн удирдлага бөгөөд хэрэглэгчдэд репозитори даяар pull requests, автомат бүтээлтүүд, хяналтууд болон байршуулалтуудыг автоматаар харах боломжийг олгодог. * Rollbar: Бодит цагийн дебаг хийх хэрэгслүүд болон бүрэн стэк бүхий алдааны тайланг өгдөг. * Travis CI: Тасралтгүй нэгтгэх үйлчилгээ. * GitLocalize: Төслийн орчуулга болон олон улсын хэмжээнд гаргах үйл явцыг удирдах хэрэгслүүдээр хангадаг. ==GitHub Mobile== 2019 онд GitHub iOS болон Android үйлдлийн системүүдэд зориулсан гар утасны албан ёсны аппликейшнүүдээ албан ёсоор гаргажээ. Энэхүү мэдэгдлийг GitHub Universe 2019 арга хэмжээний үеэр хийсэн бөгөөд аппликейшнүүд эхлээд iOS-д зориулж туршилтын (beta) байдлаар гарч, үүний дараа Android-ын туршилтын хувилбар болон 2020 оны эхээр олон нийтэд зориулсан бүрэн хувилбар нь гарсан байна. ==GitHub Sponsors== GitHub Sponsors нь хэрэглэгчдэд GitHub дээр байршуулсан төслүүдэд сар бүр мөнгөн хандив өгөх боломжийг олгодог. Олон нийтийн туршилтын хувилбар (public beta) 2019 оны 5 дугаар сарын 23-нд зарлагдсан бөгөөд төсөл хүлээлгийн жагсаалтын бүртгэлийг хүлээн авдаг. The Verge сэтгүүл GitHub Sponsors нь "Patreon-той яг адилхан ажилладаг" гэж бичсэн байдаг бөгөөд учир нь "хөгжүүлэгчид өөр өөр давуу талуудыг агуулсан санхүүжилтийн түвшнүүдийг санал болгож болох ба тэдгээр рүү хандах болон тэдний ажлыг дэмжихийг хүссэн дэмжигчдээсээ давтамжтай төлбөр хүлээн авах боломжтой" боловч "уг хөтөлбөрийг ашиглахад ямар ч шимтгэлгүй" байдаг. Цаашилбал, GitHub эхний жилдээ шинээр ашиглаж эхэлж буй хүмүүст урамшуулал санал болгодог: энэ нь төлбөр боловсруулах зардлыг хариуцаж, хөгжүүлэгч тутамд 5,000 ам.доллар хүртэлх ивээн тэтгэх төлбөрийг давж олгохоо амласан байна. Түүнчлэн хэрэглэгчид Patreon болон Open Collective зэрэг ижил төстэй үйлчилгээг ашиглаж, өөрсдийн вэбсайт руу холбох боломжтой хэвээр байна. ==GitHub Copilot== Гол өгүүлэл: GitHub Copilot GitHub Codespaces layout: * Зүүн талд GitHub Copilot * Голд Код засварлагч * Баруун талд Терминал GitHub Copilot нь хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар программ хангамж хөгжүүлэх хэрэгслүүдийн дунд өргөнөөр нэвтэрсэн анхны хэрэгслүүдийн нэг юм. Туршилтын хувилбар нь 2021 онд VSCode хэрэглэгчдэд зориулагдан гарсан бөгөөд OpenAI-ийн Codex загвар дээр суурилсан байв. GitHub Copilot нь одоо шууд GitHub.com дээр, команд мөр дээр, түүнчлэн хэд хэдэн IDE дотор ашиглах боломжтой болсон. Хэрэглэгчид зарим функцүүдэд зориулж олон төрлийн LLM-үүдээс сонгох боломжтой. Copilot-ын функцуудыг хаах тухай хэрэглэгчийн хүсэлтүүд нь 2025 оны 9 дүгээр сарын байдлаар GitHub-ийн байгууллагын олон нийтийн хуудас дээрх сүүлийн 12 сарын хугацаан дахь хамгийн алдартай 1 № болон 2 № сэдвүүд байсан юм. Эдгээр сэдвүүд хариултгүй хэвээр байна. Зарим хэрэглэгчид болон төслүүд Codeberg зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай өөр хувилбарууд руу шилжсэн байна. ==Agentic Workflows== GitHub Agentic Workflows бол GitHub Next багийн систем бөгөөд хөгжүүлэгчдэд аюулгүй байдлын хатуу хязгаарлалтыг хадгалахын зэрэгцээ хиймэл оюун ухаанаар ажилладаг автоматжуулсан даалгаваруудыг үүсгэх боломжийг олгодог. Уламжлалт автоматжуулалтаас ялгаатай нь та байгалийн хэлний заавар (prompts) ашиглан ажлын урсгалыг тодорхойлдог бөгөөд систем нь үүнийг хязгаарлагдмал, аюулгүй хэрэгслийн багц бүхий агент хэлбэрээр гүйцэтгэдэг. Хамгийн чухал нь эдгээр агентууд дур мисэн үйлдэл хийж чадахгүй; тэд зөвхөн эрх бүхий үйлдлүүдийг гүйцэтгэх баталгааг өгдөг өндөр аюулгүй, хязгаарлагдмал зохицуулагчаар боловсруулагддаг зорилгыг (бүтцийн хүсэлт) гаргадаг. ==GitHub-ын архив== 2020 оны 7 дугаар сард GitHub сайтны 2 дугаар сарын архивыг Норвегийн Свальдбард дахь орхигдсон уулын уурхайд буюу Arctic World Archive-ийн хэсэгт, Свальдбардын дэлхийн үрийн сангийн ойролцоо хадгалсан байна. Уг архив нь идэвхтэй бүх нийтийн репозиторуудын код, мөн идэвхгүй боловч чухал нийтийн репозиторуудын кодыг агуулж байв. 21TB хэмжээтэй өгөгдлийг piqlFilm архивын хальсан дээр матриц (2D) бар код (Boxing barcode) хэлбэрээр хадгалсан бөгөөд 500–1,000 жилийн хугацаанд тэсвэртэй байх төлөвтэй байна. GitHub Archive Program нь мөн бүх нийтийн репозиторийг 10,000 жилийн турш хадгалах оролдлого хийх зорилгоор Project Silica-тай хамтран ажиллаж байна. Энэ нь секундэд нэг квадриллион (1,000,000,000,000,000) импульс өгдөг өндөр нарийвчлалтай петагерц импульсийн лазер ашиглан архивыг кварц шилэн хавтангийн молекул бүтцэд бичих зорилготой юм. ==Маргаантай асуудлууд== ==Дарамт шахалт үзүүлсэн гэх мэдэгдэл== 2014 оны 3 дугаар сард GitHub-ийн программист Julie Ann Horvath үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Tom Preston-Werner түүнийг ажил дээрээ дарамталсан тул компаниа орхиход хүрсэн гэж мэдэгджээ. 2014 оны 4 дүгээр сард GitHub Horvath-ийн мэдэгдлийг үгүйсгэсэн мэдэгдэл гаргажээ. Гэсэн хэдий ч дотоод мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub эдгээр гомдлыг баталгаажуулсан байна. GitHub-ийн гүйцэтгэх захирал Chris Wanstrath компанийн блог дээр "Мөрдөн байцаалтын явцад Tom Preston-Werner нь GitHub-ийн гүйцэтгэх захирлын хувьд зүй бус үйлдэл гаргасан, үүнд мөргөлдөөнтэй зан авир гаргах, ажлын байрны гомдлыг үл тоомсорлох, эхнэрийнх нь ажлын байранд байх нөлөөллийг үл тоомсорлох, эхнэр нь оффис дээр ажиллах ёсгүй тухай гэрээг хэрэгжүүлж чадаагүй зэрэг зөрчлүүд илэрсэн" гэж бичжээ. Үүний дараа Preston-Werner компаниасаа огцорчээ. Үүний дараа тус компани "ажилчдын санаа зовнил, зөрчилдөөнийг нухацтай авч үзэж, зохих ёсоор шийдвэрлэхийн тулд" шинэ санаачилга, сургалтуудыг хэрэгжүүлэхээ зарласан байна. ==Хориг арга хэмжээ== 2019 оны 7 дугаар сарын 25-нд Иран улсад байрладаг хөгжүүлэгч Medium дээр GitHub түүний хувийн репозиторуудыг хааж, GitHub pages руу нэвтрэхийг хориглосон тухай бичжээ. Үүний дараахан GitHub Иран, Крым, Куба, Хойд Солонгос, Сири дэх хөгжүүлэгчдэд хувийн репозитори руу нэвтрэхийг хориглож байгаагаа баталжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хоногийн дараа GitHub байршлаас үл хамааран нийтийн репозиторуудын хувьд GitHub Pages руу нэвтрэх эрхийг дахин нээсэн байна. Мөн хориг тавигдсан улс орнуудад зочлохдоо GitHub ашиглах нь хэрэглэгчийн бүртгэлд ижил төстэй арга хэмжээ авахад хүргэж болзошгүй болохыг илчилжээ. GitHub хэвлэлийн төлөөлөгчөөр дамжуулан гомдол болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд хариу өгөхдөө: GitHub нь АНУ-ын худалдааны хяналтын хуульд захирагддаг бөгөөд холбогдох хууль тогтоомжийг бүрэн дагаж мөрдөх үүрэг хүлээдэг. Үүний зэрэгцээ GitHub-ийн алсын хараа нь хөгжүүлэгчид хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран хөгжүүлэгчдийн хамтын ажиллагааны дэлхийн платформ байх явдал юм. Үүний үр дүнд хэрэглэгчид болон үйлчлүүлэгчдэд хуулиар шаардагдахаас хэтрүүлэн нөлөөлөхгүй байхын тулд засгийн газрын зааврыг сайтар шалгах үүргээ бид нухацтай авч үздэг. Үүнд хориг тавигдсан бүс нутгуудад хөгжүүлэгчдийг хамарсан хувийн харилцаа холбоог дэмжих зорилгоор нийтийн репозиторын үйлчилгээ, тэр дундаа нээлттэй эх сурвалжийн төслүүдэд зориулсан үйлчилгээг боломжтой, хүртээмжтэй байлгах зэрэг багтаж байна. Ямар нэгэн хязгаарлалт байх ёсгүй гэж үзсэн хөгжүүлэгчид, тухайлбал Эдгээр улс орнуудад оршин суудаггүй бөгөөд зөвхөн аялдаг хүмүүс хүртэл уг хязгаарлалтыг цуцлах хүсэлт гаргах боломжтой. GitHub нь худалдан авалтын түүх болон IP хаягууд нь бусад эх сурвалжуудын дунд хэрэглэгчдийг хэрхэн тэмдэглэдэг арга тул хориг тавигдсан орнуудаас сайт руу нэвтрэхийн тулд VPN болон IP прокси ашиглахыг хориглосон байдаг. ==Цензур== 2014 оны 12 дугаар сарын 4-нд Орос улс GitHub.com сайтыг хар жагсаалтад оруулсан байна, учир нь GitHub эхэндээ хэрэглэгчдийн оруулсан амиа хорлох зааварчилгааг устгахаас татгалзжээ. Хоног өнгөрсний дараа Орос улс хоригоо цуцалж, GitHub Орос дахь тодорхой контент болон хуудсуудыг хааж эхэлсэн байна. 2014 оны 12 дугаар сарын 31-нд Энэтхэг улс хэрэглэгчдийн оруулсан ISIS-ийг дэмжсэн контенттой холбоотойгоор GitHub.com сайтыг бусад 31 вэбсайтын хамт хаажээ; уг хоригийг гурван өдрийн дараа цуцалсан байна. 2016 оны 10 дугаар сарын 8-нд Турк улс тус улсын эрчим хүчний сайдын хакердсан бүртгэлийн имэйл алдагтаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор GitHub-ийг хаажээ. 2015 оны 3 дугаар сарын 26-нд GitHub.com руу таван өдөр хүрэхгүй хугацаанд үргэлжилсэн томоохон хэмжээний DDoS халдлага гарсан байна. Хятадаас гаралтай бололтой уг халдлага нь голдуу Интернэтийн цензурыг тойрч гарах аргуудыг тайлбарласан GitHub дээр байршуулсан хэрэглэгчийн контент руу чиглэсэн байв. 2020 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Хятадын цагдаа нар Chen Mei болон Cai Wei (GitHub дээр байршуулсан Terminus 2049 төслийн сайн дурын ажилчид)-г саатуулж, "хэрүүл маргаан үүсгэж, асуудал тарьсан" хэрэгт буруутгажээ. Cai болон Chen нар Хятадын цензурчдын устгасан Хятадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдэд нийтлэгдсэн мэдээний өгүүлэл, ярилцлага болон бусад материалыг архивлан хадгалж байжээ. ==ICE гэрээ== GitHub нь АНУ-ын Цагаачлал болон гаалийн албатай (ICE) газар дээрх бүтээгдэхүүн болох GitHub Enterprise Server-ийг ашиглах талаар 200,000 ам.долларын гэрээтэй байдаг. GitHub-ийн олон ажилчдын дотоод эсэргүүцлийг үл харгалзан энэхүү гэрээг 2019 онд шинэчилсэн байна. Ажилчиддаа илгээж, хожим нь 2019 оны 10 дугаар сарын 9-нд GitHub-ийн блогт нийтлэгдсэн имэйлд гүйцэтгэх захирал Nat Friedman "Худалдан авалтаас олсон орлого нь 200,000 ам.доллараас бага бөгөөд манай компанийн хувьд санхүүгийн хувьд тийм ч чухал биш юм" гэж мэдэгджээ. Тэрээр GitHub нь "одоогийн засаг захиргааны зорилтот цагаачдын нийгэмлэгийг дэмжиж буй ашгийн бус бүлгүүдэд" 500,000 ам.долларын хандив өргөхөө амласнаа зарлав. Үүний хариуд дор хаяж 150 GitHub-ийн ажилчид уг гэрээг эсэргүүцэх байр сууриа дахин илэрхийлж, ICE-ийн хүний эрхийг зөрчсөн гэх үйлдлийг буруушаасан нээлттэй захидалд гарын үсэг зуржээ. 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-ны байдлаар таван ажилтан уг гэрээний улмаас ажлаасаа гарсан байна. ICE-ийн гэрээний маргаан нь George Floyd-ын эсэргүүцлийн жагсаал болон Black Lives Matter хөдөлгөөнөөс үүдэлтэйгээр "master/slave" салбарын нэр томьёог хаях тухай компанийн шийдвэрийн улмаас 2020 оны 6 дугаар сард дахин анхаарлын төвд орсон байна. GitHub-ийн салбарын нэр өөрчлөлтийг шүүмжлэгчид үүнийг гүйцэтгэх идэвхжилийн нэг хэлбэр гэж тодорхойлж, үүний оронд GitHub-ийг ICE-ийн гэрээгээ цуцлахыг уриалсан байна. Нээлттэй эх сурвалжийн нийгэмлэгийн гишүүдийн нээлттэй захидлыг 2019 оны 12 дугаар сард GitHub дээр хуваалцаж, компани ICE-тэй байгуулсан гэрээгээ цуцалж, бизнес болон түншлэлээ хэрхэн явуулдаг талаараа илүү ил тод байхыг шаарджээ. Уг захидалд 700 гаруй хүн гарын үсэг зурсан байна. ==Капитоли үймээний сэтгэгдлүүд болон ажилтныг ажлаас ха халсан нь== 2021 оны 1 дүгээр сард GitHub АНУ-ын Капитолын ордон руу 1 дүгээр сарын 6-нд халдлагаас хойш хамт олондоо санаа зовж буйгаа илэрхийлж, үймээн дэгдээгчдийн заримыг "нацистууд" гэж нэрлэснийх нь төлөө нэг ажилтнаа ажлаас нь халжээ. Мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал ажилтныг ажлаас халах компанийн шийдвэрт "шүүмжлэл болон журмын хувьд томоохон алдаа гарсан" гэж мэдэгдэв. Мөрдөн байцаалтын үр дүнд GitHub уг ажилтантай холбогдож, компанийн хүний нөөцийн албаны дарга огцорсон байна. ==Twitter-ийн эхийн кодын алдагдал== 2023 онд Twitter олон нийтийн мэдээллийн платформын зарим хэсгийг GitHub дээр байршуулсан байна. Уг алдагдлыг анх The New York Times сонин мэдээлсэн бөгөөд энэ нь Калифорнийн Хойд дүүргийн АНУ-ын дүүргийн шүүхэд Twitter-ээс гаргасан хууль ёсны өргөдлийн нэг хэсэг байжээ. Twitter уг нийтлэлүүд нь түүний оюуны өмчийг зөрчсөн гэж мэдэгдэж, GitHub дээр эхийн кодыг нийтэлсэн "FreeSpeechEnthusiast" нэртэй хэрэглэгчийг тодруулахын тулд шүүхээс мэдээлэл хүссэн байна. ==Хүлээн авалт== 2012 онд Git-ийн анхны хөгжүүлэгч Linus Torvalds GitHub-ийг өндрөөр үнэлж, "github [sic]-ийн байршуулалт маш сайн байна. Тэд үүн дээр сайн ажил хийсэн. Нээлттэй эх сурвалжийн төслийн байршуулалтыг маш хялбар болгосны төлөө GitHub-ийг маш их магтан сайшаах хэрэгтэй" гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр мөн GitHub-ийн нэгтгэх интерфейсийн хэрэгжилтийг хурцаар шүүмжилж, "Git нь татгалзах хүсэлт (pull-request) үүсгэх сайхан модультай ирдэг боловч GitHub үүний үр дүнд үүнийг өөрийн бүрэн дорой хувилбараар солихоор шийдсэн. Үүний үр дүнд би GitHub-ийг иймэрхүү зүйлд ашиггүй гэж үзэж байна. Энэ нь байршуулахад зүгээр боловч pull requests болон онлайн коммит засварлах нь зүгээр л хог юм" гэж хэлжээ. [[Ангилал:Програм хангамж]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Компьютерийн сүлжээ]] 2vchn9cr4y6y0l9ggmnm3oz2k3dpe1p 872988 872987 2026-10-10T05:47:50Z Orgio89 4242 872988 wikitext text/x-wiki '''GitHub''' нь хөгжүүлэгчдэд (програмистад) өөрсдийн кодоо үүсгэх, хадгалах, удирдах болон бусадтай хуваалцах боломжийг олгодог хувийн өмчлөлийн хөгжүүлэгчдийн платформ сан юм. Энэ нь хуваарилагдсан хувилбарын хяналтыг (distributed version control) хангахын тулд Git-ийг ашигладаг бөгөөд GitHub өөрөө төслийн бүртгэл бүрт хандалтын хяналт, алдаа хяналт (bug tracking), программ хангамжийн шинэ боломжийн хүсэлт, даалгаврын удирдлага, тасралтгүй нэгтгэл (continuous integration) болон вики (wikis) үйлчилгээг үзүүлдэг. Сан Франциско хотод төв байрлатай GitHub нь 2018 оноос хойш Microsoft компанийн охин компани болох Github, Inc.-ийн удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ нь нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамж хөгжүүлэх төслүүдийг байршуулахад өргөнөөр ашиглагддаг. 2023 оны 1 дүгээр сарын байдлаар GitHub нь 100 сая гаруй хөгжүүлэгч, дор хаяж 28 сая нийтийн (public) репозитори зэрэг 420 сая гаруй репозиторитой болохоо мэдээлсэн байна. 2023 оны 6 дугаар сарын байдлаар GitHub нь дэлхий дээрх хамгийн том эхийн кодын байршуулагч юм. 2024 онд 500 сая гаруй нээлттэй эх сурвалжтай төслүүдэд таван тэрбум гаруй хөгжүүлэгчийн хувь нэмэр оруулсан байна. ==Үүсгэн байгуулагдсан нь== GitHub платформын хөгжүүлэлт 2007 оны 10 дугаар сарын 19-нд эхэлжээ. Уг сайтыг хэдэн сарын турш туршилтын (beta) хувилбараар ажилласных нь дараа Tom Preston-Werner, Chris Wanstrath, P. J. Hyett болон Scott Chacon нар 2008 оны 4 дүгээр сард албан ёсоор нээжээ. ==Байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт== GitHub нь анхандаа дунд шатны менежөргүй, харин бие даасан удирдлагад суурилсан хавтгай бүтэцтэй байгууллага байжээ. Ажилчид өөрсдийн сонирхсон төслүүд дээр сонгон ажиллах боломжтой байсан хэдий ч цалинг гүйцэтгэх захирал тогтоодог байв. 2014 онд тус компанийн үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Thomas Preston-Werner болон түүний эхнэр Theresa нарт холбогдох дарамт шахалт үзүүлсэн хэргийн улмаас тус компани дунд шатны менежментийн давхаргыг нэмсэн байна. Уг дуулианы үр дүнд Preston-Werner гүйцэтгэх захирлын албан тушаалвнаасаа огцорчээ. Харин хамтран үүсгэн байгуулагч бөгөөд бүтээгдэхүүний удирдагч Chris Wanstrath гүйцэтгэх захирлаар томилогдсон байна. Тухайн үеийн хуулийн зөвлөх бөгөөд захиргааны ажилтан Julio Avalos нь GitHub-ийн бизнесийн үйл ажиллагаа болон өдөр тутмын удирдлагыг гардан авчээ. ==Санхүүжилт== GitHub нь анхдагч хөрөнгө оруулагчгүйгээр бие даан эхэлсэн гарааны бизнес бөгөөд эхний жилүүдэд олсон орлогоосоо гурван үүсгэн байгуулагчийнхаа хөрөнгөөр санхүүжиж, ажилчдаа авч эхэлжээ. Компани үүсгэн байгуулагдсанаас хойш дөрвөн жилийн дараа буюу 2012 оны 7 дугаар сард Andreessen Horowitz компани 750 сая ам.долларын үнэлгээтэйгээр 100 сая ам.долларын эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 2015 оны 7 дугаар сард GitHub B цуврал санхүүжилтээр дахин 250 сая ам.долларын (~2024 оны ханшаар 322 сая ам.доллар) эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт босгожээ. Гол хөрөнгө оруулагчаар Sequoia Capital ажилласан бөгөөд бусад хөрөнгө оруулагчдад Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) болон бусад венчур сангууд багтсан байна. Тухайн үед тус компанийг ойролцоогоор 2 тэрбум ам.доллараар үнэлж байжээ. 2023 оны байдлаар GitHub нь жил бүр 1 тэрбум ам.долларын орлого олдог гэж тооцоолсон байна. ==Түүх== GitHub үйлчилгээг Chris Wanstrath, P. J. Hyett, Tom Preston-Werner, болон Scott Chacon нар Ruby on Rails ашиглан хөгжүүлж, 2008 оны 2 дугаар сард эхлүүлжээ. GitHub, Inc. компани нь 2007 онд байгуулагдсан бөгөөд Сан Франциско хотод байрладаг. AWS Summit арга хэмжээн дээрх GitHub: Газрын зургийн сүүдэр нь улс бүрийн интернет хэрэглэгчдийн эзлэх хувь дахь хэрэглэгчдийн тоог харуулдаг. Хоёр хагас бөмбөрцгийг тойрсон дугуй диаграммууд нь улс бүр дэх GitHub хэрэглэгчдийн нийт тоо (зүүн талд) болон коммитүүдийг (баруун талд) харуулж байна. 2009 оны 2 дугаар сарын 24-нд GitHub онлайн болсноос хойших эхний жилийн хугацаанд 46,000 гаруй нийтийн репозитори хуримтлуулсны 17,000 нь өмнөх сард нь үүсгэгдсэн болохоо зарлажээ. Тухайн үед 6,200 орчим репозитори дор хаяж нэг удаа сэрээгдэж (forked), 4,600 нь нэгтгэгдсэн байв. Мөн онд уг сайтыг 100,000 гаруй хэрэглэгч ашиглаж байсан бөгөөд нийт 90,000 өвөрмөц нийтийн репозитори, үүнээс 12,000 нь дор хаяж нэг удаа сэрээгдсэнээр нийт 135,000 репозиторитой болж өргөжжээ. 2010 онд GitHub 1 сая репозиторитой болсон байна. Жилийн дараа энэ тоо хоёр дахин өсжээ. ReadWriteWeb сайтын мэдээлснээр 2011 оны 1 дүгээр сараас 5 дугаар сарын хоорондох коммитын нийт тоогоор GitHub нь SourceForge болон Google Code-ыг ардаа орхисон байна. 2013 оны 1 дүгээр сарын 16-нд GitHub 3 сая хэрэглэгчийн босгыг давж, 5 сая гаруй репозитори байршуулж байжээ. Тухайн оны эцэс гэхэд репозиторын тоо хоёр дахин өсөж, 10 сая репозиторид хүрсэн байна. 2015 онд GitHub Америкийн Нэгдсэн Улсаас гаднах анхны оффисоо Япон улсад нээжээ. 2018 оны 2 дугаар сарын 28-нд GitHub нь түүхэн дэх хамгийн том тархсан үйлчилгээг зогсоох (DDoS) халдлагуудын гурав дахь том бай болж, ирж буй урсгал нь секундэд 1.35 терабит оргил хэмжээнд хүрсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 19-нд GitHub бүх сургуулиудад үнэ төлбөргүй боловсролын багц санал болгосноор GitHub Education хөтөлбөрөө өргөжүүлжээ. 2019 оны 6 дугаар сарын 11-нд Bitnami компанийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал асан бөгөөд хамтран үүсгэн байгуулагч Erica Brescia нь GitHub-ийн үйл ажиллагаа хариуцсан захирлаар (COO) томилогдсоныг зарлав. 2021 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Microsoft компани GitHub-ийг худалдаж авахад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Nat Friedman албан тушаалаа бууж өгч байгаагаа зарлаж, GitHub-ийн бүтээгдэхүүн хариуцсан захирал Thomas Dohmke 11 дүгээр сарын 15-наас эхлэн гүйцэтгэх захирлаар томилогдохоор болсноо зарлажээ. 2025 оны 6 дугаар сард GitHub дээрх репозиторын хэмжээ нэг тэрбумаас давжээ. Тодруулбал, нэг тэрбум дахь репозитори нь "shit" гэсэн үгнээс өөр юу ч агуулаагүй байв. 2025 оны 8 дугаар сарын 11-нд Thomas Dohmke бизнес эрхлэх зорилгоор 2025 оны эцэст гүйцэтгэх захирлын алbyнаасаа буухаар болсноо зарласан ба Microsoft шууд залгамжлагч хайх төлөвлөгөөтэй байгаагаа тэр даруй мэдэгдээгүй байна. ==Microsoft компанид худалдагдсан нь== Microsoft нь 2016 онд GitHub дээр хамгийн олон нээлттэй эх сурвалжид хувь нэмэр оруулагчидтай арван байгууллагын жагсаалтыг тэргүүлж байжээ. 2012 оноос эхлэн Microsoft нь GitHub-ийг өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн ба .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай төслүүд болон хөгжүүлэлтийн хэрэгслүүдээ (одоо Microsoft Docs дээр байрладаг бүтээгдэхүүний баримт бичгүүдийн дийлэнх хэсгийг) байршуулж эхэлсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 4-нд Microsoft компани GitHub-ийг 7.5 тэрбум ам.доллараар (~2024 оны ханшаар 9.2 тэрбум ам.доллар) худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2018 оны 10 дугаар сарын 26-нд албан ёсоор хаагдсан байна. Microsoft-ын мэдээлснээр GitHub нь олон нийт, платформ болон бизнесийн хувьд бие даасан хэвээр байх болно. Microsoft-ын удирдлага дор уг үйлчилгээг Microsoft Cloud and AI хэлтсийн гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгч Scott Guthrie-д тайлагнадаг Xamarin компанийн Nat Friedman удирдаж байв. JavaScript сургагч багш бөгөөд зохиолч Kyle Simpson, Open-Xchange компанийн гүйцэтгэх захирал Rafael Laguna нар Microsoft-ын өмнөх худалдан авалтууд болох Nokia-гийн гар утасны бизнес болон Skype-ийг удирдаж байсан туршлагадаа үндэслэн тус худалдан авалтын талаар санаа зовниж буйгаа илэрхийлж байжээ. Энэхүү худалдан авалт нь гүйцэтгэх захирал Satya Nadella-гийн удирдлага дорх Microsoft-ын бизнесийн стратегетэй нийцэж байсан бөгөөд үүний хүрээнд нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамжийн хөгжүүлэлт болон хувь нэмэртэй зэрэгцэн үүлэн тооцооллын үйлчилгээнд илүү анхаарал хандуулж эхэлсэн байна. Harvard Business Review сэтгүүл Microsoft нь GitHub-ийг бусад хөгжүүлэлтийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ дэмжих зорилгоор хэрэглэгчийн бааз руу нь нэвтрэх зорилгоор худалдаж авч байна гэж үзжээ. Энэхүү худалдаатай холбоотой санаа зовнилоос үүдэн өрсөлдөгч үйлчилгээ үзүүлэгчид болох Bitbucket (Atlassian компани эзэмшдэг), SourceForge (Slashdot эзэмшдэг) болон GitLab компаниуд төслүүдээ GitHub-аас тэдний үйлчилгээ рүү шилжүүлэхээр төлөвлөж буй шинэ хэрэглэгчдийн тоо эрс өссөн тухай мэдээлжээ. 2019 оны 9 дүгээр сард GitHub кодын шинжилгээний хэрэгсэл болох Semmle компанийг худалдаж авсан байна. 2020 оны 2 дугаар сард GitHub нь Энэтхэг улсад GitHub India Private Limited нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2020 оны 3 дугаар сард GitHub нь JavaScript багц нийлүүлэгч npm компанийг тодорхойгүй үнээр худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2020 оны 4 дүгээр сарын 15-нд хаагдсан байна. 2020 оны 7 дугаар сарын эхээр нээлттэй эх сурвалжийн кодоо мөнхөд архивлах зорилгоор GitHub Archive Program хөтөлбөрийг байгуулжээ. ==Сахиус (Mascot)== GitHub-ийн сахиус нь найман хөлтэй амьтантэй төстэй таван тэмтрүүлтэй "octocat" буюу Мона юм. Уг дүрийг график дизайнер Simon Oxley дизайнеруудад зориулсан роялтигүй дижитал зургуудыг худалдагладаг iStock вэбсайтад зориулж клип арт хэлбэрээр бүтээжээ. GitHub-ийн сонгосон дүрийг Oxley Octopuss гэж нэрлэсэн байв. GitHub уг Octopuss-ийг өөрсдийн лого болгохыг хүссэн тул (iStock-ийн лицензээр үүнийг хориглодог) Oxley-тэй хэлэлцээр хийж уг зургийн онцгой эрхийг худалдаж авсан байна. GitHub Octopuss-ийг Octocat болгон өөрчилж, шинэ нэрийн хамт уг дүрийг худалдааны тэмдэг болгон бүртгүүлжээ. Хожим нь GitHub Illustrator Cameron McEfee-г хөлслөн уг Octocat-ийг вэбсайт болон сурталчилгааны материал дээр янз бүрийн зорилгоор ашиглахаар өөрчлүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш McEfee болон GitHub-ийн олон хэрэглэгчид уг дүрийн хэдэн зуун хувилбарыг бүтээсэн нь The Octodex дээр байрладаг байна. ==Үйлчилгээ== GitHub дээрх төслүүдэд Git команд мөрний интерфейсийг ашиглан хандаж, удирдах боломжтой бөгөөд бүх стандарт Git командууд үүнд ажилладаг. Мөн GitHub нь хэрэглэгчдэд сайт дээрх нийтийн репозиторийг үзэх боломжийг олгодог. Үүнээс гадна олон ширээний компьютер болон Git өргөтгөлүүдийг ашиглах боломжтой. Нэмж дурдахад уг сайт нь лент (feeds), дагагчид, вики (Gollum гэж нэрлэгддэг вики программ хангамжийг ашигладаг), хөгжүүлэгчид репозиторынхоо хувилбаруудыг ("forks") хэрхэн хөгжүүлж буйг харуулах нийгмийн сүлжээний график зэрэг нийгмийн сүлжээтэй төстэй функцуудыг өгдөг. Хэн ч нийтийн репозиториудыг үзэж, татаж авах боломжтой боловч зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид л репозиторид контент оруулах боломжтой. Бүртгэлтэй хэрэглэгчийн эрхээр хэрэглэгчид хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, репозитори удирдах, бусдын репозиторид хувь нэмэр оруулах, кодын өөрчлөлтийг хянах боломжтой. GitHub нь 2019 оны 1 дүгээр сараас эхлэн хязгаарлагдмал хувийн репозиториудыг (төсөл тутамд хамгийн ихдээ гурван хамтран ажиллагчтай байхаар) ямар ч төлбөргүйгээр санал болгож эхэлсэн. Өмнө нь зөвхөн нийтийн репозиториуд л үнэ төлбөргүй байжээ. 2020 оны 4 дүгээр сарын 14-нд GitHub "хязгааргүй хамтран ажиллагчтай хувийн репозитори" зэрэг "GitHub-ийн үндсэн бүх боломжуудыг" хүн бүрт үнэ төлбөргүй болгосон байна. 2019 оны 5 дугаар сард Github, Inc. компани github.com дээрх эхийн кодыг анхдагчаар шифрлэж эхэлжээ. GitHub-ийн суурь программ хангамж нь Linux-ийг бүтээгч Linus Torvalds-ын бичсэн Git юм. GitHub-ийн хэрэглэгчийн интерфейсийг хангадаг нэмэлт программ хангамжийг GitHub, Inc.-ийн хөгжүүлэгчид болох Wanstrath, Hyett, болон Preston-Werner нар Ruby on Rails болон Erlang ашиглан бичжээ. ==Хамрах хүрээ== GitHub-ийн үндсэн зорилго нь программ хангамж хөгжүүлэлтийн хувилбарын хяналт болон асуудлын хяналт (issue tracking) хэсгийг хөнгөвчлөх явдал юм. Асуудлын хяналтад зориулж шошго, үе шат (milestones), хариуцлага хуваарилах, хайлтын систем боломжтой байдаг. Хувилбарын хяналтын хувьд Git (болон GitHub) нь эхийн кодод өөрчлөлт оруулахын тулд pull requests (хүсэлт татах) илгээх боломжийг олгодог. Санал болгож буй өөрчлөлтийг хянах эрхтэй хэрэглэгчид хүссэн өөрчлөлт болон хуучин хувилбар хоорондын ялгааг (diff) харж, батлах боломжтой. Git нэр томъёогоор энэ үйлдлийг "committing" гэж нэрлэдэг ба үүний нэг жишээ нь "commit" юм. Бүх коммитуудын түүх хадгалагдаж үлдэх бөгөөд хожим нь үзэх боломжтой. Салбарууд (branches) нь хөгжүүлэгчдэд үндсэн хөгжүүлэлтийн шугамыг шууд өөрчлөхгүйгээр ижил репозитори дотор тусдаа хөгжүүлэлтийн шугам дээр ажиллах боломжийг олгодог. Салбар дээр хийсэн өөрчлөлтийг дараа нь нэгтгэх (merge) эсвэл pull request-ээр дамжуулан өөр салбарт нэгтгэж, зэрэгцээ хөгжүүлэлт болон кодын хяналтыг дэмждэг. Нэмж дурдахад GitHub нь дараах формат болон боломжуудыг дэмждэг: * Markdown-тай төстэй төрөл бүрийн файлын форматаар автоматаар дүрслэгдсэн README файлуудыг багтаасан Баримт бичиг * Зарим репозитори нь зөвхөн вики контентоос бүрддэг Викис. Үүнд гайхалтай жагсаалт (awesome lists) гэгддэг санал болгож буй программ хангамжийн сонгомол жагсаалтууд багтдаг. * Кодыг бүтээх болон турших ажлын орчин болгоход зориулагдсан виртуал машин хэрэглэгчдэд олгодог онлайн IDE болох GitHub Codespaces * Графикууд: үйл ажиллагаа (pulse), хувь нэмэр оруулагчид, коммитууд, кодын давтамж, цохилтын карт (punch card), сүлжээ, гишүүд * Integrations Directory * Имэйл мэдэгдлүүд * Хэлэлцүүлгүүд * Хэн нэгнийг @ тэмдэглэх замаар мэдэгдэлд бүртгэх сонголт. * Эможи * Файлууд доторх үүрэн даалгаврын жагсаалтууд (Nested task-lists) * Газарзүйн орон зайн өгөгдлийн дүрслэл * Файлуудыг "3D зотон" дээр харуулдаг нэгдсэн STL файл үзүүлэгч ашиглан 3D дүрслэх файлуудыг урьдчилан харах боломжтой. Уг үзүүлэгч нь WebGL болон Three.js дээр суурилдаг. * Photoshop-ийн PSD файлуудыг оролцуулаад олон нийтлэг зургийн форматыг урьдчилан харах дэмжлэг * PDF баримт бичиг үзүүлэгч * Өөр өөр багц дахь мэдэгдэж буй нийтлэг эмзэг байдал болон эрсдэлийн (Common Vulnerabilities and Exposures) аюулгүй байдлын анхааруулгууд GitHub-ийн үйлчилгээний нөхцөл нь GitHub дээр байршуулсан нийтийн программ хангамжийн төслүүдээс Нээлттэй эх сурвалжийн тодорхойлолтыг (Open Source Definition) хангасан байхыг шаарддаггүй. Үйлчилгээний нөхцөлд "Репозиторио нийтээр харагдахаар тохируулснаар та бусдад таны репозиторийг үзэх, хуулбарлан авах (fork) зөвшөөрөл өгч байна" гэж заасан байдаг. ==GitHub Enterprise== GitHub Enterprise нь ижил төстэй функционац бүхий GitHub-ийн өөрөө удирддаг хувилбар юм. Үүнийг байгууллагын техник хангамж эсвэл үүлэн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр ажиллуулах боломжтой бөгөөд 2011 оны 11 дүгээр сараас хойш боломжтой болсон. 2020 оны 11 дүгээр сард youtube-dl-ийг DMCA-аар устгасныг эсэргүүцсэн байдлаар GitHub Enterprise Server-ийн эхийн код онлайн байдлаар алдагджээ. GitHub-ийн мэдээлснээр эхийн код нь GitHub сервер рүү халдсанаас бус харин GitHub өөрөө Enterprise хэрэглэгчидтэй санамсаргүйгээр кодыг хуваалцсанаас үүдэлтэй байсан байна. ==GitHub Pages== 2008 онд GitHub блог, төслийн баримт бичиг, болон номонд зориулсан статик вэб байршуулах үйлчилгээ болох GitHub Pages-ийг танилцуулжээ. GitHub Pages-ийн бүх контент нь зочдод шууд эсвэл Markdown форматаар үйлчилдэг Git репозиторид хадгалагддаг. GitHub нь Jekyll статик вэбсайт болон блог үүсгэгчтэй болон GitHub-ийн тасралтгүй нэгтгэх шугамтай нэгдсэн байдаг. Контентын эх сурвалж шинэчлэгдэх бүрт Jekyll вэбсайтыг дахин үүсгэж, GitHub Pages дэд бүтцээр дамжуулан автоматаар хүргэдэг. GitHub-ийн бусад хэсгийн адил энэ нь үнэ төлбөргүй болон төлбөртэй үйлчилгээний түвшинг агуулдаг. Энэ үйлчилгээгээр дамжуулан үүсгэсэн вэбсайтууд нь github.io домэйн нэрийн дэд домэйн хэлбэрээр байрших эсвэл гуравдагч талын домэйн нэр бүртгэгчээр дамжуулан худалдаж авсан захиалгат домэйнүүдтэй холбогдох боломжтой. GitHub Pages нь HTTPS шифрлэлтийг дэмждэг. ==GitHub Actions== GitHub Actions нь 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-нд албан ёсоор нээгдсэн. Үүнийг анх 2018 оны 10 дугаар сард GitHub Universe арга хэмжээний үеэр ажлын урсгалыг автоматжуулах арга зам болгон зарласан бөгөөд жилийн дараа 2019 онд бүрэн албан ёсны хувилбар (GA) нь гарсан байна. GitHub Actions нь гуравдагч талын вэбсайт/платформ ашиглахгүйгээр программ хангамжийг турших, гаргах, байршуулахад зориулсан тасралтгүй нэгтгэх болон тасралтгүй хүргэх шугамыг бүтээх боломжийг олгодог. Бусад олон CI/CD хэрэгслүүдээс ялгаатай нь GitHub Actions нь хөгжүүлэгчид урьдчилан бүтээсэн үйлдлүүдийг (жишээ нь, турших, линтинг хийх, байршуулах) хуваалцах, дахин ашиглах боломжтой зах зээлтэйгээр нээгдсэн. GitHub нь гуравдагч талын үйлчилгээнээс хамааралтай байдлыг багасгаж, хөгжүүлэгчдийг GitHub экосистем дотор байлгахыг хүссэн юм. GitHub Actions нь өөрөө удирдах шаардлагагүйгээр динамикаар өргөжүүлэх боломжтой хост хийсэн гүйгчдийг (Linux, Windows, macOS) хангасан. ==Gist== GitHub нь мөн томоохон төслүүдэд ихэвчлэн ашиглагддаг GitHub-аас ялгаатай нь кодын хэсгүүдэд зориулагдсан Gist гэж нэрлэгддэг pastebin төрлийн сайтыг ажиллуулдаг. Tom Preston-Werner уг функцуудыг 2008 онд болсон Ruby бага хурлын үеэр анх танилцуулжээ. Gist нь кодын хэсгүүдэд хувилбарын хяналт нэмэх, хялбар сэрээх (forking), хувийн пастуудад зориулсан TLS шифрлэлт нэмэх замаар уламжлалт энгийн pastebin үзэл баримтлал дээр суурилдаг. "Gist" бүр өөрийн гэсэн Git репозитори тул олон кодын хэсгүүдийг нэг хуудсанд багтааж, Git ашиглан түлхэх (push) болон татах (pull) боломжтой. Бүртгэлгүй хэрэглэгчид сүүлийн үеийн Gist-үүдийн хуудас дээрх спамыг багасгахын тулд Gist байршуулахыг зөвхөн нэвтэрсэн хэрэглэгчдэд хязгаарлахаас өмнө буюу 2018 оны 3 дугаар сарын 19 хүртэл Gist байршуулах боломжтой байжээ. Gist-ийн URL-ууд нь арван зургаатын систем дэх (hexadecimal) ID-уудыг ашигладаг бөгөөд Gist-ийн өөрчлөлтүүд нь хувилбарын түүхэнд тэмдэглэгддэг бөгөөд энэ нь "хуваагдсан" (split) болон "нэгтгэсэн" (unified) харагдацын хооронд сонголт хийх замаар хуудас тутамд гучин хувилбарын текпийн ялгааг харуулах боломжтой. Репозиторуудын нэгэн адил Gist-ийг сэрээх, олон нийтэд тэмдэглэх (starred) болон сэтгэгдэл бичих боломжтой. Хувилбарууд, одод болон сэрээлтүүдийн тоог gist хуудас дээр зааж өгсөн байдаг. ==Боловсролын хөтөлбөр== GitHub нь оюутнуудад алдартай хөгжүүлэлтийн арав гаруй хэрэгсэл, үйлчилгээг үнэ төлбөргүй ашиглах боломжийг олгох зорилгоор GitHub Student Developer Pack хэмээх шинэ хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. GitHub нь уг хөтөлбөрийг эхлүүлэхийн тулд Bitnami, Crowdflower, DigitalOcean, DNSimple, HackHands, Namecheap, Orchestrate, Screen hero, SendGrid, Stripe, Travis CI, болон Unreal Engine компаниудтай хамтран ажилласан байна. 2016 онд GitHub нь их дээд сургуулиуддаа технологийн нийгэмлэгүүдийг өсгөн хөгжүүлэхэд оюутнуудыг сургах, дэмжих зорилгоор GitHub Campus Experts хөтөлбөр эхэлж байгаагаа зарлав. Campus Experts хөтөлбөр нь дэлхий даяарх 18 болон түүнээс дээш настай их сургуулийн оюутнуудад нээлттэй байдаг. GitHub Campus Experts нь GitHub оюутнуудад чиглэсэн арга хэмжээ болон нийгэмлэгүүдийг санхүүжүүлдэг гол аргуудын нэг бөгөөд Campus Experts-д арга хэмжээ явуулах, нийгэмлэгээ өсгөхийн тулд сургалт, санхүүжилт болон нэмэлт нөөц бололцоогоор хангадаг. Campus Expert болохын тулд өргөдөл гаргагчид олон модурь бүхий онлайн сургалтын курсийг дүүргэж, нийгэмлэгийн лидер байх чадварыг хөгжүүлсэн байх ёстой. ==GitHub Marketplace үйлчилгээ== GitHub нь мөн төслүүдэд нэмэлт боломжуудыг нэмэх зорилгоор программ хангамжийг үйлчилгээ хэлбэрээр (SaaS) санал болгодог интеграцуудыг өгдөг. Эдгээр үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * Waffle.io: Программ хангамжийн багуудад зориулсан төслийн удирдлага бөгөөд хэрэглэгчдэд репозитори даяар pull requests, автомат бүтээлтүүд, хяналтууд болон байршуулалтуудыг автоматаар харах боломжийг олгодог. * Rollbar: Бодит цагийн дебаг хийх хэрэгслүүд болон бүрэн стэк бүхий алдааны тайланг өгдөг. * Travis CI: Тасралтгүй нэгтгэх үйлчилгээ. * GitLocalize: Төслийн орчуулга болон олон улсын хэмжээнд гаргах үйл явцыг удирдах хэрэгслүүдээр хангадаг. ==GitHub Mobile== 2019 онд GitHub iOS болон Android үйлдлийн системүүдэд зориулсан гар утасны албан ёсны аппликейшнүүдээ албан ёсоор гаргажээ. Энэхүү мэдэгдлийг GitHub Universe 2019 арга хэмжээний үеэр хийсэн бөгөөд аппликейшнүүд эхлээд iOS-д зориулж туршилтын (beta) байдлаар гарч, үүний дараа Android-ын туршилтын хувилбар болон 2020 оны эхээр олон нийтэд зориулсан бүрэн хувилбар нь гарсан байна. ==GitHub Sponsors== GitHub Sponsors нь хэрэглэгчдэд GitHub дээр байршуулсан төслүүдэд сар бүр мөнгөн хандив өгөх боломжийг олгодог. Олон нийтийн туршилтын хувилбар (public beta) 2019 оны 5 дугаар сарын 23-нд зарлагдсан бөгөөд төсөл хүлээлгийн жагсаалтын бүртгэлийг хүлээн авдаг. The Verge сэтгүүл GitHub Sponsors нь "Patreon-той яг адилхан ажилладаг" гэж бичсэн байдаг бөгөөд учир нь "хөгжүүлэгчид өөр өөр давуу талуудыг агуулсан санхүүжилтийн түвшнүүдийг санал болгож болох ба тэдгээр рүү хандах болон тэдний ажлыг дэмжихийг хүссэн дэмжигчдээсээ давтамжтай төлбөр хүлээн авах боломжтой" боловч "уг хөтөлбөрийг ашиглахад ямар ч шимтгэлгүй" байдаг. Цаашилбал, GitHub эхний жилдээ шинээр ашиглаж эхэлж буй хүмүүст урамшуулал санал болгодог: энэ нь төлбөр боловсруулах зардлыг хариуцаж, хөгжүүлэгч тутамд 5,000 ам.доллар хүртэлх ивээн тэтгэх төлбөрийг давж олгохоо амласан байна. Түүнчлэн хэрэглэгчид Patreon болон Open Collective зэрэг ижил төстэй үйлчилгээг ашиглаж, өөрсдийн вэбсайт руу холбох боломжтой хэвээр байна. ==GitHub Copilot== Гол өгүүлэл: GitHub Copilot GitHub Codespaces layout: * Зүүн талд GitHub Copilot * Голд Код засварлагч * Баруун талд Терминал GitHub Copilot нь хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар программ хангамж хөгжүүлэх хэрэгслүүдийн дунд өргөнөөр нэвтэрсэн анхны хэрэгслүүдийн нэг юм. Туршилтын хувилбар нь 2021 онд VSCode хэрэглэгчдэд зориулагдан гарсан бөгөөд OpenAI-ийн Codex загвар дээр суурилсан байв. GitHub Copilot нь одоо шууд GitHub.com дээр, команд мөр дээр, түүнчлэн хэд хэдэн IDE дотор ашиглах боломжтой болсон. Хэрэглэгчид зарим функцүүдэд зориулж олон төрлийн LLM-үүдээс сонгох боломжтой. Copilot-ын функцуудыг хаах тухай хэрэглэгчийн хүсэлтүүд нь 2025 оны 9 дүгээр сарын байдлаар GitHub-ийн байгууллагын олон нийтийн хуудас дээрх сүүлийн 12 сарын хугацаан дахь хамгийн алдартай 1 № болон 2 № сэдвүүд байсан юм. Эдгээр сэдвүүд хариултгүй хэвээр байна. Зарим хэрэглэгчид болон төслүүд Codeberg зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай өөр хувилбарууд руу шилжсэн байна. ==Agentic Workflows== GitHub Agentic Workflows бол GitHub Next багийн систем бөгөөд хөгжүүлэгчдэд аюулгүй байдлын хатуу хязгаарлалтыг хадгалахын зэрэгцээ хиймэл оюун ухаанаар ажилладаг автоматжуулсан даалгаваруудыг үүсгэх боломжийг олгодог. Уламжлалт автоматжуулалтаас ялгаатай нь та байгалийн хэлний заавар (prompts) ашиглан ажлын урсгалыг тодорхойлдог бөгөөд систем нь үүнийг хязгаарлагдмал, аюулгүй хэрэгслийн багц бүхий агент хэлбэрээр гүйцэтгэдэг. Хамгийн чухал нь эдгээр агентууд дур мисэн үйлдэл хийж чадахгүй; тэд зөвхөн эрх бүхий үйлдлүүдийг гүйцэтгэх баталгааг өгдөг өндөр аюулгүй, хязгаарлагдмал зохицуулагчаар боловсруулагддаг зорилгыг (бүтцийн хүсэлт) гаргадаг. ==GitHub-ын архив== 2020 оны 7 дугаар сард GitHub сайтны 2 дугаар сарын архивыг Норвегийн Свальдбард дахь орхигдсон уулын уурхайд буюу Arctic World Archive-ийн хэсэгт, Свальдбардын дэлхийн үрийн сангийн ойролцоо хадгалсан байна. Уг архив нь идэвхтэй бүх нийтийн репозиторуудын код, мөн идэвхгүй боловч чухал нийтийн репозиторуудын кодыг агуулж байв. 21TB хэмжээтэй өгөгдлийг piqlFilm архивын хальсан дээр матриц (2D) бар код (Boxing barcode) хэлбэрээр хадгалсан бөгөөд 500–1,000 жилийн хугацаанд тэсвэртэй байх төлөвтэй байна. GitHub Archive Program нь мөн бүх нийтийн репозиторийг 10,000 жилийн турш хадгалах оролдлого хийх зорилгоор Project Silica-тай хамтран ажиллаж байна. Энэ нь секундэд нэг квадриллион (1,000,000,000,000,000) импульс өгдөг өндөр нарийвчлалтай петагерц импульсийн лазер ашиглан архивыг кварц шилэн хавтангийн молекул бүтцэд бичих зорилготой юм. ==Маргаантай асуудлууд== ==Дарамт шахалт үзүүлсэн гэх мэдэгдэл== 2014 оны 3 дугаар сард GitHub-ийн программист Julie Ann Horvath үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Tom Preston-Werner түүнийг ажил дээрээ дарамталсан тул компаниа орхиход хүрсэн гэж мэдэгджээ. 2014 оны 4 дүгээр сард GitHub Horvath-ийн мэдэгдлийг үгүйсгэсэн мэдэгдэл гаргажээ. Гэсэн хэдий ч дотоод мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub эдгээр гомдлыг баталгаажуулсан байна. GitHub-ийн гүйцэтгэх захирал Chris Wanstrath компанийн блог дээр "Мөрдөн байцаалтын явцад Tom Preston-Werner нь GitHub-ийн гүйцэтгэх захирлын хувьд зүй бус үйлдэл гаргасан, үүнд мөргөлдөөнтэй зан авир гаргах, ажлын байрны гомдлыг үл тоомсорлох, эхнэрийнх нь ажлын байранд байх нөлөөллийг үл тоомсорлох, эхнэр нь оффис дээр ажиллах ёсгүй тухай гэрээг хэрэгжүүлж чадаагүй зэрэг зөрчлүүд илэрсэн" гэж бичжээ. Үүний дараа Preston-Werner компаниасаа огцорчээ. Үүний дараа тус компани "ажилчдын санаа зовнил, зөрчилдөөнийг нухацтай авч үзэж, зохих ёсоор шийдвэрлэхийн тулд" шинэ санаачилга, сургалтуудыг хэрэгжүүлэхээ зарласан байна. ==Хориг арга хэмжээ== 2019 оны 7 дугаар сарын 25-нд Иран улсад байрладаг хөгжүүлэгч Medium дээр GitHub түүний хувийн репозиторуудыг хааж, GitHub pages руу нэвтрэхийг хориглосон тухай бичжээ. Үүний дараахан GitHub Иран, Крым, Куба, Хойд Солонгос, Сири дэх хөгжүүлэгчдэд хувийн репозитори руу нэвтрэхийг хориглож байгаагаа баталжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хоногийн дараа GitHub байршлаас үл хамааран нийтийн репозиторуудын хувьд GitHub Pages руу нэвтрэх эрхийг дахин нээсэн байна. Мөн хориг тавигдсан улс орнуудад зочлохдоо GitHub ашиглах нь хэрэглэгчийн бүртгэлд ижил төстэй арга хэмжээ авахад хүргэж болзошгүй болохыг илчилжээ. GitHub хэвлэлийн төлөөлөгчөөр дамжуулан гомдол болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд хариу өгөхдөө: GitHub нь АНУ-ын худалдааны хяналтын хуульд захирагддаг бөгөөд холбогдох хууль тогтоомжийг бүрэн дагаж мөрдөх үүрэг хүлээдэг. Үүний зэрэгцээ GitHub-ийн алсын хараа нь хөгжүүлэгчид хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран хөгжүүлэгчдийн хамтын ажиллагааны дэлхийн платформ байх явдал юм. Үүний үр дүнд хэрэглэгчид болон үйлчлүүлэгчдэд хуулиар шаардагдахаас хэтрүүлэн нөлөөлөхгүй байхын тулд засгийн газрын зааврыг сайтар шалгах үүргээ бид нухацтай авч үздэг. Үүнд хориг тавигдсан бүс нутгуудад хөгжүүлэгчдийг хамарсан хувийн харилцаа холбоог дэмжих зорилгоор нийтийн репозиторын үйлчилгээ, тэр дундаа нээлттэй эх сурвалжийн төслүүдэд зориулсан үйлчилгээг боломжтой, хүртээмжтэй байлгах зэрэг багтаж байна. Ямар нэгэн хязгаарлалт байх ёсгүй гэж үзсэн хөгжүүлэгчид, тухайлбал Эдгээр улс орнуудад оршин суудаггүй бөгөөд зөвхөн аялдаг хүмүүс хүртэл уг хязгаарлалтыг цуцлах хүсэлт гаргах боломжтой. GitHub нь худалдан авалтын түүх болон IP хаягууд нь бусад эх сурвалжуудын дунд хэрэглэгчдийг хэрхэн тэмдэглэдэг арга тул хориг тавигдсан орнуудаас сайт руу нэвтрэхийн тулд VPN болон IP прокси ашиглахыг хориглосон байдаг. ==Цензур== 2014 оны 12 дугаар сарын 4-нд Орос улс GitHub.com сайтыг хар жагсаалтад оруулсан байна, учир нь GitHub эхэндээ хэрэглэгчдийн оруулсан амиа хорлох зааварчилгааг устгахаас татгалзжээ. Хоног өнгөрсний дараа Орос улс хоригоо цуцалж, GitHub Орос дахь тодорхой контент болон хуудсуудыг хааж эхэлсэн байна. 2014 оны 12 дугаар сарын 31-нд Энэтхэг улс хэрэглэгчдийн оруулсан ISIS-ийг дэмжсэн контенттой холбоотойгоор GitHub.com сайтыг бусад 31 вэбсайтын хамт хаажээ; уг хоригийг гурван өдрийн дараа цуцалсан байна. 2016 оны 10 дугаар сарын 8-нд Турк улс тус улсын эрчим хүчний сайдын хакердсан бүртгэлийн имэйл алдагтаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор GitHub-ийг хаажээ. 2015 оны 3 дугаар сарын 26-нд GitHub.com руу таван өдөр хүрэхгүй хугацаанд үргэлжилсэн томоохон хэмжээний DDoS халдлага гарсан байна. Хятадаас гаралтай бололтой уг халдлага нь голдуу Интернэтийн цензурыг тойрч гарах аргуудыг тайлбарласан GitHub дээр байршуулсан хэрэглэгчийн контент руу чиглэсэн байв. 2020 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Хятадын цагдаа нар Chen Mei болон Cai Wei (GitHub дээр байршуулсан Terminus 2049 төслийн сайн дурын ажилчид)-г саатуулж, "хэрүүл маргаан үүсгэж, асуудал тарьсан" хэрэгт буруутгажээ. Cai болон Chen нар Хятадын цензурчдын устгасан Хятадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдэд нийтлэгдсэн мэдээний өгүүлэл, ярилцлага болон бусад материалыг архивлан хадгалж байжээ. ==ICE гэрээ== GitHub нь АНУ-ын Цагаачлал болон гаалийн албатай (ICE) газар дээрх бүтээгдэхүүн болох GitHub Enterprise Server-ийг ашиглах талаар 200,000 ам.долларын гэрээтэй байдаг. GitHub-ийн олон ажилчдын дотоод эсэргүүцлийг үл харгалзан энэхүү гэрээг 2019 онд шинэчилсэн байна. Ажилчиддаа илгээж, хожим нь 2019 оны 10 дугаар сарын 9-нд GitHub-ийн блогт нийтлэгдсэн имэйлд гүйцэтгэх захирал Nat Friedman "Худалдан авалтаас олсон орлого нь 200,000 ам.доллараас бага бөгөөд манай компанийн хувьд санхүүгийн хувьд тийм ч чухал биш юм" гэж мэдэгджээ. Тэрээр GitHub нь "одоогийн засаг захиргааны зорилтот цагаачдын нийгэмлэгийг дэмжиж буй ашгийн бус бүлгүүдэд" 500,000 ам.долларын хандив өргөхөө амласнаа зарлав. Үүний хариуд дор хаяж 150 GitHub-ийн ажилчид уг гэрээг эсэргүүцэх байр сууриа дахин илэрхийлж, ICE-ийн хүний эрхийг зөрчсөн гэх үйлдлийг буруушаасан нээлттэй захидалд гарын үсэг зуржээ. 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-ны байдлаар таван ажилтан уг гэрээний улмаас ажлаасаа гарсан байна. ICE-ийн гэрээний маргаан нь George Floyd-ын эсэргүүцлийн жагсаал болон Black Lives Matter хөдөлгөөнөөс үүдэлтэйгээр "master/slave" салбарын нэр томьёог хаях тухай компанийн шийдвэрийн улмаас 2020 оны 6 дугаар сард дахин анхаарлын төвд орсон байна. GitHub-ийн салбарын нэр өөрчлөлтийг шүүмжлэгчид үүнийг гүйцэтгэх идэвхжилийн нэг хэлбэр гэж тодорхойлж, үүний оронд GitHub-ийг ICE-ийн гэрээгээ цуцлахыг уриалсан байна. Нээлттэй эх сурвалжийн нийгэмлэгийн гишүүдийн нээлттэй захидлыг 2019 оны 12 дугаар сард GitHub дээр хуваалцаж, компани ICE-тэй байгуулсан гэрээгээ цуцалж, бизнес болон түншлэлээ хэрхэн явуулдаг талаараа илүү ил тод байхыг шаарджээ. Уг захидалд 700 гаруй хүн гарын үсэг зурсан байна. ==Капитоли үймээний сэтгэгдлүүд болон ажилтныг ажлаас ха халсан нь== 2021 оны 1 дүгээр сард GitHub АНУ-ын Капитолын ордон руу 1 дүгээр сарын 6-нд халдлагаас хойш хамт олондоо санаа зовж буйгаа илэрхийлж, үймээн дэгдээгчдийн заримыг "нацистууд" гэж нэрлэснийх нь төлөө нэг ажилтнаа ажлаас нь халжээ. Мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал ажилтныг ажлаас халах компанийн шийдвэрт "шүүмжлэл болон журмын хувьд томоохон алдаа гарсан" гэж мэдэгдэв. Мөрдөн байцаалтын үр дүнд GitHub уг ажилтантай холбогдож, компанийн хүний нөөцийн албаны дарга огцорсон байна. ==Twitter-ийн эхийн кодын алдагдал== 2023 онд Twitter олон нийтийн мэдээллийн платформын зарим хэсгийг GitHub дээр байршуулсан байна. Уг алдагдлыг анх The New York Times сонин мэдээлсэн бөгөөд энэ нь Калифорнийн Хойд дүүргийн АНУ-ын дүүргийн шүүхэд Twitter-ээс гаргасан хууль ёсны өргөдлийн нэг хэсэг байжээ. Twitter уг нийтлэлүүд нь түүний оюуны өмчийг зөрчсөн гэж мэдэгдэж, GitHub дээр эхийн кодыг нийтэлсэн "FreeSpeechEnthusiast" нэртэй хэрэглэгчийг тодруулахын тулд шүүхээс мэдээлэл хүссэн байна. ==Хүлээн авалт== 2012 онд Git-ийн анхны хөгжүүлэгч Linus Torvalds GitHub-ийг өндрөөр үнэлж, "github [sic]-ийн байршуулалт маш сайн байна. Тэд үүн дээр сайн ажил хийсэн. Нээлттэй эх сурвалжийн төслийн байршуулалтыг маш хялбар болгосны төлөө GitHub-ийг маш их магтан сайшаах хэрэгтэй" гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр мөн GitHub-ийн нэгтгэх интерфейсийн хэрэгжилтийг хурцаар шүүмжилж, "Git нь татгалзах хүсэлт (pull-request) үүсгэх сайхан модультай ирдэг боловч GitHub үүний үр дүнд үүнийг өөрийн бүрэн дорой хувилбараар солихоор шийдсэн. Үүний үр дүнд би GitHub-ийг иймэрхүү зүйлд ашиггүй гэж үзэж байна. Энэ нь байршуулахад зүгээр боловч pull requests болон онлайн коммит засварлах нь зүгээр л хог юм" гэж хэлжээ. [[Ангилал:Програм хангамж]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Компьютерийн сүлжээ]] qgv7fn6rg5nv01w8fxw74v7eyn1uo8d 0 148824 872990 2026-10-10T06:05:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda retouched.jpg|thumb]] '''Хулсны жижиг баавгай''' буюу '''хулсны''' '''улаан баавгай''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Ailurus fulgens'') —Хулсны баавгайн төрлийн хөхтөн амьтан, Caniformes дэд баг, Carnivora баг бөгөөд голчлон ургамлаар хооллодог. Хулсны жижиг баавгай нь ой..." 872990 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda retouched.jpg|thumb]] '''Хулсны жижиг баавгай''' буюу '''хулсны''' '''улаан баавгай''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Ailurus fulgens'') —Хулсны баавгайн төрлийн хөхтөн амьтан, Caniformes дэд баг, Carnivora баг бөгөөд голчлон ургамлаар хооллодог. Хулсны жижиг баавгай нь ойролцоогоор том гэрийн муурны хэмжээтэй. Хятадад энэ амьтны тухай бичмэл дурсамж 13-р зуунд хамаарах боловч европчууд хулсны жижиг баавгайн талаар хожим 19-р зуунд л мэдэж авсан. Үүнийг 1821 онд Британийн колониудад материал цуглуулж байсан Английн генерал, байгаль судлаач Томас Хардвик ([[Англи хэл|англи.]] ''Thomas Hardwicke,'' 1755-1835) албан ёсоор "нээсэн" гэж үздэг байна. Палеонтологийн малтлагааас хулсны жижиг баавгай (нэр ойролцоог боловч) [[Хулсны том баавгай]] ([[Латин хэл|латин.]] ''Ailuropoda melanoleuca'')-аас маш холын төрөл болох тогтоогдсон байна. Тэдний нийтлэг өвөг нь олон сая жилийн өмнө Евразиин нутагт амьдарч байжээ. Хулсны баавгайн гарвал өвөг нь өнөөгийн Хятадаас баруун Их Британий нутаг хүртэл тархан амьдарч байжээ. == Гадаад төрх == [[Файл:Red Panda.JPG|thumb|385x385px|Мюнхен хотын амьтны хүрээлэн дахь хулсны жижиг баавгай буюу улаан баавгай.]] Хулсны жижиг баавгайн биеийн урт нь ойролцоогоор 51–64 см, сүүлний урт нь 28–48 см. Гималайн улаан баавгай 3.2-9.4 кг жинтэй; Хятадын улаан баавгайн эрэгчин 4.2-13.4 кг, эмэгчин 4–15 кг жинтэй байдаг. Бие нь сунасан, сүүл нь өтгөн, толгой нь өргөн, богино, үзүүртэй хошуутай, жижиг, бөөрөнхийдүү чихтэй бөгөөд 38 шүдтэй ажээ. Хулсны жижиг баавгайн хөл нь богино, хүчтэй, хагас хураагддаг сарвуутай тул модонд амархан авирч, буухад тустай байдаг юм. Хулсны жижиг буюу улаан баавгайны үс нь хүрэн эсвэл бор шаргал өнгөтэй, угаараа бараан, улаавтар хүрэн эсвэл хар өнгөтэй. Нуруун дээрх үс нь шаргал үзүүртэй. Сарвуу нь гялгар хар, сүүл нь хүрэн өнгөтэй, бүдэг, цайвар, нарийхан цагирагтай, толгой нь цайвар, чихний ирмэг болон хошуу нь цагаан өнгөтэй байдаг. Нүдний эргэн тойронд элбэнхийнхтэй төстэй баг шиг хээ байдаг - энэ хээ нь тус бүрт өвөрмөц байдаг. Энэ өнгө нь өнгөлөн далдлах үүрэг гүйцэтгэдэг - хулсны улаан баавгай ихэнх цагаа хөвд, хагаар бүрхэгдсэн модон дээр өнгөрөөдөг байна. == Үржил == Хулсны жижиг баавгайн үржлийн улирал нэгдүгээр сард эхэлдэг. Эмэгчиний үржлийн хугацаа 90-145 хоног байдаг бөгөөд үүнээс ердөө 50 хоног нь ургийн бодит хөгжилд зарцуулагддаг, учир нь ургийн хөгжил нь үр тогтсоны дараа шууд эхэлдэггүй, харин нэлээд хугацааны дараа эхэлдэг ажээ. Төрөхөөсөө өмнөхөн эмэгчин нь модны хөндий эсвэл хадны завсарт мөчир, навчаар үүр барьдаг. Зулзага нь энэ үүрэнд сохор, дүлий төрдөг бөгөөд 100 орчим грамм жинтэй байдаг ажээ. Тэдний өнгө нь улаан эсвэл улбар шараас илүү шаргал (цайвар хүрэнээс саарал хүртэл) байдаг. Ихэвчлэн 2-3 бамбарууш төрдөг ч заримдаа нэг дор 4 төрдөг. Гэсэн хэдий ч бие даан амьдрах хүртэл нэгээс илүү нь амьд үлдэх нь ховор байдаг. Бамбаруушнууд маш удаан өсдөг байна. 18 дахь өдөр нь тэд нүдээ нээдэг бөгөөд 3 сартайд нь тэдний өнгө нь насанд хүрсэн зүйлийнх шиг ердийн өнгө олж авдаг бөгөөд тэд үүрнээсээ гарч, хатуу хоол идэж эхэлдэг байна. == Тоо толгой == Улаан пандагийн тархац нутаг нь өргөн уудам нутгийг хамардаг бөгөөд байгалийн махчин амьтан цөөхөн байдаг ч Олон улсын Улаан номны Устаж болзошгүй зүйлийн жагсаалтад "Устах аюулд орсон" гэж бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь устаж үгүй ​​болох аюулд орсон ангилалд багтдаг бөгөөд ердөө 2500 тоо толгой үлдсэн (зарим тооцоогоор 10,000 орчим) байна. Учир нь зэрлэг байгальд улаан пандагийн тоо толгой маш бага байдаг. Цаашилбал, амьдрах орчин нь амархан сүйддэг. Гол аюул занал нь эдгээр бүс нутагт ой модыг байнга устгах, мөн Энэтхэг, баруун өмнөд Хятадад үзэсгэлэнтэй үслэг эдлэлийг нь хулгайн ан хийх, ан хийх явдал юм (малгай хийхэд ашигладаг). Сүүлийн 50 жилийн хугацаанд [[Гималай|Гималайн]] бүс нутагт улаан пандагийн тоо толгой 39%-иар буурсан гэсэн үзүүлэлт байна. cvkg4qhfdm4av4al24okq69neryllu2 872991 872990 2026-10-10T06:14:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 872991 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda retouched.jpg|thumb]] '''Хулсны жижиг баавгай''' буюу '''хулсны''' '''улаан баавгай''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Ailurus fulgens,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Red panda'') —Хулсны баавгайн төрлийн зүүн Гималайн нуруу болон баруун өмнөд Хятадад оршдог хөхтөн амьтан, Caniformes дэд баг, Carnivora баг бөгөөд голчлон ургамлаар хооллодог. Хулсны жижиг баавгай нь ойролцоогоор том гэрийн муурны хэмжээтэй. [[Файл:Ailurus fulgens topographic distribution map.png|thumb|383x383px]] Хятадад энэ амьтны тухай бичмэл дурсамж 13-р зуунд хамаарах боловч европчууд хулсны жижиг баавгайн талаар хожим 19-р зуунд л мэдэж авсан. Үүнийг 1821 онд Британийн колониудад материал цуглуулж байсан Английн генерал, байгаль судлаач Томас Хардвик ([[Англи хэл|англи.]] ''Thomas Hardwicke,'' 1755-1835) албан ёсоор "нээсэн" гэж үздэг байна. Палеонтологийн малтлагааас хулсны жижиг баавгай (нэр ойролцоог боловч) [[Хулсны том баавгай]] ([[Латин хэл|латин.]] ''Ailuropoda melanoleuca'')-аас маш холын төрөл болох тогтоогдсон байна. Тэдний нийтлэг өвөг нь олон сая жилийн өмнө Евразиин нутагт амьдарч байжээ. Хулсны баавгайн гарвал өвөг нь өнөөгийн Хятадаас баруун Их Британий нутаг хүртэл тархан амьдарч байжээ. == Гадаад төрх == [[Файл:Red Panda.JPG|thumb|385x385px|Мюнхен хотын амьтны хүрээлэн дахь хулсны жижиг баавгай буюу улаан баавгай.]] Хулсны жижиг баавгайн биеийн урт нь ойролцоогоор 51–64 см, сүүлний урт нь 28–48 см. Гималайн улаан баавгай 3.2-9.4 кг жинтэй; Хятадын улаан баавгайн эрэгчин 4.2-13.4 кг, эмэгчин 4–15 кг жинтэй байдаг. Бие нь сунасан, сүүл нь өтгөн, толгой нь өргөн, богино, үзүүртэй хошуутай, жижиг, бөөрөнхийдүү чихтэй бөгөөд 38 шүдтэй ажээ. Хулсны жижиг баавгайн хөл нь богино, хүчтэй, хагас хураагддаг сарвуутай тул модонд амархан авирч, буухад тустай байдаг юм. Хулсны жижиг буюу улаан баавгайны үс нь хүрэн эсвэл бор шаргал өнгөтэй, угаараа бараан, улаавтар хүрэн эсвэл хар өнгөтэй. Нуруун дээрх үс нь шаргал үзүүртэй. Сарвуу нь гялгар хар, сүүл нь хүрэн өнгөтэй, бүдэг, цайвар, нарийхан цагирагтай, толгой нь цайвар, чихний ирмэг болон хошуу нь цагаан өнгөтэй байдаг. Нүдний эргэн тойронд элбэнхийнхтэй төстэй баг шиг хээ байдаг - энэ хээ нь тус бүрт өвөрмөц байдаг. Энэ өнгө нь өнгөлөн далдлах үүрэг гүйцэтгэдэг - хулсны улаан баавгай ихэнх цагаа хөвд, хагаар бүрхэгдсэн модон дээр өнгөрөөдөг байна. == Үржил == Хулсны жижиг баавгайн үржлийн улирал нэгдүгээр сард эхэлдэг. Эмэгчиний үржлийн хугацаа 90-145 хоног байдаг бөгөөд үүнээс ердөө 50 хоног нь ургийн бодит хөгжилд зарцуулагддаг, учир нь ургийн хөгжил нь үр тогтсоны дараа шууд эхэлдэггүй, харин нэлээд хугацааны дараа эхэлдэг ажээ. Төрөхөөсөө өмнөхөн эмэгчин нь модны хөндий эсвэл хадны завсарт мөчир, навчаар үүр барьдаг. Зулзага нь энэ үүрэнд сохор, дүлий төрдөг бөгөөд 100 орчим грамм жинтэй байдаг ажээ. Тэдний өнгө нь улаан эсвэл улбар шараас илүү шаргал (цайвар хүрэнээс саарал хүртэл) байдаг. Ихэвчлэн 2-3 бамбарууш төрдөг ч заримдаа нэг дор 4 төрдөг. Гэсэн хэдий ч бие даан амьдрах хүртэл нэгээс илүү нь амьд үлдэх нь ховор байдаг. Бамбаруушнууд маш удаан өсдөг байна. 18 дахь өдөр нь тэд нүдээ нээдэг бөгөөд 3 сартайд нь тэдний өнгө нь насанд хүрсэн зүйлийнх шиг ердийн өнгө олж авдаг бөгөөд тэд үүрнээсээ гарч, хатуу хоол идэж эхэлдэг байна. == Тоо толгой == Улаан пандагийн тархац нутаг нь өргөн уудам нутгийг хамардаг бөгөөд байгалийн махчин амьтан цөөхөн байдаг ч Олон улсын Улаан номны Устаж болзошгүй зүйлийн жагсаалтад "Устах аюулд орсон" гэж бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь устаж үгүй ​​болох аюулд орсон ангилалд багтдаг бөгөөд ердөө 2500 тоо толгой үлдсэн (зарим тооцоогоор 10,000 орчим) байна. Учир нь зэрлэг байгальд улаан пандагийн тоо толгой маш бага байдаг. Цаашилбал, амьдрах орчин нь амархан сүйддэг. Гол аюул занал нь эдгээр бүс нутагт ой модыг байнга устгах, мөн Энэтхэг, баруун өмнөд Хятадад үзэсгэлэнтэй үслэг эдлэлийг нь хулгайн ан хийх, ан хийх явдал юм (малгай хийхэд ашигладаг). Сүүлийн 50 жилийн хугацаанд [[Гималай|Гималайн]] бүс нутагт улаан пандагийн тоо толгой 39%-иар буурсан гэсэн үзүүлэлт байна. 1spbhr0gaasidfw6mdvqdy24nsetwg4 0 148825 872993 2026-10-10T07:04:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Дніпрогес з висоти.jpg|thumb|368x368px]] '''Днепрын Усан цахилгаан станц''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Дніпровська ГЕС'') — [[Украин|Украины]] [[Днепр мөрөн]] дээрх [[Запорожье|Запорож]] хотод орших Усан цахилган станц. 1932-1956 онуудад ЗХУ болон Европын хамгийн том бөгөөд Ук..." 872993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дніпрогес з висоти.jpg|thumb|368x368px]] '''Днепрын Усан цахилгаан станц''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Дніпровська ГЕС'') — [[Украин|Украины]] [[Днепр мөрөн]] дээрх [[Запорожье|Запорож]] хотод орших Усан цахилган станц. 1932-1956 онуудад ЗХУ болон Европын хамгийн том бөгөөд Украины хамгийн том усан цахилгаан станц юм. Днепрын Усан цахилгаан станц барих ажлыг Орос Улсыг Цахилгаанжуулах комиссын төлөвлөгөөнд оруулсан бөгөөд энэ төлөвлөгөөний дагуу баригдсан хамгийн том цахилгаан станц болсон юм. Барилгын ажил 1927 онд эхэлж, анхны усан цахилгаан станцуудыг 1932 онд ашиглалтад оруулж, Днепрын усан цахилгаан станцыг 1939 онд ашиглалтад оруулсан. Цахилгаан станц нь ЗХУ-ын аж үйлдвэржилтийн хамгийн алдартай бэлгэдлийн нэг болж, Запорожье хотод нэгэн зэрэг томоохон аж үйлдвэрийн цогцолбор баригдсан. Днепрын Усан цахилгаан станц нь их хэмжээний хямд цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэхээс гадна Днепр мөрөн дээр тасралтгүй усан тээвэрлэлтийг хангах асуудлыг шийдсэн юм. Зөвлөлтийн [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их эх орны дайны]] үеэр Днепрын Усан цахилгаан станцыг эхлээд Зөвлөлт, дараа нь Германы цэргүүд дэлбэлжээ. 1944 онд сэргээн босголтын ажил эхэлж, 1950 онд сүүлчийн усан цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулснаар хүчин чадлыг нь үлэмж нэмэгдүүлжээ. 1990-ээд оны дунд үеэс хойш Днепрын Усан цахилгаан станц нь тоног төхөөрөмжүүдээ солих замаар хүчин чадлыг аажмаар нэмэгдүүлэх зэрэг шинэчлэл хийжээ. Днепрын усан цахилгаан станц нь төрийн өмчит "Укргидроэнерго" компанийн эзэмшилд байдаг. 2024 оны 3-р сарын 22-нд Оросын Украин руу хийсэн дахин нэг томоохон пуужингийн цохилтоор Днепрын усан цахилгаан станцын байгууламж болон далан руу цохилт өгсөн байна. Станцад гал гарсан (далан эвдэрэх аюул байхгүй). Укргидроэнерго компанийн захирал Игорь Сиротагийн хэлснээр Оросын хүчин УЦС-1 болон УЦС-2-т цохилт өгсөн байна. Тэрээр УЦС-2-т ноцтой хохирол учирсан бөгөөд засварлах боломжтой эсэх нь тодорхойгүй байна гэж мэдэгджээ. Станцын нэг тулгуур мөн цохилтод өртөж, краны дам нуруу гэмтсэн байна. Днепрын усан цахилгаан станцыг буудсаны улмаас дор хаяж нэг хүн нас баржээ. Днепрын Усан цахилгаан станц Оросын буудлагын улмаас үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. == Далан == Днепрын Усан цахилгаан станцын даралтын шугамын ихэнх хэсгийг 760.5 метр урттай, дээд тал нь 64 метр өндөртэй бетонон таталцлын далан бүрдүүлдэг байна. Далан нь нуман хэлбэртэй, дээд урсгал руу чиглэсэн муруй хэлбэртэй, 600 метрийн радиустай. Нуман хэлбэрийн далантай харагдах боловч Днепрын усан цахилгаан станцын далан нь ачааг эрэг рүү дамжуулдаггүй. Энэ хэлбэрийг асгаралтын уртыг нэмэгдүүлэх, далангийн байгууламжийг илүү таатай геологийн нөхцөлд байрлуулах зорилгоор сонгосон байна. == Хүчин чадал == 1932-1941 онд тус станц 16 тэрбум кВт.ц цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж байсан бол 1974 онд 100 тэрбум дахь кВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэж байв. Хожим Станцын шинэчлэл 2022 онд дууссаны дараа хүчин чадал нь 1,615.4 МВт хүртэл нэмэгдэх байв. f2hhf92wr62ixkdmti40r7vlf6dsmio 0 148826 872994 2026-10-10T07:26:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|thumb|388x388px|Шведын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академийн төв байр]] '''Шведын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Kungliga Vetenskapsakademien'') — Шведийн Эзэн хааны Академиудын н..." 872994 wikitext text/x-wiki [[Файл:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|thumb|388x388px|Шведын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академийн төв байр]] '''Шведын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Kungliga Vetenskapsakademien'') — Шведийн Эзэн хааны Академиудын нэг бөгөөд шинжлэх ухааныг (голчлон математик, байгалийн ухаан) хөгжүүлэх зорилготой бие даасан төрийн бус байгууллага юм. Академийг 1739 онд Шведийн 6 залуу эрдэмтэн, бизнес эрхлэгч, улс төрчид үүсгэн байгуулсан: # байгалийн судлаач [[Карл Линней]], # бизнесмен Йонас Альстрёмер, # инженер, бизнес эрхлэгч Мортен Тривальд, # улс төрч Андерс Йохан фон Хёпкен, # эрдэмтэн, улс төрч Стен Карл Биелке, # улс төрч Карл Вильхельм Кадерхиелм. Карл Линнейг Академийн анхны ерөнхийлөгчөөр сугалаагаар сонгосон байна. == Академийн шагналууд == * Физикийн Нобелийн шагнал, * Химийн Нобелийн шагнал, * Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагнал, * Одон орон, математик, биологийн шинжлэх ухаан, полиартритийн Кроуфордын шагнал, * Логик ба философийн Рольф Шокийн шагнал, * Кристаллографийн Грегори Аминовын шагнал, * Оскар Клейнийн медаль, * Цацраг туяанаас хамгаалах медаль (Зивертийн медаль). fs33bvlkricla3wmtzefp78pjtzo43f 0 148827 873000 2026-10-10T10:16:55Z Yadmaa munkhbat 108108 сариг цагаан ботгоны тууль 873000 wikitext text/x-wiki '''САРИГ ЦАГААН БОТГОНЫ ТУУЛЬ''' '''                      I.          ''' Хөвсгөр нимгэн үүлс Тэнгэрийн хаянд Хөвөрнө   Үүрийн туяан тусахад Үзүүрээс шаргалтана Алсын намхан уулс Харуй бүрийгээс Өндөлзөнө Униар хүдэн татаж Ботго буйлах сонстоно Түнтгэр ноёны түмэн тэмээ Тал дүүрэн хэвтэж Ам дүүрэн хивнэ Хаяа бараадсан Хамжлага өрхүүд Үүд нь онгорхой Яндан утаагүй Хар үүрээр босоцгоож Хүүхэд багачуудгүй Бут сондуул дундуур: “Хөөг... хөөг...” Ботгон зэл рүү ингэ хөөж Хөлтэй нь хөлхөж Хөлгүй нь Мөлхөнө Хар бага наснаас Малын тоос дагаж Нэгэн насыг  Ноёны хаяанд элээсэн Яггүй сайн зарц Ягиа хүүхэн Ингэ сааж Ингэ хөөглөж Бохисхийх чөлөөгүй Аньсхийх завгүй Саалийн үнэр дээлэнд нь шингэж Алга эвэршиж Хуруу мойнийжээ Эзэн ноёны сүрэгт Яриг цагаан ингэ байжээ Гурван жил сувайрахад Уналга ачлагад хэрэглэж Ширээ бөхийг нь ширдэг болгоод Ширмэн тавгийг нь элэг болгоод Адаг сүүлд нь яс арьс болгоод Ягиа хүүхэнд ацаглажээ Ягиа хүүхнийд ирээд Ширээ бөх нь тэгширч Сариг цагаан ботго гарав Ноёны чихэнд хов зөөж Нүүрээ бариулж Нүдээ хөтлүүлсэн Долдой харваач шунана Хурмастын хаанд Зуун  цагаан тэмээ бэлэглэхээр Түнтгэр ноён амлажээ Өдөр хоног урсаж явах Өдөр тулж Зуун цагаан тэмээг Дахин тоолтол Нэг дутжээ Хэн хүнгүй Хол ойргүй Ганц тэмээний эрэлд Туйлдан хатацгаав Түнтгэр ноён сандарч Галд орсон могой шиг Гадагшаа гарсан загас шиг Бие зүдэж Амьсгал давчдаж: “Хүсэхэд хясагдав Хасахад басагдав” Өглөө Эртлэн Долдой харваач Ноёны өргөөний хаалгыг тогшиж Ханиалгах дуунаар Толгой шургуулан Зөвшөөрөл эрэн Гэрт орж Ноёны өмнө бөхөлзөн айлтгав: “Ган хийх мөнгөгүй Ян хийх чимэггүй Ягиа хүүхэнд Атганаас алдуурсан Яриг цагаан ингэ буй Сул гараа атгаж Эгүүлж авбал бэрхгүй ажгуу” Эзэн ноён жуумалзан Шан хишиг хүртээхэд Өвдөглөн Урагшилж Алга тосоод Ахиулж хэлэв: “Оготно мэт хэдэр Хэрээ мэт хэрүүлч Ягиад юм өгвөл Эзэрхэнэ Муурт мах өгвөл Булаана Яриг цагаан ингэ Сариг цагаан ботгоо Хүний нүднээс нууж Хэл амнаас холдуулав Үүрийн гэгээнээр тууж Үдшийн бүрийгээр авчирч Харамлаж хав дарна Хайрлаж таг дарна Ясыг янгинуулж Янзыг танина уу” Уур ихт ноёны Ухаан цухалдаж Царай зангирна Ягиаг дуудаж Гарч хашхирав Хүүхэн сандарч: “Эз нь ирэв үү Хазгай гишгэв үү” Урьд нь ирээд бөгтийв   Өнчин ганц хүүхэнд Эзэн ноён ширүүдэж Хэлэх нь хэрүүл Хилэгнэх нь галзуу: “Бугын эврээр Суулга хийж болдоггүй Бусдын буянаар Боомт хийж болдоггүй Авах гараа арвайж Өгөх гараа нууж Галаар хясаж Ганцаар юунд баясав Яриг цагаан ингийг Яагаад нуув” Ухаанаа алдаж Буруу ярьсан Эзэн ноёнд хандаж Ягиа хүүхэн Уруул хөдөлгөн учирлав: “Үхэвч амь нэг Үргэвч тоос нэг Эх үрсийг Цагаан сүүгээр хясаж Хайх мөргүй Харах бараагүй Эхийг нь төөрүүлж Үрийг нь өнчрүүлбэл Сав дүүрэн идээтэй юү Санаа дүүрэн жаргалтай юу” Хэрүүлч ноёны уруул Хүйтрэх тэнгэрийн Хөвөө шиг хөхрөв: “Хүний тэмээгээр хүүдгэнэж Хүүтэй цайгаар оодгонож Хүзүү сунган Ашиг шим хүртэв чи Буруу хоолойгоор Буяныг минь залгилж Хахсан дээрээ Хуруугаа чихээд Хол явах уу Ойр суух уу” Дээрэнгүйн үг сонсоод Шийдэмгий  харцаар Эгцлэн харж өчив: “Бүрхэг шөнө нойроо хайрлалгүй Бүтээх ажилд биеэ нөөлгүй Хөлөөр явж Хөлсөө гаргахад Биеэр явж Бяраа гаргахад Яриг цагаан ингийг Ацаг болгосон буюу Хэлснээ мэлзэж Хэрхэрснээ залгихгүй бол Өгөө аваагүй Өр ширгүй би” Ноёны уруул өмгөлзөн Ам нь ангалзан Хар цагаан дуугүй Долдой харваач Эзэн ноёныг өмөөрч Хөндлөнгөөс хөл жийж Хажуугаас хавирга хазаж Чанга дуугаар омогдож Гэдийж хэлэхэд Нуруу нь үл өвдөнө: “Худгийн мэлхий чи Хан хурмасттай мөчөөрхөж Зэрэгцэж сууж Зэрэг хэлэлцэх үү Хүрнэ болчхоод новшоо хайрлаа юу Хөхөө болчхоод өгөөшөө хайрлаа юу Авснаа мартвал адгийн шинж Эргүүлж өгөх нь эрхэм шинж” Ягиа хүүхэн Долдойд хандаж Муу нуухаар Сайн илчилж Улаан нүүрийг нь Улайтал хариулав: “Сохор нохой шиг дүйвээнээр хуцна уу Соотон халтар шиг үймээнээр дайрна уу Хөх тэнэг хөөрвөл нэрээ мэдэх үү Хөх харгана шатвал унтрахаа мэдэх үү Номхон ардыг дарлаж Ноёдын бөгсийг долоож Журам ёсыг зусар ярьж Хууль ёсыг хуумгай ярьж Бурантгаа тасалсан тэмээ шиг Буруу зөвгүй Сэвсээ цацална уу” Үнэн үг Үхтэл хатгаж Нүүр улалзаж Чих янгинав Долдой харваач ичгүүрээ займчуулж Ноёнд зусардаж: “Харамч нь хаагаад  суувал Өртөгч нь өгч ядвал Хүнийх адил хүчир юм үгүй Хүлээх адил удаан юм үгүй Явдал чинь яаруу Явах газар хол Хүчтэй нь хүрхэрч авна Хүчгүй нь бархирч алдана” Эзэн ноён Энэ үгэнд омогшиж Эрх ямбандаа эрдэж Долдойд хандаж: “Өчүүхэн муу оготно Арслантай тулалдахгүй Дорд муу мэлхий Луутай дуугарахгүй Хэлбэл ноёдын дураар болно Хийсгэвэл тэнгэрийн дураар болно Яриг цагаан ингийг Шилбүүрдэж туугаад ир Сариг цагаан ботгыг Чамд өгье” Долдой харваач Хөл хөнгөрөн Яриг цагаан ингийг хөөж Цагаан тэмээнд нийлүүлэв Зуун тэмээний тоос Алсад манарна. '''                     II.          ''' Өнчирч хоцорсон Сариг цагаан ботго Оройн нар унатал Од мичид түгтэл Түмэн тэмээн дунд Эхийгээ хайж буйлна Тал талаас нь Хажиг хожиг ингэнүүд Хайрч тийрээд Ярдаг догшин буурууд Дайрч хазаад Үйлээ үзэж Тамаа цайна Түнтгэр ноён хараад Долдойг дуудаж Ширүүхэн загнав: “Сариг цагаан ботгыг Сул тавьж болохгүй Энд тэндгүй гүйж Хаа сайгүй төөрнө Хүй элэгнээсээ хагацаад Хээр хонож Хэц дэрлэж Хөндлөнгийн араатны идэш болно Ганга жалгын ёроолд илжирч Хуй салхины дээрээс ханхалж Нэр хорлож Нутаг бузарлана” Долдой харваач Дээдсийн лүндэн Дэргэдхийн зааврыг Чих тавин сонсоод Долгин саарлаа унаж Төмөр шилбүүр далайж Өнчин хэнз Өрөөсөн ганц Өнөө муу ботгоны Найман хэлхээ ясыг Яйчтал ороолгож Хонго гуяыг Тасартал ороолгож Гаднаа  хөөж ирээд Шовх шороор буйллаж Саарь сураар бурантаглаад Ган төмөр шонд уяв Сариг цагаан ботгоны Зовсон сэтгэл тэвчишгүй Зодуулсан бие тэсэшгүй Тархи толгой янгинаж Хамаг бие нь шахиран Энэлэн шаналж хонов Гангийн халуун нар Хайр найргүй шарахад Гадсаа тойрон Бөн бөн бөгтгөнөнө Дуран хар нүднээс Бөөн бөөн нулимс бөмбөрнө Ангир уургаа үгүйлж Нүдээ ширгэтэл эхийгээ харуулдан Өлбөрөн хайлан буйлна: “Өглөө нарнаар сэрээд Өнчин элэг эмтэрнэ Бүлээн амьсгалаар үнэрлэх Өр нимгэн эх минь байгаасай Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ Бэрх зовлонг тэсэж Булбарай бие зүдэрнэ Өр өвдгөн хайрлах Өршөөлт эх минь байгаасай Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ Хавиргад нь зайгүй Хажууд нь явах сан Халтирахгүй түших сэн Бөмбөрөхгүй түших сэн Үүлэн чөлөөний нар яасан  халуун бэ Эхээс салсны өнчин яасан гашуун бэ” Ган хэдий хатуу боловч Галын дөлөнд уярна Зүрх хэдий хатан боловч Зөөлөн үгэнд уярна Алтан хараацай шон дээр сууж Амьсгал даран чагнаад Харц дундуур гуниглана Ягиа хүүхэн Сариг цагаан ботгыг өрөвдөж Сааль сүүнээс өгөөд Өвс ногоо ид хэмээн Аргамжаанаас суллав  Яриг цагаан ингэний Явсан зүгийг чиглээд Өөдөө явсан ч бөн бөн гүйнэ Уруугаа явсан ч бөн бөн гүйнэ Уул шиг товолзох Ус шиг гүвэлзэх Алсын зэрэглээнд жирвэлзэн уусав Алтан хараацай араас нь шулганав: “Өнчин амьтны нулимс барагдвал Сэтгэл хатуужиж Бэрхийг сөрдөг Эвий ээвэй Эвий дээ эвий.” '''                   III.          ''' Яриг цагаан ингэ Алс замд туугдаж Зуун тэмээний адагт Эргэн эргэн харж Байн байн зогтусаж Хэнгэнэтэл санаа алдаж Енгэнэтэл буйлна Аяны хүмүүс уурсаж Ган төмөр  шилбүүрээр Толгой руу нь тон хийлгэхэд Яс уруу нь ян хийлгэхэд Өөдөө ч явсан намс намс гүйнэ Уруугаа ч явсан намс намс гүйнэ Бүгээн сүүгээ дуслуулан Бөөн бөөн нулимс  унагаж Уйлан буйлж Буйлан хайлав: “Орчлонгийн дунд Амаргүй бус уу Гангийн наранд Сэрүүнгүй бус уу Зовлонтой үед нулимс ямар элбэг вэ Гантай цагт бороо ямар харам бэ Харах нүдний цэцгий мэт Сариг цагаан ботго минь Хайрлах зүрхний гүн мэт Үр цагаан ботго минь Үйлийн үр ямар хатуу вэ Дэлэн чинэрэх ямар хэцүү вэ Гэгээн өдөр Цээжиндээ санана Харанхуй шөнө Зүүдэндээ үгүйлнэ Үртэй хүний хэл ямар нойтон бэ Үргүй хүний нүд ямар нойтон бэ” Зовлонд ингэний уйлан буйлахыг Аяны хүмүүс сонсовч Явдалдаа үл хайхарна '''                  IV.          ''' Долдой харваач Эвэр нумаа үүрч Зэвт сумаа саадаглан Мэргэнээ гайхуулж Айл хэсэж Аяга тагш эргүүлж Цай балгаж Цаг нөхцөөсөөр Бор гэртээ ирэв Сариг цагаан ботго Аргамжаанаас алдуурч Газрын гаваар алга Алах уур оройд тулж Агтын тоос тэнгэрт дэгдээж Довоо тойрч Долоо эргэв Хайваас сураг үл сонсов Хайлтаас мөр үл үзэв Буруулж явсныг буцаахаар Холдож явчихыг хориглохоор Шарсан мах анддаггүй Шар зурхайчид очиж Есөн зоос гүйлгүүлж Зүг чиг гаргуулав Өнчин ганц Өнөө муу ботгоны Зүрхэнд шар ус хуруулж Шар махтай нь хатаахаар Долгин саарал морио унаж Төмөр шилбүүрээ далайж Ормыг нь хөөж Мөрийг нь мөшгөлөө Түнтгэр ноён Сэжиг бодож: “Энэ муу хүүхэн Буруу зан дэлгэж Булхай явдал гаргаж Сариг цагаан ботгыг Хулгайлснаас зайлахгүй” Уур нь оволзож Хилэн нь бадраад Ягиа хүүхнийг дуудаж авчраад: “Муу хүн дээш тэмцэх шиг Ямаан дах заам тэмцэх шиг Өөрийн ноёнд тэрсэлж Өнчин ботгыг хулгайлав Мах өгөвч Манайшихгүй Өөх өгөвч Өөриймсөхгүй Чам мууг тэжээхээр Сайн нохой тэжээе” Ягиа хүүхнийг Хаяанаасаа  Хөөжээ '''                    V.          ''' Ган жилийн хурын үүл Гарсан даруй замхарна Газар дэлхий хатаж Гал дөлөөр шатна Сариг цагаан ботго Алс замаар яваад Дөрвөн зүгт төөрч Дөт замаар яваад Дөрвөн зовхист төөрөв Бүлтгэр нүд Дэлхийг гайхаж Дэлдгэр чих Хорвоог анирдана Ээжээ дуудавч Хайх үзүүргүй Олох оосоргүй Ганцаардахад сэтгэл эзгүйрч Гачигдахад бие нь балчирдана Арга барагдаж Чарга газардаж Айсан газраа түгшиж Ажсан газраа цэрвэж Өөдөө ч явсан тэвэр тэвэр гүйнэ Уруугаа ч явсан тэвэр тэвэр гүйнэ Ядран туйлдаад Хайлаасны сүүдэрт сөхрөн хэвтэв Жиргэх дуунаар Сэртхийн харвал Хайлаасны мөчир дээр Алтан хараацай сууж Жиргэн байж хэлэв: “Долгин саарал морьтой Долдой харваач Асар давааны чулууг Агтын туурайгаар хөдөлгөж Уулын чулуу өнхрүүлж Ургаа хад хагалж Төмөр шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Нарийн ясыг яйчтал Хонго гуяыг тасартал Нар эсрэг ороолгож Гэртээ эгүүлэхээр Давааны цаанаас тархидан харааж Уулын цаанаас уухирдан харааж Ойр ойрхноо саравчилж Ойртоод ирлээ” Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч гуйв: “Далан гүвээг нэвт шувт харж Далдыг хэлдэг алтан хараацай минь Хөндлөнгийн хүнд хөөгдөж Хөнөөх шилбүүртэнд автагдахаас Харгис хүнд хөөгдөж Хараах үгэнд автагдахаас Амийг минь аварч Өршөөж тусална уу” Алтан хараацай  шувуу Жиргэн байж хэлэв: “Хавирган сараар нар хийж Харанхуй шөнөөр өдөр хийж Далд оровч ил мэт санаж Хол очивч ойр мэт бодож Алтан гадсыг чиглээд Мурийлтгүй яваарай Энэ удаа Би аргалъя” Алтан хараацай шувуу Өдний ачаар Өндөрт нисэв Долдой харваачийг Угтаж очоод хэлэв: “Сариг цагаан ботго Хавтгайн сүрэг дагаад Хөндлөнгийн замаар Хөндөлдөн явлаа” Долдой мэргэн харваач Алтан хараацайн үгэнд итгэж Хавтгай мөр дагаад Хатируулан одов '''                  VI.          ''' Үүрийн гэгээ тэмдгэрч Үнэгэн харанхуй арилав Огторгуй нар мандаж Орчлон дэлхий гэрэлтэв Яриг цагаан ингэ Ботгоо үгүйлж Уянгалуулан буйлна Нэгэн усанд нутагтай Нэгэн бэлчээрт бараатай Ерэн есөн цагаан тэмээний Хулгана хоёр чих Хулмайг хулмайг хийгээд Тунгалаг хүрэн нүд Мэлтэн мэлтэн  хийж Хүзүү сунган ирж Өрөвдөн үнэртэнэ Яриг цагаан ингэ Хэнгэнэтэл санаа алдаад Урт зогдор сагсалзуулан Нутгийн зүг тэшив Ерэн есөн цагаан тэмээ Уухирдан дагацгаав Сүрэг хөдөлбөл Хорвоо хөдөлж Бар дөрвөн тавхай нь Талын зоон дээр жирэлзэнэ Тэмээ тэмээн сүрэг Тэшин тэшин гүйнэ Тэртээ уулыг Даван даван гүйнэ Хурмастын тэмээчин хилэгнэж Алтан луу унаж Араас нэхэн хөөв Гүйцэж түрүүлээд Замыг нь угтуулж Алтан шар лууны Аагьсан галаар тургиулж Бут сондуулыг шатааж Оч үсэргэж Уул толгод шатаав Оргилсон гал Өөдөө ноцож Гаталшгүй улаан түймрээр Халдашгүй хэрэм босгов Зуун цагаан тэмээ Хуйлран хуйлран Дээшээ ч гурав хоног Доошоо ч гурав хоног Тавир тавир таваргаад Гаталж үл чадав Хурмастын тэмээчин  Алтан луугаа хүхрүүлж Зуун тэмээг хумин туусаар Гаднаа авчрав Яриг цагаан ингийг Төмөр тушаагаар тушиж Төмөр гинжээр гинжлээд: “Олныг дагуулж Оройлон зугтав” хэмээн Хайр найргүй Толгой түрүүгүй Хөх төмөр шилбүүрээр Хэрцгийгээр ороолгож Махыг нь урж Ясыг нь янгинуулж Арай чамай Амь голтой үлдээв Үрдээ хоргодох Эх амьтны Гол тасрахгүй зовно Горь тасрахгүй шанална '''                 VII.          ''' Сарны гэрэл Салхины сэрүүнд Сариг цагаан ботго Алсын замыг Алхах зуураа эвхэж Өөдөө ч явсан бөвөр бөвөр гүйнэ Уруугаа ч явсан бөвөр бөвөр гүйнэ Өглөө үүрээр Үнэгэн харанхуйгаар Зүүрмэглэх гэж Зүүдээ манатал Унтах гэж Урагшаа ганхтал Улаан хөлтийг Урдуураа гаргадаггүй Хар хөлтийг Хажуугаараа гаргадаггүй Хурмастын хоёр чоно Идсэн ч улаан Идээгүй ч улаан Урт хэлээ улалзуулж Хоёр талаас нь Ахиран дайрч асуув: “Юун сайхан зөөлөн хоол вэ” Хүчрийн өмнө хөл нугарч Бэрхийн өмнө бие  бөхийж Сариг цагаан ботго Уйлан буйлав: “Утсан чинээ Улаан амийг минь өршөө Учир явдлаа Учирлан хэлье Манай ноён хурмастын хаанд Зуун цагаан тэмээ бэлэглэхэд Нэгэн цагаан тэмээ дутахад Яриг цагаан ээжийг минь тууж Хөхнөөс минь намайг хагацаав Явж ирсэн Зам минь хол Зовж ирсэн Хүсэл минь их Хурмастын сүрэгт ивээгдэж Хайрт эхтэйгээ уулзаж Ангир шар уургаа хөхөж Алсдаа буур болъё” Хоёр чоно улилдаж Хашир чоно нь хэлэв: “Хамрын нус нь хатаагүй Харах нүд нь тогтоогүй Ботго бага боловч Бодын тоонд Өөрийн юм биш Өнчин юм гээд идчихвэл Хааны сүрэгт халдав хэмээн Хан хурмастад буруутгагдаж Хатуу шийтгэл оноогдож Хар толгой тастах буй Хоол бодохоор Холыг бодож Орчиндоо Гэмгүй явъя Үүрэндээ Өлзийтэй явъя” Алтан хараацай нисэн ирж Жиргэн байж хэлэв: “Орог саарал морьтой Долдой харваач Өндөр хясааны чулууг Адуун туурайгаар бутаргаж Талын хөрсийг эргүүлж Ганга жалга харайлгаж Хөх шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Найман үеийг янгинатал Шөрмөс махыг салгатал Нар буруу ороолгож Гэрийн зүг эргүүлэхээр Хөтлийн цаанаас хүнгэнэтэл харааж Толгой цаанаас цуурайттал харааж Сэм сэмээр саравчилж Дэргэд ирлээ” Долдой мэргэн харваач Хавтгайн мөрөөр Чулуу хөөж Мөр алдсанаа мэдээд Яаран буцаж Ботгыг нэхэн иржээ Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч гуйв: “Хурмастын хоёр чоно минь Харгис хүнд туугдаж Хөнөөлт үгэнд үрэгдэхээс Хэрцгий хүнд туугдаж Хөх шилбүүрт  үрэгдэхээс Амийг минь хамгаалж Аргадан туслаач” Хурмастын хоёр чоно Улин байж хэлэв: “Мөр даган гүйцэх Долдой харваачтай Нэгийгээ үзэж Нимгэн хальсаа уралцъя Явдлыг нь саатуулж Яршиг удаж Амь дүйж Амийг чинь аваръя Сариг цагаан ботго минь Тавхайгаа гялалзуулж Ороолон зугтаж Ойр бүү харагд” Сариг цагаан ботго Эргэж харалгүй Зүг буруулан Хүзүү сунган Өөдөө ч явсан товор товор гүйнэ Уруугаа ч явсан товор товор гүйнэ                VIII.           Үйл зовлон үздэггүй Үнэний газар үгүй Үргэлж нараар гийгүүлэх Замбуулин хорвоо үгүй Үйлд баригдаж Хүний эрхэнд төрснөөс хойш Өнгийн зовлон үзэж Үйл тамаа цайлгах Адгуус мал зовж ханах биш дээ Эзэн хүн зовоож ханах биш дээ Оосор бүчгүй Орчлон хорвоод Хөлдөө тушаатай Хүзүүндээ гинжтэй Яриг цагаан ингэ Ягдан санааширна Сэтгэл нь нутагтаа бэлчиж Бодол нь ботгоо тойрч Хөх дэлэн чинэрэн Зангираад Амьдын хагацалд Үйлээ үзэж Гашуун нулимс Ганц ганцаар дусалж Зогдор нойтон Хэнхдэг бачуу Хүрэн сайхан нүдээр Нутгийн зүг ширтэн Хээрийн салхинаас Даахины үнэр шиншилж Горь тасрахгүй Гомдол тасрахгүй Эх амьтан Үрдээ хатна Үндэс ёзоор Цэцэгтээ хатна '''                  IX.          ''' Сариг цагаан ботго Алсын уулс чиглээд Даваа гүвээ давж Гуу жалга тойрч Өөдөө ч явсан бөхөн бөхөн гүйнэ Уруугаа ч явсан бөхөн бөхөн гүйнэ Хэдэр бэрх замд Хүчээ шавхаж Хийсэм хадад Ууланд тамираа барж Борви шилбэ нь халж Булбарай бие нь зовов Ул  тавхай нь шалбарч Унаган бие нь булрав Бут сөөгийн ёроолд Буурайдан унав Хангарди шувуу Халин нисэж яваад Сариг цагаан ботгыг хараад Дэргэд нь буугаад: “Юун сайхан зөөлөн хоол вэ” Сариг цагаан ботго Үнэн үгээ хэлэхэд Хангарди шувуу Ихэд өрөвдөж: “Хурмастын хааны өргөө Тураг шувуу турж хүрмээр Туурайт морь улдаж хүрмээр Алс хязгаарт буй Чи яаж хүрэх вэ Нуруун дээр минь суу Би чамайг хүргэе” Алтан хараацай нисэн ирж Жиргэн байж хэлэв: “Үнсэн саарал морьтой Долдой харваач Улаан тоос татуулж Алтан нарыг харанхуйлж Хөх тэнгэрийн хаяанаас Гал шиг довтолгож Ган шилбүүр далайж Сариг цагаан ботгоны Зөөлөн биеийг цэврүүттэл Борви шилбийг гүвдрүүттэл Хөөс цахруулан ороолгож Гэртээ эгүүлэхээр Гүвээн цаанаас агсран хашхирч Асгын цаанаас архиран бархирч Яаран яаран саравчилж Яваад ирлээ” Араа шүдээ арзайлган Ахираад дайрсан чоныг Долдой харваач Зэвт сумаар Харваж алаад Арьсыг нь өвчиж Моринд ганзагалж Мөч тоолж Мөр хөөж иржээ Сариг цагаан ботго Дагжин чичирч Нуруун дээр суухад Хангарди дэвэн нисэв Үүнийг хараад Долдой харваач Хангарди шувууг Ам дүүрэн харааж Өвчүү дүүрэн занав: “Долгин саарлынхаа Хар хурдаар гүйцье Харвах сумныхаа Эрчлэх хурдаар унагая” Долгин саарал морь нь Хангинатал янцгааж хэлэв “Эзний зарлигийг Эцсээ хүртэл гүйцэтгэе” Хангарди шувуу Дэвэхээрээ дэвэв Долгин саарал морь Давхихаараа давхив Нисэх шувууны сүүдэр Газраар чирэгдэж хурдлав Агт морины туурай Сүүдэр хоцрохгүй дагав Алтан хараацай Хурдан морины Туурайнаас хоцрохгүй Хурц сумны Үзүүрээс буцахгүй Долдой харваачийг Нумаа эвшээхэд Харах нүдийг хаацайлж Харвах сумыг төөрүүлж Урдуур хойгуур нь Элэн халин нисэж Харуй бүрий болгов Хангарди шувуу Торойх бараагүй Товлох сураггүй. '''                    X.          ''' Өвсөн доторх цэцэг Өдрийн наранд нивширнэ Үрээс салсан ингэ Өвчүү дотроо энэлнэ Буйлан хайлж Бөөн нулимс унагахад   Хурмастын зарц эмгэн Ихэд өрөвдөж Төмөр тушаанаас суллаж Төмөр гинжнээс салгаж Хөх дэлэнг нь дундруулж Шувтрав Хан хурмастын Оосор бүчгүй Орд цагаан өргөөний Алтан тоононы бөгтөр дээр Алтан хараацай сууна Яриг цагаан ингэ Сариг цагаан ботгоны Гашуун түүхийг Гурван өдөр Гурван шөнө Жиргэн байж хайлав Хан хурмаст ихэд уярч: “Нутаг гүйх тэмээд Дассан эзнээ ирвэл Идээшин  тогтож Тарга тэвээрээ авна Ягиа хүүхнийг олж Тэмээчнээ болгоё” Бошиг залж Алсын замд илгээв Хангарди дэвэн дэвсээр Хан хурмастын гадаа буув Сариг цагаан ботго Эхийгээ дуудан буйлахад Яриг цагаан ингэ Уйлан буйлан ирж Үрт амьтан шуугилаа Үндэст мод найгалаа Алтан хараацай Толгойг шүргэн эргэж Жив жив шулганан: “Цэцэг шиг сайхан Ургамал нь үгүй Ээж шиг сайхан Амьтан нь үгүй Явж явж жаргалаа олов Зовж зовж золоо олов Элэг бүтэн Энх тунх байг ээ Ээ бүүвэй ээ Ээ бүүвэй ээ.” 0zr20dlkoo2cv8wl6dztp19ue8bgumk