Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Дэлхий 0 3589 873046 872818 2026-10-11T02:28:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873046 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-10-11 02:28:57 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] fs24m2cakjpzoxrp0id8iiboknyxyeh Өмнөд Солонгос 0 3929 873083 872642 2026-10-11T06:23:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873083 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Солонгос Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠰᠣᠯᠣᠩᠭᠣᠰ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Өмнөд Солонгос | native_name = {{native name|ko|대한민국|italics=off}}<br />{{resize|90%|大韓民國{{nbsp}}([[Ханжа]])}}<br />{{resize|90%|Тэхань миньгүг}}{{nbsp}}([[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|ШЛ]]) | image_flag = Flag of South Korea.svg | flag_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Далбаа]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px]]</div> | other_symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын Тамга|Үндэсний тамга]] | alt_flag = | image_coat = Emblem of South Korea.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | anthem = <br />{{lang|ko|애국가}}<br />[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]<br />"Эх орончдын дуу"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}} | image_map = Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = | map_caption = {{Legend|#336733|Хянадаг нутаг дэвсгэр}} {{Legend|#49c946|[[Хойд Солонгосын таван мужийн хороо|Нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй]] нутаг дэвсгэр ([[Хойд Солонгос]])}} | capital = [[Сөүл]]<br />{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}} | largest_city = capital | admin_center = [[Сэжун]]{{efn|name=Sejong City|2012 оноос хойш ''де-факто'' засаг захиргааны нийслэл}}<br />{{coord|36.487002|127.282234|display=inline|type:city_region:KR-50}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|стандарт]])<br />[[Солонгос дохионы хэл]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Сахиулалт 2016.8.4. 2016 оны 2 сарын 3-ны өдөр хэрэгжиж эхэлсэн 13978 дугаар хууль |language=ko |year=2016 |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |url-status=live }}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = [[Солонгос үсэг|Хангыл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list| | 95.1% [[Солонгосчууд‎]] | 4.9% [[Өмнөд Солонгосын хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2019 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Солонгос дахь гадаадын хүн ам 2.5 саяыг давлаа|date=2020-02-24|website=[[The Korea Times]]|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716152028/http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |51% [[Өмнөд Солонгос дахь шашингүй байдал|шашингүй]] |31% [[Өмнөд Солонгос дахь христийн шашин|Христийн]]{{efn|name=Christian|21% нь [[Протестант урсгал|протестант]], 10% нь [[Өмнөд Солонгос дахь католик сүм|католик]].}} |17% [[Өмнөд Солонгос дахь буддизм|Буддизм]] |1% [[Өмнөд Солонгос дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{cite web |trans-title=Өмнөд Солонгос дахь шашны хүн ам, шашны үйл ажиллагааны байдал (2023) |url=https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=2024-11-09 |language=ko |script-title=ko:통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date=2023-12-12 }} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | demonym = {{hlist|[[Өмнөд Солонгосын хүн ам|Өмнөд Солонгосчууд‎]]|[[Солонгосчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Хан Док Су]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title2 = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Хан Док Су]] | leader_title3 = [[Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]] | leader_name3 = [[У Вон Сик]] | leader_title4 = [[Солонгосын Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч|Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Чо Хи Дэ]] | leader_title5 = [[Солонгосын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга|Үндсэн хуулийн цэцийн дарга]] | leader_name5 = [[Мун Хён Бэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Солонгосын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Кужусонь]] | established_date1 = МЭӨ 2333 (домгийн) | established_event2 = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]] | established_date2 = МЭӨ 57 | established_event3 = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]] | established_date3 = 668 | established_event4 = [[Гуулин улс]] | established_date4 = 918 | established_event5 = [[Чосон]] | established_date5 = 7 сарын 17, 1392 | established_event6 = [[Солонгосын эзэнт улс]] | established_date6 = 10 сарын 12, 1897 | established_event7 = [[Японы эзэрхийллийн Солонгос орон|Японы түрэмгийлэл]] | established_date7 = 8 сарын 22, 1910 | established_event8 = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тусгаар тогтнолоо тунхаглав]] | established_date8 = 3 сарын 1, 1919 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар|Түр засгийн газар]] | established_date9 = 4 сарын 11, 1919 | established_event10 = Япон бууж өгөв | established_date10 = 9 сарын 2, 1945 | established_event11 = [[38-р хойд өргөрөг|38-р өргөргийн]] өмнөд Солонгосын [[Солонгос дахь АНУ-ын армийн цэргийн засгийн газар|АНУ-ын захиргаа]] | established_date11 = 9 сарын 8, 1945 | established_event12 = [[Анхны Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ байгуулагдав]] | established_date12 = 8 сарын 15, 1948 | established_event13 = [[Өмнөд Солонгосын түүх#6-р БНУ 1987-одоо үе|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 2 сарын 25, 1988 | established_event14 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 702 тоот тогтоол|элсэв]] | established_date14 = {{nowrap|9 сарын 17, 1991}} | area_label = Хойд Солонгосгүй | area_km2 = 100,363<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=Өмнөд Солонгос|date=2023-02-27|publisher=Тагнуулын төв газар|via=CIA.gov|access-date=2023-02-24|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}</ref><ref name="South Korea country profile">{{cite web |title=Өмнөд Солонгосын улсын танилцуулга |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=2023-10-17 |date=2023-10-17 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Тэгш бус байдал – Орлогын тэгш бус байдал – ЭЗХАХБ-ын мэдээлэл|publisher=[[ЭЗХАХБ]]|access-date=2021-07-17|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}</ref> | area_rank = 107 | area_sq_mi = 38,750 | percent_water = 0.3 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 52,081,799<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=2022-09-24}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 28 | population_density_km2 = 507 | population_density_rank = 15 | GDP_PPP = {{increase}} $3.258 их наяд<ref name="IMFWEO.KR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2024 оны 10-р сарын хэвлэл. (Өмнөд Солонгос) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-10-22}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 14 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $62,960<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{increase}} $1.869 их наяд<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 14 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $36,131<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 33 | Gini = 33.3 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="auto"/> | Gini_rank = | HDI = 0.929<!-- Number only, between 0 and 1. --> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Хүний хөгжлийн тайлан 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=2024-03-13 |access-date=2024-03-13 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Өмнөд Солонгосын вон|БНСУ-ын вон]] (₩) | currency_code = KRW | time_zone = [[Өмнөд Солонгос дахь цаг|Солонгосын стандарт цаг]] | utc_offset = +9 | date_format = {{unbulleted list|жжжж년 с월 ө일|жжжж. с. ө. ([[Манай эрин|МЭ]])}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|+82]] | cctld = {{hlist|[[.kr]]|[[.kr|.한국]]|[[.kr|.韩国]]}} }} '''Өмнөд Солонгос''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' ('''БНСУ'''; {{lang-ko|대한민국}} ''Тэхань миньгүг'') — [[Дорнод Ази]] болон [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Умард Солонгос]]той газраар хиллэдэг ба баруун зүгт [[Шар тэнгис|Шар тэнгисээр]] [[Хятад]], зүүн зүгт [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Япон]] улсуудтай хиллэлдэг байна. Эх газрын болон халуун орны чийглэг уур амьсгалтай, дийлэнхдээ уулархаг тогтоцтой 100,210 ам дөрвөлжин километр газар нутаг, 51 сая хүнтэй. [[Чэжү]] зэрэг олон жижиг аралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Сөүл]]. [[Солонгос|Солонгос орон]] (умард, өмнөд хамтдаа) эртний иргэншилт нутаг бөгөөд НТӨ 2333 онд анхны төрт [[Кужусонь|улсаа]] үүссэн гэж үздэг. [[Шилла]] улс нь 660-676 онд [[Когурё]], [[Пэгжэ]] хоёр хөрш улсын газрыг нэгтгэн Нэгдсэн Шилла улсыг байгуулсан. Улмаар 10-р зуунд [[Гуулин улс]], 14-р зуунд [[Чусонь улс|Чусонь]] улс, 1895 онд [[Солонгосын эзэнт улс]] болон нэр өөрчлөгдсөн солонгос улс оршин тогтнож байв. 1910-1945 онд [[Япон]]ы эзэнт гүрний эзэмшилд орж, 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[солонгос үндэстэн]] нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] хоёр улсын үзэл бодол, цэргийн хяналтаар хоёр хуваагдсаны тул 1948 онд Америкийн талыг барьсан Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь хойгийн өмнөд хэсэгт тусгаар тогтносон байна. 1950-1953 онд хоёр Солонгосын хооронд [[Солонгосын дайн]] болсон ба цэргийн өндөр хамгаалалт бүхий [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил тогтоод байгаа. 1960-1987 оныг хүртэл Өмнөд Солонгост цэргийн эрхтэн төрийг барьж байсан ба өдгөө ардчилсан сонгуулиар төрийн эрх шилжиж байна. Үндсэн хуулиар [[Бүгд найрамдах улс|ерөнхийлөгчийн засаглалтай]], [[ардчилсан]] улс бөгөөд сүлийн жилүүдэд эдийн засаг нь асар хурдацтай өсч байгаа орон юм. [[худалдан авах чадвар|ХАЧ-аарх]] [[ДНБ]]-ээр дэлхийд 12 дахь (Азид 4 дэх) дэст эрэмбэлэгдэх [[хөгжингүй орон|хөгжингүй]] орон болсон. [[Экспорт]]од чиглэсэн эдийн засагтай учраас аж үйлдвэрлэлийн [[цахилгаан бараа]], [[хагас дамжуулагч]], [[гар утас]], [[робот]]ын технологүүд нь өндөр хөгжсөн. Дэлхийд [[Усан онгоц|хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээрээ тэргүүн байрт, [[ган]] хайлуулалтаараа эхний гуравт, [[автомашин үйлдвэрлэл]]ээрээ эхний тавд багтана. Өмнөд Солонгос нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] болон [[Их Хорь|Их 20]] зэрэг олон улсын холбоодын гишүүн орон. == Нэр == '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' (대한민국 — ''Тэхань миньгүг'' - [тэаань мингүү])-ын оноосон нэрийг монголоор хоёр янз товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНСУ''', байрлалаар нь '''Өмнөд Солонгос''' гэдэг. «[[Солонгос]]» гэж монгол хэлээр оноосон нэр юм. [[Солонго]] гэсэн үгний олон тоо, дундад зууны [[солон]] аймгийн зүгт байснаас ийн нэр авсан гэдэг. Монголын [[Юань Улс]]тай дотно холбоотой байсан 10-14-р зууны [[Курё]] улсыг нь монгол хэлээр «[[Гуулин улс|Гуулин]]» улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хятадаар «Гаоли» гэснээс монгол хэлэээр ийнхүү нэрлэн бичих болсон. Өдгөө албан бусаар энэ түүхэн Гуулин нэрийг монголчууд ашиглах нь бий. [[Солонгос хэл]]ээр 1948 оноос умард улсад нь «''чусонь''» (조선), өмнөд улсад нь «''хань''» (한) гэж нэрийдэж болсон байна. == Газар зүй == Өмнөд Солонгос 100,210 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Унгар]]аас том буюу [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|108-р том]] орон юм. Монголын Дорнод аймагтай ойролцоо газар нутагтай. [[Зураг:South Korea Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|thumb|200px|left|Сансраас авсан зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 33° — 39°, зүүн уртрагийн 124° — 130° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах болсон [[Солонгосын хойг]]ийн өмнөд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талаараа 238 км үргэлжлэх [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Умард Солонгос]] улстай хуурай газраар хиллэнэ. Баруун талаараа [[Шар тэнгис]] (солонгосоор ''Өрнөд тэнгис''), урд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Солонгосын хоолой]] (''Өмнөд тэнгис''), зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн нийт урт нь 2413 км. === Газрын тогтоц === Өмнөд Солонгос ерөнхийдөө уулархаг. Тариаланд тохиромжтой газар 30%-ийг эзэлнэ. Орныг газрын тогтоцоор дөрвөн хэсэг хувааж болно. Дорнод тал нь өндөр уулын нуруу ([[Тэбэг]], [[Субэг]]), тэнгисийн нарийн зурвас эрэгтэй бол өрнөд тал нь нам доор, өргөн тал газар, гол мөрний сав, тэнгисийн эрэг, бага шиг уулстай. Өрнө өмнөд хэсэг нь уулархаг, дорно өмнөд хэсэг нь Нагдун голын сав, өргөн нам доор газар байна. === Усны зүй === Хамгийн урт гол нь [[Пүсань]] хот орчмоор Солонгосын хоолойд цутгах [[Нагдун]] (521 км). Сөүл орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Хань мөрөн|Хань]] (514 км урт), Күньсань орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Кым]] (401 км), хоёр Солонгосын хилээр урсах [[Имжинь]] зэрэг гол мөрөн байна. === Арал === Баруун болон урд эргийн дагуу 3000 гаруй арал, хад байна. Өмнөд эргээс 100 км зайтай [[Чэжү арал]] (1845 км²) хамгийн том нь юм. Тус арал дээр Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр уул [[Халла]] хэмээх унтарсан [[галт уул]] (1950 м) байдаг. Хамгийн өмнөд зүгийн арал нь [[Мара]], дорнод зүгийн арал нь [[Үллын]] юм. === Уур амьсгал === [[Зураг:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонийн]] [[Сораг]] уул (''Сораг-сань'')]] [[Зураг:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|thumb|left|Сөүлийн Чонгечонь]] Дөрвөн улиралтай. Өвөл 1-р сард дунджаар -7°C -аас +1°C хүрч хүйтэрнэ. Зун 7-р сард дунджаар +22°C -аас +29°C байна. Уулархаг газраар өвөл илүү хүйтэн байх ба 6-9-р сарын хооронд бороо их орно. Өмнөд эрэг орчмоор аадар бороо бүхий [[хар салхи]] зуны сүүл саруудад үзэгдэнэ. Жилийн дундаж хур тунадас 1370 мм-1470 мм-т хэлбэлзэнэ. === Байгаль хамгаалал === Чири уулын, Сүньчонь эргийн гэх мэт 20 байгалийн цогцолборт газартай. Хүн ам их хотуудын агаар, ус бохирдож байгаа. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, сэргээн босгох талаар томоохон ажлууд хийж байгаагийн жишээ нь Сөүл хотын төвд байгуулсан цэвэр уст, тохижуулсан Чонгечонь горхи юм. == Хүн ам зүй == [[Зураг:South_Korea_Age_Pyramid_(English).png|thumb|Нас хүйсийн суварга]] [[Зураг:Ansan_May_2014_05.JPG|thumb|[[Аньсань|Аньсанийн]] буддын, христийн сүм]] Өмнөд Солонгос улс 2020 онд 51,829,023 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнуудын хүн амын тоо|24-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч жилийн дундаж өсөлт 2.8% байсан бол аж үйлдвэржихийн хэрээр өсөлт удааширч 0.26%-д хүрээд байна. Мянган хүн тутамд 8 төрж, 5 нас нөхцдөг. Хүн амын 14 хувь 0–14 насны багачууд, 74% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 12% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа - жигд, залуу насныханд эрэгтэй 4% давамгайлна, бичиг үсэг тайлагдалт — 98%, дундаж наслалт — 79 жил. === Ард түмэн === Өмнөд Солонгос бараг нэгэн төрлийн ард түмний орон. 97 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Гадаадын иргэн 1,576,034 хүн 3%-ийг эзэлж байна. [[Хятад]]ын иргэн 1 сая (ихэнх нь [[солонгос үндэстэн]]), [[Япон]]ы хүн байхаас гадна [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Төв Ази]]йн орноос ажиллахаар ирдэг. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөний солонгос эр Азийн бусад орноос эхнэр буулгах болсон нь жилийн нийт гэрлэлтийн 10%-ийг эзэлдэг болов.<ref>{{Cite web |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |title=Archive copy |access-date=2008-06-04 |archive-date=2010-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022011048/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |url-status=dead}}</ref> Англи хэлний багшаар ирсэн 22000 хүн, Америкийн 31,000 цэрэг байнга байрладаг.<ref>US military figures as of 2005, from {{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls|wayback=20100209230227|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 23:32:45 InternetArchiveBot}} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950-2003</ref> === Хэл бичиг === Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''хань-гыль'' гэнэ) бичнэ. Төв ([[Сөүл]] хавийн), [[Чолла]], [[Кёнсан]]гийн аялгуу ялгарна. Гадаад хэлнээс [[англи хэл]] дэлгэрсэн.15-аас дээш насны иргэдийн 98% бичиг үсэгтэй байна. === Шашин шүтлэг === Хүн амын 46 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 29 хувь [[христийн шашин|христ]], 23% [[буддын шашин|будда]], 2% бусад шашны шүтлэгтэй. Хамгийн эрт үед бөө мөргөл (одоо ч энд байгаа), 372 онд буддын шашин дэлгэрсэн бол Чусонь улсын үед [[күнзийн суртал]] улсын шашин байжээ. 1790 оноос христийн шашин танилцуулагдсан бөгөөд Солонгосын дайны дараа 1970-аад оноос ихээр дэлгэрчээ. Протестант, католик урсгал зонхилно. Гадаад руу номлогч явуулдаг. Өмнөд Солонгост мөн шинэ шашин хэд хэдээр үүсч байгаа. [[Зураг:Seoul-01.jpg|thumb|left|180px|Сөүл]] [[Зураг:Port_of_Incheon.jpg|thumb|right|180px|Иньчонь]] === Хот суурин === [[Зураг:Busan_harbour.jpg|thumb|left|180px|Пүсань]] [[Зураг:Daegu_from_Migliore.jpg|thumb|right|180px|Тэгү]] 1985 онд улсын хүн амын 65.4% хот газар амьдарч байсан. {|class="wikitable" |+ 2014 оны хүн амын тоогоор жагсаасан [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|20 том хот]]: |- valign="top" | * [[Сөүл]] (10,103,233 хүнтэй) * [[Пүсань]] (3,519,401) * [[Инчон]] (2,902,608) * [[Тэгү]] (2,493,264) * [[Тэжонь]] (1,531,809) * [[Куанжү]] (1,475,884) * [[Сүвонь]] (1,174,228) * [[Үлсань]] (1,166,377) * [[Чанвонь]] (1,075,168) * [[Куян]] (1,006,154) || * [[Соннам]] (974,608) * [[Юнъинь]] (961,026) * [[Пүчонь]] (855,586) * [[Чонжү]] (831,521) * [[Аньсань]] (707,876) * [[Чоньжү]] (652,877) * [[Намъянжү]] (636,256) * [[Аньян]] (600,809) * [[Чонань]] (598,346) * [[Хуасон]] (540,862 хүнтэй) |} == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |title=Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |archive-date=2010-01-28 |url-status=dead}}</ref> Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан Улсад]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНСУ === Дайны дараах гурван жил [[Солонгос]]ын өмнөд хэсэг АНУ-ын цэргийн хяналтанд байж, [[капитализм|капиталист]] (хөрөнгөт) эдийн засаг, [[ардчилсан]] дэглэмээр замнахад бэлтгэгджээ. Японоос Солонгосыг тусгаар тогтнуулахын төлөө тэмцэж явсан нөхдөөс АНУ-д гойд таалагдсан [[И Сын-мань]] 1945 онд АНУ-аас ирж, 1948 оны 8 сарын 13-нд БНСУ тунхаглагдахад анхны Ерөнхийлөгч болжээ. [[Хүйтэн дайн]]ы тэмцэлийн анхны дайн болох [[Солонгосын дайн]] 1950-аас 1953 оны хооронд дэгдэв. ЗХУ-, БНХАУ-аар дэмжигдсэн [[Умард Солонгос]] эхний үед амжилттай давшиж, зорьсоноороо Солонгосыг бүхэлд нь коммунист улсдаа нэгтгэх шахсан ч [[АНУ]], [[НҮБ]]-ийн хүчний тусламжаар Өмнөдийнхөн буцаан түрж умардын холбоотон [[БНХАУ]]-ын 1 сая цэргийн хүчтэй тулж дайн зогсчээ. 1953 оны 38-р өргөргөөр хил тогтоож, харилцан галаа зогсоох Гэрээнд [[АНУ]], [[Умард Солонгос]] хоёр гарын үсэг зуралцжээ. Өмнөдийнхөн гарын үсэг зураагүй учраас хоёр Солонгос одоо ч дайны байдалд байгаа гэж үзэж болно.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref> [[Зураг:Park_Chung_hee.jpg|thumb|right|130px|Паг Жонхи]] [[Зураг:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|thumb|left|200px|Хань мөрний гайхамшиг. Жилийн ДНБ-ийн 10% өсөлт, экспортын 20% өсөлт.]] 1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгал]] буюу оюутны эсэргүүцлийн жагсаалаар 85 настай И Сын-мань огцорч, тэр самуун цагийн дараа 1963 онд генерал [[Паг Жонхи]] цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч 1979 онд алагдах хүртлээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байв. Түүний үед улс төрийн дарангуй дэглэмтэй боловч эдийн засаг экспортод чиглэн үсрэнгүй хөгжсөн. Пак Жонхигийн дараа [[Куанжү]] хотын гэх мэт ардчиллыг хүссэн оюутан, хөдөлмөрчдийн хөдөлгөөнийг нухчан дарж байж бас нэгэн цэргийн эрхтэн '''[[Чонь Дү-хуань]]''' 1987 оны оюутны амь эрсдэлт хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь ардчилсан сонгуульт 6-р Бүгд найрамдах улсын үе эхэлсэн юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |wayback=20160803223326 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 23:00:47 InternetArchiveBot }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref> [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны Олимпын наадмыг]] [[Сөүл]] хүлээн авч зохион байгуулсан. 1996 онд [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] гишүүн болсны дараа жил Өмнөд Солонгос [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямралд]] дайрагдаж өнгөрсөн. 1998-2003 оны ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]] хоёр Солонгосыг эвлэрүүлэх дорвитой ажил санаачилж байснаараа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртэв.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 онд Японтой хамтран [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ыг хүлээн авсан. 1990 оноос хойш дуу бүжиг, кино их хөгжиж олон улсын үзвэр болсон. == Төр засаг == {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|120px]] | style="text-align:left;"| [[File:Chung_Sye-kyun_(cropped).jpg|120px]] |- | style="text-align:center;"|[[Мүнь Жэ-инь]] <br /> ерөнхийлөгч | style="text-align:center;"|Чон Се-гюнь<br />ерөнхий сайд |} Одоогийн Үндсэн хууль нь 1987 онд '''[[Ну Тэ-ү]]''' ерөнхийлөгчийн үеэс тогтсон бөгөөд 6-р Бүгд найрамдах засаг гэж нэрийддэг. Ардчилсан дэглэмийн жишгээр төрийн эрх хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гурван хэсэгт хуваагддаг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засгийн газар улсын түвшинд ажиллах ба орон нутагт салбар хэсэг нь байна. Орон нутаг нь өөрийн нутгийн засгийн газар ба нутгийн хууль тогтоох байгууллагтай байна. Шүүх байгууллага мөн улсын болон орон нутгийн түвшинд ажиллана. Өмнөд Солонгос улсын хууль тогтоох байгууллага нь «[[Өмнөд Солонгос улсын хурал|Улсын хурал]]» бөгөөд 300 гишүүнтэй нэг танхимт парламент юм. Парламентын сонгууль 4 жил тутам болдог бөгөөд сүүлийн сонгууль 2020 онд болж [[Өмнөд Солонгосын Ардчилсан нам|Ардчилсан нам]] бусдаас олон санал авчээ. Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь «[[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч»]] байна. 1948 оноос Ерөнхийлөгч сонгогдсон бөгөөд 1960-1980-аад онд цэргийн дарангуй эрхтнүүд улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1987 оны үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийн сонгууль 5 жил тутамд ард түмний саналаар сонгогдох ба улиран сонгогдох эрхгүй юм. Сүүлийн сонгууль 2017 онд болж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн [[Мүнь Жэ-инь]] сонгогдон ажиллаж байв. 2022-2025 онд '''[[Юн Сок Ёл]]''' Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. 2025 оноос '''[[Ли Жэ Мён]]''' Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод ажиллаж байна. Ерөнхийлөгч «[[Хөх ордон]]»-д байрладаг. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдыг томилно. Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчид тусалж сайд нарыг удирдана. === Засаг захиргааны хуваарь === [[Зураг:South_Korea_second_level_divisions.svg|thumb|II зэргийн нутгийн хуваарь]] {|class="wikitable" cellspacing="0" ! Зэрэг || Засаг захиргааны нэгж || Солонгос || Галиг || Нутгийн <br> тоо || Нийт |- | rowspan=5 | Нэгдүгээр || [[муж]] || 도 || ту || 8 || rowspan=5| 17 |- || [[муж|өөртөө засах онцгой муж]] || 특별자치도|| тыгбёльжачиду || 1 |- || [[хот|онцгой хот]] || 특별시 || тыгбёльши || 1 |- || [[хот|өөртөө засах онцгой хот]] || 특별자치시 || тыгбёльжачиши || 1 |- || [[хот|өргөн хот]] || 광역시 || куанъёгши || 6 |- | Хоёрдугаар || [[хот]], [[хошуу]], дүүрэг || 시, 군, 구 || ши, күнь, кү || 77, 82, 104 || 263 |- | Гуравдугаар || [[балгас]], [[сум]], [[хороо]] || 읍, 면, 동 || ыб, мёнь, тун || 216, 1198, 2073 || 3487 |- || Дөрөвдүгээр || [[суурин]], [[тосгон]] || 통, 리 || тун, ри || || |- || Тавдугаар || [[баг]] || 반 || пань || || |} === Орон нутаг === Солонгосын нэгдүгээр зэргийн газар нутагт дараах 17 муж байна. {| class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # !! Мужийн нэр !! Засаг захиргааны нэгж!! Солонгос бичиг !! Латин галиг !! Хүн амын тоо |- |rowspan=18|{{South Korea Provincial level Labelled Map}} |---------- |1 || [[Сөүл]] || онцгой хот || <span style="font-size:small;">서울특별시</span> || Seoul || 9,794,304 |--------- |2 || [[Сэжун хот|Сэжун]] || өөртөө засах онцгой хот || <span style="font-size:small;">세종특별자치시</span> || Sejong || 122,263 |---------- |3 |[[Пүсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">부산광역시</span> ||Busan ||3,635,389 |---------- |4 ||[[Тэгү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">대구광역시</span> ||Daegu ||2,512,604 |---------- |5 ||[[Инчон]] || өргөн хот|| <span style="font-size:small;">인천광역시</span> ||Incheon ||2,628,000 |---------- |6 ||[[Тэжонь]] || өргөн хот ||<span style="font-size:small;">대전광역시</span> ||Daejeon ||1,442,857 |---------- |7 ||[[Куанжү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">광주광역시</span> ||Gwangju ||1,456,308 |---------- |8 ||[[Үлсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">울산광역시</span> ||Ulsan ||1,087,958 |---------- |9 ||[[Кёнги]] || муж || <span style="font-size:small;">경기도</span> ||Gyeonggi ||10,415,399 |---------- |10 ||[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] || муж || <span style="font-size:small;">강원도</span> ||Gangwon ||1,592,000 |---------- |11 ||[[Умард Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청북도</span> ||North Chungcheong ||1,462,621 |---------- |12 ||[[Өмнөд Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청남도</span> ||South Chungcheong ||1,840,410 |---------- |13 ||[[Умард Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라북도</span> ||North Jeolla ||1,890,669 |---------- |14 ||[[Өмнөд Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라남도</span> ||South Jeolla ||1,994,287 |---------- |15 ||[[Умард Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상북도</span> ||North Gyeongsang ||2,775,890 |---------- |16 ||[[Өмнөд Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상남도</span> ||South Gyeongsang ||2,970,929 |---------- |17 || [[Чэжү муж|Чэжү]] || өөртөө засах онцгой муж ||<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span> ||Jeju ||560,000 |} == Эдийн засаг == [[Зураг:Galaxy_S6_Edge.jpg|thumb|right|200px|''Galaxy S6 Edge'' гар утас]] [[Зураг:Hynix_HY57V64820HG.jpg|thumb|right|200px|Хагас дамжуулагч]] [[Зураг:Hellespont_Alhambra-223713_v2.jpg|thumb|200px|right|Тэүгээс гарсан хөлөг онгоц]] БНСУ-ын 2015 оны нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) 1.393 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ 1.849 тэрбум $-оор хэмжигдсэн ба дэлхийд 13-р байрт байна. Өмнөд Солонгос бол аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй орон бөгөөд Их хорьд багтдаг. Хань мөрний гайхамшиг хэмээн алдаршсан их өсөлт буюу 1960-1990 онд Өмнөд Солонгосын эдийн засаг хурдацтай буюу жилийн 10%, экспорт 20% өсч байсан бөгөөд [[Хонконг]], [[Сингапур]], [[Тайвань|Тайваний]] хамтаар «[[Азийн дөрвөн бар]]» хэмээх хоч авчээ. Өмнөд Солонгос дэлхийд экспортын хэмжэээгээр 5-р, импортын хэмжээгээр 7-р байр эзэлдэг. Өмнөд Солонгост төвтэй үндсэн дамнасан корпорациуд бий. ''[[Samsung]]'' (Самсон), ''[[Hyundai]]'' (Хёньдэ), ''[[SK]]'' (СК), ''[[LG]]'' (ЛЖ), ''[[Lotte]]'' (Лотте), ''[[Hanjin]]'' (Ханьжинь), ''[[Kumho]]'' (Кымху), ''[[Doosan]]'' (Түсань) зэрэг экспортод чиглэсэн хэдэн компани ДНБ-ийн 90%-ийг бүтээдэг. Нарийн технологи хөгжсөн. [[Цахилгаан бараа]] үйлдвэрлэлээр Самсон дэлхийд тэргүүлж, LG бас хувь нэмрээ оруулж байна. Пухангийн ган төмрийн үйлдвэр (''[[POSCO]]'') ажиллаж байна. Өмнөд Солонгос [[хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 1-р байр эзэлнэ. Тус салбарын дэлхийн зах зээлийн 51%-ийг Хёньдэ, Самсон, Дэү, ''STX'' компаниуд хийж байна. [[Автомашин]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 5-р байр. Хёньдэ-Киа салбартаа тэргүүлдэг. Ханьжинь, Кымху нь иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 1997 оны [[Азийн санхүүгийн хямрал]]д өртсөн. ''[[Daewoo]]'' (Тэү) компанийн дампуурал<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref> том сургамж болсон. Өмнөд Солонгос дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага түвшин, экспорт, орлогын тэгш байдалтай.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}</ref> === Зам тээвэр === [[Зураг:Korean Air A330-223 (HL7552) taxiing at Nagasaki Airport.jpg|thumb|200px|Нисэх онгоц]] Өмнөд Солонгос хурдны төмөр зам, хурдны зам, зам тээвэр хөгжсөн орон юм. Төрийн өмчит хурдны замын компани, төмөр замын компани хоёр улсдаа том нь юм. Төмөр замаар гол хотууд холбогдсон. Хурдны төмөр замын [[Кёнбү]] шугам Сөүлийг Пүсаньтай, [[Хунам]] шугам Сөүлийг Чоньжү-Мугбутай холбоно. Хурдны зорчигч тээврийн автобус хот хооронд явна. Замын зангилаа нь [[Тэжонь]] болно. Өмнөд Солонгосын хамгийн том нисэх буудал Иньчоньд 2001 онд баригдсан. Жилдээ 30 сая хүн зорчдог. Иньчониос гадна Кимпу, Пүсань, Чэжүгийн олон улсын нисэх буудлууд байна. Ханьжинь компанийн 1962 онд байгуулагдсан ''Korean Air'' (Өмнөд Солонгосын иргэний агаарын тээвэр компани), Кымху компанийн 1988 онд үүсэн байгуулагдсан ''Asiana Airlines'' (Азийн иргэний агаарын тээвэр компани) гэсэн хоёр гол компани байна. === Эрчим хүч === Өмнөд Солонгос 1962 оноос цөмийн эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлсэн. Одоо эрчим хүчний 45%-ийг цөмийн урвалаас гаргаж авдаг. Одоо ажиллаж байгаа 4 атомын цахилгаан станц байна. Нэг станц 4-6 реактортой. Өмнөд Солонгос АНЭУ, Турк, Аргентинд реактор барьж өгөхөөр ажиллаж байна. === Сансрын хөтөлбөр === Өмнөд Солонгос 1992 оноос хойш гадаадын пуужин ашиглан 10 хиймэл дагуул сансарт хөөргөсөн. 1999 онд хөөргөсөн Ариран-1 2008 онд алга болсон бол 2006 онд Оросын пуужинг ашиглан хөөргөсөн Ариран-2 одоо ажиллаж байгаа. 2008 онд Өмнөд Солонгосоос анх удаа хүн, эмэгтэй хүн, [[И Суёнь]] Оросын Союз-ТМА12 хөлгөөр сансарт нисжээ. Нару хэмээх сансрын буудлыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байгаа. == Өв соёл == [[Зураг:Korea-Honrye-The_bride.jpg|thumb|200px|Уламжлалт хурим. Шинэ бэр]] Өмнөд Солонгост уламжлалт соёл, орчин үеийн соёл байна. Уламжлалт соёл буддын шашин, күнзийн суртлын ёсны суурьтай. Уран зураг, шаазан эдлэл, уран баримал, жүжиг, бүжиг эртнээс ялгаран хөгжсөн байдаг. Солонгос цайлах ёс байна. Орчин үеийн соёлд аж үйлдвэржилт, хотжилт, техник технологийн дэвшил нөлөөлж байна. Солонгосын эртний барилга байшин урлал дорнын хийцтэй. Ордон, сүм хийд хээ угалз, олон давхар, үелээ хийц бүхий дээвэртэй. Өрнийн барилгын хийц 19-р зуунаас эхлэн нэвтэрсэн. Их сургууль, албан газрын байшин барилга орчин үеийн хийцтэй. === Идээ унд === Солонгос хоолонд [[цагаан будаа]], [[гоймон]], [[хүнсний ногоо]], загасны мах, үхрийн мах голлодог. ''[[Кимчи]]'' хэмээх халуун ногоотой онцгой амтлагч байна. Сүмс, саримс зэрэг амтлагч хэрэглэнэ. ''Бүльгуги'', ''[[кимбаб]]'' зэрэг олон төрлийн хоол байна. Жижиг аяганд хольц хачираа тус тусад нь хийж ширээ засдаг. ''Сужү'', ''магголли'' гэх архи байна. Өмнөд Солонгос архины хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлж байгаа. [[Зураг:RAIN_2011_Shankbone.JPG|thumb|130px|Дуучин [[Рэйн]]]] === Урлаг === Өмнөд Солонгост орчин үеийн [[кино]], [[дуу]] [[бүжиг]] ихээр хөгжиж [[Дорно дахин]], дэлхий дахины үзвэр болж «Солонгос давалгаа» гэх болов. Уянгын дуу, зохиолын дуу голлодог байснаа 1990-ээд оноос огцом өөрчлөгдөж рэп, поп, техно, бүжиг хосолсон солонгос дуу бүжгийн урсгал хөгжөөд (''K-pop'') байна. Рэп дуучин [[PSY|Сайн]] 2012 оны «''Gangnam Style''» ([[Каннам дүүрэг|Каннам]] маяг) дууны бүжиг дэлхий дахиныг хуйлруулсан. 1990-ээд оны сүүлээс солонгос уран сайхны кино, олон ангит кино их үйлдвэрлэгдсэн. «[[Өвлийн хайрын дуу]]», «[[Зүрхэнд шингэсэн намар]]», «Миний байшин», «Хотын ангууч», «Нууц цэцэрлэг», «[[Нар сарны тэврэлт]]» зэрэг ОАК олон улсын дуртай үзвэр болжээ. === Спорт === [[Зураг:KoreaWBC2009.jpg|thumb|180px|left|Өмнөд Солонгосын бэйсболын шигшээ баг]] [[Тэгвоньду]] Солонгост үүссэн. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]], [[сагсан бөмбөг]] сонирхож тоглодог. Мөн [[байт харваа]], [[буудлага]], [[тэшүүр]], [[шорт трейк]], [[бадминтон]], [[ширээний теннис]], [[бөх барилдаан]], [[жүдо]] сайн хөгжсөн. [[Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] 1986 оноос [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д анх орж, 2002 онд шөвгийн дөрөвт үлдэж, 2012 оны олимпын хүрэл медаль хүртсэн. Бэйсболын шигшээ баг 2008 оны олимпын алтан медаль хүртсэн. Сагсан бөмбөгийн баг Азийн хоёр удаагийн аварга. Өмнөд Солонгос [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]] болон [[Пёнчангийн олимп|2018 оны өвлийн олимпыг]] зохион явуулсан. 1948 оноос олимпод оролцож, 1976 онд анхны алтан медалиа авсан ([[Ян Жон-му]] бөх). Нийт зуны олимпоос 243 медаль, өвлийн олимпоос 53 медаль хүртээд байгаагийн 81 нь алт байна. Буудлагын тамирчин [[Чинь Жун-у]] дөрвөн олимпын алтан медальтай. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|South Korea}} * [http://www.britannica.com/place/South-Korea Британника] нэвтэрхий толийн хуудаснаа {{ref-en}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] kv9enzd3ary5k98ugskeuh7acx5nd9x Нүүрс 0 4349 873056 872884 2026-10-11T04:12:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873056 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] ilnwbqfd1dvsu5w4fb1edzjzhtf4goj Латин Америк 0 5934 873027 860604 2026-10-10T20:06:11Z Enkhsaihan2005 64429 873027 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Latin America (orthographic projection).svg|right|thumb|Латин Америкийн газрын зураг]] '''Латин Америк''' ({{langx|es|Latinoamérica}}; {{langx|pt|América Latina}}, {{langx|fr|Amérique latine}}) - [[АНУ]]-аас өмнөд зүгт байх [[Америк]] тивийн [[Испани хэл|испани]], [[Португал хэл|португал]] зэрэг [[Роман хэлний бүлэг|Роман бүлгийн]] хэлээр (эдгээр нь [[латин хэл]]нээс гаралтай) ярилцдаг орнуудыг нэгтгэн хэлдэг нэр юм. Латин Америкт ойролцоогоор 21,069,500 км² (хуурай газрын 14.1%) нутаг дэвсгэр хамаарна. 2021 оны 9-р сарын байдлаар 661 сая (Дэлхийн хүн амын 8,9%) хүн байнга оршин сууж байна. Энэ бүс нутгийн англи хэлтэй орнууд (Ямайка, Барбадос, Бахам, Белиз, Гайана болон бусад) Латин Америк гэсэн ойлголтод хамрагддаггүй. XIX зуун дуустал АНУ-д "Испанийн Америк" хэмээх нэр томьёо хэрэглэгдэж байсан.<ref>{{Citation |title=Латинская Америка |date=2023-04-19 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0&oldid=129921698 |work=Википедия |access-date=2023-06-17 |language=ru}}</ref> == Латин Америкийн улсууд == {| class="sortable wikitable" |+Латин Америк ! class="unsortable" | [[Төрийн далбаа|Далбаа]] ! Улс/Нутаг дэвсгэр ! [[Нийслэл]] ! [[Хэл|Албан ёсны хэл дээр]] ! [[Улс орнуудын хүн амын тоо|Хүн ам]]<br />{{nobold|(2023)}}<ref name="TWFpopulation">{{cite web|title=The World Factbook – Country Comparisons: Population|year=2023|author=Тагнуулын Төв Газар|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/population/country-comparison/|access-date=2026-10-10|archive-date=2021-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106121651/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/population/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> ! [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Газар нутаг]]<br />{{nobold|(км{{sup|2}})}}<ref name="UN area">{{cite web|title=United Nations Statistics Division – Demographic and Social Statistics|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|access-date=2026-10-10|website=unstats.un.org|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|url-status=live}}</ref> ! [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|Нягтрал]]<br />{{nobold|(хүн/км{{sup|2}})}} ! [[Цагийн бүс]] ! Дэд бүс |- | {{center|{{flagicon|ARG}}}} || [[Аргентин]]|| [[Буэнос-Айрес]] || Argentina || {{density|disp=table|46,621,847|2,780,400}} | [[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|Боливи|state}}}} || [[Боливи]]|| [[Сукре]] болон [[Ла Пас]] || Bolivia; Buliwya; Wuliwya; Volívia || {{density|disp=table|12,186,079|1,098,581}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|BRA}}}} || [[Бразил]]|| [[Бразилиа]] || Brasil || {{density|disp=table|218,689,757|8,514,877}} | [[UTC−02:00|UTC/GMT –2]] ([[Фернанду ди Норонья]])<br />[[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] ([[Бразилиа]])<br />[[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] ([[Амазонас (Бразилын муж)|Амазонас]])<br />[[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] ([[Акри (муж)|Акри]]) || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|VEN}}}} || [[Венесуэл]]|| [[Каракас]] || Venezuela || {{density|disp=table|30,518,260|912,050}} | [[UTC−04:30|UTC/GMT –4]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|GTM}}}} || [[Гватемал]]|| [[Гватемал хот]] || Guatemala || {{density|disp=table|17,980,803|108,889}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|DOM}}}} || [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]]|| [[Санто Доминго]] || República Dominicana || {{density|disp=table|10,790,744|48,192}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || [[Кариб]] |- | {{center|{{flagdeco|COL}}}} || [[Колумби]]|| [[Богота]] || Colombia || {{density|disp=table|49,336,454|1,141,748}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|CRI}}}} || [[Коста-Рика]]|| [[Сан Хосе, Коста-Рика|Сан Хосе]] || Costa Rica || {{density|disp=table|5,256,612|51,100}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|CUB}}}} || [[Куба]]|| [[Хавана]] || Cuba || {{density|disp=table|10,985,974|109,884}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || [[Кариб]] |- | {{center|{{flagdeco|MEX}}}} || [[Мексик]]|| [[Мехико]] || México || {{density|disp=table|129,875,529|1,964,375}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] (''Zona Sureste'')<br />[[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] (''Zona Centro'')<br />[[UTC−07:00|UTC/GMT –7]] (''Zona Pacífico'')<br />[[UTC−08:00|UTC/GMT –8]] (''Zona Noroeste'') || North America |- | {{center|{{flagdeco|NIC}}}} || [[Никарагуа]]|| [[Манагуа]] || Nicaragua || {{density|disp=table|6,359,689|130,373}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT -6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|PAN}}}} || [[Панам]]|| [[Панам хот]] || Panamá || {{density|disp=table|4,404,108|75,417}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|PRY}}}} || [[Парагвай]]|| [[Асунсион]] || Paraguay; Tetã Paraguái || {{density|disp=table|7,439,863|406,752}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|PER}}}} || [[Перу]]|| [[Лима]] || Perú || {{density|disp=table|32,440,172|1,285,216}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|PRI}}}} || [[Пуэрто Рико]]* || [[Сан-Хуан, Пуэрто Рико|Сан-Хуан]] || Puerto Rico || {{density|disp=table|3,057,311|8,870}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || [[Кариб]] |- | {{center|{{flagdeco|SLV}}}} || [[Сальвадор]]|| [[Сан Сальвадор]] || El Salvador || {{density|disp=table|6,602,370|21,041}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|URY}}}} || [[Уругвай]]|| [[Монтевидео]] || Uruguay || {{density|disp=table|3,416,264|176,215}} | [[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|HND}}}} || [[Хондурас]]|| [[Тегусигальпа]] || Honduras || {{density|disp=table|9,571,352|112,492}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|CHL}}}} || [[Чили]]|| [[Сантьяго]] || Chile || {{density|disp=table|18,549,457|756,102}} | [[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] (Магальянес ба Чилийн Антарктид)<br />[[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] (Эх газрын Чили)<br />[[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] (Пасха арал) || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|ECU}}}} || [[Эквадор]]|| [[Кито]] || Ecuador || {{density|disp=table|17,483,326|256,369}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] (эх газрын Эквадор)<br />[[UTC-06:00|UTC/GMT –6]] (Галапагосын арлууд) || Өмнөд Америк |- ! || Нийт || || || {{density|disp=table|641,565,971|19,958,943}} ! || |} <nowiki>*</nowiki>: Бүрэн эрхт улс биш == Цахим холбоос == {{commons|Latin America|Latin America}} * [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/world/interactives/latinpolitics/index.html The Washington Post Interactive Map of Politics in Latin America] * [https://web.archive.org/web/20080509144032/http://www.comunidadandina.org/endex.htm Andean Community official webpage] * [http://www.coha.org Council on Hemispheric Affairs] * [https://web.archive.org/web/20071224222810/http://lanic.utexas.edu/ Latin American Network Information Center] * [http://www.lawg.org Latin America Working Group] * [http://www.wola.org Washington Office on Latin America] * [http://pdba.georgetown.edu/ Politics in Latin America] * [http://www.infolatam.com/ Infolatam. Information and analysis of Latin America] [[Ангилал:Латин Америк| ]] [[Ангилал:Америкийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Соёлын бүс]] [[Ангилал:Өмнөд Америк]] [[Ангилал:Төв Америк]] [[Ангилал:Хойд Америк]] e96o59623qf8vlb4uacwmdyx4yeh6jx Оман 0 6386 873057 872885 2026-10-11T04:14:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873057 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b Лиза Жеррард 0 7591 873050 784491 2026-10-11T03:20:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873050 wikitext text/x-wiki [[Файл:LisaGerrard-Press-Image-2009.jpg|thumb|250px|right|Лиза Жеррард]] '''Лиза Жеррард''' ({{lang-en|Lisa Germaine Gerrard}}, [[1961]] оны [[4 сарын 12|4 сарын 12-нд]] төрсөн) нь [[Австрали|Австралийн]] ая зохиогч, дуучин, хөгжимчин эмэгтэй. Тэр Австралийн алтернатив рок хөгжмийн «Dead Can Dance (дуудлага нь: Дэд Кэн Дэнс)» хамтлагт Брендан Перритэй хамтран тоглодог байсан билээ. == Намтар == Лиза Жеррард 1961 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд [[Мельбурн]] хотноо төржээ. 1981 онд урлагийн гараагаа эхэлснээс хойш бие даасан 4 цомог 4 сингл, хамтлагаараа 8 цомог гаргасан бөгөөд «13 дахь дайчин(1999)», «Дотор хүн(1999)», «[[Гладиатор (2000 оны кино)|Гладиатор(2000)]]», «Биелэгдэшгүй даалгавар-2(2000)», «Али(2001)», «9/11(2002)», «Нарны нулимс(2003)», «Артур хаан(2004)», «Христийн тачаал(2004)», «Сөүлийн галт тэрэг(2005)», «Балибо(2009)» гэх мэт дэлхийн шилдэг олон кинонуудын хөгжмийг алдарт хөгжмийн зохиолч [[Ханс Циммер]]ийн хамт бичсэн байна. «Гладиатор» киноны хөгжмийн бүтээлээрээ кино урлагийн '''Алтан бөмбөгцөг''' наадамд нэр дэвшиж байжээ. Хамгийн сүүлд тэрээр Австралийн найруулагч Тим Копегийн найруулсан «Чингис хааны түүхийн ул мөрөөр» баримтат киноны тайлбар уншсан ажээ. Лиза Жеррард ''контральто'' буюу тенор, меззо-сопрана хоолойн өнгийн дундах өнгөөр дуулдаг. == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * [http://www.lisagerrard.com Лиза Жеррард: Албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20101125071510/http://www.lisagerrard.com/Store.aspx Лиза Жеррард: Онлайн худалдаа] * [http://www.deadcandancelibrary.com/ Дэд Кэн Дэнс хамтлагийн номын сан] * [http://www.dead-can-dance.com/ Dead-can-dance.com (Дэд Кэн Дэнс хамтлагийн Итали хэл дээрх вэбсайт)] * [https://web.archive.org/web/20070302192812/http://www.gothic.hu/pantheon_dcddiszkografia.html Дэд Кэн Дэнс хамтлагийн цомгууд] * [https://web.archive.org/web/20070428062907/http://www.echoes.org/onlinegerrard.html Дэд Кэн Дэнс хамтлийг радио шоу] * [http://www.ultimathule.info/interviews/Gerrard_Bourke_12081998_b_56k.mp3 Лиза Жеррард болон Пиетер Бурке нарын ярилцлага] * [http://www.myspace.com/lisagerrard Лиза Жеррардын MySpace дахь хуудас] * [https://web.archive.org/web/20080725232946/http://www.popmatters.com/pm/music/reviews/52666/lisa-gerrard-the-best-of-lisa-gerrard1/ popmatters.com] * [http://www.discogs.com/artist/Lisa+Gerrard discogs.com] * [https://web.archive.org/web/20101210081418/http://www.4ad.com/lisagerrard/profile/ 4ad.com] * [https://web.archive.org/web/20110702090937/http://www.chicagomusicguide.com/review_gerrard_best_of.htm chicagomusicguide.com] * [https://web.archive.org/web/20090126060037/http://www.milanrecords.com/sanctuary/ milanrecords.com] * [http://smh.com.au/articles/2005/06/15/1118645867826.html Maddox, Garry (2005) "Gerrard's scores are on the board" in ''smh.com.au''] * [https://web.archive.org/web/20070505014625/http://www.sanctuary-lisagerrard.com/ ''Киноны бүтээлүүд дээр ажилласан нь''] {{DEFAULTSORT:Жеррард, Лиза}} [[Ангилал:Австралийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Австралийн дуучин]] [[Ангилал:Австралийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Дарк вэйв хөгжимчин]] [[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Контральто]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Австраличууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:Мельбурны хүн]] trok6q1ow3uqu0zq6jhlxyjjbt11221 Индонез 0 8249 873048 872829 2026-10-11T02:54:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873048 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n Багдад 0 8562 873040 868116 2026-10-11T01:25:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873040 wikitext text/x-wiki {{Short description|Иракийн нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Багдад | official_name = Багдад Хотын Захиргаа | native_name = بَغدَاد | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл хот]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = 5628442718 b10fc2c47f o.jpg | caption1 = [[Ногоон бүс (Багдад)|Ногоон бүс]]ийн агаарын үзэмж | image2 = Al-Rashid Street.jpg | caption2 = [[Аль-Рашид гудамж, Багдад|Аль-Рашид гудамж]] | image3 = Al-Mustansriah School - NW Door 2.jpg | caption3 = [[Мустансира Медресе]] | image4 = Bab al-Wastani northern gate.jpg | caption4 = [[Баб аль-Вастани]] | image5 = ساعة القشلة 2024.jpg | caption5 = [[Кушла]] | image6 = نصب الشهيد 2024.jpg | caption6 = {{nowrap|[[Аль-Шахидын хөшөө]]}} | image7 = Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg | caption7 = [[Аль-Казимийя сүм]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Baghdad.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Baghdad.svg | seal_size = 90 | nickname = Энх Тайвны Хот (مَدِيْنَةُ السَّلَام)<ref>{{cite web |last1=Петерсен |first1=Эндрю |title=Baghdad (Madinat al-Salam) |url=http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |publisher=Islamic Arts & Architecture |date=2011-09-13 |access-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131027/http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |archive-date=2016-09-16 }}</ref> | pushpin_map = Ирак#Ази | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Ирак дахь Багдадын байршил | coordinates = {{coord|33|18|55|N|44|21|58|E|region:IQ-BG_type:city(8,100,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Ирак}} | subdivision_type1 = [[Иракийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Багдад муж|Багдад]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 762 оны 7 сарын 30 | founder = [[аль-Мансур|Халиф аль-Мансур]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Багдад Хотын Зөвлөлдөх Зөвлөл | leader_title = [[Багдадын хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = Аммар Мусса Кадум | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | elevation_m = 34 | population_density_km2 = | population_est = 8080012 | pop_est_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|language=ar|title=المؤشرات الديمغرافية والسكانية - هيأة الإحصاء ونظم المعلومات الجغرافية|publisher=هيأة الاحصاء ونظم المعلومات الجغرافية}}</ref> | population_metro = 8,141,000 | population_rank = [[Иракийн хотын жагсаалт|1-р байр]]<br/>[[Арабын ертөнцийн хамгийн том хотын жагсаалт|Арабын Ертөнцөд 2-т]] | population_demonym = Багдадчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—IRAQ FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io|access-date=2026-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413154544/https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|archive-date=2026-04-13|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = Их хот | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]46.2 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $4,600 | timezone = [[Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = +03:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 10001 to 10090 | area_code_type = (+964) 1 | website = {{URL|1=https://amanatbaghdad.gov.iq/index.php?lang=en|2=amanatbaghdad.gov.iq}} {{in lang|ar}} | parts_type = Дүүрэг | parts = [[Багдад дахь засаг захиргааны дүүргүүд|11]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''Багдад''' ([[Араб хэл|Араб]]: بغداد‎ ''Баэгдаэд'') нь [[Ирак]]ийн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Мөн Багдад мужийн төв болно. Багдад нь хэмжээгээрээ [[Араб]]ын орнуудаас [[Каир]]ын дараа хоёрт, баруун өмнөд Азид [[Тегеран]]ы дараа мөн хоёрт орно. Багдад нь[[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] эрэг дээр орших бөгөөд доод тал нь 8-р зуунд, бодвол [[Ислам]]ын өмнөх үед байгуулагджээ. Нэгэн үе Исламын дэлхий болох Дар ал-саламын төв байсан бөгөөд [[2003]] оноос үргэлжилж буй [[Иракийн дайн]]ы улмаас дайн байлдаанд өртсөөр байна. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Багдад (1991-2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 16.2 | Feb high C = 19.3 | Mar high C = 24.5 | Apr high C = 30.5 | May high C = 37.1 | Jun high C = 42.2 | Jul high C = 44.7 | Aug high C = 44.5 | Sep high C = 40.3 | Oct high C = 34.0 | Nov high C = 23.9 | Dec high C = 18.0 | Jan mean C = 10.0 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 17.5 | Apr mean C = 23.4 | May mean C = 29.5 | Jun mean C = 33.4 | Jul mean C = 35.8 | Aug mean C = 35.3 | Sep mean C = 31.2 | Oct mean C = 25.1 | Nov mean C = 16.5 | Dec mean C = 11.7 | Jan low C = 4.7 | Feb low C = 6.5 | Mar low C = 10.5 | Apr low C = 15.7 | May low C = 21.1 | Jun low C = 24.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 26.2 | Sep low C = 22.2 | Oct low C = 17.2 | Nov low C = 10.2 | Dec low C = 6.0 | Jan record high C = 24.8 | Feb record high C = 28.2 | Mar record high C = 36.6 | Apr record high C = 42.0 | May record high C = 46.7 | Jun record high C = 49.6 | Jul record high C = 51.8 | Aug record high C = 50.0 | Sep record high C = 48.4 | Oct record high C = 40.2 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 25.3 | year record high C = 51.8 | year high C = 30.6 | year low C = 14.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -10.0 | Mar record low C = -5.5 | Apr record low C = -0.6 | May record low C = 8.3 | Jun record low C = 14.6 | Jul record low C = 22.4 | Aug record low C = 20.6 | Sep record low C = 15.3 | Oct record low C = 6.2 | Nov record low C = -1.5 | Dec record low C = -8.7 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 24.6 | Feb precipitation mm = 16.6 | Mar precipitation mm = 15.7 | Apr precipitation mm = 16.2 | May precipitation mm = 3.3 | Jun precipitation mm = 0 | Jul precipitation mm = 0 | Aug precipitation mm = 0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 7.6 | Nov precipitation mm = 23.6 | Dec precipitation mm = 17.0 | unit precipitation days = | Jan precipitation days = 5 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 6 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 2 | Jun precipitation days = 0 | Jul precipitation days = 0 | Aug precipitation days = 0 | Sep precipitation days = 0 | Oct precipitation days = 1 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 6 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 58.9 | Mar humidity = 48.7 | Apr humidity = 41.1 | May humidity = 31.4 | Jun humidity = 24.4 | Jul humidity = 23.8 | Aug humidity = 25.7 | Sep humidity = 30.9 | Oct humidity = 41.6 | Nov humidity = 57.9 | Dec humidity = 68.0 | Jan sun = 192.2 | Feb sun = 203.4 | Mar sun = 244.9 | Apr sun = 255.0 | May sun = 300.7 | Jun sun = 348.0 | Jul sun = 347.2 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 315.0 | Oct sun = 272.8 | Nov sun = 213.0 | Dec sun = 195.3 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 11 | Jul uv = 11 | Aug uv = 10 | Sep uv = 8 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (хур тунадастай өдөр 1976-2008)<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/BAGHDAD_40650.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Baghdad |format=CSV | publisher = [[NOAA|Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-04-22}}</ref><ref name=WMO>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |title=World Weather Information Service – Baghdad |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625022518/http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |archive-date=2013-06-25 |url-status=live}}</ref> | source 2 = Уур амьсгал ба температур<ref name=climatetemp>{{cite web |url=http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |title=Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity |access-date=2026-04-22 |publisher=Climate & Temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106135651/http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |archive-date=2012-01-06}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |title=Monthly weather forecast and climate for Baghdad, Iraq |access-date=2026-04-22 |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919180124/https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |url-status=live}}</ref> | date = 2010 }} == Цахим хуудас == {{commons|بغداد‎}} * [https://web.archive.org/web/20090930101151/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/baghdadmapb.jpg Багдадын газрын зураг] * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/map_item.pl?style=plnews&data=/gmtemp/news/ni000001.sid&title=Baghdad,+2003 Багдадын интерактив газрын зураг] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Иракийн хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Багдад| ]] [[Ангилал:762 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Халифатын нийслэл]] [[Ангилал:Иракийн хот]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] 2uazwubrg2p987vzd29ygrw92tprv8x Словак хэл 0 8627 873063 872890 2026-10-11T04:47:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873063 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 Хойд Солонгос 0 9167 873080 871506 2026-10-11T05:42:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873080 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Distinguish|text=[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (Өмнөд Солонгос)]] эсвэл түр [[Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс]] (1945–1946)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс}} | common_name = Хойд Солонгос | native_name = {{nowrap|{{native name|ko|조선민주주의인민공화국}}<br />''Чусонь Миньжужүи Иньминь Гунхуагүк''}}<!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--> | image_flag = Flag of North Korea.svg | flag_type = [[Хойд Солонгосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of North Korea.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Хойд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | anthem = {{lang|ko|조선민주주의인민공화국 국가}}<br />("[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын төрийн дуулал]]"){{parabr}}[[File:DPRK anthem.mp3|centre]] | national_motto = | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = Хойд Солонгосын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн боловч хяналтад байхгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Пёньян]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Хойд Солонгосын стандарт хэл|Мунхвао]]) | languages_type = [[Албан бичиг]] | languages = [[Солонгос үсэг|Чусонгыль]] | demonym = {{hlist|[[Хойд Солонгосын хүн ам|Хойд Солонгосчууд]]|[[Солонгосчууд]]}} | religion = {{plainlist| * 73% [[Шашин шүтэхгүй байдал]]{{efn|58% нь агностик, 15% нь атеист. Хойд Солонгос нь албан ёсоор [[атеист улс]] юм.}} * 13% [[Чхондоизм]] * 12% [[Солонгос бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] * 1.5% [[Солонгосын буддын шашин|Буддизм]] * 0.5% Бусад{{efn|[[Христийн шашин]], [[Ислам]], болон [[Хятадын уламжлалт итгэл]] зэргийг багтаасан.}} }} | religion_year = 2020 | government_type = <!--Do not change without consensus on Talk page-->[[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|САН-ын ерөнхий нарийн бичгийн]] ба [[Хойд Солонгосын төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга|төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | leader_name1 = [[Ким Жон-ын]] | leader_title2 = [[Хойд Солонгосын ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын дэд дарга]] | leader_name2 = [[Ким Ток Хун]] | leader_title3 = [[Ардын Их Хурлын Байнгын хорооны дарга|АИХ-ын Байнгын хорооны]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын 1-р дэд дарга]] | leader_name3 = [[Чхве Рён Хэ]] | leader_title4 = [[Ардын Их Хурлын дарга|АИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Пак Инь Чоль (улс төрч)|Пак Инь Чоль]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | legislature = [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Зөвлөлтийн иргэний засаг захиргаа|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date1 = 10 сарын 3, 1945 он | established_event2 = [[Хойд Солонгосын ардын түр хороо|1-р түр зг.]] | established_date2 = 2 сарын 8, 1946 он | established_event3 = [[Хойд Солонгосын ардын хороо|2-р түр зг.]] | established_date3 = 2 сарын 22, 1947 он | established_event4 = БНАСАУ байгуулагдсан | established_date4 = 9 сарын 9, 1948 он | established_event5 = [[Хойд Солонгосын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 12 сарын 27, 1972 он | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,541 | area_rank = 98<!--Demographic Yearbook--><!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_footnote = <ref name="unstats08"/> | percent_water = 0.11 | population_estimate = 26,072,217<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea North|access-date=8 April 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 55 | population_density_km2 = 212 | population_density_rank = 45 | GDP_PPP = $40 тэрбум<ref name="CIAGDP(PPP)"/> | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,800<ref name="CIAGDP(PPP)Capita"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $16 тэрбум<ref>{{cite web|url=https://data.un.org/en/iso/kp.html|title=UNData app|website=data.un.org}}</ref> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $640 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_ref = | currency = [[Хойд Солонгос вон|Солонгос Ардын вон]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[Умард Солонгос дахь цаг|Пёньяны Цаг]]<ref>{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 May 2018|date=30 April 2018}}</ref> | utc_offset = +9 | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|жжжж년 сс월 өө일}} |жж, жжжж/сс/өө {{resize|75%|([[Чүчэ хуанли|МЭ–1911]]{{\}}[[Манай эрин|МЭ]])}}}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Умард Солонгос дахь утасны дугаар|+850]]<ref name="CIATelephone"/> | iso3166code = | cctld = [[.kp]]<ref name="Hersher2016"/> | today = }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) буюу '''Хойд Солонгос''' — [[дорнод Ази]]йн [[Солонгосын хойг]]ийн Хойд хагасыг эзэлсэн [[бүрэн эрхт улс]] юм. Хойд талаараа [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (ихэнх), [[Орос|Оросын Холбооны Улс]] (багахан), өмнөд талаараа [[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]] -тай [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хиллэдэг. Өрнө зүгт [[Шар тэнгис]], дорно зүгт [[Япон тэнгис]]т тулна. [[Кужусонь|Кужусониос]] эхтэй [[солонгос үндэстэн|солонгос улс]] 8-р зуунаас нэгдмэл болж Солонгосын хойгт багтан тогтсон. 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы хараат орон болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа хоёр хэсэгт хуваагдаж, Зөвлөлт Холбоот улсыг баримталсан Солонгосын хойд хэсэгт 1948 онд [[Ким Ил Сон]] тэргүүтэй БНАСАУ-ыг байгуулжээ. 1950 онд Хойд Солонгос [[Өмнөд Солонгос|өмнөд нутаг]] руу дайрч нэгтгэх гэсэн боловч АНУ, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн цэргийг дийлэлгүй 1953 онд дайн өндөрлөсөн. 1991 онд өмнөдийн хамт хоёр улс [[НҮБ]]-д бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн. Одоо ч Өмнөд Солонгосыг өөртөө нэгтгэх бодолго баримталдаг хаалттай хату дэглэмтэй орон. БНАСАУ байгуулагдсан цагаас нь Монгол улс хүлээн зөвшөөрч, 1948 оны 10-р сарын 15-нд манай дипломат харилцаа тогтоосон хоёр дахь улс болж байсан юм. Хойд Солонгос улс төрийн [[коммунизм|эв хамт]] дэглэм, [[социализм|нийгэм журамт]] эдийн засаг, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай, нам төвт нэг намын ноёрхолт тогтолцоотой. [[Ким Ил Сон|Ким Ил Соний]] байгуулсан улсыг өдгөө ач хөвүүн [[Ким Жон-өнь]] нь удирдаж байна. Олон улсад БНАСАУ-г хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. "Чүчэ" болон "Соньгүнь" зэрэг Төрийн үзэл баримтлалтай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас]] 2014 онд явуулсан мөдлөгөөр Хойд Солонгосыг "орчин цагийн дэлхий дээр өөр хаана ч байхгүй жин, хэмжээ, тогтоц бүхий хүний эрхийн ноцтой зөрчилтэй" хэмээн дүгнэсэн байдаг.<ref>http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc</ref> == Нэр == ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс'' (조선민주주의인민공화국 — ''чусонь миньжү жүи иньминь гунхуагүг'')-ын оноосон нэрийг монголоор хэд хэдэн янзаар товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНАСАУ''', угтвараар нь '''Ардчилсан Солонгос''', байрлалаар нь '''Умард Солонгос''', '''Хойд Солонгос''' гэдэг. "Солонгос" гэсэн нь монгол үг. Харин [[солонгос хэл]]ээр улс, үндсээ хойд улсад нь "''Чусонь"'' (조선), өмнөд улсад нь "''Хань"'' (한) хэмээн нэрлэж байна. ==Газар зүй == Хойд Солонгос 120,540 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Малави]] улсаас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|98-р том]] газар нутагтай орон юм. [[Зураг:Un-north-korea.png|thumb|200px|left|Муж, хотын замын сүлжээний газрын зураг {{ref-en}}]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 37° — 43°, зүүн уртрагийн 124° —131° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах [[Солонгосын хойг]]ийн Хойд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талын Түмэн гол, Пэгдү уул, Ялу голоор зааглагдсан 1416 км зурвасаар [[Хятад улс]]тай, өмнөд талын 238 км [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Өмнөд Солонгос]]той, зүүн хойд талын 17.5 км зурвасаар [[Орос улс]]тай хиллэдэг. Хилийн нийт урт — 1671.5 км. Баруун талдаа [[Шар тэнгис]] (''Өрнөд тэнгис''), бүр тодруулвал түүний [[Солонгосын булан]], зүүн талд [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн урт нь 2495 км. Эргээс Япон тэнгист 92.6 км, Шар тэнгист 370.4 километр зайг усан хилээр боддог. === Уул усан === Хойд Солонгос орон далайн түвшнээс дээш дунджаар 400 м өндөр. Нутгийн 80 хувь уул нуруу бүхий өндөрлөг газар. 50 гаран өндөр уул байна. Зүүн болон төв биеэр уулархаг, баруун талдаа нам доор газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь Солонгосын хойгт нэгдүгээр, далайн түвшнээс дээш 2744 м өндөр [[Пэгдү]] галт уул. Хөвч нуруудаас тоочвол зүүн дорно Хойд [[Хамгён нуруу|Хамгён]] нуруу, Хойд -төв хэсгийн [[Нанним нуруу|Нанним]] нуруу, Хойд хилийн дагуух [[Каннам нуруу|Каннам]] нуруу гээд үргэлжилнэ. Хоёр Солонгосыг дамжсан [[Тэбэг нуруу|Тэбэг]] нурууны [[Көмган уул|Көмган]] уул (1638 м) үзэмж сайхнаараа зартай. Эдгээрт Мантаб-сань (2205 м), Мюхян-сань (1909 м), Матэ-сань (1745 м), Мэбу-сань (1578 м) зэрэг өндөр уулс бий. 40 километрээс хол урсдаг 138 гол горхи байна. Гол мөрнөөс 790 км урсдаг Хойд хилийн [[Ялу гол]] хамгийн урт нь юм.<ref>{{cite web |url=http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |title=Korea Geography |accessdate=2007-08-01 |author=Caraway, Bill |year=2007 |work=The Korean History Project |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706035307/http://koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |url-status=dead }}</ref> [[Түмэн гол]] 521 км, Пёнъянгаар дайрдаг [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] 397 км, өмнөд хилийн [[Имжинь]] гол 273 км урттай. Нам доор тал газар байна. Пёнъян, Чэрёнгийн хоёр бусдаасаа эн их. Тариалангийн нутаг 14.4 хувь буюу маш бага, [[ой]] мод 61 хувь байна. Газар хөдлөлийн идэвхтэй, халуун [[рашаан]]ы 124 газар байгаа. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:North_Korea_Topography.png|Байр зүйн газрын зураг Зураг:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|Өвөл алс дээрээс харахад Зураг:Baitou Mountain Tianchi.jpg|[[Пэгдү]] галт уулын тогоо Зураг:Landscape with Mountains in North Korea.JPG|[[Кэсон]] хавийн уул хангай Зураг:Beach near Lake Sijung, NK.jpg|[[Воньсань|Воньсаний]] ойр далайн эрэг Зураг:Views from Yanggakdo International Hotel 03.JPG|[[Пёнъян]]гаар урсах [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] гол </gallery> === Уур амьсгал === Хойд Солонгост дөрвөн улирал, эх газрын болон тэнгисийн уур амьсгал солигдож байдаг. Бороотой дулаан зун, хуурай хүйтэн өвөлтэй. Агаарын температур I сард −3 — −13 °C, VIII сард 20 °C — 29 °C байна. Жилийн хур тунадасны 60 хувь VI—IX сард унадаг. === Ашигт малтмал === [[Нүүрс]], [[хар тугалга]], [[гянт болд]], [[цайр]], [[бал]], [[төмөр]], [[зэс]], [[алт]], [[давс]]ны нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === [[Зураг:North_Korea_-_Kumsusan_(5015230319).jpg|thumb|Кымсүсаний дурсгалын ордны өмнө зургаа авахуулагсад]] [[Зураг:North_Korea-Pyongyang_Maternity_Hospital-04.jpg|thumb|Эмнэлгийн шүдний эмчийн өрөө]] Хойд Солонгос улс 2011 онд 24,451,285 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|48-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч байсан бол удааширч 2014 он болоход 0.5%-д хүрсэн. Мянган хүн тутамд 15 төрж, 9 нас нөхцдөг Хоол тэжээлийн хүртээмжгүй байдал, өлсгөлөн хүн амын өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг. Гэрлэлт цуцлах нь бараг байхгүй. Хүн амын 22 хувь 0–14 насны багачууд, 69% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 9% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, дундаж наслалт — 63 жил. === Ард түмэн === Хойд Солонгос нэг үндэстэн, нэгэн төрлийн ард түмний орон. Бараг 100 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Цөөн тооны [[хятад үндэстэн|хятад]], [[япон үндэстэн|япон]] байна. Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''чусонь-гыль'' гэнэ) бичнэ. Хамгён, Пёньян нутгийн аялгуу гэж байна. Пёньяны аялгуу хэвлэл мэдээлэл, албан хэргийн «''мүньхуа-о''» (Сөүлийнхэд суурилсан)-гоос ялгаатай. Өмнөдийнхтэй харьцуулахад зээлдмэл үг бага. Оросоос зээлдсэн үгс бий. Шашны зан үйл, баяр байдаг ч коммунист орны жишгээр шашинд дургүй. Судалгаанаас үзвэл хүн амын 64 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 16 хувь солонгос бөө мөргөлтөн, 13.5% [[чоньдогю]] (күнзийн суртал голлосон холимог үзлийн шинэ шашин), 4.5% буддын шашин, 1.7% [[христийн шашин|христийг]] шүтдэг. Ойрын үзэл суртлыг эс тооцвол [[буддын шашин|буддын]] болон [[күнзийн суртал|күнзийн]] олон зууны өв уламжлалтай. === Хот суурин === {{гол|Хойд Солонгосын хот суурин}} [[Зураг:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|thumb|right|200px|[[Воньсань]] хот]] 1987 оны онд мэдээлснээр хүн амын 59 хувь хотод суудаг. Нутгийн баруун биеийн нам доор газар олноороо байна. {|class="wikitable" |+ Арван хоёр том хот (2008 оны тоо): |- valign="top" | * [[Пёнъян]] (3,255,288 хүнтэй) * [[Хамхөн]] (768,551) * [[Чонжинь]] (667,929) * [[Нампу]] (366,341) * [[Воньсань]] (363,127) * [[Шинийжү]] (359,341) || * [[Таньчонь]] (345,876 хүнтэй) * [[Кэчонь]] (319,554) * [[Кэсон]] (308,440) * [[Саривонь]] (307,764) * [[Сүньчонь]] (297,317) * [[Пёнсон]] (284,386) |} === Урлаг спорт === Солонгосын уламжлалт урлаг соёлоос гадна БНАСАУ-д орчин үеийн соёл дэлгэрсэн. Өмнөдтэй харьцуулахад тэс өөр чигтэй. Уран зураг, дуу хөгжим, кино гээд бүх зүйлд коммунист үзэл, суртал ухуулга шингэсэн байдаг. Үүнд Ким Ил Сон Японы дарлалын эсрэг тэмцэж байсан, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын алдар цуу, нийгмийн сайн сайхнаа магтсан бүтээлүүд голлоно. Хувьсгалын дуурь гэж бүр тогтсон төрөл байна. Киног хүүхэд залуусыг төлөвшүүлэхэд чиглүүлдэг. [[Зураг:Laika_ac_Arirang_Mass_Games_(7934639696).jpg|thumb|200px|2012 оны Арирангийн зураг]] Хойд Солонгосын орчин цагийн барилгын хийцийг гурав ангилдаг. 1) уламжлалт солонгос хийцээс оруулсан (Морьт хөшөө, Ялалтын хаалга, Чүчэ цамхаг), 2) уламжлалт солонгос дээвэртэй (соёлын ордон, төв номын сан, Олон улсын найрамдлын үзэсгэлэн), 3) уламжлалт хийцгүй олон давхар барилга (Рёгён зочид буудал, Курё зочид буудал) байна. Бүх нийтийн гимнастикийн «[[Ариран наадам|Ариран]]» наадам жил бүр болдог. Хамгийн том бүжигт явдал гэж Гиннесийн номд бичигдсэн. Пёнъянд одоо цагийн дэлхийн хамгийн том буюу 150,000 хүний багтаамжтай [[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] бий. 1964–2014 оны хооронд Олимпын наадамд тамирчдаа илгээснээс [[буудлага]], [[бокс]], [[гимнастик]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[жүдо]], [[тэшүүрийн спорт|тэшүүр]], [[ширээний теннис]] зэрэг спортоор 14 алт, 13 мөнгө, 22 хүрэл медаль хүртсэн. [[Ким Иль]] бөх олимпын хошой аварга бол, [[Ке Сүнь-хи]] жүдоч олимпын гурван медальтай. [[Хойд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь 1966 оны ДАШТ-д шөвгийн наймд үлдэж байсан. === Хүний эрх боолт === Хойд Солонгос хүний эрхийг хааж боодгоороо ардчилсан төдийгүй бусад коммунист улсаас хол илүү. Амьдрах газраа өөрөө сонгох эрхгүй, ажиллах шаардлагатай газар дээрээс томилдог. Улсаас гарч орох чанд хяналтын доор цөөн хүнд олддог. Нам, төрийг шүүмжлэх эрх байхгүй. Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл төрийн мэдэлд байдаг. Нэг хүнийг тахин шүтэх үзлээр ухуулдаг. ''[[Эмнести]]'' олон улсын байгууллагын хэлснээр 15–20 шоронд 200,000 хүн улс төрийн хэргээр хоригдож байна. Төр нь үүргээ биелүүлээгүйгээс өлсгөлөнгөөр, мөн албадан хөдөлмөр, эсэргүү нэр зүүж 1–2 сая хүн зуурдаар хорвоог орхисон гэсэн таамаг бий. == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |title=Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |archive-date=2010-01-28 |url-status=dead}}</ref> Кужусонь Хойд Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], Хойдын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан д]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд Хойд зүгээс мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америк]] [[Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНАСАУ === [[Зураг:Korean People's Army soldier pointing to the DMZ.jpg|thumb|200px|right|Газрын зурагт Солонгосын цэрэггүй бүсийг зааж буй цэрэг]] 20-р зуунд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] ойр орших улсуудаа [[коммунизм|эв хамт]] (коммунист) дэглэмээр замнуулахыг хүсч, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] коммунист орнууд олшроход тээг учруулах гэж зорьж байлаа. Дэлхий хоёр туйлт улс төрийн дэглэмд хуваагдаж байв. Тиймээс ч [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ыг дуусгахаар дээрх хоёр гүрэн [[Япон]]ы эсрэг 1945 онд дайтахдаа өөрсдийн хамгаалан буй дэглэмээр замнуулахаар уралдан [[Солонгос]]ыг Японоос чөлөөлжээ. [[НҮБ]]-ийн шийдвэрээр Солонгосыг [[38-р өргөрөг|38-р өргөргөөр]] хоёр хуваан дээрх хоёр орны хяналтанд сахиулжээ. [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] хянаж буй хойд хагаст 1948 онд коммунист дэглэмээр замнах '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) байгуулагдсан. Улсын тэргүүнээр Манжуурт байрлан Солонгосын [[Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|тусгаар тогтнолын төлөө]] тэмцэж явсан, Зөвлөлтийн холбоотон [[Ким Ир Сен]] /[[Ким Ил Сон]]/ сонгогджээ. 1950 оны 6-р сард Хойд Солонгос [[Өмнөд Солонгос]] руу цэргийн довтолгоон хийж [[Солонгосын дайн]] (1950-1953) эхэлсэн. [[Солонгосын дайн]] Зөвлөлт-Америкийн тэрсэлдээн буюу [[Хүйтэн дайн]]ы анхны том дайн байв. Дайн Америк, [[НҮБ]], [[БНХАУ]]-ын цэргийг хамарсан томоохон дайн болсон ба 1953 оны 7-р сард дайнаас өмнөх хилтэй адил буюу хойгийн таллан хуваасан [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил татаж, гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. Дайнд хоёр талаас 1 сая цэрэг, энгийн иргэд алагдсан. Хот, барилга ихээр сүйдэж, эдийн засаг уналтанд орсон байна. [[Зураг:Pjongjang_Zentrum.jpg|thumb|200px|left|1989 оны Пёнъян]] 1956 онд Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв]]<nowiki/>ын оролцоотой Ким Ил Соныг түлхэн унагах оролдлого гарсан ч бүтэлгүйтсэн. Хойд Солонгос Зөвлөлт, Хятадтай холбоотон хэвээр үлдсэн боловч зай барьдаг болж «Чүчэ» (дотоодын үйлдвэрлэлээр өөрийн хэрэгцээгээ бие дааж хангах) үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн. 1960-аад он хүртэл Хойд Солонгосын эдийн засгийн өсөлт Өмнөдийнхөөс илүү байсан. 1976 онд хоёр солонгосын нэг хүнд ноогдох ДНБ адил байсан боловч түүнээс хойш Хойдын эдийн засаг улам бүр хоцорч иржээ. 1992 оноос хоыш Зөвлөлтийн өргөн тал бүрийн тусламж үгүй болсон. 1992 оноос Ким Ил Соны бие муудаж 1994 онд нас барахад хүү [[Ким Чен Ир]] эцгээ залгамжлан улсыг удирдсан. Ким Чен Ир «Соньгүнь» (нэгдүгээрт цэргийн үйлдвэрлэл) бодлогыг хөгжүүлсэн ба 2006 оноос цөмийн зэвсэг турших болсон. 1990-ээд оны дунд үер, ард нийтийн өлсгөлөн болсон. [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]]гийн санаачилгаар 2000 онд хоёр Солонгосын удирдагчид уулзаж [[Наран мандах бодлого|тунхаг бичиг]] солилцсон. 2010 онд Өмнөдийн Чонань байлдааны хөлөг онгоцыг Хойд тал [[Енпён]] арлын хажууд сөнөөснөөр хоёр Солонгос болон Хойд Солонгос-Америкийн харилцаа муудсан. 2011 онд эцгийн орыг залган залуу [[Ким Жон-өнь]] улсын удирдагч болов. [[Цөмийн хөтөлбөр]] хэрэгжүүлж туршилт хийх нь олширсон. == Төр засаг == [[Зураг:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|200px|right|«Маньсүдэ». АИХ-ын ордон]] БНАСАУ [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], [[коммунист|эв хамт]] улс төрийн дэглэмтэй [[нэгдмэл улс]] юм. Төр, орон нутгийн бүх түвшинд [[Солонгосын Хөдөлмөрийн Нам]] (СХН) ноёрхоно. 3 сая гишүүнтэй. [[Улсын аюулаас хамгаалах хороо]] (УАХХ) гэж чухал байгууллага бий. [[Ким Жон-өнь]] 2011 оноос хойш Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, УАХХ-ын нэгдүгээр дарга, Солонгосын Ардын Армийн ерөнхий командлагч гээд нам төрийн тэргүүнээр ажиллаж эхэлсэн. Өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]]ийг нь 1994 онд өөд болоход «Мөнхийн дарга» хэмээсэн бол, эцэг [[Ким Чен Ир]]ийг өнгөрөхөд «Мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга» хэмээн алдаршуулжээ. Нэг танхимт 687 суудалтай БНАСАУ-ын [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] (АИХ) бол хууль тогтоох дээд байгууллага юм. 1998 оноос хойш АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар [[Ким Ён-нам]] ажиллаж байгаа бол Сайд нарын зөвлөлийн даргаар [[Паг Бун-жү]] ажиллаж 30 сайдыг тэргүүлж байна. Хойд Солонгос 1955 оноос хойш [[Чүчэ|«Чүчэ»]] улс төрийн үзлийг барьж байгаа. «Өөрийн хэрэгцээг өөрөө хангах, өөрөө өөрийгөө хамгаалах, гадаадтай хараат бус харилцах» гэсэн дэлхийгээс тусгаарлагдмал бодлоготой. Гадаадын ажиглагчид БНАСАУ-ыг хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{See also|Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Солонгосын мужууд}} <div class="left"> {| class="wikitable" |- !Газрын зураг !! Нэр !! Чосонгыл !! Захиргааны төв |- | rowspan="17" |{{Хойд Солонгосын мужийн шинэ газрын зураг}} ! colspan="4" |Шууд захирагдах хот (''직할시'') |- | [[Пёньян]] ||{{lang|ko|평양}}|| [[Чүн-гүёг]] |- ! colspan="4" |Тусгай түвшний хот (''특별시'') |- | [[Кэсон]] ||{{lang|ko|개성}}||[[Kaesong]] |- ! colspan="4" |Тусгай хот (''특별시'') |- | [[Расон]] ||{{lang|ko|라선}}|| [[Ражин-гүёг]] |- | [[Нампу]] ||{{lang|ko|남포}}|| [[Ваудо-гүёг]] |- ! colspan="4" |Муж (''도'') |- | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안남도}}|| [[Пёнсон]] |- | [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안북도}}|| [[Шинийжү]] |- | [[Чаган муж|Чаган]] ||{{lang|ko|자강도}}|| [[Канге]] |- | [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해남도}}|| [[Хэжү]] |- | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해북도}}|| [[Саривонь]] |- | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] ||{{lang|ko|강원도}}|| [[Воньсань]] |- |[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경남도}} |[[Хамхөн]] |- |[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경북도}} |[[Чонжинь]] |- |[[Рянган муж|Рянган]]|| {{lang|ko|량강도}} |[[Хесань]] |} </div> === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Soldiers_at_Panmunjon_(5063812314).jpg|thumb|200px|Хилийн цэрэг]] [[Солонгос ардын цэрэг]] (САА) үндсэн 1,106,000, нөөц 8,389,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй. 17–54 насны эрчүүдийн 20% цэргийн албанд бүртгэлтэй дэлхийн хамгийн цэрэгжсэн улс гэдэг.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies (2010-02-03). Hackett, James, ed. The Military Balance 2010. London: Routledge. ISBN 1-85743-557-5.]</ref> Эрэгтэй хүмүүс 10 жил, эмэгтэй хүмүүс 7 жил цэргийн алба хашдаг бөгөөд 15-18 настай хүүхдүүд зундаа 15 хоног хээрийн бэлтгэлд явах ёстой. Цөөхөн хүмүүс их сургуульд ордог ба хэрэв орвол төгсөөд 5 жил цэрэгт явахаар болдог. Хуурай замын цэрэг, тэнгисийн цэрэг, агаарын, тусгай ажиллагааны, пуужингийн цэрэг гээд тав салбарлана. Хойд Солонгосчууд тулааны талбарт гэмтвэл нэр төртэйгөөр тэндээ үхэхийг дээрд үздэг. Учир нь цэргийн эмнэлгийн эмчилгээ нь үнэтэй ба огт эмчилгээ хийдэггүй гэж тэндээс ирсэн хүмүүс хэлж байсан. [[Соньгүнь|«Соньгүнь»]] (юун түрүүнд цэргийн үйлдвэрлэл) гэсэн үзэлтэй. Хойд Солонгосын армид 3700 [[танк]], 2100 хуягт техник, 17900 их буу, 11000 агаарын довтолгооныг эсэргүүцэгч буу, 1600 нисэх онгоц, 1000 хөлөг онгоц бий.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/North_Korea#CITEREFCountry_Study2009 Country Study 2009, p. 248.]</ref> Ойролцоогоор 70-75 шумбагч онгоцтой ба ихэнх нь зөвлөлтийн үеийнх юм. Хойд Солонгос нь [[цөмийн зэвсэг]] болон устөрөгчийн бөмбөгтэй хэмээн зарласан. 3000 км зайд тусах 1000 пуужинтай болсон.<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2010/03/17/us-korea-north-missiles-idUSTRE62G1ZC20100317 |title="North Korea has 1,000 missiles, South says". Reuters. 2010. |access-date=2015-05-02 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016015037/http://www.reuters.com/article/2010/03/17/us-korea-north-missiles-idUSTRE62G1ZC20100317 |url-status=dead}}</ref> == Мөн үзэх== * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Солонгосын дайн]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} ==Лавлах бичиг== === Эшлэл === {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://www.korea-dpr.com/ Official Website of the DPR Korea] * [https://web.archive.org/web/20081026030109/http://www.korea-dpr.com/users/switzerland/ Official Website of the DPR Korea in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20081222041022/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=&Number=861907&page=&vc=1&PHPSESSID=#Post861907 North Korea Uncovered], (North Korea Google Earth) Comprehensive mapping on Google Earth of the DPRK's political and economic infrastructure, including railways, hotels, factories, military facilities, tourist destinations, cultural facilities, ports, communications, and electricity grid. * [https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ KCNA] - Korean Central News Agency, the official news agency of the DPRK * [http://www.naenara.kp/ Naenara]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ("My country") DPRK's Official Web Portal run by Korea Computer Company * {{Dmoz|Regional/Asia/North_Korea/}} {{Ази}} {{DEFAULTSORT:Солонгос, Хойд }} [[Ангилал:Хойд Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Социалист улс]] aq4getutz8x4gg5pyfho8lyl821rixt Филиппин 0 9223 873073 872895 2026-10-11T05:24:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873073 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-10-11 05:24:23 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] j9hpztkam1994gwhb3syw3cjmtf0ig5 Тува 0 9481 873079 838140 2026-10-11T05:36:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 873079 wikitext text/x-wiki {{short description|ОХУ-ын нэгдүгээр түвшний засаг захиргааны нэгж}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Distinguish|Тувалу}} {{Distinguish|text = Оросын Европын хэсгийн [[Тула]]}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Бүгд Найрамдах Тува Улс |ru_name=Республика Тыва |loc_name1=Тыва Республика |loc_lang1=Тува |image_skyline= |image_caption= |image_map=Map of Russia (2014–2022) - Tuva.svg |coordinates={{coord|51|47|N|94|45|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of arms of Tuva.svg |coa_caption=Бүгд Найрамдах Тува Улсын төрийн сүлд |image_flag=Flag of Tuva.svg |flag_caption=Тувагийн туг |anthem=''[[Тувагийн төрийн дуулал|Мен – тыва мен]]''{{parabr}}{{center|[[File:Mentyvamenvocal.ogg]]}} |anthem_ref |holiday |holiday_ref |political_status=Бүгд найрамдах улс |political_status_link=Оросын бүгд найрамдах улсууд |federal_district=[[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн ХТ]] |economic_region=[[Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүс|Дорнод Сибирийн ЭЗБ]] |adm_ctr_type=[[Нийслэл]] |adm_ctr_name=[[Кызыл]] |adm_ctr_ref |official_lang_list=[[Тува хэл]] |official_lang_ref=<ref name="Languages">Үндсэн хууль,&nbsp;5.1</ref> ||pop_2021census=336651 |pop_2021census_rank=76-р байр |urban_pop_2021census=54.6% |rural_pop_2021census=45.4% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |pop_latest |pop_latest_date |pop_latest_ref |area_km2=168604 |area_km2_rank=21-р байр |area_km2_ref |established_date=3 сарын&nbsp;31, 1992 |established_date_ref |license_plates=17 |ISO=RU-TY |gov_as_of=November 2008 |leader_title= [[Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүн|Тэргүүн]] |leader_title_ref=<ref name="HeadTitle">Үндсэн хууль,&nbsp;10.3</ref> |leader_name=[[Владислав Ховалыг]] |leader_name_ref=<ref name="Chairman">{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/12522789|title=Владислав Ховалыг вступил в должность главы Тувы - ТАСС|website=TACC}}</ref> |legislature=[[Тувагийн Их Хурал|Их Хурал]] |legislature_ref=<ref name="Legislature">Үндсэн хууль, &nbsp;10.2</ref> |website={{URL|https://rtyva.ru}} |website_ref |date=August 2010 }} {{Инфобокс Хятад хэл | name = Tuva | mon = Тува | monr = Tuvagiin | rus = Тыва́ | rusr = Tyva | altname = Tuva Republic | mon2 = Тувагийн Бүгд Найрамдах улс | monr2 = Tuvagiin Bügd Nairamdakh uls | rus2 = Респу́блика Тыва́ | rusr2 = Respublika Tyva | lang1_content = Тыва Республика | lang1 = [[Тува хэл|Тува]] | lang2_content = Tyva Respublika | lang2 = [[Тува хэл|Тува]] латинчалсан | j = | mi = | ci = }} '''Бүгд Найрамдах Тува Улс''' ([[товчлол|товч.]] '''Тува'''; {{lang-ru|Республика Тыва}} болон ''Тува''; {{lang-tyv|Тыва Республика}} болон ''Тыва'') [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны Улсын]] бүрэлдэхүүн (нэгэн [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]) багтдаг Бүгд Найрамдах [[Тува]] (нэгэн [[түрэг]]) улс юм. ОХУ-ын [[Сибирийн Холбооны тойрог|Сибирийн холбооны тойрог]], [[Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүс]]т багтдаг. Нийслэл нь [[Кызыл]] («Улаан») хот. [[Орос]]т 170,500<ref>{{Cite web |url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm |title="Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации |access-date=2012-03-28 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm |url-status=dead }}</ref>&nbsp;км<sup>2</sup> талбайтайгаараа томоохон нутаг, 2025 оны байдлаар 338,930<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> тоотойгоороо цөөхөн ард иргэд гэж харьцуулагдана. 2010 оны тооллогоор хүн амын 82.0% (249,299) нь [[Тува ястан|тувачууд]], 16.3% нь [[оросууд]] аж.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> [[Орос хэл]]нээс гадна [[тува хэл]] албан ёсоор хэрэглэгдэнэ. [[555]] онд [[Түрэг улс]] байгуулагдаж байв. [[1206]] онд [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд орсноор [[1915]] он хүртэл Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд байж ирсэн. [[1911]] онд [[Манж Чин улс|Чин улс]] мөхөж [[Ар Монгол]] [[Богд Хаант Монгол Улс|тусгаар тогтноход]] ард нь [[Дундад Иргэн Улс|Хятад]]аас халхлагдсан [[Тува]]г [[Оросууд|Орос]]-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] зөөлчлөн мэдэлдээ оруулжээ. Тусгаар улс байснаа болиод [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]]-ын бүрэлдэхүүнд [[1944]] онд "Автономит Тува Муж" болон сайн дураараа орсон. Сүүлд [[1961]] онд "Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Тува Улс" гэж нэрээ өөрчлөн байгуулагдсан. ЗХУ задран унаснаар [[Оросын Холбооны Улс]] тусгаар тогтноход байр суурь дээшилж [[1992]] онд одоогийн зэрэг, нэрээ олжээ. [[Тува хэл]] нь [[түрэг]] хэлний бүлэгт багтдаг. Хэдийгээр [[Тува]] нь [[түрэг]] угсааных боловч монголчуудын захиргаанд олон зуун жил ойр хамт байж ирсэн тул соёлын хувьд ойр болсон юм. Тувагийн [[Соёны нуруу|Саяны нуруу]] нь дорно Сибирийн хөвч тайга, ан амьтан, байгалийн баялаг ихтэй. Тувагийн нийслэл [[Кызыл]] хотод Монгол Улсын Ерөнхий Консулын газар 2002 онд албан ёсоор нээгдэж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. == Түүх == Тагна урианхайчууд XVII зууны эхээр [[Хотгойд|Хотгойдын]] Алтан хан [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайжийн]] мэдэлд орж алба татвар төлдөг болжээ. Гэвч [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] зүгээс [[Сибирь|Сибирийг]] эзлэх үйл явц хийгээд, Халх, Ойрадын дайн тэмцлээс шалтгаалан Тагна урианхайн (Тувагийн) зарим овог аймгууд Орос, Зүүнгар, Хотгойдын хооронд сэлгэн оршиж, заримдаа Орос, [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын]] хараат болж, тэдэнд алба төлөх явдал нэлээд байв. Гэвч гол үндсэн хэсэг нь XVII зууны 70-аад он хүртэл Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]], [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсан Ринчин хунтайж]] нарын захиргаанд байлаа. 1688 оны [[Халх-Ойрадын дайн|Халх, Ойрадын дайны]] үр дүнд Хотгойдод харьяалагдаж байсан тагна урианхайчууд Ойрадын мэдэлд орсон юм. Гэвч 1715 онд Хотгойдын бэйл [[Бүүвээ баатар|Бүүвэй]] Тагна урианхайн ихэнх хэсгийг байлдан дагуулж Манж Чин улсын мэдэлд оруулжээ. [[Чингүнжав|Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараа Хотгойдын ноёдод захирагдаж явсан түрэг Урианхайн 16 отгийг 1759 онд Хотгойдын захиргаанаас гарган 4 хошуу болгон зохион байгуулж, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастайн жанжны газарт]] захируулжээ. Чухам энэ үеэс эдгээр түрэг урианхай нарыг оршин буй газрын нь нэрээр Тагна урианхай гэж нэрлэх болжээ. 1764 онд Өөлдийн гүн Дамбийн харьяат Хэмчиг урианхайн 10 отгоор Хэмчигийн хошууг байгуулснаар Тагна урианхай 5 хошуутай болжээ. Түүнээс гадна монгол ноёдын харьяат, тэдэнд үст алба өргөдөг 4 хошуу Тагна Урианхайд байжээ. Тэдгээр нь Тагна урианхайн мэйрэн зангийн зэрэг бүгдийн даргын тамгад хамаарагдсан Халхын Сайн ноён аймгийн Бишрэлт бэйсийн харьяат 17 отог, Засагт хан аймгийн Дүүрэгч ван, Ахай бэйс, Далай бэйсийн харьяат 5 отог (сум), энэ 4 хошууны харьяат урианхай юм. 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол Хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөлийн нуурын]] урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга (Үхэрида) гэдэг албан тушаалыг [[Улиастай]] дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Манж нар 1750-иад онд дөрвөдүүдийг өнөөгийн [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Улаангом|Улаангомд]] суулган тувачуудыг одоогийн Тува улсын нутагт нүүлгэжээ. Тувачууд хуучин сууж байсан нутгаа Тувагийн нутаг гэж үзсэн хэвээр байгаа тул энэ нь одоогийн Тува, Монголын хилийн зөрчлийн шалтаг болсон байна. Тува, Монголын хил дээр Орос улс өөрийн цэргээ олон тоогоор байлгадаггүй тул голчлон Монголын цэрэг хилийн шугамыг хянадаг юм. 1911 онд Монгол Манжаас салснаар Төвөд болон Тува дагаад 1912 он гэхэд Манжийн нөлөөнөөс бүрэн гарчээ. Энэ үед Тувагийн ноёд Монгол эсвэл Орост нэгдэх, тусгаар тогтнох зэрэг өөр өөр санал гаргаж байсан байна. Монгол Туваг өөрийн улсын бүрэлдэхүүн гэж үзэж байсан ч шууд нэгтгэх боломж гарсангүй. Хаант Орос улс Туваг уулаасаа түрэг хүмүүс хэмээн Монголын нэгтгэх тэрхүү оролдлогод саад хийж байв. 1921 оны дундуур Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэй Тувагийн хувьсгалчид Тува улсын үндэсний бүрэн эрхт байдлыг тунхаглах шийдвэр гаргаж, тусгаар тогтносон [[Бүгд Найрамдах Танну-Тува Ард Улс]] байгуулагдав. Үндсэн хууль, туг, төрийн сүлд, алтны нөөц, төсөв баталж тухайн үед ЗХУ болон БНМАУ-д суух бүрэн Эрхт төлөөлөгч томилох шийдвэр гаргаж байжээ. 1926 оноос хойш [[Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс]] болсон. Тус улсыг 1924 онд ЗСБНХУ, 1926 онд БНМАУ хүлээн зөвшөөрсөн ч Туваг өөрийн нэг хэсэг гэж үздэг Хятад болон дэлхийн бусад улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй байжээ. 1932 онд [[Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс]] болон БНМАУ-ын хооронд хилийн хэлэлцээр байгуулжээ. ЗХУ-ын зуучлалаар байгуулсан энэхүү хэлэлцээрийг Монголд сэтгэл дундуур хүлээн авч, соёрхон батлаагүй байна. 1937 онд Монголын тал 1932 оны хилийн хэлэлцээрийг "шударга бус" гэж зарлаж, Зөвлөлтийн дарамт шахалтаар байгуулж, Туваг ЗХУ-д нэгтгэсний дараа ч гэсэн дахин шинэчлэх саналыг удаа дараа гаргасан юм. Гэсэн хэдий ч эдгээр бүх саналыг Тува-Зөвлөлтийн тал няцаасан байна. 1944 оны 8-р сарын 17-нд Тувагийн удирдагч [[Салчак Тока]] (бүтнээр. Салчак Калбак-Хорекович Тока) Тува Улсын 8-р Бага хурлыг нууцаар хуралдуулж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Туваг сайн дураар оруулах шийдвэр гаргаж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлд хандсан байна. Энэ хуралдаан ямар нөхцөлд явагдсан нь одоо болтол тодорхойгүй байдаг. Улмаар 1944 оны [[10 сарын 11|10-р сарын 11]]-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн тогтоолоор Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс ЗХУ-ын Зөвлөлт Оросын бүрэлдэхүүнд орсон түүхтэй. [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] Тува Оростой нэгдсэнийг тун ихэд хүлээн зөвшөөрөх дургуй байсан гэдэг. Монголын тал [[Соёны нуруу|Соёны нурууг]] эртнээс монголчуудын нутаглаж байсан газар нутаг, Туваг монгол үндэстний нэг хэсэг гэж үзэж байв. Тувачууд нь хэлний хувьд монгол, түрэг холимог харин соёлын хувьд үндсэндээ монгол соёлтой ард түмэн юм. Зөвлөлтийн удирдлагын захиалгаар зарим эрдэмтэд нь буриад, халимагуудыг монгол биш гэж нотлохыг оролдож байсан бөгөөд [[Тува хэл бичиг|тува хэл]] монгол, түрэг хэлний аль алины нь нөлөөнд бүрэлдсэн тул шинэ дүрэм зохиож тува хэлнээс монгол үгийг шахан гаргах, тувачуудыг монгол үндэстнээс холтгох үйл явц харьцангуй хялбар явагдсан байна. Энэ үйл ажиллагаа 1944 оноос хойш эрчимтэй өрнөжээ. ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсноос хойш 1978 онд анх удаа Зөвлөлт Социалист [[Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль|Бүгд Найрамдах Автономит Тува Улсын Үндсэн хууль]] батлагдсан байна. 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оноос 2000 он хүртэл Тувад Оросоос салан тусгаарлах үзэл хүчтэй өрнөсөн байна. 2001 оны 5-р сарын 6-ны өдөр бүх нийтийн санал асуулгаар батлагдсан Үндсэн хуульд тусгаар тогтнолын тухай огт дурдаагүй бөгөөд орос, тува хэлний эрхийг тэгшитгэсэн. Мөн 2001 оны Үндсэн хуулиар Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг цуцалж, бүс нутгийн тэргүүнийг ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн томилсон Засгийн газрын дарга байхаар тусгасан байна. 2011 онд "Mен—тыва мен" ("Би Тува хүн") нэртэй шинэ сүлд дууг баталсан. Зохиогчид: Окей Шанагаш (үг) болон Кантөмөр Сарыглар (хөгжим). == Газар зүйн тойм == [[Зураг:Tuva Kyzyl Center of Asia 200107260179.jpg|thumb|left|Кызыл дахь "Азийн төв" хөшөө]] 168.6 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар (Монголынхтой жишвэл Өмнөговь аймгаас жаахан том) эзлэн оршдог Тува орныг Орос дотор багтдагийнх нь хувьд [[Сибирь|Зүүн Сибирийн]] өмнөд үзүүрт байна гэж ойлгож болно. Мөн газар зүйн байршлаар [[Ази тив]]ийн төвд шахуу байх бөгөөд үүнийг таниулж Кызыл хотод "Азийн төв" ({{lang-ru|Центр Азии}}; {{lang-tyv|Азияның төвү}}) гэх хөшөө босгожээ. Тува нутгийн 80% нь ой тайгат уулархаг газар, үлдэх хувь нь уулсын завсрын хээр, голуудын хөндий байдаг. Нутгийн баруун хэсэгт [[Алтайн нуруу]]ны 3000 метрээс өндөр [[Мөнгөнтайга]] (орос. ''Монгун-Тайга''; тув. ''Мөңгүн-Тайга''; 3976 м), [[Ак-Оюк]] (3608 м), [[Мөнгөлөг уул|Мөнгөлөг]] (орос. ''Монгулек''; 3485 м), [[Кызыл-Тайга]] («Улаантайга»; 3121 м) гэх мэт өндөр оргилтой бол зүүн болон хойд талаар нь д.т.д. 2000-3000 метр [[Соёны нуруу|Соён уулс]] (орос. ''Саяны'') сунайдаг. Тува усны арвин нөөцтэй. Бараг бүх гол нь Енисей мөрний дээд савд багтдаг. Урд талаарх [[Тагна уулс|Тагна уулын]] өврийн гол горхи [[Увс нуур]]ын гадагш урсгалгүй ай савд хамаарна. Тува хэлний ''хем'' гэдэг үг «гол» (магадгүй «мөрөн») гэсэн утгатай. [[Бий-Хем]] («Бие гол» гэсэн утга байж магадгүй; орос. ''Большой Енисей''), [[Каа-Хем]] (магадгүй «Хаа гол») хоёр нийлж яг [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] (тув. ''Улуг-Хем'', «Үлэг гол») үүсгэдэг. Том нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурвын бэлчир») [[рашаан]] (тув. ''аржаан''), рашаан сувиллын газар нь зартай. *''Зах хаяа залгах газар орон'': **''Оросын дотор'': [[Бүгд Найрамдах Хакас Улс]] (баруун/хойд), [[Красноярскийн хязгаар]] (хойд), [[Эрхүү муж]] (хойд/зүүн), [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] (зүүн), [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]] (баруун/урд) **''Оросоос гадна'': [[Монгол улс]] (өмнө талаараа 1,305 км урт) *Умраас өмнөш хамгийн уртдаа: 450 км *Дорноос өрнөш хамгийн уртдаа: 700 км == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Tyva Kozhuuns Numbered.png|thumb|320px|Үндсэн арван есөн нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]] Одоогоор БНТувУ 17 [[хошуу]] (кожуун, район), хошуунаас гадуур 2 [[хот]] (хоорай, город)-той. Хошууд дотроо 116 [[сум]] (сумон), сумд нь цааш [[арван|арвадад]] (арбан) хуваагддаг. {| align=center border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;" ! № ! Нутаг<br>(хошуу, хот) ! Орос нэр<br>(район, город) ! Тува нэр<br>(кожуун, хоорай) ! Талбай<ref name="azstat">[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml "Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic"], The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.</ref><br/>(км²) ! Хүн ам<br/>(2010)<ref name="einwohner">Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)</ref> |- style="background: #f0f0f0;" |align="center" |I |align="left" |[[Кызыл]] хот |align="left" |Кызыл |align="left" |Кызыл |align="right"|200 км² |align="right"|109,986 |- style="background: #f0f0f0;" |align="center" |II |align="left" |[[Ак-Довурак]] хот |align="left" |Ак-Довурак |align="left" |Ак-Довурак |align="right"|49 км² |align="right"|14,458 |- |align="center" |1 |align="left" |[[Баянтайга хошуу]] |align="left" |Бай-Тайгинский |align="left" |Бай-Тайга |align="right"|7,923 км² |align="right"|12,453 |- |align="center" |2 |align="left" |[[Баруунхэмчиг хошуу]] |align="left" |Барун-Хемчикский |align="left" |Барыын-Хемчик |align="right"|1,050 км² |align="right"|100,600 |- |align="center" |3 |align="left" |[[Зүүнхэмчиг хошуу]] |align="left" |Дзун-Хемчикский |align="left" |Чөөн-Хемчик |align="right"|6,485 км² |align="right"|21,170 |- |align="center" |4 |align="left" |[[Хаахэм хошуу]] |align="left" |Каа-Хемский |align="left" |Каа-Хем |align="right"|25,726 км² |align="right"|12,734 |- |align="center" |5 |align="left" |[[Кызыл хошуу]] |align="left" |Кызылский |align="left" |Кызыл |align="right"|8,527 км² |align="right"|24,991 |- |align="center" |6 |align="left" |[[Мөнгөнтайга хошуу]] |align="left" |Монгун-Тайгинский |align="left" |Мөңгүн-Тайга |align="right"|4,414 км² |align="right"|6,299 |- |align="center" |7 |align="left" |[[Өвөр хошуу]] |align="left" |Овюрский |align="left" |Өвүр |align="right"|4,523 км² |align="right"|8,018 |- |align="center" |8 |align="left" |[[Биехэм хошуу]] |align="left" |Пий-Хемский |align="left" |Бий-Хем |align="right"|8,194 км² |align="right"|11,099 |- |align="center" |9 |align="left" |[[Сүтхөл хошуу]] |align="left" |Сут-Хольский |align="left" |Сүт-Хөл |align="right"|6,691 км² |align="right"|8,689 |- |align="center" |10 |align="left" |[[Тагны хошуу]] |align="left" |Тандинский |align="left" |Таңды |align="right"|5,092 км² |align="right"|13,994 |- |align="center" |11 |align="left" |[[Тэрхөл хошуу]] |align="left" |Тере-Хольский |align="left" |Тере-Хөл |align="right"|10,050 км² |align="right"|1,873 |- |align="center" |12 |align="left" |[[Тэсхэм хошуу]] |align="left" |Тес-Хемский |align="left" |Тес-Хем |align="right"|6,691 км² |align="right"|9,596 |- |align="center" |13 |align="left" |[[Тож хошуу]] |align="left" |Тоджинский |align="left" |Тожу |align="right"|44,757 км² |align="right"|6,170 |- |align="center" |14 |align="left" |[[Үлэгхэм хошуу]] |align="left" |Улуг-Хемский |align="left" |Улуг-Хем |align="right"|5,335 км² |align="right"|19,507 |- |align="center" |15 |align="left" |[[Чаахөл хошуу]] |align="left" |Чаа-Хольский кожуун |align="left" |Чаа-Хөл |align="right"|2,903 км² |align="right"|6,577 |- |align="center" |16 |align="left" |[[Чэдхөл хошуу]] |align="left" |Чеди-Хольский |align="left" |Чеди-Хөл |align="right"|3,706 км² |align="right"|8,171 |- |align="center" |17 |align="left" |[[Эрзин хошуу]] |align="left" |Эрзинский |align="left" |Эрзин |align="right"|11,081 км² |align="right"|8,637 |- |} ==Хүн амын тойм== [[Зураг:Бел аржаанда чаштар.JPG|thumb|200px|Нутгийн хүүхдүүд]] {| class="wikitable" style="text-align: right;" |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Яс үндэс ! colspan="2" | 1959 оны тооллого ! colspan="2" | 1970 оны тооллого ! colspan="2" | 1979 оны тооллого ! colspan="2" | 1989 оны тооллого ! colspan="2" | 2002 оны тооллого ! colspan="2" | 2010 оны тооллого<sup>1</sup> |-bgcolor="#e0e0e0" ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % |- | align="left"| [[Тува ястан]] | 97,996 |57.0% | 135,306 |58.6% | 161,888 |60.5% | 198,448 |64.3% | 235,313 |77.0% | 249,299 |82.0% |- | align="left"| [[Орос үндэстэн]] | 68,924 |40.1% | 88,385 |38.3% | 96,793 |36.2% | 98,831 |32.0% | 61,442 |20.1% | 49,434 |16.3% |- | align="left"| [[Хакас ястан]] | 1,726 |1.0% | 2,120 |0.9% | 2,193 |0.8% | 2,258 |0.7% | 1,219 |0.4% |rowspan="2" |9,197 |rowspan="2" |3.0% |- | align="left"| Бусад | 3,282 |1.9% | 5,053 |2.2% | 6,725 |2.5% | 9,020 |2.9% | |2.5% |- |- | align="left"| '''Бүгд''' | 171,928 | 100% | 230,864 | 100% | 267,599 | 100% | 308,557 | 100% | 305,510 | 100% | 307,930 | 100% |- | align="left" colspan="13"| <sup>1</sup> <small> 2010 оны тооллогод 4,073 хүн өөрийн яс үндсээ тодорхой мэдүүлээгүй байна. Тиймээс эзлэх хувийг гаргахад тэднийг хасаж тооцов.</small><ref>Bevölkerung der russischen Gebietseinheiten nach Nationalität 2010 (russisch;Zeilen 856-862) http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls</ref> |} 2010 оны тооллогын дүнгээр Тува орон (БНТувУ)-д 307,930 хүн харьяалагджээ. Үүнээс [[тувачууд]] ([[Тагнын нуруу|Тагнын]] [[урианхай]], [[Соёд|соён]]) 82.0%-ийг, [[оросууд]] 16.3%-ийг эзэлж байна. Тува бол [[Түрэг хэлний бүлэг|түрэг төрлийн]] [[тува хэл|хэлтэй]], [[Буддын шашин|буддын шүтлэгтэй]], [[монгол соёл|монгол ахуй соёлтой]] ард түмэн юм. Хожуу Оросын бүрэлдэхүүнд орсон, үндсэндээ хөдөө газар, 1991 оноос хойш оросууд шахагдаж Туваг орхиж нүүсээр бүүр ч цөөрсөн болохоор энд тува ахуй соёл нь хүчтэй байгаа. ==Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://books.google.mn/books?id=zddhapKVdHMC&pg=PA99&lpg=PA99&dq=b%C3%A4rimt%C3%A4k&source=bl&ots=9ifVC-pis9&sig=YJg-dsI2VqO30aPat9Y7HtmNiDw&hl=mn&sa=X&ei=oFVOT4PzNsiviQL90bX1Cg&ved=0CBoQ6AEwAA#v=onepage&q=b%C3%A4rimt%C3%A4k&f=false Mongolic elements in Tuvan] by Bayarma Khabtagaeva {{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} [[Ангилал:Тува| ]] [[Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс]] kvuqogz3kb6icn49c0i8sjdjqoh167l 873082 873079 2026-10-11T05:45:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 873082 wikitext text/x-wiki {{short description|ОХУ-ын нэгдүгээр түвшний засаг захиргааны нэгж}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Distinguish|Тувалу}} {{Distinguish|text = Оросын Европын хэсгийн [[Тула]]}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Бүгд Найрамдах Тува Улс |ru_name=Республика Тыва |loc_name1=Тыва Республика |loc_lang1=Тува |image_skyline= |image_caption= |image_map=Map of Russia (2014–2022) - Tuva.svg |coordinates={{coord|51|47|N|94|45|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of arms of Tuva.svg |coa_caption=Бүгд Найрамдах Тува Улсын төрийн сүлд |image_flag=Flag of Tuva.svg |flag_caption=Тувагийн туг |anthem=''[[Тувагийн төрийн дуулал|Мен – тыва мен]]''{{parabr}}{{center|[[File:Mentyvamenvocal.ogg]]}} |anthem_ref |holiday |holiday_ref |political_status=Бүгд найрамдах улс |political_status_link=Оросын бүгд найрамдах улсууд |federal_district=[[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн ХТ]] |economic_region=[[Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүс|Дорнод Сибирийн ЭЗБ]] |adm_ctr_type=[[Нийслэл]] |adm_ctr_name=[[Кызыл]] |adm_ctr_ref |official_lang_list=[[Тува хэл]] |official_lang_ref=<ref name="Languages">Үндсэн хууль,&nbsp;5.1</ref> ||pop_2021census=336651 |pop_2021census_rank=76-р байр |urban_pop_2021census=54.6% |rural_pop_2021census=45.4% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |pop_latest |pop_latest_date |pop_latest_ref |area_km2=168604 |area_km2_rank=21-р байр |area_km2_ref |established_date=3 сарын&nbsp;31, 1992 |established_date_ref |license_plates=17 |ISO=RU-TY |gov_as_of=November 2008 |leader_title= [[Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүн|Тэргүүн]] |leader_title_ref=<ref name="HeadTitle">Үндсэн хууль,&nbsp;10.3</ref> |leader_name=[[Владислав Ховалыг]] |leader_name_ref=<ref name="Chairman">{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/12522789|title=Владислав Ховалыг вступил в должность главы Тувы - ТАСС|website=TACC}}</ref> |legislature=[[Тувагийн Их Хурал|Их Хурал]] |legislature_ref=<ref name="Legislature">Үндсэн хууль, &nbsp;10.2</ref> |website={{URL|https://rtyva.ru}} |website_ref |date=August 2010 }} {{Инфобокс Хятад хэл | name = Tuva | mon = Тува | monr = Tuvagiin | rus = Тыва́ | rusr = Tyva | altname = Tuva Republic | mon2 = Тувагийн Бүгд Найрамдах улс | monr2 = Tuvagiin Bügd Nairamdakh uls | rus2 = Респу́блика Тыва́ | rusr2 = Respublika Tyva | lang1_content = Тыва Республика | lang1 = [[Тува хэл|Тува]] | lang2_content = Tyva Respublika | lang2 = [[Тува хэл|Тува]] латинчалсан | j = | mi = | ci = }} '''Бүгд Найрамдах Тува Улс''' ([[товчлол|товч.]] '''Тува'''; {{lang-ru|Республика Тыва}} болон ''Тува''; {{lang-tyv|Тыва Республика}} болон ''Тыва'') [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны Улсын]] бүрэлдэхүүн (нэгэн [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]) багтдаг Бүгд Найрамдах [[Тува]] (нэгэн [[түрэг]]) улс юм. ОХУ-ын [[Сибирийн Холбооны тойрог|Сибирийн холбооны тойрог]], [[Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүс]]т багтдаг. Нийслэл нь [[Кызыл]] («Улаан») хот. [[Орос]]т 170,500<ref>{{Cite web |url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm |title="Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации |access-date=2012-03-28 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm |url-status=dead }}</ref>&nbsp;км<sup>2</sup> талбайтайгаараа томоохон нутаг, 2025 оны байдлаар 338,930<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> тоотойгоороо цөөхөн ард иргэд гэж харьцуулагдана. 2010 оны тооллогоор хүн амын 82.0% (249,299) нь [[Тува ястан|тувачууд]], 16.3% нь [[оросууд]] аж.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> [[Орос хэл]]нээс гадна [[тува хэл]] албан ёсоор хэрэглэгдэнэ. [[555]] онд [[Түрэг улс]] байгуулагдаж байв. [[1206]] онд [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд орсноор [[1915]] он хүртэл Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд байж ирсэн. [[1911]] онд [[Манж Чин улс|Чин улс]] мөхөж [[Ар Монгол]] [[Богд Хаант Монгол Улс|тусгаар тогтноход]] ард нь [[Дундад Иргэн Улс|Хятад]]аас халхлагдсан [[Тува]]г [[Оросууд|Орос]]-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] зөөлчлөн мэдэлдээ оруулжээ. Тусгаар улс байснаа болиод [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]]-ын бүрэлдэхүүнд [[1944]] онд "Автономит Тува Муж" болон сайн дураараа орсон. Сүүлд [[1961]] онд "Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Тува Улс" гэж нэрээ өөрчлөн байгуулагдсан. ЗХУ задран унаснаар [[Оросын Холбооны Улс]] тусгаар тогтноход байр суурь дээшилж [[1992]] онд одоогийн зэрэг, нэрээ олжээ. [[Тува хэл]] нь [[түрэг]] хэлний бүлэгт багтдаг. Хэдийгээр [[Тува]] нь [[түрэг]] угсааных боловч монголчуудын захиргаанд олон зуун жил ойр хамт байж ирсэн тул соёлын хувьд ойр болсон юм. Тувагийн [[Соёны нуруу|Саяны нуруу]] нь дорно Сибирийн хөвч тайга, ан амьтан, байгалийн баялаг ихтэй. Тувагийн нийслэл [[Кызыл]] хотод Монгол Улсын Ерөнхий Консулын газар 2002 онд албан ёсоор нээгдэж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. == Түүх == Тагна урианхайчууд XVII зууны эхээр [[Хотгойд|Хотгойдын]] Алтан хан [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайжийн]] мэдэлд орж алба татвар төлдөг болжээ. Гэвч [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] зүгээс [[Сибирь|Сибирийг]] эзлэх үйл явц хийгээд, Халх, Ойрадын дайн тэмцлээс шалтгаалан Тагна урианхайн (Тувагийн) зарим овог аймгууд Орос, Зүүнгар, Хотгойдын хооронд сэлгэн оршиж, заримдаа Орос, [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын]] хараат болж, тэдэнд алба төлөх явдал нэлээд байв. Гэвч гол үндсэн хэсэг нь XVII зууны 70-аад он хүртэл Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]], [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсан Ринчин хунтайж]] нарын захиргаанд байлаа. 1688 оны [[Халх-Ойрадын дайн|Халх, Ойрадын дайны]] үр дүнд Хотгойдод харьяалагдаж байсан тагна урианхайчууд Ойрадын мэдэлд орсон юм. Гэвч 1715 онд Хотгойдын бэйл [[Бүүвээ баатар|Бүүвэй]] Тагна урианхайн ихэнх хэсгийг байлдан дагуулж Манж Чин улсын мэдэлд оруулжээ. [[Чингүнжав|Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараа Хотгойдын ноёдод захирагдаж явсан түрэг Урианхайн 16 отгийг 1759 онд Хотгойдын захиргаанаас гарган 4 хошуу болгон зохион байгуулж, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастайн жанжны газарт]] захируулжээ. Чухам энэ үеэс эдгээр түрэг урианхай нарыг оршин буй газрын нь нэрээр Тагна урианхай гэж нэрлэх болжээ. 1764 онд Өөлдийн гүн Дамбийн харьяат Хэмчиг урианхайн 10 отгоор Хэмчигийн хошууг байгуулснаар Тагна урианхай 5 хошуутай болжээ. Түүнээс гадна монгол ноёдын харьяат, тэдэнд үст алба өргөдөг 4 хошуу Тагна Урианхайд байжээ. Тэдгээр нь Тагна урианхайн мэйрэн зангийн зэрэг бүгдийн даргын тамгад хамаарагдсан Халхын Сайн ноён аймгийн Бишрэлт бэйсийн харьяат 17 отог, Засагт хан аймгийн Дүүрэгч ван, Ахай бэйс, Далай бэйсийн харьяат 5 отог (сум), энэ 4 хошууны харьяат урианхай юм. 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол Хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөлийн нуурын]] урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга (Үхэрида) гэдэг албан тушаалыг [[Улиастай]] дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Манж нар 1750-иад онд дөрвөдүүдийг өнөөгийн [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Улаангом|Улаангомд]] суулган тувачуудыг одоогийн Тува улсын нутагт нүүлгэжээ. Тувачууд хуучин сууж байсан нутгаа Тувагийн нутаг гэж үзсэн хэвээр байгаа тул энэ нь одоогийн Тува, Монголын хилийн зөрчлийн шалтаг болсон байна. Тува, Монголын хил дээр Орос улс өөрийн цэргээ олон тоогоор байлгадаггүй тул голчлон Монголын цэрэг хилийн шугамыг хянадаг юм. 1911 онд Монгол Манжаас салснаар Төвөд болон Тува дагаад 1912 он гэхэд Манжийн нөлөөнөөс бүрэн гарчээ. Энэ үед Тувагийн ноёд Монгол эсвэл Орост нэгдэх, тусгаар тогтнох зэрэг өөр өөр санал гаргаж байсан байна. Монгол Туваг өөрийн улсын бүрэлдэхүүн гэж үзэж байсан ч шууд нэгтгэх боломж гарсангүй. Хаант Орос улс Туваг уулаасаа түрэг хүмүүс хэмээн Монголын нэгтгэх тэрхүү оролдлогод саад хийж байв. 1921 оны дундуур Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэй Тувагийн хувьсгалчид Тува улсын үндэсний бүрэн эрхт байдлыг тунхаглах шийдвэр гаргаж, тусгаар тогтносон [[Бүгд Найрамдах Танну-Тува Ард Улс]] байгуулагдав. Үндсэн хууль, туг, төрийн сүлд, алтны нөөц, төсөв баталж тухайн үед ЗХУ болон БНМАУ-д суух бүрэн Эрхт төлөөлөгч томилох шийдвэр гаргаж байжээ. 1926 оноос хойш [[Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс]] болсон. Тус улсыг 1924 онд ЗСБНХУ, 1926 онд БНМАУ хүлээн зөвшөөрсөн ч Туваг өөрийн нэг хэсэг гэж үздэг Хятад болон дэлхийн бусад улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй байжээ. [[Файл:Ukaz o vhozhdenii Tuvy v sostav SSSR.jpg|thumb]] 1932 онд [[Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс]] болон БНМАУ-ын хооронд хилийн хэлэлцээр байгуулжээ. ЗХУ-ын зуучлалаар байгуулсан энэхүү хэлэлцээрийг Монголд сэтгэл дундуур хүлээн авч, соёрхон батлаагүй байна. 1937 онд Монголын тал 1932 оны хилийн хэлэлцээрийг "шударга бус" гэж зарлаж, Зөвлөлтийн дарамт шахалтаар байгуулж, Туваг ЗХУ-д нэгтгэсний дараа ч гэсэн дахин шинэчлэх саналыг удаа дараа гаргасан юм. Гэсэн хэдий ч эдгээр бүх саналыг Тува-Зөвлөлтийн тал няцаасан байна. 1944 оны 8-р сарын 17-нд Тувагийн удирдагч [[Салчак Тока]] (бүтнээр. Салчак Калбак-Хорекович Тока) Бүгд Найрамдах Тува Ард Улсын 8-р Бага хурлыг нууцаар хуралдуулж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Туваг сайн дураар оруулах шийдвэр гаргаж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлд хандсан байдаг юм. Энэ хуралдаан ямар нөхцөлд явагдсан нь одоо болтол тодорхойгүй байдаг. Улмаар 1944 оны [[10 сарын 11|10-р сарын 11]]-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн тогтоолоор Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс ЗХУ-ын Зөвлөлт Оросын бүрэлдэхүүнд орсон түүхтэй. [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] Тува Оростой нэгдсэнийг тун ихэд хүлээн зөвшөөрөх дургуй байсан гэдэг. Монголын тал [[Соёны нуруу|Соёны нурууг]] эртнээс монголчуудын нутаглаж байсан газар нутаг, Туваг монгол үндэстний нэг хэсэг гэж үзэж байв. Тувачууд нь хэлний хувьд монгол, түрэг холимог харин соёлын хувьд үндсэндээ монгол соёлтой ард түмэн юм. Зөвлөлтийн удирдлагын захиалгаар зарим эрдэмтэд нь буриад, халимагуудыг монгол биш гэж нотлохыг оролдож байсан бөгөөд [[Тува хэл бичиг|тува хэл]] монгол, түрэг хэлний аль алины нь нөлөөнд бүрэлдсэн тул шинэ дүрэм зохиож тува хэлнээс монгол үгийг шахан гаргах, тувачуудыг монгол үндэстнээс холтгох үйл явц харьцангуй хялбар явагдсан байна. Энэ үйл ажиллагаа 1944 оноос хойш эрчимтэй өрнөжээ. ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсноос хойш 1978 онд анх удаа Зөвлөлт Социалист [[Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль|Бүгд Найрамдах Автономит Тува Улсын Үндсэн хууль]] батлагдсан байна. 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оноос 2000 он хүртэл Тувад Оросоос салан тусгаарлах үзэл хүчтэй өрнөсөн байна. 2001 оны 5-р сарын 6-ны өдөр бүх нийтийн санал асуулгаар батлагдсан Үндсэн хуульд тусгаар тогтнолын тухай огт дурдаагүй бөгөөд орос, тува хэлний эрхийг тэгшитгэсэн. Мөн 2001 оны Үндсэн хуулиар Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг цуцалж, бүс нутгийн тэргүүнийг ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн томилсон Засгийн газрын дарга байхаар тусгасан байна. 2011 онд "Mен—тыва мен" ("Би Тува хүн") нэртэй шинэ сүлд дууг баталсан. Зохиогчид: Окей Шанагаш (үг) болон Кантөмөр Сарыглар (хөгжим). == Газар зүйн тойм == [[Зураг:Tuva Kyzyl Center of Asia 200107260179.jpg|thumb|left|Кызыл дахь "Азийн төв" хөшөө]] 168.6 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар (Монголынхтой жишвэл Өмнөговь аймгаас жаахан том) эзлэн оршдог Тува орныг Орос дотор багтдагийнх нь хувьд [[Сибирь|Зүүн Сибирийн]] өмнөд үзүүрт байна гэж ойлгож болно. Мөн газар зүйн байршлаар [[Ази тив]]ийн төвд шахуу байх бөгөөд үүнийг таниулж Кызыл хотод "Азийн төв" ({{lang-ru|Центр Азии}}; {{lang-tyv|Азияның төвү}}) гэх хөшөө босгожээ. Тува нутгийн 80% нь ой тайгат уулархаг газар, үлдэх хувь нь уулсын завсрын хээр, голуудын хөндий байдаг. Нутгийн баруун хэсэгт [[Алтайн нуруу]]ны 3000 метрээс өндөр [[Мөнгөнтайга]] (орос. ''Монгун-Тайга''; тув. ''Мөңгүн-Тайга''; 3976 м), [[Ак-Оюк]] (3608 м), [[Мөнгөлөг уул|Мөнгөлөг]] (орос. ''Монгулек''; 3485 м), [[Кызыл-Тайга]] («Улаантайга»; 3121 м) гэх мэт өндөр оргилтой бол зүүн болон хойд талаар нь д.т.д. 2000-3000 метр [[Соёны нуруу|Соён уулс]] (орос. ''Саяны'') сунайдаг. Тува усны арвин нөөцтэй. Бараг бүх гол нь Енисей мөрний дээд савд багтдаг. Урд талаарх [[Тагна уулс|Тагна уулын]] өврийн гол горхи [[Увс нуур]]ын гадагш урсгалгүй ай савд хамаарна. Тува хэлний ''хем'' гэдэг үг «гол» (магадгүй «мөрөн») гэсэн утгатай. [[Бий-Хем]] («Бие гол» гэсэн утга байж магадгүй; орос. ''Большой Енисей''), [[Каа-Хем]] (магадгүй «Хаа гол») хоёр нийлж яг [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] (тув. ''Улуг-Хем'', «Үлэг гол») үүсгэдэг. Том нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурвын бэлчир») [[рашаан]] (тув. ''аржаан''), рашаан сувиллын газар нь зартай. *''Зах хаяа залгах газар орон'': **''Оросын дотор'': [[Бүгд Найрамдах Хакас Улс]] (баруун/хойд), [[Красноярскийн хязгаар]] (хойд), [[Эрхүү муж]] (хойд/зүүн), [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] (зүүн), [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]] (баруун/урд) **''Оросоос гадна'': [[Монгол улс]] (өмнө талаараа 1,305 км урт) *Умраас өмнөш хамгийн уртдаа: 450 км *Дорноос өрнөш хамгийн уртдаа: 700 км == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Tyva Kozhuuns Numbered.png|thumb|320px|Үндсэн арван есөн нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]] Одоогоор БНТувУ 17 [[хошуу]] (кожуун, район), хошуунаас гадуур 2 [[хот]] (хоорай, город)-той. Хошууд дотроо 116 [[сум]] (сумон), сумд нь цааш [[арван|арвадад]] (арбан) хуваагддаг. {| align=center border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;" ! № ! Нутаг<br>(хошуу, хот) ! Орос нэр<br>(район, город) ! Тува нэр<br>(кожуун, хоорай) ! Талбай<ref name="azstat">[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml "Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic"], The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.</ref><br/>(км²) ! Хүн ам<br/>(2010)<ref name="einwohner">Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)</ref> |- style="background: #f0f0f0;" |align="center" |I |align="left" |[[Кызыл]] хот |align="left" |Кызыл |align="left" |Кызыл |align="right"|200 км² |align="right"|109,986 |- style="background: #f0f0f0;" |align="center" |II |align="left" |[[Ак-Довурак]] хот |align="left" |Ак-Довурак |align="left" |Ак-Довурак |align="right"|49 км² |align="right"|14,458 |- |align="center" |1 |align="left" |[[Баянтайга хошуу]] |align="left" |Бай-Тайгинский |align="left" |Бай-Тайга |align="right"|7,923 км² |align="right"|12,453 |- |align="center" |2 |align="left" |[[Баруунхэмчиг хошуу]] |align="left" |Барун-Хемчикский |align="left" |Барыын-Хемчик |align="right"|1,050 км² |align="right"|100,600 |- |align="center" |3 |align="left" |[[Зүүнхэмчиг хошуу]] |align="left" |Дзун-Хемчикский |align="left" |Чөөн-Хемчик |align="right"|6,485 км² |align="right"|21,170 |- |align="center" |4 |align="left" |[[Хаахэм хошуу]] |align="left" |Каа-Хемский |align="left" |Каа-Хем |align="right"|25,726 км² |align="right"|12,734 |- |align="center" |5 |align="left" |[[Кызыл хошуу]] |align="left" |Кызылский |align="left" |Кызыл |align="right"|8,527 км² |align="right"|24,991 |- |align="center" |6 |align="left" |[[Мөнгөнтайга хошуу]] |align="left" |Монгун-Тайгинский |align="left" |Мөңгүн-Тайга |align="right"|4,414 км² |align="right"|6,299 |- |align="center" |7 |align="left" |[[Өвөр хошуу]] |align="left" |Овюрский |align="left" |Өвүр |align="right"|4,523 км² |align="right"|8,018 |- |align="center" |8 |align="left" |[[Биехэм хошуу]] |align="left" |Пий-Хемский |align="left" |Бий-Хем |align="right"|8,194 км² |align="right"|11,099 |- |align="center" |9 |align="left" |[[Сүтхөл хошуу]] |align="left" |Сут-Хольский |align="left" |Сүт-Хөл |align="right"|6,691 км² |align="right"|8,689 |- |align="center" |10 |align="left" |[[Тагны хошуу]] |align="left" |Тандинский |align="left" |Таңды |align="right"|5,092 км² |align="right"|13,994 |- |align="center" |11 |align="left" |[[Тэрхөл хошуу]] |align="left" |Тере-Хольский |align="left" |Тере-Хөл |align="right"|10,050 км² |align="right"|1,873 |- |align="center" |12 |align="left" |[[Тэсхэм хошуу]] |align="left" |Тес-Хемский |align="left" |Тес-Хем |align="right"|6,691 км² |align="right"|9,596 |- |align="center" |13 |align="left" |[[Тож хошуу]] |align="left" |Тоджинский |align="left" |Тожу |align="right"|44,757 км² |align="right"|6,170 |- |align="center" |14 |align="left" |[[Үлэгхэм хошуу]] |align="left" |Улуг-Хемский |align="left" |Улуг-Хем |align="right"|5,335 км² |align="right"|19,507 |- |align="center" |15 |align="left" |[[Чаахөл хошуу]] |align="left" |Чаа-Хольский кожуун |align="left" |Чаа-Хөл |align="right"|2,903 км² |align="right"|6,577 |- |align="center" |16 |align="left" |[[Чэдхөл хошуу]] |align="left" |Чеди-Хольский |align="left" |Чеди-Хөл |align="right"|3,706 км² |align="right"|8,171 |- |align="center" |17 |align="left" |[[Эрзин хошуу]] |align="left" |Эрзинский |align="left" |Эрзин |align="right"|11,081 км² |align="right"|8,637 |- |} ==Хүн амын тойм== [[Зураг:Бел аржаанда чаштар.JPG|thumb|200px|Нутгийн хүүхдүүд]] {| class="wikitable" style="text-align: right;" |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Яс үндэс ! colspan="2" | 1959 оны тооллого ! colspan="2" | 1970 оны тооллого ! colspan="2" | 1979 оны тооллого ! colspan="2" | 1989 оны тооллого ! colspan="2" | 2002 оны тооллого ! colspan="2" | 2010 оны тооллого<sup>1</sup> |-bgcolor="#e0e0e0" ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % ! Тоо ! % |- | align="left"| [[Тува ястан]] | 97,996 |57.0% | 135,306 |58.6% | 161,888 |60.5% | 198,448 |64.3% | 235,313 |77.0% | 249,299 |82.0% |- | align="left"| [[Орос үндэстэн]] | 68,924 |40.1% | 88,385 |38.3% | 96,793 |36.2% | 98,831 |32.0% | 61,442 |20.1% | 49,434 |16.3% |- | align="left"| [[Хакас ястан]] | 1,726 |1.0% | 2,120 |0.9% | 2,193 |0.8% | 2,258 |0.7% | 1,219 |0.4% |rowspan="2" |9,197 |rowspan="2" |3.0% |- | align="left"| Бусад | 3,282 |1.9% | 5,053 |2.2% | 6,725 |2.5% | 9,020 |2.9% | |2.5% |- |- | align="left"| '''Бүгд''' | 171,928 | 100% | 230,864 | 100% | 267,599 | 100% | 308,557 | 100% | 305,510 | 100% | 307,930 | 100% |- | align="left" colspan="13"| <sup>1</sup> <small> 2010 оны тооллогод 4,073 хүн өөрийн яс үндсээ тодорхой мэдүүлээгүй байна. Тиймээс эзлэх хувийг гаргахад тэднийг хасаж тооцов.</small><ref>Bevölkerung der russischen Gebietseinheiten nach Nationalität 2010 (russisch;Zeilen 856-862) http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls</ref> |} 2010 оны тооллогын дүнгээр Тува орон (БНТувУ)-д 307,930 хүн харьяалагджээ. Үүнээс [[тувачууд]] ([[Тагнын нуруу|Тагнын]] [[урианхай]], [[Соёд|соён]]) 82.0%-ийг, [[оросууд]] 16.3%-ийг эзэлж байна. Тува бол [[Түрэг хэлний бүлэг|түрэг төрлийн]] [[тува хэл|хэлтэй]], [[Буддын шашин|буддын шүтлэгтэй]], [[монгол соёл|монгол ахуй соёлтой]] ард түмэн юм. Хожуу Оросын бүрэлдэхүүнд орсон, үндсэндээ хөдөө газар, 1991 оноос хойш оросууд шахагдаж Туваг орхиж нүүсээр бүүр ч цөөрсөн болохоор энд тува ахуй соёл нь хүчтэй байгаа. ==Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://books.google.mn/books?id=zddhapKVdHMC&pg=PA99&lpg=PA99&dq=b%C3%A4rimt%C3%A4k&source=bl&ots=9ifVC-pis9&sig=YJg-dsI2VqO30aPat9Y7HtmNiDw&hl=mn&sa=X&ei=oFVOT4PzNsiviQL90bX1Cg&ved=0CBoQ6AEwAA#v=onepage&q=b%C3%A4rimt%C3%A4k&f=false Mongolic elements in Tuvan] by Bayarma Khabtagaeva {{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} [[Ангилал:Тува| ]] [[Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс]] prige849nv9sq6vtxnyw95u2eg6gopv Дагестан 0 9616 873044 819688 2026-10-11T02:14:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873044 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын бүгд найрамдах улс}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ru_name=Республика Дагестан<br>{{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:86%; | title = 13 бусад албан ёсны хэл | {{Infobox | subbox=yes | bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow | label1 = [[Авар хэл]]: | data1 = {{lang|av|Дагъистан Жумгьурият}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = [[Дарган хэл]]: | data2 = {{lang|dar|Дагъистан Республика}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[Кумык хэл]]: | data3 = {{lang|kum|Дагъыстан Жумгьурият}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = [[Лезги хэл]]: | data4 = {{lang|lez|Дагъустандин Республика}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = [[Лак хэл]]: | data5 = {{lang|lbe|Дагъусттаннал Республика}} | rowclass6 = mergedrow | label6 = [[Табасаран хэл]]: | data6 = {{lang|tab|Дагъустан Республика}} | rowclass7 = mergedrow | label7 = [[Рутуль хэл]]: | data7 = {{lang|ts|Республика Дагъустан}} | rowclass8 = mergedrow | label8 = [[Агуль хэл]]: | data8 = {{lang|agx|Республика Дагъустан}} | rowclass9 = mergedrow | label9 = [[Цахур хэл]]: | data9 = {{lang|tkr|Республика Дагъустан}} | rowclass10 = mergedrow | label10 = [[Ногай хэл]]: | data10 = {{lang|nog|Дагыстан Республикасы}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = [[Чечень хэл]]: | data11 = {{lang|ce|Дегӏестан Республика}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = [[Азербайжан хэл]]: | data12 = {{lang|az-Cyrl|Дағыстан Республикасы}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = [[Тат хэл (Кавказ)|Тат]]: | data13 = {{lang|ttt|Республикей Догъисту}} }} }} |map_caption=[[Европын Орос]] дахь<br/>Дагестаны байршил (улаан) |image_map2 = |mapsize2 = |map_alt2 = |map_caption2 = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=ногоон}} |coordinates = {{coord|43|06|N|46|53|E|type:adm1st_region:RU-DA|display=it}} |image_coa=Coat of Arms of Dagestan.svg |coa_caption=Дагестаны төрийн сүлд |image_flag=Flag of Dagestan.svg |flag_caption=Дагестаны төрийн далбаа |anthem="[[Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:State Anthem of the Republic of Dagestan.ogg]]}} |anthem_ref |holiday |holiday_ref |political_status=Бүгд найрамдах улс |political_status_link=Оросын бүгд найрамдах улсууд |federal_district=[[Хойд Кавказын Холбооны тойрог|Хойд Кавказын ХТ]] |economic_region=[[Хойд Кавказын эдийн засгийн бүс|Хойд Кавказын ЭЗБ]] |adm_ctr_type=Нийслэл |adm_ctr_name=[[Махачкала]] |adm_ctr_ref |official_lang_list={{hlist|[[Агуль хэл|Агуль]]|[[Авар хэл|Авар]]|[[Азербайжан хэл|Азербайжан]]|[[Дарган хэл|Дарган]]|[[Кумык хэл|Кумык]]|[[Лак хэл|Лак]]|[[Лезги хэл|Лезги]]|[[Ногай хэл|Ногай]]|[[Рутуль хэл|Рутуль]]|[[Табасаран хэл|Табасаран]]|[[Тат хэл (Кавказ)|Тат]]|[[Цахур хэл|Цахур]]|[[Чечень хэл]]}} |official_lang_ref=<ref name="ConstitutionLangs">Дагестаны Үндсэн хуулийн &nbsp;11-д зааснаар бүгд найрамдах улсын албан ёсны хэлэнд "Орос хэл ба Дагестаны ард түмний хэл" орно</ref><ref name="Languages">Solntsev et al., pp.&nbsp;XXXIX–XL</ref> |pop_2021census=3182054 {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |30.5% [[Авар ястан|Аварууд]]|16.6% [[Дарган ястан|Дарганууд]]|15.8% [[Кумык ястан|Кумыкууд]]|13.3% [[Лезги ястан|Лезги]]|5.2% [[Лак ястан|Лакууд]]|4% [[Табасаран ястан|Табасаранчууд]]|3.7% [[Азербайжанчууд]]|3.3% [[Оросууд]]|3.2% [[Чеченьчүүд]]|4.3% бусад}} |pop_2021census_rank=10-р байр |urban_pop_2021census= 45.2% |rural_pop_2021census= 54.8% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |area_km2=50270 |area_km2_rank=52-р байр |area_km2_ref |established_date=1 сарын&nbsp;20, 1921 |established_date_ref=<ref name="DateEstablished">{{Cite Russian law |ru_entity=Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет |ru_type=Декрет |ru_date=20 января 1921 г. |ru_title=Об Автономной Дагестанской Социалистической Советской Республике |en_entity=[[All-Russian Central Executive Committee]] |en_type=Decree |en_date=January 20, 1921 |en_title=On Autonomous Dagestan Socialist Soviet Republic}}</ref> |license_plates=05 |ISO=RU-DA |gov_as_of=October 2017 |leader_title=[[Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын тэргүүн|Тэргүүн]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Үндсэн хууль, &nbsp;8-р зүйл</ref> |leader_name=[[Сергей Меликов]] |leader_name_ref |legislature=[[Дагестаны Ардын Хурал|Ардын Хурал]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis"/> |website=http://www.e-dag.ru/ |website_ref |date=October 2017 |loc_name13=|loc_lang12=|loc_name12=|loc_lang11=|loc_name11=|loc_lang7=|loc_lang10=|loc_name10=|loc_lang9=|loc_name9=|loc_lang8=|loc_name8=|loc_lang3=|loc_name7=|loc_lang6=|loc_name6=|loc_lang5=|loc_name5=|loc_lang4=|loc_name4=|loc_name3=|loc_lang2=|loc_name2=|loc_lang1=|loc_name1=|loc_lang13=Tat}} [[Image:Dagestan.svg|thumb|250px|right]] '''Бүгд Найрамдах Дагестан Улс''' нь [[Кавказ]] болон [[Каспийн тэнгис]]ийн хооронд орших, [[Оросын Холбооны Улс]]ын бүрэлдэхүүн дахь нэгэн [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]] юм. Нийслэл нь [[Махачкала]]. Улсын нэр нь [[турк хэл]]ний [[уул]] хэмээх утгатай "dağ" болон [[перс хэл]]ний "[[-стан|-stān]]" буюу газар, улс хэмээг хоёр үгийг нийлүүлж бүтжээ. Өөрөөр хэлбэл, тус улсын нэр нь "Уулсын орон" хэмээх утгатай юм. Өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байдал нь тус бүс нутагт олон жижиг үндэстэн ястан, хэл яриаг бий болгожээ. Дагестаны хүн амын ихэнх нь [[муслим]] болно. [[1999]] онд БНДагестан Улс нь [[Шамиль Басаев]]ын удирдсан Чечений [[исламын хэт тулгуур үзэл]]тнүүдийн бүлэглэлийн дайралтад өртсөн бөгөөд тэр нь ОХУ-ын засгийн газар [[Чечень]]д цэргийн ажиллагаа явуулах нэг шалтгаан болсон юм. Тус улс нь [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]], [[Ставрополийн хязгаар]], Чечень, мөн [[Гүрж]], [[Азербайжан]] улсуудтай хиллэнэ. == Дагестаны тэргүүн == * Магомедали Магомедов (1991 — 2006).Тус нутгийн тэргүүн нь Дагестаны удирдагч (өмнө нь- ерөнхийлөгч), ОХУ-ын Ерөнхийлөгч томилдог айнаэ. * Муху Алиев (2006-2010) * Магомедсалам Магомедов (2010-2013) * Рамазан Абдулатипов (2013-2017) * Владимир Васильев (2017-2020) * Сергей Меликов (2020 — хойш) ==Зургийн цомог== <gallery> </gallery> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} ==Гадаад холбоосууд== {{commonscat|Dagestan|Дагестан}} * [https://web.archive.org/web/20151103023120/http://president.e-dag.ru/ Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын Ерөнхийлөгчийн сайт] {{ru icon}} * [https://web.archive.org/web/20110512012439/http://www.e-dag.ru/ БН Дагестан Улсын Засгийн Газар] {{ru icon}} * [https://web.archive.org/web/20101126094852/http://rd.dgu.ru/ Дагестаны гэрэл зургууд] {{ru icon}} {{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Дагестан| ]] [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]] [[Ангилал:Оросын ислам]] [[Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс]] i208hhetaqrcu8k55qfcozxv95zegd1 Боробудур 0 10614 873041 775754 2026-10-11T01:45:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873041 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Боробудур нийлмэл сүм |зураг =[[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Боробудур (баруун хойд талаасаа) |улс ={{INA}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =i, ii, vi |ID =592 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1991 |чуулган =15 |сунгалт = |аюул = }} '''Боробудур''' ({{lang-en|Borobudur}}, индонез хэл. ''Candi Borobudur'', ява хэл. ''ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦧꦫꦧꦸꦝꦸꦂ Candhi Barabudhur'') ) нь IX зууны үед [[Индонез]]ийн [[Ява арал|Ява арлын]] Магелангад 750-850 жилийн хооронд байгуулагдсан [[Махаяана Буддизм]]ын дурсгалт чулуун сүм юм. Уг дурсгалт сүм нь зургаан дөрвөлжин тавцан дээр орших гурван дугуй тавцанг 2672 зураг чимэглэлээр гоёж, 504 [[будда]]г байрлуулсан байдаг. Цогцолборын төвд орших дугуй тавцанг суварга дор залсан 72 буддагийн баримлаар хүрээлүүлсэн байдаг. Байгууламж нь Буддагийн баримлууд, шүтээнүүдээс гадна Буддист мөргөлчдийн бясалгал хийх талбайнуудтай. Мөргөлчид цогцолборыг тойрон гороолж явсаар буддизмын ертөнцийг үзэх үзлийн гурван түвшин болох [[Камадхату]], [[Рупадхату]], [[Арупадхату]]г туулан танин мэддэг байна. XIV зууны үед Ява арлын Буддист болон Хинду хаант улсууд мөхөж, [[Ислам]]ын нөлөө хурдтай тархахад Боробудур орхигджээ. 1814 онд Явагийн амбан захирагч Сэр Томас Стэмфорд Раффлес уугуул нутгийн хүмүүсээр заалган Боробудурт хүрснээр [[дэлхий]] дахинаа дахин нээгджээ. Индонезийн [[засгийн газар]], [[ЮНЕСКО]]-ын санхүүжилтээр 1975-1982 оны хооронд сэргээн засварлалтын томоохон ажил хийгджээ. Өнөө үед жуулчдын очих дуртай газрын нэг болжээ. == Цахим холбоос == {{commonscat|Borobudur}} * [https://web.archive.org/web/20141023001559/http://www.borobudurpark.com/ Official site] * [http://whc.unesco.org/en/list/592 UNESCO Site] * [http://unesdoc.unesco.org/images/0002/000200/020097e.pdf Chandi Borobudur], a description and analysis by scholar R. Soekmono, found on the Unesco webpage * [https://web.archive.org/web/20040608114124/http://www.borobudur.tv/ Archaeology and architecture of Borobudur] * [https://web.archive.org/web/20080807163736/http://www.world-heritage-tour.org/asia/southeast-asia/indonesia/borobudur/temple-s-base/sphere-quicktime.html 360° view on the World Heritage Tour] * [https://web.archive.org/web/20140718090136/http://rubens.anu.edu.au/htdocs/bycountry/indonesia/borobudur/ Australia National University's research project on Borobudur] [[Ангилал:Индонезийн буддын шашны цогчин]] [[Ангилал:Индонезийн соёлын дурсгал]] [[Ангилал:Индонез дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Азийн түүх]] [[Ангилал:Төв Жава]] [[Ангилал:9-р зуунд барьсан]] [[Ангилал:Азийн буддын шашны цогчин]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] qj7srbzvnlgxwlxie944d75xdcplkp1 Миссисипи мөрөн 0 13489 873051 795570 2026-10-11T03:43:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873051 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гол | name = Миссисипи мөрөн | image_name = Miss R dam 27.jpg | image_size = | image_alt = | caption = Сент Луис хотын хойгуур урсах Миссиссипи мөрөн ([[2005]]) | image_map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_alt = | map_caption = Миссиссипи мөрний голын систем | origin = [[Айтаска нуур]] | mouth = [[Мексикийн булан]] ([[Атлантын далай]]) | basin_countries = {{USA}} | location = [[Миннесота]], [[Висконсин]], [[Айова]], [[Иллиной]], [[Миссури]], [[Кентакки]], [[Теннесси]], [[Арканзас]], [[Миссисипи]], [[Луизиана]] | progression = | length = 3778 км | elevation = 450 м | mouth_elevation = 0 м | discharge = -дундаж 18.400 м³/с | watershed = 2.981.076 км² | river_system = Миссиссипи мөрөн | left_tribs = [[Миссисипи мөрөн#Голын систем ба усаа цуглуулах талбай|Голын систем ба усаа цуглуулах талбай хэсгээс]] үзэх | right_tribs = [[Миссисипи мөрөн#Голын систем ба усаа цуглуулах талбай|Голын систем ба усаа цуглуулах талбай хэсгээс]] үзэх }} '''Миссисипи мөрөн''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Mississippi'') -[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Миннесота]] мужид орших [[Далайн түвшин|далайн түвшингээс]] 530 м өндөр дахь Айтаска нуураас ([[Англи хэл|англи]]. ''Lake Itasca'') эх аван өмнө зүгт 3779 км урсаж, АНУ-ын 10 муж улсыг дайран [[Мексикийн булан]]д цутгадаг дэлхийн томоохон мөрөн юм. Уг мөрөн АНУ-д уртаараа [[Миссури мөрөн|Миссури мөрний]] араас 2-т ордог юм. == Газарзүй == Миссиссипи мөрөнд цутгах 2 том гол байдаг нь [[Монтана]] мужаас эхтэй [[Миссури]] болон [[Пеннсилвани]] мужаас урсах [[Охайо гол]]ууд юм. Миссиссипи гэдэг нь нутгийн уугуул иргэд болох [[Индиан]]чуудын хэлээс гаралтай ба "Том гол" гэсэн утгатай. [[Охайо гол]]той нийлэх цэгээс хойд хэсгийг Дээд, өмнө хэсгийг Доод Миссиссипи гэж хоёр хуваадаг. Жефферсон-Миссури-Миссиссипи голууд нь нийлж урсан Дэлхийд уртаараа 4-т орох 6300 км урт том систем үүсгэдэг байна. Урьд мөрний дагуух газар [[Франц]]ын эзэмшилд байсан тул [[Сент Пол]] хотоос [[Шинэ Орлеан]] хүртэл француудын барьсан хот суурин газрууд нилээд бий. === Голын систем ба усаа цуглуулах талбай === Миссиссипи нь нилээд олон салаа гол мөрөнтэй бөгөөд заримыг дурдвал: ==== Зүүн цутгалууд ==== * [[Висконсин гол]] * [[Илинойз гол]] * [[Охайо гол]] ==== Баруун цутгалууд ==== * [[Миннесота гол]] * [[Миссури мөрөн|Миссури гол]] * [[Арканзас гол]] гэх мэт бий. == Цахим холбоос == {{Commons|Mississippi River}} * [https://web.archive.org/web/20070610102737/http://www.alcnet.org/projects/overview/mississippi Mississippi River], project of the [https://web.archive.org/web/20090520025445/http://www.alcnet.org/ American Land Conservancy] * [http://fmr.org Friends of the Mississippi River] ** [https://web.archive.org/web/20110225132047/http://mississippiriverchallenge.org/ Mississippi River Challenge{{ndash}} annual canoe & kayak event on the Twin Cities stretch] ** [https://web.archive.org/web/20110208170052/http://fieldguide.fmr.org/ Mississippi River Field Guide] [[Ангилал:Миссисипи мөрний голын систем]] [[Ангилал:Хойд Америкийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Айовагийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Арканзасын гол мөрөн]] [[Ангилал:Висконсины гол мөрөн]] [[Ангилал:Иллинойн гол мөрөн]] [[Ангилал:Кентаккийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Луизианагийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Миннесотагийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Миссисипийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Миссурийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Миссисипи мөрөн| ]] [[Ангилал:Теннессийн гол мөрөн]] [[Ангилал:American Heritage Rivers]] 008e6np5dqttb89w8zenburu5f4kkf6 Парагвай 0 14727 873025 867285 2026-10-10T19:57:26Z Enkhsaihan2005 64429 873025 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Парагвай Улс | native_name = {{ubl|{{native name|es|República del Paraguay}}|{{native name|gn|Tavakuairetã Paraguái}}}} | common_name = Парагвай | image_flag = Flag of Paraguay.svg | image_flag2 = Flag_of_Paraguay_(reverse).svg | image_coat = Coat of arms of Paraguay.svg | coa_size = 80px | flag_type = [[Парагвайн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]{{nowrap|{{tsp}}{{#tag:ref |Парагвайн төрийн далбааны ар өвөр тал{{-}} |group=lower-alpha}} <!--(end nowrap:)--> }} | symbol_type = <div style="padding:3px 0;">[[File:Coat of arms of Paraguay (reverse).svg|80px]]</div><!-- symbol_type2 = -->{{nowrap|[[Парагвайн төрийн сүлд|Сүлд]]{{tsp}}{{#tag:ref |Парагвайн төрийн сүлдний ар өвөр тал{{-}} |group=lower-alpha}}<!--(end nowrap:)-->}} | image_map = PRY orthographic.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Өмнөд Америк |region_color=саарал }} | image_map2 = Paraguay - Location Map (2012) - PRY - UNOCHA.svg | national_motto = {{native phrase|es|Paz y justicia|nolink=on}}<br/>"Энх тайван ба шударга ёс" | national_anthem = <br/>{{native name|es|Himno Nacional Paraguayo|nolink=on}}<br/>"[[Парагвайн төрийн дуулал]]"<br/><div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Paraguayan National Anthem.oga]]}}</div> | languages_type = [[Албан ёсны хэл]]<ref name=languages>{{cite web |department=Paraguay – Constitution |title=Article&nbsp;140 about Languages |publisher=International Constitutional Law Project |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/pa00000_.html#A140_ |access-date=3 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814115736/http://www.servat.unibe.ch/icl/pa00000_.html#A140_ |archive-date=14 August 2012 |url-status=dead }} (see {{cite web |title=translator's note |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/pa__indx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201143025/http://www.servat.unibe.ch/icl/pa__indx.html |archive-date=1 February 2017 }})</ref><ref>{{cite web |url=http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |title=8 LIZCANO |website=Convergencia.uaemex.mx |access-date=5 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115054959/http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |archive-date=15 January 2013}}</ref> | languages = {{hlist|[[Испани хэл|Испани]]|[[Гуарани хэл]]}} | demonym = [[Парагвайн хүн ам|Парагвайчууд‎]] | capital = [[Асунсион]] | coordinates = {{Coord|25|16|S|57|40|W|type:city}} | largest_city = Асунсион | religion_year = 2018 | religion_ref = <ref>{{cite web |title=Religious affiliation in Paraguay as of 2018 |website=statista.com |url=https://www.statista.com/statistics/1067159/paraguay-religion-affiliation-share-type/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221161200/https://www.statista.com/statistics/1067159/paraguay-religion-affiliation-share-type/ |archive-date=21 December 2019 |quote=Based on Latinobarómetro; survey period 15&nbsp;June – 2&nbsp;August 2018; 1,200&nbsp;respondents}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 96.1% [[Христийн шашин|Христ]] ** 88.3% [[Парагвай дахь католик сүм|Католик]] ** 7.8% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |2.6% [[Латин Америк дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |0.4% [[Парагвай дахь шашин шүтлэг|бусад]] |0.8% мэдэгдээгүй }} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Парагвайн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сантьяго Пенья]] | leader_title2 = [[Парагвайн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Педро Аллиана]] | legislature = [[Парагвайн Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Парагвайн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Парагвайн Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | area_rank = 59 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 406796 | percent_water = 2.6 | population_estimate = 7,439,863<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Paraguay|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 104 | population_density_km2 = 18 | population_density_sq_mi = 39 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 210 | GDP_PPP = {{increase}}$108.4&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |date=October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 94 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $14,528<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal = {{increase}} $41.88 тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = 98 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$5,615<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 104 | sovereignty_type = [[Парагвайн аян дайн|Тусгаар тогтнол]] {{nobold|([[Испани]]ас)}} | established_event1 = Тунхагласан | established_date1 = 5 сарын 14, 1811 | established_event2 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн | established_date2 = 11 сарын 25, 1842 | established_event3 = {{nowrap|[[Парагвайн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date3 = 6 сарын 20, 1992 | Gini_year = 2020 | Gini = 43.5 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PY |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |access-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706173152/https://datos.bancomundial.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PY |archive-date=6 July 2022 |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.717 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 105 | currency = [[Парагвайн гуарани|Гуарани]] | currency_code = PYG | time_zone = [[UTC–4|PYT]] | utc_offset = –4 | time_zone_DST = [[Парагвай дахь зуны цаг|PYST]] | utc_offset_DST = –3 | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[+595]] | cctld = [[.py]] | today = }} '''Бүгд Найрамдах Парагвай Улс''' буюу '''Парагвай''' ({{lang-es|Paraguay}}, [[гуарани хэл|гуа]]. ''Paraguái'') нь [[Өмнөд Америк]]ийн төв хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]] юм. Дорнод талаараа [[Бразил]], өрнөд талаараа [[Боливи]], өмнөд талаараа [[Аргентин]]тай хиллэдэг [[далайд гарцгүй орон]] бөгөөд [[Атлантын далай]] руу нутгийн төвийн [[Парагвай мөрөн]] болон дорнод хэсгээр урсах [[Парана мөрөн|Парана мөрний]] усаар аялан очих боломжтой. 406,796 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, 2002 оны байдлаар 7.6 сая хүн амтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь 530 мянган хүнтэй [[Асунсион]] хот юм. Албан ёсны хэл нь [[испани хэл|испани]] болон [[гуарани хэл|гуарани]] хоёр хэл юм. [[Испани]]йн колоничлогчид 1524, 1537 онд ирэн Асунсионыг үүсгэн байгуулжээ. 17-р зуунд Парагвайд [[еврей]] номлогчид ирж [[христийн шашин]], [[Европ]] соёлыг нутгийн [[гуарани]] хүмүүст таниулжээ. 1767 онд еврейчүүд Испаниас хөөгдсөний дараа Парагвай цөөн хот сууринтай зах хязгаарын колони болжээ. 19-р зууны эхэнд Парагвай тусгаар тогтносны дараа үндсэрхэг, ертөнцөөс тусгаарлах, гадаадын худалдааг хаагч зэрэг бодлого бүхий авторитар хэд хэдэн дэглэмийг сольжээ. 1864-1870 онд болсон [[Парагвайн дайн]]ы дүнд Аргентин, Бразил, [[Уругвай]]н гурвалсан эвсэлд дийлдсэнээр дайны өмнөх нутгийнхаа 25-33%, хүн амын талыг тус тус алджээ. 20-р зуунд Боливитой [[Чакогийн дайн]] (1932-1935)-д байлдан дийлж нутгаа өргөтгөсөн ба дөчин жил [[Альфредо Стресснер]] гэх диктатортой байснаа 1989 онд түүнийг буулгажээ. Парагвай одоо ардчилсан дэглэмтэй, хөгжиж буй орон юм. [[НҮБ]], [[Меркосур]], [[Америк тивийн орнуудын байгууллага|АТОБ]] зэрэг олон улсын байгууллагыг анх байгуулагдахад элсчээ. Асунсионы дэргэдэх [[Луке]] хотод [[Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн холбоо]]ны төв байр байрладаг. Парагвайн 7 сая гаран хүн амын олонх нь [[местисо]] (цагаан арьстан, индианы холимог) байх ба гуарани хэл соёл үлэмж нөлөөтэй. Хүн амын 90% нь испани хэлний хамтаар гуарани хэлний ямар нэг аялгуугаар ярьдаг. == Түүх == === Индиан ба колони === [[Испани]]чуудыг ирэхээс өмнө Парагвайн дорно хагаст [[гуарани]], өрнөд хагаст [[гуайкуру]] хүмүүс оршин байв. Нутгийн дундуур урсах Парагвай мөрөн дорнод хагасын [[тариачин]] гуарани, өрнөд хагасын [[нүүдэлчин]] аймгуудыг заагладаг байжээ. Нутгийн уугуул эдгээр хүмүүсийн хэл яриа нь таван өөр бүлэг байх ба мөн дотроо олон овог аймаг болно. Өдгөө эдгээр хүмүүс 17 янз яс үндэс болон тэмдэглэгддэг. Европоос анх испаничууд 1516 онд энд ирсэн ба 1537 онд [[Асунсион]]ыг үүсгэн байгуулж эндэх колонийн төв болов. 18-р зуунд [[еврей]] [[номлогч]] нар ирж нутгийн [[индиан]]чуудыг [[христийн шашин]]д оруулж байсан ба 150 жилийн турш дэлгэрээд 1767 онд Испанийн хаан еврейчүүдийг хөөснөөр төгсжээ. Эдгээр еврейн балгас нь өдгөө [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн. Нутгийн баруун хэсгийн нүүдэлчид христийн шашнаас удаан татгалзаж, нэлээн хожуу буюу 18-19-р зуунд [[местисо]]д уусжээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:José_Gaspar_Rodríguez_de_Francia.jpg|thumb|left|150px|Анхны диктатор Хосе де Франсия]] 1811 оны 5-р сарын 14-нд Парагвайд Испанийн даргачийг буулгаж тусгаар тогтножээ. 1814-1840 он хүртэл Парагвайг [[Хосе де Франсия]] дарангуйлан удирдаж гадаад ертөнцөөс Парагвайг тусгаарласан ба тэрээр Францын Жан Жак Руссогийн Нийгмийн гэрээнд суурилсан утопи нийгмийг байгуулахыг оролджээ. Тэрээр католик сүмийн хүчийг ихээр бууруулж, [[цагаан арьстан]] нь зөвхөн [[хар арьстан]], [[мулатто]] эсвэл нутгийн [[индиан]]чуудтай гэрлэхийг зөвшөөрсөнөөр холимог арьстан буюу [[местисо]] нийгмийг бий болгов. 1840 онд цэргийн дэглэм тогтосны дараа 1841 онд Франсиягийн хамаатан [[Карлос Лопес]] төрийн эрхэнд гарч Парагвайг орчин үед дэвшүүлж, гадаад худалдааг нээжээ. [[Аргентин]]тай [[үл довтлох гэрээ]] байгуулж 1842 онд Парагвайн тусгаар тогтнолыг албан ёсоор зарлан тунхаглав. 1862 онд түүний ахмад хүү [[Франциско Лопес]] угсаа залгажээ. Лопесын удмынхан Парагвайг нэгэн том хувийн эзэмшил шиг л бүх бараа таваар, бүх салбарыг хянаж, төвлөн захирч байв. Бүх экспортод төр оролцож байв. Мод, ургамлын худалдааг Парагвай хийж байсан. Парагвайн удирдагчид дотооддоо өөрсдийгөө хангахыг зорьж, гаднын зээлээс татгалзаж, гадаадын импортын бараанд өндөр [[гаалийн татвар|татвар]] тавьж байв. Энэхүү [[протекцонист]] арга нь нийгмийг өөрсдийгөө хангуулж Аргентин, [[Бразил]]ын өрөнд орохоос хамгаалжээ. Парагвайд боол байсан боловч их биш байсан ба 1844 онд боолын ёсыг хуулиар хоригложээ. Эцэг Карлос Лопесын үед Парагвайн зэвсэгт хүчнийг орчин үеийн болгож, [[Хумайта]] цайзыг бэхлэн сайжруулжээ. Гадаадын 200 техникчийг хөлслөн [[суурин утасны шугам]] суурилуулсан бол төмөр зам, оёмол эдлэл, цаас боовсруулах, усан онгоц, зэвсэг, дарь үйлдвэрлэлд гаднаас тусламж авчээ. 1850 онд Ибикуй гэх их буу үйлдвэрлэжээ. Мөрний усан дээр цэргийн зориулалттай бооомт Гран Чако дахь Апа голд бэхлэлт хийжээ. Хүү Франциско Лопесийн үед нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийг үргэлжүүлжээ. === Парагвайн дайн === [[File:1864_Mitchell_Map_of_Brazil,_Bolivia_and_Chili_-_Geographicus_-_SouthAmericaSouth-mitchell-1864.jpg|thumb|left|Дайнаас өмнөх газрын зураг. 1864 он]] 1864 оны 10 сарын 12-нд Бразил нь Аргентин болон [[Уругвай]]н улаантантай холбоолон Уругвайн цагаантан төрийг унагахаар довтлов. Франциско Лопес үүний дараа 1864 оны Бразилын [[Мато Гроссо]] руу довтолж, 1865 оны 3-р сарын 23-нд Аргентинд дайн зарлав. Уругвайд төр эргэж улаантан [[Венансио Флорес]] 1865 оны 2 сарын 22-нд төрийн эрхэнд гарав. 1865 оны 5 сарын 1-нд дээрх гурван хөрш орон [[Гурвын эвсэл]] үүсгэжээ. 1870 онд [[Серро Корагийн тулалдаан]]д Парагвай ялагдаж маршал Франциско Лопес алагдав. Парагвай нутаг дэвсгэрийнхээ 25-33%-ийг Аргентин, Бразилд алдсаны дээр их хэмжээний дайны өрөнд орж хамгийн гол нь хүн амын тал хувь үрэгджээ. Дайны хохирлын талаар [[Уильям Рубинштейн]] бичихдээ "Парагвай 450-900 мянга гаруй хүнтэй байснаас 200 мянган хүн л үлдсэн. Үүнээс 28 мянган насанд хүрсэн эрэгтэй байв" гэжээ. 1869 онд Бразилын цэрэг [[Асунсион]]ыг эзлэн дээрэмдэж Парагвайн үндэсний архивын материалыг [[Рио-де-Жанейро]] руу зөөж аваачсан нь Парагвайн колонийн өмнөх үе болон тусгаар тогтнолын үеийн түүхийн бичиг сэлтийг бууруулжээ. === 20-р зуун === 1904 онд Парагвайн засгийн эрхэнд Либерал нам гарсан ба 1904-1954 оны хооронд удирдсан тус нам 33 удаа засгийн газраа сольжээ. 1922 онд намын доторх фракцийн зөрчлөөс [[Парагвайн иргэний дайн|иргэний дайн]] гарав. 1932-1935 онд Чакогийн дайнаар Парагвай ялж, Чако нутагт газар нутгаа тэлж авчээ. 1936 онд хувьсгалаар [[Рафаэль Франко]] хурандаа төрийн эрх авч байсан бол 1940-1948 онд [[Ихинио Мориниго]] генерал улсыг удирджээ. 1947 онд иргэний дайн дэгдэсний нэг талд [[ЗХУ|Зөвлөлт]]ийн талын Рафаэль Франко, нөгөө талд [[АНУ|Америк]]ийн талын Ихинио Мориниго байв. 1954 онд төрийн эргэлт хийн гарч ирсэн Колорадо намын [[Альфредо Стресснер]] 1989 оныг хүртэл улсыг удирдан чиглүүлжээ. Түүний үед зарим талаар орчин үеийн дэвшилт, зарим талаар хүний эрхийг дарангуйлсан гэж тэмдэглэгдсэн. Түүнийг буусны дараа ч түүний Колорадо нам 2008 оныг хүртэл улс төрд давамгайлсан. [[Зураг:Saludo_de_Piñera_a_Cartes.jpg|thumb|2013 онд ерөнхийлөгч Хорацио Картесын тангараг өргөх ёслол]] === Орчин үе === Стресснерийг генерал [[Андрес Родригес]] цэргийн эргэлтээр түлхэн унагаж улс төр, хууль, эдийн засгийн шинэтгэлийг эхлүүлж Стресснерийн гэр бүлд олгогдсон байсан газрыг хураан авч ядуу 19 мянган өрхөд тараан олгожээ. 1990-ээд он улс төрийн хувьд тогтворгүй, төрийн эргэлтийн оролдлого, тэмцэл хөдөлгөөн их, засгийн газрын солигдол их байв. 2008 оны сонгуулийн дүнд Колорадо нам 60 жил төр барьсны дараа [[Фернандо Луго]] сонгогджээ. Түүний засгийн газар авлигыг бууруулах, эдийн засгийн тэгш бус байдлыг арилгах хоёр гол зорилго тавьсан. Луго 2012 онд хугацаанаасаа өмнө огцров. 2013-2018 онд [[Хорацио Картес]], 2018 оноос хойш [[Марио Бенитес]] нар ерөнхийлөгчөөр ажилласан нь хоёул консерватив [[Колорадо нам]]ын төлөөлөл байна. == Төр засаг== Парагвай нь төлөөллийн ардчилсан дэглэмтэй бүгд найрамдах улс. Эрх мэдлийн гурван салаа мөчиртэй, олон намын тогтолцоотой. Эрх мэдлийн гурван салбар: * Хэрэгжүүлэх эрх мэдэл нь улсын тэргүүн буюу Ерөнхийлөгчийн гарт байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийг нэр дэвшүүлдэг. Ерөнхийлөгч Асунсион дахь Лопесын ордонд байрлан ажилладаг. Ерөнхийлөгч нэг шаттайгаар дийлэнх олонхын саналаар сонгодог. * Хууль тогтоох эрх мэдэл нь хоёр танхимт Улсын их хурал (Конгресс) байна. Доод танхим буюу 80 гишүүнтэй Төлөөлөгчдийн танхим нь пропорциональ төлөөллийн тогтолцоогоор 5 жил тутамд сонгогддог. 45 гишүүнтэй Сенатын танхим нь мөн 5 жилд пропорциональ төлөөллийн тогтолцоогоор сонгогддог. * Шүүх эрх мэдэл нь гурван шаттай байх ба Дээд шүүх 9 гишүүнтэй байна. Шүүх нь хэрэгжүүлэх болон хууль тогтоох эрх мэдлээс хараат бус байна. === Улс төр === 2018 оны ерөнхий сонгуульд [[Парагвайн Колорадо нам|Колорадо]] намаас нэр дэвшсэн [[Марио Бенитес]] 48.96% санал авч сонгогдсон ба удаах өрсөлдөгч нь 45.08% санал авсан гол өрсөлдөгч нь [[Их шинэчлэлийн үндэсний эвсэл]]ээс нэр дэвшсэн Эфрайн Альери байжээ. Сенатын танхимд 45 суудалтайгаас Колорадо нам 32% санал авч 17 суудал, 24% санал авч [[Үнэн радикал либерал нам]] 13 суудал бол бусад 15 суудлыг зургаан нам эвсэл хуваан эзэлсэн. Төлөөлөгчдийн танхимын 80 суудлаас Колорадо нам 39% санал авч 42 суудлыг буюу дийлэнх олонхыг эзэлсэн бол Үнэн радикал либерал нам 17 суудал, Их шинэчлэлийн үндэсний эвсэл 13 суудал, бусад 4 нам эвсэл 8 суудал авчээ. Мөн сонгуулиар орон нутгийн засаг дарга нарыг сонгосон ба Колорадо намын нэр дэвшигчид дийлэнхэд нь сонгогджээ. === Засаг захиргааны хуваарь === Парагвай улс улс төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл улс бөгөөд нутгаа засаг захиргааны зорилгоор 17 аймаг ({{lang-es|departamento}} → департмент), 1 нийслэлийн тойрог ({{lang-es|distrito capital}}) болгон 18 хуваадаг. Үүнд: {|class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center" |- style="vertical-align: top;" ! style="vertical-align: middle"|# ! style="vertical-align: middle"|Нутгийн нэр ! style="vertical-align: middle"|'''Засаг захир-<br>гааны төв''' ! style="vertical-align: middle"|'''Хүн ам <br>(2021 оны тооцоо)'''<ref>{{cite web|url=http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyecciones%20Departamentales%20-%20final.pdf|title=Proyección de la población por sexo y edad, según departamento, 2000-2025.|website=DGEEC|language=es|access-date=24 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008145046/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion|archive-date=8 October 2018|url-status=live}}</ref> ! style="vertical-align: middle"|'''Нутаг дэвсгэр (км<sup>2</sup>)''' ! style="vertical-align: middle"|'''Цааш тойрогт<br> хуваагдах тоо''' |- ||1||[[Нийслэлийн тойрог (Парагвай)|Нийслэлийн тойрог]] |style="text-align:left;"|[[Асунсион]]||524,559||117||1 |- |style="text-align:right;"|2||[[Консепсьон аймаг|Консепсьон]] |style="text-align:left;"|[[Консепсьон]]||261,976||18,057||14 |- |style="text-align:right;"|3||[[Сан Педро аймаг|Сан Педро]] |style="text-align:left;"|[[Сан Педро]]||463,126||20,007||23 |- |style="text-align:right;"|4||[[Кордильера]] |style="text-align:left;"|[[Каакупе]]||323,273||4,953||20 |- |style="text-align:right;"|5 |[[Гуайра]] |style="text-align:left;"|[[Вильяррика]]||247,747||3,991||18 |- |style="text-align:right;"|6||[[Каагуасу]] |style="text-align:left;"|[[Коронель Овьедо]]||609,803||11,479||22 |- |style="text-align:right;"|7||[[Каасапа аймаг|Каасапа]] |style="text-align:left;"|[[Каасапа]]||205,031||9,503||11 |- |style="text-align:right;"|8||[[Итапуа]] |style="text-align:left;"|[[Энкарнасьон]]||622,565||16,536||30 |- |style="text-align:right;"|9 |[[Мисьонес]] |style="text-align:left;"|[[Сан Хуан Баутиста]]||168,130||9,568||10 |- |style="text-align:right;"|10 |[[Парагуари аймаг|Парагуари]] |style="text-align:left;"|[[Парагуари]]||278,957||8,710||18 |- |style="text-align:right;"|11||[[Альто Парана]] |style="text-align:left;"|[[Сьюдад дель Эсте]]||854,943||14,898||22 |- |style="text-align:right;"|12||[[Сентраль]] |style="text-align:left;"|[[Арегуа]]||2,210,109||2,665||19 |- |style="text-align:right;"|13||[[Ньеэмбуку]] |style="text-align:left;"|[[Пилар]]||93,287||12,155||16 |- |style="text-align:right;"|14||[[Амамбай]] |style="text-align:left;"|[[Педро Хуан Кабальеро]]||204,169||12,935||6 |- |style="text-align:right;"|15||[[Канендию]] |style="text-align:left;"|[[Сальто дель Гуайра]]||254,978||14,677||16 |- |style="text-align:right;"|16||[[Пресиденте Аес]]||style="text-align:left;"|[[Вийя Аес]]||129,951||72,917||10 |- |style="text-align:right;"|17||[[Альто Парагвай]] |style="text-align:left;"|[[Фуэрте Олимпо]]||18,330||82,394||4 |- |style="text-align:right;"|18||[[Бокерон]] |style="text-align:left;"|[[Парагвайн Филадельфия|Филадельфия]]||71,836||91,676||4 |- |style="text-align:right;"|–||'''Парагвай''' |style="text-align:left;"|'''[[Асунсион]]'''||'''7,359,000'''||'''406,796'''||'''273''' |} Газар зүй, түүхийн нөхцөлөөр нутгаа мөн [[Чако]] (Бокерон, Альто Парагвай, Пресиденте Аяс гурван аймаг багтана) болон Ориентал («дорнод») гэж хоёр муж болгон ангилдаг. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Cañonero_ARP_C-1_"Paraguay".jpg|thumb|Байлдааны хөлөг онгоц]] Парагвайн зэвсэгт хүчин нь хуурай зам, усан зам, агаарын гэсэн 3 салбартай. Улсын ерөнхийлөгч нь зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч байна. Парагвайн 18 нас хүрсэн, тухайн онд хүрэх бүх эрэгтэйчүүд нэг жилийн хугацаатай цэргийн алба хаадаг. 16-49 насны буюу цэргийн насны эрчүүдийн тоо 1.6 сая болно. Жил болгон 73 мянган хүн цэргийн алба хаах насанд хүрдэг. Үүнээс гадна үндсэн цэргийн албан хаагчийн тоо 15.6 мянга, цагдаа хууль сахиулах ажилтны тоо 14.8 мянга байгаа бол бэлтгэл хүчний тоо 168 мянган хүн байна. Улсын төсвийн 1%-ийг цэрэг зэвсэгт зарцуулдаг. Парагвайд 2005 оноос хойш үргэлжилж байгаа бага хэмжээний бослого байгаа бөгөөд одоогоор 150 хүн, жилдээ 10 орчим хүн үүнээс болж нас бардаг. Парагвай нь бүс нутгийн алан хядлага, хар тамхины эсрэг хөрш зэргэлдээ Аргентин, Бразил болон [[АНУ]]-тай хамтран ажиллах гэрээтэй. 2019 онд эдгээр улсын "гурван фронт" хэмээх уулзалтыг өөрийн оронд зохион байгуулсан. 2005 онд газар нутаг дээрээ АНУ-тай хамтран цэргийн сургуулилт хийсэн. === Гадаад харилцаа === Парагвайн гадаад бодлого нь хөрш орнуудтай сайн харилцааг би болгох, бүс нутгийн хамтын ажиллагаанд оролцоход байна. 1945 онд [[НҮБ]] байгуулагдахад гишүүнээр элссэн. [[Дэлхийн банк]], [[Америк тивийн банк]], [[Олон Улсын Валютын Сан]] зэрэг санхүүгийн байгууллагуудын гишүүн бөгөөд [[Америк тивийн орнуудын байгууллага]], [[Латин америкийн Интеграцичлалын холбоо]], [[Рио бүлэг]], [[Интерпол]], [[Меркосур]] (Өмнөд Америкийн нэгдсэн зах зээл) зэрэг олон улсын байгууллагад элсжээ. Улс төрийн түвшинд, дипломат харилцаа, олон улсын харилцааг хэрэгжүүлэх засгийн салбар болох Гадаад Харилцааны яам хариуцдаг. [[Монгол улс]] болон Парагвай улсын хооронд [[2003 он|2003 онд]] дипломат харилцаа тогтсон. 2019 онд Монгол-Парагвайн хооронд харилцан 90 хоног визгүй зорчих гэрээ байгуулагдсан. Парагвай бусад хөрш улсаас ялгаатай нь 1957 онд [[Тайвань]]тай дипломат харилцаа тогтоосон ба харин [[Хятад]] (БНХАУ)-тай дипломат харилцаагүй ажээ. == Газар зүй == [[Зураг:Salto_del_Ñacunday_-_panoramio.jpg|thumb|Нутгийн дорнод хэсэг. Накундай байгалийн цогцолбор газар]] Парагвай нь [[Өмнөд Америк]]ийн төв хэсэгт өмнөд өргөргийн 19-28 градус, өрнөд уртрагийн 54-63 градус хооронд байрладаг. Нутгийн голоор Парагвай мөрөн урсана. Парагвай мөрөн урссаар нутгийн дорнод хилээр урсах Парана мөрөн руу цутгана. Нутгийн өмнөд хилээр [[Пилькомайо]] мөрөн урсаж Парагвайд цутгана. Парагвай мужийн өрнөд газар нь [[Их Чако]]гийн хэсэг юм. Нутгийн дорнод өмнөд хэсэг гүний ус ихтэй буюу [[Гуаранын гүний ус]]анд хамаарна. Хэдий далайд гарцгүй боловч нуурын эргүүд нь алдартай. === Уур амьсгал === Ерөнхийдөө тропикийн болон субтропикийн уур амьсгалтай. Парагвай борооны болон хуурай гэсэн хоёр улиралтай. Салхи гол үүрэгтэй. 10-р сараас 3-р сарын хоорондо умардаас [[Амазон]]ы сав газрын зөөлөн салхи үлээх бол 5-р сараас 8-р сард [[Андын нуруу]]ны хүйтэн салхины чиглэлтэй. Томоохон уул нуруугүй болохоор салхины хурд 161 км/цаг хүртэл хурдтай үе бий. 1-р сард хамгийн дулаан бөгөөд хоногийн дундаж температур нь цельсийн 28.9 градус байна. Хур тунадас нутгийн дорнод хагаст их байна. Дорнод үзүүрийн ойд дунджаар жилд 170 см хур тунадас ордог бол нутгийн өрнөд хэсгийн Чако нутагт жилдээ 50 см орно. === Ан амьтан === Парагвайд [[буга]], [[сармагчин]], [армадилло]], [[антеатер]], [[халиу]], [[зэрлэг гахай]], [[тапир]], [[ягуар]], [[оцелот]], [[сарьсан багваахай]] зэрэг амьтад бий. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{notelist|group=nb}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{commons|Paraguay|Парагвай}} ; Засаг захиргаа * [https://web.archive.org/web/20100528053421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-p/paraguay.html Төрийн тэргүүн, засгийн газрын гишүүд] * [https://web.archive.org/web/20150520071223/http://www.senatur.gov.py/ Аялал Жуулчлалын Газар] (испани хэлээр) * [http://www.hacienda.gov.py/ Сангийн яам. Эдийн засгийн, засгийн газрын мэдээллүүд] (англи, испани хэлээр) ; Ерөнхий мэдээлэл * [http://www.britannica.com/nations/Paraguay Парагвай] Британника нэвтэрхий толь * ''UCB Libraries GovPubs'' дахь [https://web.archive.org/web/20080607085416/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/paraguay.htm Парагвай] ; Мэдээ * ['''https://web.archive.org/web/20090916131713/http://www.larueda.com.py/ La Rueda - Weekly reviews]''' * [http://www.abc.com.py/ ABC Color] * [https://web.archive.org/web/20081201100434/http://www.ultimahora.com.py/ Última Hora] * [http://www.lanacion.com.py/ La Nación] ; Аялал жуулчлал * [http://www.asu-cvb.org.py/servicios/lacuidad_en.html Paraguay Convention & Visitor's Bureau]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.Paraguay.com/ Paraguay.com: Tradition, Culture, Maps, Tourism] * [http://www.turismo.com.py/ Tourism in Paraguay, information, pictures and more. Turismo.com.py] {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн Үндэстнүүдийн Холбоо}} [[Ангилал:Парагвай| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] n48ly0za6kjuegifsp395urzr5wzdwo Черкас 0 15611 873032 837863 2026-10-10T20:57:39Z CommonsDelinker 211 71-101-0109_Cherkasy_SAM_7160.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:71-101-0109 Cherkasy SAM 7160.jpg|]]. 873032 wikitext text/x-wiki {{Short description|Украины хот}} {{Distinguish|Черкасск}} {{Инфобокс суурин | name = Черкас | native_name = {{lang|uk|Черкаси}} | other_name = | settlement_type = [[Украины хотын жагсаалт|Хот]] | nickname = | motto = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = | caption1 = Соёлын ордон ба [[Богдан Хмельницкий]]н хөшөө | image2 = Небесної сотні 3, м Черкаси 71-101-0046.jpg | caption2 = Щербинагийн байшин | image3 = Цивільний банк Черкаси.jpg | caption3 = Иргэний банк | image4 = Свято-Троїцький кафедральний собор УПЦ КП Черкаси.jpg | caption4 = Ариун Гурвалын сүм | image5 = Музей Кобзаря Т.Г.Шевченка в Черкасах.jpg | caption5 = [[Тарас Шевченко]]гийн музей | image6 = Чоловіча гімназія Черкаси.jpg | caption6 = Эрэгтэйчүүдийн гимнази | image7 = Готель «Слов’янський», Черкаси.jpg | caption7 = ''Словянский'' зочид буудал }} | image_flag = FLA Cherkasy, Cherkaska, Ukraine.svg | image_shield = COA Cherkasy, Cherkaska, Ukraine.svg | image = | pushpin_map = Украин Черкас муж#Украин | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Черкасын байршил | pushpin_label = Черкас | coordinates = {{coord|49|26|40|N|32|03|35|E|type:city_region:UA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{UKR}} | subdivision_type1 = [[Украины мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Черкас муж]] | subdivision_type2 = [[Украины тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Черкас тойрог]] | subdivision_type3 = [[Нийгэмлэг (Украин)|Нийгэмлэг]] | subdivision_name3 = [[Черкас хотын нийгэмлэг]] | established_title = Анх дурдсан | established_date = 1286 | established_title1 = Хотын статус | established_date1 = 1795 | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = {{ill|Анатолий Васильович Бондаренко|uk|Бондаренко Анатолій Васильович}}<ref name="1453120BondarenkoCherkasy">{{cite news |url=https://vybory.24tv.ua/rezultati-viboriv-u-cherkasah-2020-ofitsiyno-hto-peremig_n1453120 |script-title=uk:Результати виборів у Черкасах: чинний мер Бондаренко залишається на посаді |trans-title=Черкасийн сонгуулийн үр дүн, одоогийн хотын дарга Бондаренко албан тушаалаа хадгалж байна |work=[[:uk:24 (телеканал)|24 Kanal]] |date=2020-11-24|access-date=2025-11-02 |language=uk}}</ref> | leader_party = [[Ирээдүйн төлөө (улс төрийн нам)|Ирээдүйн төлөө]]<ref name="1453120BondarenkoCherkasy"/> | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_land_km2 = 69 | area_water_km2 = | population_as_of = 2022 | population_note = <ref name="ua2022estimate"/> | population_total = 269,836 | population_metro = | population_density_km2 = auto | timezone = ДЕЦ | utc_offset = +2 | timezone_DST = ДЕЗЦ | utc_offset_DST = +3 | elevation_m = 110 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 18000&nbsp;– 18499 | area_code = +380 472 | blank_name = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CA, IA | website = [http://chmr.gov.ua/ua/ chmr.gov.ua/] | footnotes = | module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} }} [[Зураг:Центр Черкас.JPG|left|150px|thumb|Хотын төв]] [[Украин]] улсын [[Черкас муж]]ийн засаг захиргааны төв нь '''Черка́с''' ({{lang-uk|Черкаси}}) '''[[хот]]''' юм. == Нэр == 1286 онд нэр дурдагдаж байсан эртний хот бөгөөд [[черкас|черкас]] ястны нэртэй адил боловч хотын нэр казак татарыг ''черкас'' гэж андуу хэлснээс үүссэн болов уу гэдэг. Өөр таамаг ч бий. == Газар зүй == 69.08 км² нутаг дэвсгэртэй. [[Киев]]ээс 189 км зайнд [[Днепр]] мөрний эрэгт оршдог. == Хүн ам зүй == 19-р зууны эхээр 4000-уулаа байсан бол одоо 285,577 онд хүнтэй болжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Украины хот}} [[Ангилал:Украины их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Черкас мужийн суурин]] [[Ангилал:Днепр мөрний суурин]] rk14zwpcpbdj2qtg8a4bio35j28ekdz Улсын нийслэлийн жагсаалт 0 15863 873020 847140 2026-10-10T19:56:57Z Enkhsaihan2005 64429 873020 wikitext text/x-wiki Энэхүү '''Улсын [[Нийслэл|нийслэлийн]] жагсаалт''' нь дэлхийн улсуудын нийслэлийг цагаан толгойн дарааллаар харуулсан жагсаалт болно. Харьяа нутаг дэвсгэр, хамааралтай улсууд, бүрэн тусгаар тогтноогүй улсууд, тусгаар тогтнол нь эргэлзээтэй улсуудыг ''налуу үсгээр'' үзүүлэв. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Хот !Улс |- | [[Абу-Даби хот|Абу-Даби]] || {{ARE}} |- | [[Абужа]] || {{NGA}} |- | [[Адамстаун]] || ''{{PCN}}'' |- | [[Аддис-Абеб хот|Аддис-Абеб]] || {{ETH}} |- | [[Аккра]] || {{GHA}} |- | [[Алжир (хот)|Алжир]] || {{DZA}} |- | [[Алофи]] || ''{{NIU}}'' |- | [[Амман]] || {{JOR}} |- | [[Амстердам]] || {{NLD}} {{smaller|(албан ёсны)}} |- | [[Андорра-ла-Велла]] || {{AND}} |- | [[Анкара]] || {{TUR}} |- | [[Антананариво]] || {{MDG}} |- | [[Апиа]] || {{WSM}} |- | [[Асмара]] || {{ERI}} |- | [[Астана]] || {{KAZ}} |- | [[Асунсион]] || {{PRY}} |- | [[Афин]] || {{GRC}} |- | [[Аваруа]] || ''{{COK}}'' |- | [[Ашхабад]] || {{TKM}} |- | [[Багдад]] || {{IRQ}} |- | [[Баку]] || {{AZE}} |- | [[Бамако]] || {{MLI}} |- | [[Бангкок]] || {{THA}} |- | [[Бангуй]] || {{CAF}} |- | [[Бандар Сери Бегаван]] || {{BRN}}{{efn|Бруней Даруссалам}} |- | [[Банжул]] || {{GMB}} |- | [[Бассетерре]] || {{KNA}} |- | [[Бейрут]] || {{LBN}} |- | [[Белград]] || {{SRB}} |- | [[Белфаст]] || {{flagicon|UK}} ''[[Хойд Ирланд]]'' |- | [[Бельмопан]] || {{BLZ}} |- | [[Берлин]] || {{DEU}} |- | [[Берн]] || {{CHE}} |- | [[Биссау]] || {{GNB}} |- | [[Бишкек]] || {{KGZ}} |- | [[Богота]] || {{COL}} |- | [[Браззавилль]] || {{COG}} |- | [[Бразилиа]] || {{BRA}} |- | [[Братислав]] || {{SVK}} |- | [[Брижтаун]] || {{BRB}} |- | [[Брюссель]] || {{BEL}} |- | [[Будапешт]] || {{HUN}} |- | [[Бужумбура]] || {{BDI}} |- | [[Бухарест]] || {{ROU}} |- | [[Буэнос-Айрес]] || {{ARG}} |- | [[Бээжин]] || {{PRC}}{{efn|Мөн [[Хятадын түүхэн нийслэлүүдийн жагсаалт]]ыг үзнэ үү.}} |- | [[Вадуц]] || {{LIE}} |- | [[Валлеттта]] || {{MLT}} |- | [[Валли]] || ''{{AIA}}'' |- | [[Ватикан (хот)|Ватикан]] || {{VAT}}{{efn|Дипломат болон шашны зорилгоор "Холи Си" гэдэг нэрийг хэрэглэдэг.}} |- | [[Варшав]] || {{POL}} |- | [[Вашингтон хот|Вашингтон]] || {{USA}} |- | [[Веллингтон]] || {{NZL}} |- | [[Вена]] || {{AUT}} |- | [[Викториа]] || {{SYC}} |- | [[Виллемстад]] || ''{{ANT}}'' |- | [[Вильнюс]] || {{LTU}} |- | [[Виндхук]] || {{NAM}} |- | [[Вьентьян]] || {{LAO}} |- | [[Вэст Айлэнд]] || ''{{CCK}}'' |- | [[Габороне]] || {{BWA}} |- | [[Гватемал (хот)|Гватемал]] || {{GTM}} |- | [[Гибралтар]] || ''{{GIB}}'' |- | [[Гритвикен]] || ''{{flagicon|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд}}&nbsp;[[Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд|Өмнөд Жорж ба]]<br />[[Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд|Өмнөд Сэндвичийн арлууд]]'' |- | [[Густавиа]]|| ''{{BLM}}'' |- | [[Даблин]] || {{IRL}} |- | [[Дакар]] || {{SEN}} |- | [[Дака]] || {{BGD}} |- | [[Дамаск]] || {{SYR}} |- | [[Джибути (хот)|Джибути]] || {{DJI}} |- | [[Дили]] || {{flag|Зүүн Тимор|name=Зүүн Тимор (Тимор-Лесте)}} |- | [[Додома]] || {{TZA}} {{smaller|(албан ёсны)}} |- | [[Доха]] || {{QAT}} |- | [[Дуглас]] || ''{{IMN}}'' |- | [[Душанбе]] || {{TJK}} |- | [[Ереван]] || {{ARM}} |- | [[Ерусалим]] || {{ISR}} {{efn|[[Ерусалимын байрлалууд]] өгүүллийг үзнэ үү.}} |- | [[Жакарта]] || {{IDN}} |- | [[Жорж Таун]] || ''{{CYM}}'' |- | [[Жоржтаун]] || {{GUY}} |- | [[Жэймстаун]] || ''{{SHN}}'' |- | [[Загреб]] || {{HRV}} |- | [[Зүүн Ерусалим]] || ''{{flag|Палестин}}'' {{smaller|(proposed)}}{{efn|[[Ерусалимын байрлалууд]] өгүүллийг үзнэ үү.}} |- | [[Исламабад]] || {{PAK}} |- | [[Кабул]] || {{AFG}} |- | [[Каир]] || {{EGY}} |- | [[Кампала]] || {{UGA}} |- | [[Канберра]] || {{AUS}} |- | [[Каракас]] || {{VEN}} |- | [[Кардифф]] || ''{{WAL}}'' |- | [[Кастрис]] || {{LCA}} |- | [[Катманду]] || {{NPL}} |- | [[Кигали]] || {{RWA}} |- | [[Киев]] || {{UKR}} |- | [[Кингстаун]] || {{VCT}} |- | [[Кингстон (Норфолк)|Кингстон]] || ''{{NFK}}'' |- | [[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]] || {{JAM}} |- | [[Киншаса]] || {{COD}} |- | [[Кито]] || {{ECU}} |- | [[Кишинау]] || {{MDA}} |- | [[Кокбөрн Таун]] || ''{{TCA}}'' |- | [[Конакри]] || {{GIN}} |- | [[Копенхаген]] || {{DNK}} |- | [[Куала-Лумпур]] || {{MYS}} {{smaller|(албан ёсны)}} |- | [[Кувейт (хот)|Кувейт]] || {{KWT}} |- | [[Эл-Аайун|Лааюун (Эл-Аайун)]] || ''{{ESH}}''{{efn|Албан ёсны бус; [[Баруун Сахарын улс төр]] өгүүллийг үзнэ үү.}} |- | [[Ла-Пас]] || {{BOL}} {{smaller|(засаг захиргааны)}} |- | [[Либревилль]] || {{GAB}} |- | [[Лилонгве]] || {{MWI}} |- | [[Лима]] || {{PER}} |- | [[Лисбон]] || {{PRT}} |- | [[Ломе]] || {{TGO}} |- | [[Лондон]] || {{GBR}}; ''{{ENG}}'' |- | [[Луанда]] || {{AGO}} |- | [[Лусака]] || {{ZMB}} |- | [[Любляна]] || {{SVN}} |- | [[Люксембург (хот)|Люксембург]] || {{LUX}} |- | [[Мадрид]] || {{ESP}} |- | [[Мажуро]] || {{MHL}} |- | [[Малабо]] || {{GNQ}} |- | [[Мале]] || {{MDV}} |- | [[Мамудзу]] || ''{{MYT}}'' |- | [[Манагуа]] || {{NIC}} |- | [[Манама]] || {{BHR}} |- | [[Манила]] || {{PHL}} |- | [[Маскат]] || {{OMN}} |- | [[Мапуто]] || {{MOZ}} |- | [[Маригот]]|| ''{{flag|Сент-Мартин}}'' |- | [[Масеру]] || {{LSO}} |- | [[Мата-Уту]] || ''{{WLF}}'' |- | [[Мбабане]] || {{SWZ}} {{smaller|(засаг захиргааны)}} |- | [[Мехико]]{{efn|Испани нэр нь "México D.F." буюу "D.F." ("Distrito Federal").}}|| {{MEX}} |- | [[Минск]] || {{BLR}} |- | [[Могадишу]] || {{SOM}} |- | [[Монако]] || {{MCO}} |- | [[Монрови]] || {{LBR}} |- | [[Монтевидео]] || {{URY}} |- | [[Морони]] || {{COM}} |- | [[Москва]] || {{RUS}} |- | [[Нейпьидо]] || {{MMR}} |- | [[Найроби]] || {{KEN}} |- | [[Нассау]] || {{BHS}} |- | [[Нгерулмуд]] || {{PLW}} |- | [[Нжамена]] || {{TCD}} |- | [[Ниамей]] || {{NER}} |- | [[Никоси]] || {{CYP}} |- | [[Никоси]] || ''{{TRNC}}'' |- | [[Нуакшот]] || {{MRT}} |- | [[Нукуалофа]] || {{TON}} |- | [[Нумеа]] || ''{{NCL}}'' |- | [[Нуук]] || ''{{GRL}}'' |- | [[Оранжстад]] || ''{{ABW}}'' |- | [[Осло]] || {{NOR}} |- | [[Оттава]] || {{CAN}} |- | [[Өмнөд Тарава]] || {{KIR}} |- | [[Паго-Паго]] || ''{{ASM}}'' |- | [[Паликир]] || {{FSM}} |- | [[Панам (хот)|Панам]] || {{PAN}} |- | [[Папеэте]] || ''{{PYF}}'' |- | [[Парамарибо]] || {{SUR}} |- | [[Парис]] || {{FRA}} |- | [[Пилмут]]{{efn|1997 онд [[Суфрьер Хиллс галт уул]] дэлбэрснээс хойш Плимут нийслэлийн үүрэг гүйцэтгэхээ больсон. Засгийн газрын байгууллагууд Монтсерратын баруун хойд хэсэгт орших [[Брэйдс|Брэйдс Эстэйт]]эд байрлаж буй.}}|| ''{{MSR}}'' |- | [[Пномпень]] || {{KHM}} |- | [[Подгорица]] || {{MNE}} |- | [[Порт-Вила]] || {{VUT}} |- | [[Порт-Луйс]] || {{MUS}} |- | [[Порт-Морсби]] || {{PNG}} |- | [[Порто-Ново]] || {{BEN}} {{smaller|(албан ёсны)}} |- | [[Порт-о-Принс]] || {{HTI}} |- | [[Порт-оф-Спэйн]] || {{TTO}} |- | [[Прага]] || {{CZE}} |- | [[Прайа]] || {{CPV}} |- | [[Претори]] || {{ZAF}} {{smaller|(албан ёсны)}} |- | [[Приштина]] || ''{{KOS}}'' |- | [[Путражаяа]] || {{MYS}} {{smaller|(засаг захиргааны)}} |- | [[Пхеньян]] || {{PRK}} |- | [[Рабат]] || {{MAR}} |- | [[Рейкьявик]] || {{ISL}} |- | [[Рига]] || {{LVA}} |- | [[Рияд]] || {{SAU}} |- | [[Ром]] || {{ITA}} |- | [[Росеу]] || {{DMA}} |- | [[Рөүд Таун]] || ''{{VGB}}'' |- | [[Сайпан]] || ''{{MNP}}'' |- | [[Санаа]] || {{YEM}} |- | [[Сан-Марино (хот)|Сан-Марино]] || {{SMR}} |- | [[Сан-Сальвадор]] || {{SLV}} |- | [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]] || {{CRI}} |- | [[Сан-Хуан]] || ''{{PRI}}'' |- | [[Санто-Доминго]] || {{DOM}} |- | [[Сан-Томе]] || {{STP}} |- | [[Сантьяго]] || {{CHL}} |- | [[Сараево]] || {{BIH}} |- | [[Сен-Пьер]] || ''{{SPM}}'' |- | [[Сент-Жоржс]] || {{GRD}} |- | [[Сент-Жонс]] || {{ATG}} |- | [[Сент-Петер Порт]] || ''{{GGY}}'' |- | [[Сент-Хельер]] || ''{{JEY}}'' |- | [[Сингапур]] || {{SGP}} |- | [[Скопье]] || {{MKD}} |- | [[Софи]] || {{BGR}} |- | [[Сөүл]] || {{KOR}} |- | [[Стэнли]] || ''{{FLK}}'' |- | [[Стокхольм]] || {{SWE}} |- | [[Сува]] || {{FJI}} |- | [[Сукре]] || {{BOL}} |- | [[Тайбэй]] || ''{{ROC}} ([[Тайвань]])'' |- | [[Таллинн]] || {{EST}} |- | [[Ташкент]] || {{UZB}} |- | [[Тбилиси]] || {{GEO}} |- | [[Тегеран]] || {{IRN}} |- | [[Тегусигальпа]] || {{HND}} |- | [[Тирана]] || {{ALB}} |- | [[Тирасполь]] || ''{{flag|Транснистр}}'' |- | [[Токио]] || {{JPN}} |- | [[Торсхавн]] || ''{{FRO}}'' |- | [[Триполи, Ливи|Триполи]] || {{LBY}} |- | [[Тунис (хот)|Тунис]] || {{TUN}} |- | [[Тхимпху]] || {{BTN}} |- | [[Угадугу]] || {{BFA}} |- | [[Улаанбаатар]] || {{MNG}} |- | [[Флайнг Фиш Ков]] || ''{{CXR}}'' |- | [[Фритаун]] || {{SLE}} |- | [[Фунафути]] || {{TUV}} |- | [[Хавана]] || {{CUB}} |- | [[Хагатна]] || ''{{GUM}}'' |- | [[Хамильтон]] || ''{{BMU}}'' |- | [[Ханой]] || {{VNM}} |- | [[Хараре]] || {{ZWE}} |- | [[Харгейса]] || ''{{flagcountry|Сомалиланд}}''{{efn|Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй, өөрийгөө тунхагласан улс.}} |- | [[Хартум]] || {{SDN}} |- | [[Хельсинки]] || {{FIN}} |- | [[Хониара]] || {{SLB}} |- | [[Шарлотт Амали]] || ''{{VIR}}'' |- | [[Шинэ Дели]] || {{IND}} |- | [[Котте|Шри Жаяварденепура]]{{efn|Мөн "Котте" гэгддэг. 1980-аад он хүртэл нийслэл нь [[Коломбо]]д байсан бөгөөд одоо ч засгийн газрын чухал бүтцүүд Шри-Ланкын худалдааны төв болох тус хотод байрладаг.}} || {{LKA}} {{smaller|(хууль тогтоох)}} |- | [[Эдинбург]] || ''{{SCO}}'' |- | [[Эпископи Кантонмент]] || ''{{flagicon|Их Британи}}&nbsp;[[Акротири ба Декелиа]]'' |- | [[Ямуссукро]] || {{CIV}} {{smaller|(албан ёсны)}} |- | [[Ярен]] || {{NRU}} {{smaller|(засаг захиргааны)}} |- | [[Яунде]] || {{CMR}} |} ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Нийслэл| ]] [[Ангилал:Улсын нийслэлийн жагсаалт| ]] lyu84v7uzaz1sp9jvp7ykv3rn7m958y Цорос 0 17977 873061 861038 2026-10-11T04:36:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 873061 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') аймаг бол дөрвөн [[Ойрад]]ын нэгэн аймаг юм. Цөөнгүй судлаачид Цорос аймгийн ноёдыг Урианхайн (Урианхан) Зэлмэ ноёноос гаралтай гэж үздэг (Ойрадын өөлд, дөрвөд, баяд зэрэг аймгийн тайж ноёдын төрөн гардаг язгуурлаг овог). Цорос хэмээх нэр “цорго” хэмээх үгээс гаралтай гэж үздэг. Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэдэг домог буй. 16-р зууны эхэн үеэс Дөрвөн Ойрадын дотор Цорос овгийн ноёдын эрх нөлөө ихссэнээр тэдний захирч байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон. [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] гурвантаа байгуулагдсан гэж үздэг бөгөөд Цорос аймаг гурвууланд нь оролцож байжээ. Цорос аймаг 16-р зууны үеэс [[Или мөрөн|Или мөрний]] хөндийд нутаглаж байжээ. 1671 онд Цоросын [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] бошгот хаан [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] байгуулсан юм. Учир нь 17-р зууны үед ойрадууд баруун, зүүн гэсэн хоёр гарт хуваагдаж байсны зүүн гарт нь багтаж явсан Цоросын ноёд хүчирхэгжин, бусдыгаа өөрийн эрхшээлд оруулаад, өөрсдийн багтсан гарын (зүүн гарын) нэрээр хаант улсаа нэрлэсэнд оршино. Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос төдийгүй Дөрвөд, Баяд аймгийг захирч байв. Тиймээс Манжийн эрхшээлийн үеийн Дөрвөдийн 2 чуулганы ноёд тайж нар, бас Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн 2 хошуу, түүнчлэн Хөх нуурын Цоросын 2 хошууны ноёд тайж нар Цорос овогтой байжээ. Хожим нь Монгол дахь Цорос овог эрх мэдлээ алдсан хэсэг нь "нохой цорос" гэгдэх болсон ажээ. {{stub}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос]] t4xkqs4v71tnoz9dvt6lmw9smwrr8fz Сардин загас 0 18151 873062 816813 2026-10-11T04:40:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873062 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Сардин загас | image = Sardines - 鰯(いわし).jpg | image_width = 220px | image2 = Pacific sardine002.jpg | image2_width = 220px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Сэрвээт загас]] | ordo = [[Май загастан]] | familia = [[Май загасныхан]] | subfamilia = Clupeinae | genus = '''''Sardina''''' | species = ''S. pilchardus'' | binomial = ''Sardina pilchardus'' | binomial_authority = [[Ёханн Юлиус Валбаум|Валбаум]], 1792 }} '''Сардин загас''' нь жижиг биетэй, [[май загас]]ны төрлийн [[өөхт загас]] юм<ref>{{cite article | url=http://www.food.gov.uk/news/newsarchive/2004/jun/oilyfishdefinition | title=What's an oily fish? | date=2004-06-24 | publisher=Food Standards Agency | access-date=2010-08-30 | archive-date=2010-12-10 | archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101210005807/http://www.food.gov.uk/news/newsarchive/2004/jun/oilyfishdefinition | url-status=dead }}</ref>. Уг загас нь [[Газар дундын тэнгис]]ийн [[Сардин]] арлын орчимд маш элбэг байсан тул ийн нэрлэгджээ<ref>{{cite web | title=Sardine | url=http://www.bbcgoodfood.com/content/knowhow/glossary/sardine/ | work=The Good Food Glossary | publisher=BBC Worldwide | year=2009 | accessdate=2009-11-01 | archive-date=2008-10-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081012193334/http://www.bbcgoodfood.com/content/knowhow/glossary/sardine | url-status=dead }}</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Загас]] 9f38h2v0pj6z6lugf76stofd7cbng4x Төмөрийн улс 0 19373 873069 872891 2026-10-11T05:16:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873069 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-10-11 05:16:04 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 3qxdyefocw9qfueqh5b9yfyvxkvswac Форест Уитакер 0 19582 873074 872896 2026-10-11T05:25:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873074 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text="In general, he rules." |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm Загвар:Dts 10 19743 873028 359253 2026-10-10T20:10:43Z Enkhsaihan2005 64429 873028 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst<noinclude />:#invoke:Date table sorting|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> kofvcjw2e55iuo6wc62fxixsd7n64wz 873030 873028 2026-10-10T20:12:48Z Enkhsaihan2005 64429 [[Special:Contributions/Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[User talk:Enkhsaihan2005|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Addbot|Addbot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 359253 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}}|{{dts/{{#ifeq:{{#expr:{{{1|}}}0*0}}|0|core|hart}}|{{{1}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|debug={{{debug|}}}|format={{{format|}}}|link={{#if:{{{link|}}}|off|no}}|nowrap={{{nowrap|}}}|Y=y}}|<!-- -->{{dts/core|{{CURRENTYEAR}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|debug={{{debug|}}}|format={{{format|}}}|link={{#if:{{{link|}}}|off|no}}|nowrap={{{nowrap|}}}}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 635zc1o0kvgcvyohjcx10zbnh9owr8q Альфред Гилман 0 21984 873035 697932 2026-10-10T23:11:32Z Raippa-Valli 107856 File 873035 wikitext text/x-wiki {{for|"Эмчилгээний эм зүйн үндэс" номын хамтран зохиогчийн|Альфред Гилман (том)}} {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Альфред Гүүдман Гилман |box_width = |image = |image_width = |caption = Альфред Гүүдман Гилман |birth_date = {{bda|1941|7|1}} |birth_place = [[Коннектикут]], [[Нью-Хавен]] |death_date = |death_place = |residence = |citizenship = |nationality = [[Америк]] |ethnicity = |field = [[Эм зүй]]ч |work_institutions = |alma_mater = [[Баруун Резерв дэх Кэйзийн Их Сургууль]] (1969) |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = [[G-уураг]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |prizes = Физиологи, анагаах ухааны салбарын [[Нобелийн шагнал]] |religion = |footnotes = |signature = }} [[File:Alfred Goodman Gilman (cropped).jpg|thumb|Alfred Goodman Gilman (1994)]] '''Альфред Гүүдман Гилман''' ({{lang-en|Alfred Goodman Gilman}}, 1941 оны 7 сарын 1-нд төрсөн) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[эм зүй]]ч, [[биохими]]ч бөгөөд G-уургуудтай холбоотой нээлтийнхээ төлөө 1994 онд [[Мартин Родбэлл]]тэй хамтдаа физиологи, анагаах ухааны салбар дахь [[Нобелийн шагнал]]ыг хүртсэн эрдэмтэн юм. '''[[G-уураг|G-уургууд]]''' нь эсийн мембран дахь хүлээн авагчдыг идэвхжүүлэх болон эсийн үйлдлүүдэд тун чухал зуучлагч юм. Родбэлл 1960-аад онд [[гуанозинтрифосфат]] (GTP) нь эсийн дохиололд холбоотой болохыг нотолсон бөгөөд Гилман эсийн дотор GTP-тэй урвалд орж, дохионы шилжилтийг үүсгэдэг уургийг олж илрүүлсэн юм. ==Гэр бүл== Гилман [[Коннектикут]] муж улсын [[Нью-Хавен]]д мэндэлжээ. Түүний эцэг "том" [[Альфред Гилман (том)|Альфред Гилман]] [[Иел Их Сургууль]]д профессор байсан бөгөөд эм зүйн сонгодог сурах бичиг болох [[Гүүдман, Гилманы Эмчилгээний эм зүйн үндэс|Эмчилгээний эм зүйн үндэс]] хэмээх номыг туурвисан эрдэмтдийн нэг байв. Тэрээр уг номыг хамтран бүтээсэн Луис С.Гүүдманы нэрийг өөрийн хүүгийн дундах нэр болгон өгсөн түүхтэй. Альфред Гүүдман Гилман тус сурах бичгийн 10 дахь хэвлэлийг (2001) бүтээхэд оролцсон. ==Боловсрол== Гилман Иел их сургуулийг 1962 онд шинжлэх ухааны бакалаврын зэрэгтэйгээр төгсөв. Тэгээд Нобелийн шагналт эм зүйч [[Эрл Сатерланд]]ын удирдлага дор суралцахыг хүсч, [[Охайо]] муж улсын [[Кливлэнд]]эд байдаг Баруун Резерв дэх Кэйзийн Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Тэнхимд анагаах ухааны доктор, шинжлэх ухааны докторын хосолсон програмд хамрагджээ. Сатерланд [[Вандербилт Их Сургууль]] руу шилжсэн тул Гилман Сатерландын залуу хамтран зүтгэгч Теодор Раллын удирдлага дор суралцаж, 1969 онд төгссөн байна. Мөн 1969 - 1971 онд [[Эрүүл Мэндийн Үндэсний Хүрээлэн]]д Нобелийн шагналт эрдэмтэн [[Маршалл Ниренберг]]тэй хамтдаа пост-докторын судалгааны ажил хийж байсан. ==Мэргэжлийн түүх== 1971 онд Гилман Виржиниа муж улсын Шарлоттсвилльд байх, [[Виржиниагийн Их Сургууль|Виржиниагийн Их Сургуулийн]] Анагаах Ухааны Тэнхимд эм зүйн багшаар ажиллах болов. 1981 онд Даллас дахь Баруун Өмнөд Техасын Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Төвийн Эм Зүйн Хэлтсийн даргаар томилогджээ. 1986 онд АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүнээр сонгогдсон байна. Тэрээр 1994 онд Нобелийн шагнал хүртсэнээсээ гадна 1989 онд [[Эдвин Крэбс]]ийн хамт Альберт Ласкерын нэрэмжит Анагаах Ухааны Үндсэн Судалгааны шагнал, мөн [[Коламбиа Их Сургууль|Коламбиа Их Сургуулийн [[Луйза Гросс Хорвиц шагнал]]ын эзэн болжээ. 2005 онд Даллас дахь Баруун Өмнөд Техасын Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Тэнхимийн эрхлэгчээр сонгогдсон. ==Судалгааны ажлууд== *Norepinephrine stimulated increase of cyclic AMP levels in developing mouse brain cell cultures. Science. 1971 Oct 15;174(6):292. PMID 4330303. *Regulation of adenosine 3',5'-cyclic monophosphate metabolism in cultured neuroblastoma cells. Nature. 1971 Dec 10;234(5328):356-8. PMID 4332686. *Fluorescent modification of adenosine 3',5'-monophosphate: spectroscopic properties and activity in enzyme systems. Science. 1972 Jul 21;177(45):279-80. PMID 4339302. *The regulatory component of adenylate cyclase. Purification and properties. J Biol Chem. 1981 Nov 25;256(22):11517-26. PMID 6271754. *The regulatory component of adenylate cyclase. Purification and properties of the turkey erythrocyte protein. J Biol Chem. 1981 Dec 25;256(24):12911-9. PMID 6273414. *Requirements for cholera toxin-dependent ADP-ribosylation of the purified regulatory component of adenylate cyclase. J Biol Chem. 1982 Jan 10;257(1):20-3. PMID 6273425. *The guanine nucleotide activating site of the regulatory component of adenylate cyclase. Identification by ligand binding. J Biol Chem. 1982 Oct 10;257(19):11416-23. PMID 6288684. *The regulatory components of adenylate cyclase and transducin. A family of structurally homologous guanine nucleotide-binding proteins. J Biol Chem. 1983 Jun 10;258(11):7059-63. PMID 6304074. *The subunits of the stimulatory regulatory component of adenylate cyclase. Resolution, activity, and properties of the 35,000-dalton (beta) subunit. J Biol Chem. 1983 Sep 25;258(18):11361-8. PMID 6309843. *The subunits of the stimulatory regulatory component of adenylate cyclase. Resolution of the activated 45,000-dalton (alpha) subunit. J Biol Chem. 1983 Sep 25;258(18):11369-76. PMID 6309844. *Homologies between signal transducing G proteins and ras gene products. Science. 1984 Nov 16;226(4676):860-2. PMID 6436980. *G proteins and dual control of adenylate cyclase. Cell. 1984 Mar;36(3):577-9. PMID 6321035. *Inhibition of receptor-mediated release of arachidonic acid by pertussis toxin. Cell. 1984 Dec;39(2 Pt 1):301-8. PMID 6094010. *Molecular cloning of complementary DNA for the alpha subunit of the G protein that stimulates adenylate cyclase. Science. 1985 Sep 20;229(4719):1274-7. PMID 3839937. *Splice variants of the alpha subunit of the G protein Gs activate both adenylyl cyclase and calcium channels. Science. 1989 Feb 10;243(4892):804-7. PMID 2536957. *Adenylyl cyclase amino acid sequence: possible channel- or transporter-like structure. Science. 1989 Jun 30;244(4912):1558-64. PMID 2472670. *Type-specific regulation of adenylyl cyclase by G protein beta gamma subunits. Science. 1991 Dec 6;254(5037):1500-3. PMID 1962211. *Inhibition of adenylyl cyclase by Gi alpha. Science. 1993 Jul 9;261(5118):218-21. PMID 8327893. *Recombinant G-protein beta gamma-subunits activate the muscarinic-gated atrial potassium channel. Nature. 1994 Mar 17;368(6468):255-7. PMID 8145826. *Structures of active conformations of Gi alpha 1 and the mechanism of GTP hydrolysis. Science. 1994 Sep 2;265(5177):1405-12. {{DOI|10.1126/science.8073283}} PMID 8073283. *Construction of a soluble adenylyl cyclase activated by Gs alpha and forskolin. Science. 1995 Jun 23;268(5218):1769-72. PMID 7792604. *Tertiary and quaternary structural changes in Gi alpha 1 induced by GTP hydrolysis. Science. 1995 Nov 10;270(5238):954-60. PMID 7481799. *The structure of the G protein heterotrimer Gi alpha 1 beta 1 gamma 2. Cell. 1995 Dec 15;83(6):1047-58. PMID 8521505. *GAIP and RGS4 are GTPase-activating proteins for the Gi subfamily of G protein alpha subunits. Cell. 1996 Aug 9;86(3):445-52. {{DOI|10.1016/S0092-8674(00)80117-8}} PMID 8756726. *Crystal structure of the adenylyl cyclase activator Gsalpha. Science. 1997 Dec 12;278(5345):1943-7. PMID 9395396. *Crystal structure of the catalytic domains of adenylyl cyclase in a complex with Gsalpha.GTPgammaS. Science. 1997 Dec 12;278(5345):1907-16. PMID 9417641. {{DEFAULTSORT:Гилман, Альфред}} [[Ангилал:Эм зүйч]] [[Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Альберт Ласкерын шагналтан]] [[Ангилал:Олон Улсын Гайрднер шагналтан]] [[Ангилал:Луиза Гросс Хорвицын шагналтан]] [[Ангилал:Виржини их сургуулийн багш]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2015 онд өнгөрсөн]] tn6hn6wqf94q8rt9to4gat4z65fp0iw 10 сарын 11 0 22086 873075 787286 2026-10-11T05:25:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 873075 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 11''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 284 дахь ([[өндөр жил]] бол 285 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 81 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == *1783 - Оросын академи байгуулагдаж анхны ерөнхийлөгчөөр гүнж [[Екатерина Дашкова]] болжээ. *1852 - Австралийн анхны их сургууль болох [[Сиднейн Их сургууль]] нээгдэв. *1853 - Нью-Йорк хотод Америкийн анхны бэлэн бус тооцооны банк нээгдсэн. *1887 - Америкийн зохион бүтээгч [[Томас Эдисон]] сонгуулийн санал тоолох цахилгаан машиныг патентжуулжээ. *1939 - [[Альберт Эйнштейн]] атомын бөмбөгийн боломжийн талаар [[Франклин Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]]эд өөрийн алдартай захидалаа бичжээ. Захидалдаа тэрээр атомын зэвсгийн шинжлэх ухааны үндэслэлийг нотолж, АНУ-ын атомын хөтөлбөр боловсруулах шаардлагатай байгааг уриалав. *1944 - [[Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс|Бүгд Найрамдах Тува Ард улс]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсон. *1968 - Аполлон 7, НАСА анхны гурван хүний ​​сансрын хөлгийг Кейп Канавералаас хөөргөв. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1884: Америкийн нийгмийн зүтгэлтэн, АНУ-ын 32 дахь Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Делано Рузвельтын]] гэргий бөгөөд 26 дахь Ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт|Теодор Рузвельтын]] хамаатан [[Элеонор Рузвельт|Анна Элеонор (Э́ленор) Рузвельт]] Нью-Йорк хотод төржээ. * 1942: Энэтхэгийн алдарт жүжигчин [[Амитабх Баччан]] төржээ. * 1927: Люксембургийн их гүн, Бельгийн гүнж [[Хосефин-Шарлотт]] төрсөн. * 1944: Их Британийн хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч, нэвтрүүлэгч [[Родни Марш]] төржээ. == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1971]] - [[Таманоүми Масахиро]] сүмогийн 51 дэх [[ёкозүна]] (* [[1944]]) * 1988 - Bonita Granville Амеркийн алдарт жүжигчин кино зохиолч ( төрсөн 1923.02.23) == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|11 October|10 сарын 11}} [[Ангилал:Өдөр|1011]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#11]] gnw5xhcfn184vuoj9r1pm37iq7nq9fk Гэрэл зураг 0 22326 873043 872812 2026-10-11T02:12:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873043 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 Роке Санта Крус 0 22802 873022 782612 2026-10-10T19:57:10Z Enkhsaihan2005 64429 873022 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Роке Санта Крус | image = [[File:R. Santa Cruz Blackburn.jpg|250px]] | caption = Санта Круз [[Блэкберн Роверс]] багийн бүрэлдэхүүнд. | fullname = Роке Луис Санта Крус Кантеро | dateofbirth = {{birth date and age|1981|8|16|df=y}} | cityofbirth = [[Асунсион]] | countryofbirth = {{flagicon|PAR}}[[Парагвай]] | height = 1.93 [[Метр|м]] | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Жигүүрийн довтлогч]]| currentclub = [[Málaga CF|Málaga]] | clubnumber = 9 | youthyears1 = 1990–1997 |youthclubs1 = [[Олимпиа (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиа]] | years1 = 1997–1999 |clubs1 = [[Олимпиа (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиа]] |caps1 = 24 |goals1 = 13 | years2 = 1999–2007 |clubs2 = [[Бавариа Мюнхен]] |caps2 = 155 |goals2 = 31 | years3 = 2005–2006 |clubs3 = Бавариа Мюнхен II |caps3 = 6 |goals3 = 2 | years4 = 2007–2009 |clubs4 = [[Блэкберн Роверс]] |caps4 = 57 |goals4 = 23 | years5 = 2009–2013 |clubs5 = [[Манчестер Сити]] |caps5 = 20 |goals5 = 3 | years6 = 2011 |clubs6 = → [[Блэкберн Роверс]]<br>(зээл) |caps6 = 9 |goals6 = 0 | years7 = 2011–2012 |clubs7 = → [[Реал Бетис|Бетис]]<br>(зээл) |caps7 = 33 |goals7 = 7 | years8 = 2012–2013 |clubs8 = → [[Малага (хөлбөмбөгийн баг)|Малага]]<br>(зээл) |caps8 = 31 |goals8 = 8 | years9 = 2013– |clubs9 = [[Малага (хөлбөмбөгийн баг)|Малага]] |caps9 = 31 |goals9 = 6 | nationalyears1 = 1999 | nationalteam1 = Парагвай (20-) | nationalcaps1 = 13 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 1999– | nationalteam2= [[Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ|Парагвай]] | nationalcaps2 = 97 | nationalgoals2 = 28 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 17 | ntupdate = 2013 оны 12 сарын 21 }} '''Роке Луис Санта Крус Кантеро''' ({{lang-es|Roque Luis Santa Cruz Cantero}}, ''[[1981]] оны [[8 сарын 16|наймдугаар сарын 16-нд]]'') — [[Парагвай]]н [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Малага (хөлбөмбөгийн баг)|Малага]] болон [[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвайн шигшээд]] [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|жигүүрийн довтлогчоор]] тоглодог.<ref>{{cite web | url = http://www.roque-santa-cruz.co.uk/content/statistiken/statistiken_en.php?PHPSESSID=bv39srma4pkr9duib9salttbo3 | title = Facts &amp; Statistics | work = Santa Cruz's Official Website | accessdate = 214 January 2011 | archive-date = 16 Хоёрдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120216082520/http://www.roque-santa-cruz.co.uk/content/statistiken/statistiken_en.php?PHPSESSID=bv39srma4pkr9duib9salttbo3 | url-status = dead }}</ref> == Амжилт == ; Багийн * [[Парагвай хөлбөмбөгийн лиг|Парагвайн аварга]] (2): 1998, 1999 * [[Германы Бундеслиг|Германы аварга]] (5): 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2004/05, 2005/06 * Германы цомын аварга (4): 1999/2000, 2002/03, 2004/05, 2005/06 * Германы лигийн цомын аварга (2): 2000, 2004 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]] (1): 2000/01 * Тив хоорондын цом (1): 2001 * Америкийн цомын мөнгөн медаль: 2011 ; Хувийн * Парагвайн шилдэг хөлбөмбөгчин (1): 1999 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *[https://web.archive.org/web/20091023000331/http://www.mcfc.co.uk/Players/Strikers/Roque-Santa-Cruz Манчестер Сити багийн профайл] *[http://www.roque-santa-cruz.de/ Роке Санта Крусийн албан ёсны вэбсайт] *[https://web.archive.org/web/20120326174015/http://www.roquesantacruz.com.py/ Роке Санта Крусийн Испани хэл дээрх албан ёсны вэбсайт] *[https://web.archive.org/web/20121003162253/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~27926,00.html Премьер лигийн профайл] *{{soccerbase|17773|Роке Санта Крус}} {{Малага багийн бүрэлдэхүүн}} {{1999 оны Америкийн цомд Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2002 оны ДАШТ-д Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2007 оны Америкийн цомд Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2011 оны Америкийн цомд Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Санта Крус, Роке}} [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] [[Ангилал:Парагвайн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Парагвайн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Олимпиа Асунсион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Байерн Мюнхен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Блэкберн Роверс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч]] [[Ангилал:2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Парагвайчууд]] qq683z870c48i0xpho9kqgdmzrvr9n4 Монгол нутаг 0 23930 873086 869509 2026-10-11T11:21:14Z ~2026-54574-81 108145 873086 wikitext text/x-wiki '''Дэлхий дахинд хамгийн их газар нутаг эзэлж байсан Даяар Монгол''' буюу '''Язгуурын Монгол нутаг''' нь [[Монголчууд|Монгол үндэстний]] нутаглан сууж буй газар нутаг юм. Үүнд одоогийн засаг захиргааны хуваариар [[Монгол Улс]]ын бүхэл нутаг дэвсгэр, [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] доторх Монголчуудын төвлөрөн сууж байгаа [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] болон бусад муж өөртөө засах орон доторх Монгол үндэстний өөртөө засах аймаг, хошууны нутаг багтана. Мөн [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Буриад]], [[Халимаг]]уудын сууж байгаа [[Буриад|Бүгд Найрамдах Буриад Улс]], [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] болон бусад аймаг, тойрог зэрэг газар нутаг багтана. Монголын түүхэн нутаг нь таван сая км² гаруй газрыг хамардаг. Даяар Монголын хүн ам уламжлалт соёлоороо тодорхой түвшинд нийтлэг, монгол хэлний бүлгийн хэл, аялгуунуудаар ярилцана. Эдүгээ Монгол Улсаас бусад ихэнх нутаг газарт уугуул Монгол угсаатан эх нутагтаа үндэсний цөөнх болсон байна. [[Image:Mongols-map.png|thumb|right|250px|''Газрын зурагт монгол угсаатан харьцангуй нягт суусан нутаг дэвсгэрийг улаанаар будаж, ягаан зураасаар Их Монголын Эзэнт гүрний байлдан дагууллын оргил үеийн хил хязгаарыг харууллаа.'']] ==Түүх== Монгол нутагт [[хүннү]], [[дунху]] аймгаас гаралтай монгол угсааны ард түмэн, тухайлбал [[сүмбэ]], [[ухуань]], [[нирун]], [[тоба]], [[кидан]] нар эрт цагт оршин сууж байжээ. Монгол угсааны гэдэг нь нотлогдсон хамгийн эртний ард түмэн [[Дунху аймаг]] нь анх МЭӨ 699-632 оны үед [[Сыма Цянь|Сыма Цян]]ий "Түүхийн тэмдэглэлд" бичигдсэн байдаг. [[Түрэг]]ийн хаант улс (555-745), [[Уйгурын хаант улс]] (745-840), [[Киргиз]] нарын ноёрхлын (840-907) үед монголчууд зүүн тийш шахагдан суух болсон ба Түрэгийн хаант улс унасны дараа 8-р зуунаас эхлэн аажим аажмаар нутагтаа эргэн ирэх болсон гэж монголын түүхчид үздэг. Кидан нар 907 онд [[Ляо Улс]]ыг байгуулснаас хойш Даяар Монгол нутаг, ялангуяа Монголын өндөрлөгт [[Монголчууд|монгол угсаатнууд]] зонхилон амьдрах болсон байна. [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгууд]] [[Манжуур|Манжуур нутаг]]т тогтсон [[зүрчидийн Алтан Улс]]аас Монгол нутагт нөлөөллөө нэвтрүүлэх гэсэн оролдлогын эсрэг идэвхтэй тэмцэж байв. Ялангуяа [[Хамаг Монгол]] аймгийн холбоо энэ тэмцлийг тэргүүлж байв. [[Их Монгол Улс]]ын Эзэнт Гүрний үед (1206-1368) уугуул [[Монгол хаад]]ын гал голомт хэмээн ихээхэн ач холбогдолтой болсон байв. [[Их Монгол Улс|Монголын Их Эзэнт Гүрэн]] задарсны дараа [[монголчууд]] уугуул нутгаа 1634 онд [[Лигдэн Хутагт хаан]]ыг нас барах хүртэл захирч байсан юм. 14-15-р зуунд [[Мин Улс]] Монгол нутагт удаа дараа халдан довтолсон боловч эзэлж чадаагүй, [[Монгол цэрэг]]т ялагдан хөөгдөж байлаа. 1691 онд [[Халх]]ын ноёд [[Ойрад]]тай хийсэн дайнд ялагдсаны улмаас [[Манж]] Чин Улсад дагаар орсон юм. [[Манж Чин Улс]]ын ноёрхлын үед [[Чингис]]ийн угсааны ноёд эх нутгаа захирч байв. Жишээлбэл монгол ба [[манж]]аар сийлэгдсэн [[Халх]]ын [[Түшээт хан]]ы тамга “Халхын Очирбат Түшээт ханы тамга” гэсэн бичигтэй байдаг. Монголчуудын үндэсний ухамсар 19-р зууны сүүлчээр сэргэж эхлэв. Ялангуяа Манжийн 1900 оны “Шинэ засгийн бодлогын” хүрээнд монголчуудын уугуул нутгийг хятадчилан колоничлох ажиллагаа эхэлсэн нь монголчуудын дургүйцэл хилэнг бадраасан юм. Богд Хаант Монгол Улс 1911 онд байгуулагдсан тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлахдаа Монголчуудыг нэгтгэсэн нэгдмэл улс байгуулахыг зорьж байв. [[Дагуур]]т 1919 онд [[Г. Семёнов]]оор удирдуулсан [[Нармай Монгол]]ын Засгийн Газар гэдгийг байгуулсан боловч [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын Засгийн Газар тэрхүү улс төрийн тоглоомд оролцоогүй билээ. [[Ар Монгол]]ыг [[Үндэсний Хувьсгалт Арми]]ас чөлөөлсөн [[барон Унгерн фон Штернберг]] ч нармай Монголын асуудлыг дурдаж байжээ. Барон Унгернийг дарагдсаны дараа Монголд социалист дэглэм тогтсон ба энэ үед ч Ар, Өвөр Монголыг нэгтгэх асуудал тавигдсаар байв. Гэвч хоёр сая хүрэхгүй монголчуудын төлөө Хятадыг цааш түлхэх нь ашиггүй гэж үзсэн [[Коминтерн]]ий шахалтаар 1920-иод оны дунд үед энэ асуудлыг орхисон байна. [[БНМАУ]]-ын цэрэг [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы сүүл үед [[Манжуур]] дахь [[Зөвлөлт]]ийн байлдааны ажиллагаанд оролцох үеэр Ар, Өвөр Монголыг нэгтгэх үзэл санаа дахин сэргэжээ. Гэвч дайн дуусмагц Монголын цэргийг Өвөр Монголоос яаралтай татаж, Өвөр Монголыг Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми эзэлсэн байна. 1990-ээд оны ардчилсан шинэчлэлийн үеэр хэд хэдэн төрийн бус байгууллага монголчуудыг нэгтгэх үзэл санааг сурталчилсан байдаг. [[Ангилал:Соёлын бүс нутаг]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Зүүн Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүхэн газар зүй]] [[Ангилал:Хятадын газар зүй]] [[Ангилал:Оросын газар зүй]] p5h68grti5ludjcuul5b50kdc9tueta Атеизм 0 24173 873039 872792 2026-10-11T01:23:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873039 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh Португал хэл 0 25519 873059 872887 2026-10-11T04:29:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873059 wikitext text/x-wiki {{short description|Роман хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Португал хэл | nativename = {{lang|pt|português}} | pronunciation = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}} | states = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая | date = 2024 | ref = e25 | speakers2 = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)<br>Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая<ref>https://www.ethnologue.com/language/por/</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | fam4 = [[Латин хэл|Латин]] | fam5 = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]] | fam6 = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]] | fam7 = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]] | fam8 = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]] | fam9 = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]] | fam10 = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]] | fam11 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | ancestor2 = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]] | ancestor3 = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]] | ancestor4 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]]) *[[Португал брайл үсэг]]}} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]] | {{Flagcountry|Ангол}} | {{Flagcountry|Бразил}} | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}} | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}} | {{Flagcountry|Кабо-Верде}} | {{Flagcountry|Мозамбик}} | {{Flagcountry|Португал}} | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}<ref>{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}</ref> | | }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]] | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]) }} | minority = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]] | {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]]) |{{Flagcountry|Өмнөд Африк}} |{{Flagcountry|Уругвай}}<ref>{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }}</ref> |[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}} | agency = {{plainlist| *'''Португал''':<br />[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] <small>([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])</small> *'''Бразил''':<br />[[Бразилийн уран зохиолын академи]] *'''Мозамбик:'''<br />[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] <small>(ирээдүйд)</small>}}{{citation needed|date=April 2023}} | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | linglist = por.html | lingua = 51-AAA-a | map = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | mapcaption = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}} {{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}} {{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}} | notice = IPA | glotto = port1283 | glottorefname = Portuguese }} '''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.<ref name="CPLP">{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}</ref> Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]] Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. [[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. Испани, франц, итали зэрэг "Роман" хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг. == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Португал хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]] [[Ангилал:Роман хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Анголын хэл]] [[Ангилал:Бразилын хэл]] [[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]] [[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]] [[Ангилал:Макаогийн хэл]] [[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]] [[Ангилал:Парагвайн хэл]] [[Ангилал:Уругвайн хэл]] 4hbidxsd5miu4djifulr2elskcnq7w7 Хорчин ястан 0 25697 873081 872922 2026-10-11T05:45:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873081 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн зүүн ястан}} {{Distinguish|Харчин}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Хорчин ястан |image = Mongolia XVI.png |caption = Хорчин Монголчуудын байршил |pop = |region1 = {{flagcountry|Хятад}} |pop1 = 1,347,000 (<small>1987</small>) |ref1 = <ref>{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |title=ethnologue.com information |access-date=2012-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126014809/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=2012-11-26 |url-status=dead}}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Монгол хэлний]] [[Хорчин аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |related = [[Монголчууд]], [[Хятад дахь Монголчууд]] }} '''Хорчин''' бол [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] угсааны [[Монгол]] аймаг билээ. Хорчины ноёд нь цөм Хавт Хасарын үр хойчис болох учраас бусад аймгууд Хорчиныг хүндэтгэж зарим үед бас '''Авга Хорчин''' гэж дуудаж байв. == Түүхэн тойм == [[Умард Юань Улс|Умард Юань улсын]] үед Хорчин түмэн их хааны ноёрхлыг дэмжиж хааны эсрэг явуулсан янз бүрийн хямрал бослогыг дарахад идэвхтэй оролцож Монгол улсын эв нэгдлийг бататгахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Хорчин аймаг 1626 онд [[Чин улс|хожуу Алтан улсад]] дагаар орсны дараа [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] нийт 10 хошуу байгуулсан. Тэдгээр нь Хорчины баруун гарт баруун гарын өмнөд, дундад, хойд хошуу, [[Дөрвөд хошуу]], [[Жалайд хошуу]]; зүүн гарт зүүн гарын хойд, дундад, өмнөд хошуу, [[Горлос|Горлосын]] хоёр хошуу болой. Үүнээс хорчины зургаан хошуу нь дараах ноёдын удмаас бүрдэж байв. 1. Хорчин баруун гарын дунд хошуу: [[Хошой Түшээт чин ван|Түшээт хан]] [[Ууба|Уубагийн]] удам 2. Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Засагт жүн ван]] [[Будачи|Будачийн]] удам 3. Хорчин баруун гарын хойд хошуу: Түшээ гүн Ламасхивын удам 4. Хорчин зүүн гарын хойд хошуу: Түшээ гүн [[Мянган дархан баатар|Мянган дархан баатарын]] хүү [[Донхор]] түшээ гүний хошуу (хожим '''[[Хошой Бодлоготой чин ван|Бодлоготой чин ван]]''' болж өөрчлөгдсөн) 5. Хорчин зүүн гарын дунд хошуу: [[хошой Дархан чин ван]] [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзуширийн]] удам 6. Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Бинт жүн ван]] [[Хонгор (Бинт жүн ван)|Хонгорын]] удам Мөн [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганд]] [[Ар хорчин|Ар Хорчин хошуу]] байв. Хорчин монголчууд бол өвөрлөгч ястны дотор хүн амаар хамгийн олонд тооцогдох бөгөөд бүрэн бус бүртгэлээр нэг сая найман зуун мянга гаруй хүн байгаа бөгөөд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тонляо хот|Тунляо хот]], [[Хянган аймаг|Хянган аймагт]] төвлөрөн суухаас гадна олонх хошуу нутгаар тархан сууж байна. == Газарзүй, тархалт == Хорчинчууд гол төлөв Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, ялангуяа Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт амьдардаг. Хорчин нэр нь түүхэн аймаг, хошуудын нэр төдийгүй энэ бүсийн монголчуудын нэгэн бүлэг болон тэдний хэл аялгыг нэрлэхэд хэрэглэгддэг.<ref name="encyclopedia">{{cite book |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts On File |year=2004 |pages=308–309}}</ref> == Хэл аялга == Хорчинчуудын уламжлалт хэл нь монгол хэлний хорчин аман аялгуу юм. Энэ аялгууг Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, тухайлбал Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт хэрэглэдэг. Хэл шинжээчид хорчин аялгууны авиазүй, үйл үгийн цаг ба байдлын тогтолцоо, үгийн санг судалж иржээ.<ref name="brosig">{{cite book |last=Brosig |first=Benjamin |chapter=The tense-aspect system of Khorchin Mongolian |title=On Diversity and Complexity of Languages Spoken in Europe and North and Central Asia |series=Studies in Language Companion Series |volume=164 |publisher=John Benjamins |year=2014 |pages=3–66 |doi=10.1075/slcs.164.01bro}}</ref><ref name="yamakoshi">{{cite journal |last=Yamakoshi |first=Yasuhiro |title=A Basic Vocabulary of Khorchin Mongolian |journal=Asian and African Languages and Linguistics |volume=15 |year=2021 |url=https://tufs.repo.nii.ac.jp/record/1593/files/AALL015009.pdf |access-date=2026-10-09}}</ref> Хорчин аман аялгууны үгийн сан, хэрэглээнд хятад хэлний нөлөө туссан талаар судалгаа бий. Судлаачид зээлдмэл үгсийг зөвхөн хэлний үзэгдэл гэж бус, харин хэлний харилцаа, нийгэм, түүх, соёлын орчинтой нь холбон шинжилжээ.<ref name="loanwords">{{cite journal |last1=Юн Фан |first1=Б. |last2=Мань Лян |first2=Б. |title=Хорчин аман аялгууны соёлын орчин ахуй ба хятад зээллэг үгийн тухай өгүүлэх нь |trans-title=Хорчин аялгууны соёлын орчин ба хятад зээлдмэл үгийн тухай |journal=Монгол судлал |volume=34 |issue=360 |pages=104–124 |year=2023 |url=https://journal.num.edu.mn/ms/article/view/6292 |access-date=2026-10-09}}</ref> == Нийгэм, соёл == Хорчинчуудын түүх, хэл, соёлыг судлахдаа өнөөгийн монгол бүлэг, хэл аялгууны нэршлийг Чин улсын үеийн хошуу, засаг захиргааны нэгжийн нэртэй адил утгаар хэрэглэхгүй байх нь чухал. Түүхэн хошуудын хил, нэршил өөрчлөгдөж байсан тул тухайн үеийн улс төр-засаг захиргааны зохион байгуулалт болон өнөөгийн хүн амын газарзүйн тархалтыг эх сурвалжид тулгуурлан тусад нь тайлбарлах шаардлагатай.<ref name="encyclopedia" /><ref name="brosig" /> == Эшлэл == <references /> == Алдартай хүмүүс == * [[Ууба|Ууба тайж]] * [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] * [[Гаадаа мэйрэн]] * [[Бумбутай хатан]] * [[Хафунга]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] bnn17y3miu81femffezh6o0m0gyyh68 Бразилиа 0 26667 873023 820919 2026-10-10T19:57:16Z Enkhsaihan2005 64429 873023 wikitext text/x-wiki {{short description|Бразилийн холбооны нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Бразилиа | native_name = Brasília | settlement_type = [[Холбооны нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Planalto Central (cropped).jpg | caption1 = [[Бразилиа ТВ цамхаг|Телевизийн цамхгаас]] харсан монументал тэнхлэг | image2 = Catedral1 Rodrigo Marfan.jpg | caption2 = [[Бразилиагийн сүм|Нийслэлийн сүм]] | image3 = Palácio_do_Planalto_GGFD8938.jpg | caption3 = [[Планалту ордон]] | image4 = Ponte_JK_Brasília_Brazil.jpg | caption4 = [[Жуселино Кубичекийн гүүр]] | image5 = Congresso Nacional do Brasil em noite de lua cheia.jpg | caption5 = [[Үндэсний Конгрессын ордон|Бразилийн Үндэсний Конгресс]] | image6 = BSB_02_2013_Eixo_Monumental_5884.JPG | caption6 = [[Бразилиагийн түүх|Бразилийн туршилтын төлөвлөгөөний]] панорама үзэмж | color = white }} | image_flag = | image_seal = | nicknames = ''Capital Federal'', ''BSB'', ''Capital da Esperança'' | motto = "Venturis ventis"([[Латин хэл|Латин]])<br />"Ирэх салхи руу" | image_map = {{Infobox mapframe |shape-fill-opacity=.1|wikidata=yes |zoom=11 |frame-height=300 | stroke-width=1 |frame-coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | map_caption = Холбооны тойрог дахь байршил | pushpin_map = Бразил#Өмнөд Америк | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Бразил дахь байршил | coordinates = {{coord|15|47|38|S|47|52|58|W|region:BR-DF_type:city(4300000)|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Бразил}} | subdivision_type1 = [[Бразилийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Бразилийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Төв-Баруун бүс, Бразил|Төв-Баруун]] | subdivision_name2 = [[Холбооны тойрог (Бразил)|Холбооны тойрог]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1960|4|21}} | leader_title = [[Захирагч (Бразил)|Захирагч]] | leader_name = | area_total_km2 = 5802 | area_total_sq_mi = 2240.164 | elevation_m = 1172 | population_total = 2,817,381<ref name="ibge-df">{{cite web |title=Distrito Federal - Panorama |url=https://cidades.ibge.gov.br/brasil/df/panorama |website=cidades.ibge.gov.br |publisher=IBGE |access-date=2025-06-05 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071808/https://cidades.ibge.gov.br/brasil/df/panorama |url-status=live}}</ref><ref name="pdad2018">{{cite web |title=PDAD 2018 - Destaques |url=https://www.codeplan.df.gov.br/wp-content/uploads/2020/06/Destaques_PDAD_revisado.pdf |website=www.codeplan.df.gov.br |publisher=Instituto de Pesquisa e Estatística do Distrito Federal (IPEDF Codeplan) |access-date=2025-06-05 |archive-date=2022-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005205055/https://www.codeplan.df.gov.br/wp-content/uploads/2020/06/Destaques_PDAD_revisado.pdf |url-status=live}}</ref> | population_urban = | population_metro = 3,548,438<ref name="ipe-gdf-amb" /> | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_density_km2 = 489.06 | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = [[ДНБ]] | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Жил | demographics_type2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = Жил | demographics2_info1 = 2021 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 70000-000 | area_code = +55 61 | website = {{URL|http://www.brasilia.df.gov.br|brasilia.df.gov.br}}<br />{{in lang|pt}} | demographics1_info1 = 2015&nbsp;оны тооцоо | demographics1_title2 = Нийт | demographics1_info2 = $65.338 тэрбум | demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info3 = $21,779 | timezone = [[Бразил дахь цаг|BRT]] | utc_offset = −03:00 | demographics2_title2 = ХХИ | demographics2_info2 = 0.814 | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Бразилиа | designation1_date = 1987 (11-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]]) | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = i, iv | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/445 445] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Өмнөд Америк дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Латин Америк ба Карибын тэнгисийн орнууд]] }} }} [[Бразил]] улсын [[нийслэл]] '''Бразилиа''' '''[[хот]]''' ({{lang-pt|Brasília}} — ''Бразия'') [[Бразил]] орны төв хэсэгт улсынхаа [[Холбооны тойрог (Бразил)|Холбооны тойрогт]] харьяалагдан оршдог. Хүн амынхаа тоогоор [[Рио-де-Жанейро]], [[Сан-Паулу]] хотуудын араас улсдаа гуравт бичигдэж байгаа<ref name="ibge-df">{{cite web |title=Distrito Federal - Panorama |url=https://cidades.ibge.gov.br/brasil/df/panorama |website=cidades.ibge.gov.br |publisher=IBGE |access-date=2023-11-21 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071808/https://cidades.ibge.gov.br/brasil/df/panorama |url-status=live }}</ref> бөгөөд [[Латин Америк]]ийн томоохон хотуудаас нэг хүнд ногдох [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ээр тэргүүлж байгаа хот юм.<ref>{{cite web |last=Istrate |first=Emilia |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global MetroMonitor &#124; Brookings Institution |publisher=Brookings.edu |access-date=2024-02-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115071513/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=2013-01-15}}</ref> Далайн эргийн Рио-де-Жанейрод нийслэл байсныг нутгийн төвд шилжүүлэх санал 1827 оноос эхлэн яригдаж, 1956 оноос барилгачид дөрвөн жил шавдан ажилласны үрээр 1960 оны 4 сарын 21-нд Бразилиа хот үүсэж, [[Салвадор (Баия)|Салвадор]] (1549–1763), Рио-де-Жанейро (1763–1960)-гийн дараах Бразил орны түүхэн дэх гурав дахь нийслэл болжээ. Газрын хувьд Өрнөд төв бүс, [[Бразилын тэгш өндөрлөг]]ийн төв хэсэгт далайн түвшнээс дээш 1171 метр өндөрт байдаг ба жилийн турш өдрийн 26 °C хэм орчим дулаан, бороо хур их ордог. Засаг захиргааны хуваарь ёсоор улсын доорх [[Холбооны тойрог]] (нийслэл хавийн газар) хэмээх нутгийн төв болно. Түүн дотроо [[Бразил|суурин газар]] (''município'') хэмээн зүйлчлэгдэнэ. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:120px;"| Шашин !! Хувь |- | [[Католик]] || 56.62% |- | [[Протестант]] || 26.88% |- | Шүтлэггүй || 9.20% |- | Нутгийн шашин || 3.50% |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1960 || 140,165 |- | 1980 || 1,176,935 |- | 2000 || 2,051,146 |- | 2010 || 2,562,963 |} 1960 онд үүсэн байгуулагдсан Бразилиагийн хүн амын тоо жилд дунджаар 2.82%-аар өсөж байна. XX зуунд үүссэн дэлхийн өөр ямар ч хот богино хугацаанд ингэж томроогүй. 1989 онд нэг сая, 2000 онд хоёр сая хүнтэй болж байсан бол 2013 онд хотын харьяалж буй 5802 км² газарт 2,789,761 хүн оршин сууж байна. Хотын хүн амын тал хувь (48.2%) нь [[холимог арьстан]], бас нэг тал хувь (42.2%) нь [[цагаан арьстан]] юм. Бас хар арьстан (7.7%), [[Ази]]ас ирсэн (1.6%) хүмүүс тодорхой хувь эзэлдэг. Бүх хүн амын 52.2% эмэгтэй, 47.8% эрэгтэй. Хүн амын олноор улсдаа [[Рио-де-Жанейро]], [[Сан-Паулу]]гийн дараа 3 дахь том хот болчхоод байна. Хотын нутгаас гадна эргэн тойрны дагуул хот, хүй дүүргийн хамтаар бодвол энэ хавьд 4 сая хүн байгаа. == Барилга, байшин == Бразилиа хот улсын нийслэл болохын хувьд Бразилын төрийн гурван өндөрлөг бүгд байрладаг. Мөн Бразилын олон компанийн төв байр байдаг. Хот нь олон хороололд хуваагддаг ба эдгээр нь Зочид буудлын хороолол, Банкны хороолол эсвэл Элчин сайдын яамдын хороолол гэх мэтээр тодорхой үйл ажиллагаанд чиглэсэн хорооллууд бий. [[Зураг:BSB_02_2013_Eixo_Monumental_5884.JPG|thumb|center|700px|Бразилиа хот]] == Эгч дүү хот == Бразилиа дараах хотуудтай эгч дүүгийн адил харилцаж байна.<ref name="Brasília twinnings">{{cite web |url=http://www.internacional.df.gov.br/noticias/item/2055-bras%C3%ADlia-global-partners.html |title=Brasilia Global Partners |publisher=Internacional.df.gov.br |date= |accessdate=2014-02-25 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228224414/http://www.internacional.df.gov.br/noticias/item/2055-bras%C3%ADlia-global-partners.html |url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable" |- valign="top" | *{{flagicon|NGA}} [[Абужа]] *{{flagicon|NED}} [[Амстердам]] *{{flagicon|PAR}} [[Асунсион]] *{{flagicon|BEL}} [[Брюссель]] <small>(2013)</small> *{{flagicon|ARG}} [[Буэнос-Айрес]] <small>(2002)</small> *{{flagicon|USA}} [[Вашингтон]] <small>(2013)</small><ref>{{cite web |url=http://dcist.com/2013/03/dc_welcome_your_newest_sister_city.php |title=D.C., Welcome Your Newest Sister City: Brasília |author=Martin Austermuhle |publisher=Dcist.com |date=2012-03-15 |accessdate=2013-03-18 |archive-date=2013-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318030255/http://dcist.com/2013/03/dc_welcome_your_newest_sister_city.php |url-status=dead }}</ref> *{{flagicon|AUT}} [[Вена]] <small>(2013)</small> *{{flagicon|PLE}} [[Газа хот|Газа]] || *{{flagicon|MEX}} [[Гвадалахарa]] *{{flagicon|QAT}} [[Доха]] *{{flagicon|AUS}} [[Канберра]] *{{flagicon|UKR}} [[Киев]] *{{flagicon|PER}} [[Лима]] *{{flagicon|POR}} [[Лиссабон]]<ref name="Lisbon twinnings">{{cite web|url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M1100|title=Lisboa - Geminações de Cidades e Vilas|accessdate=2013-08-23|work=Associação Nacional de Municípios Portugueses [National Association of Portuguese Municipalities]|language=Portuguese|trans_title=Lisbon - Twinning of Cities and Towns|archive-date=2015-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201175323/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M1100|url-status=dead}}</ref> *{{flagicon|EGY}} [[Луксор]] *{{flagicon|URU}} [[Монтевидео]] || *{{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк]] <small>(2004)</small><ref name="New York sisters">{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml|title=NYC's Partner Cities|publisher=The City of New York|accessdate=2012-12-16|archive-date=2013-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml|url-status=dead}}</ref> *{{flagicon|RSA}} [[Претория]] *{{flagicon|ITA}} [[Ром]] *{{flagicon|CHI}} [[Сантьяго]] *{{flagicon|IRN}} [[Тегеран]] *{{flagicon|CUB}} [[Хавана]] *{{flagicon|SDN}} [[Хартум]] *{{flagicon|CHN}} [[Шиань]] <small>(1997)</small> |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Brasília}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Бразилиа| ]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] [[Ангилал:Оскар Нимейер]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] 5yywvih2l5aocc7agdqrn0841e1km2n Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 873042 872800 2026-10-11T01:52:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873042 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-10-11 01:52:37 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 33a1btpvjgjr8sjk3w6jpr3v8yx6ysh Данзан Тундутов 0 36238 873058 706810 2026-10-11T04:28:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 873058 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Danzan Davidovitch.jpg|250px|thumb]] '''Данзан Тундутов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Данза́н Давидович Тунду́тов,'' 1888 онд төрсөн -1923 оны 8-р сарын 7-нд буудуулан нас барсан) - Халимагийн [[Цорос]] удмын ноён, тайж Жамба Тундутовын ач хүү. Тэрээр [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] оролцож [[Оросын иргэний дайн|Оросын иргэний дайны]] үед Астраханий казак цэргийн атаман /удидагч/ байсан бөгөөд большевикуудын эсрэг [[Өмнөд Поволж]] дахь [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантны]] хөдөлгөөнд халимаг Бадма Уланов, Абуша Алексеев, Азман Батырев нарын хамт идэвхтэй оролцогч байсан байна. == Намтар == Тэрээр 1888 оны 7-р сарын 24-нд Оросын Төрийн Думын гишүүн, чинээлэг [[Давид Цанджинович Тундутов|Давид Тундутовын]] хүү болж төрсөн. 1900 оны 11-р сарын 7-ноос Москва дахь язгуурнуудын хүүхүүд сурдаг Катковский лицейд сурч 1906 онд төгсөөд 1908 он хүртэл Санк-Петербургийн цэргийн сургуульд сурчээ. Улмаар морин цэргийн ангид офицер болсон байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]]<nowiki/>ы эхэн үед германы фронт дахь цэргийн Дээд командлагчийн туслахаар ажилласан байна. 1917 оны 3-р сарын 25-26-нд Астрахань хотод болсон Халимагийн ард түмний анхдугаар их хурлаар ноён Данзан Тундутовыг Халимагийн тал нутгийн удирдах гол байгууллага болох Халимагийн гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр сонгов. Тэрээр хаант засаглалын талд байгаагаа ил тод зарлаж, их хурлын үеэр большевикыг дэмжигч далайчид, цөллөгч цэргүүдэд хааны суртал ухуулга явуулсны төлөө баривчлагдсан боловч дараа нь халимагуудын тусламжтайгаар суллагджээ. 1917 оны 5-р сарын 16-нд Данзан Тундутов Халимагийн төр нийгмийн зүтгэлтэн [[Очирын Номт|Номто Очиров]]<nowiki/>ын хамтаар Халимагийн ард түмнийг удирдах Төв хороог төлөөлөн Оросын Түр засгийн газарт эсэргүүцэл илэрхийлж, Санкт-Петербургт очсон ажээ. 146 жил Халимагийн ард түмний засаг захиргааны хуваагдал, өөрөөр хэлбэл 1771 он хүртэл хуучин тусгаар тогтносон [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] газар нутгийг Астрахань муж, Ставрополь муж, Донын армийн муж хооронд хувааж, Оросын бүрэлдэхүүнд автономит Халимагийн бүрэлдэхүүн байгуулах санал хүргүүлсэн ажээ. 1919 онд атаман Данзан Тундутов цагаантны армийн дэд удирдагч [[Антон Деникин]]<nowiki/>тэй зөрчилдсөн тул түүнийг албан тушаалаас нь хүчээр зайлуулжээ. Д.Тундутов Европ руу цагаачилан гарчээ. 1922 оны 11-р сард Зөвлөлт засгийн газрын уриалга болон генерал [[Алексей Брусилов|Алексей Брусиловын]] Цагаан армийн офицеруудад өгсөн захидалд итгэж, Зөвлөлтийн коммунист засгийн газрын Цагаан армийн хуучин офицерууд болон цагаачдад өршөөл үзүүлэх амлалтад итгэж, Орос руу буцаж ирээд Улс төрийн Ерөнхий газарын Зүүн хэлтэст баривчлагджээ. Түүнийг 17 хоног шоронд хорьсны дараа суллажээ. Ханхүү Данзан Тундутов өөрийн танил дэслэгч генерал Я. А. Слашевын адил Улаан армид элсэхийг оролдсон боловч ГПУ-ын Тусгай хэлтэс зөвшөөрөл өгөхөөс татгалзжээ. Деникиний буруугаас болж цөллөгт орсон Халимаг, казакуудын хүнд хэцүү, гамшигт нөхцөл байдлыг ойлгосон Тундутов генерал А. Брусиловт бичиг өргөж, түүнийг Лев Троцкийд дамжуулж, гадаадад байгаа Халимаг, казакуудын хүнд нөхцөл байдал, хуучин Цагаан армийн бүх цэргийн цолтнуудыг Орос руу буцаан нүүлгэн шилжүүлэх тухай төлөвлөгөөг гаргажээ. Улмаар 1923 оны 4-р сарын 14-нд Тундутов дахин улаантнуудад баригдсан юм. 1923 оны 8-р сарын 7-нд түүнийг буудан хороожээ. Данзан Тундутовыг цаазаар авсны дараа түүний эхнэр Ксения Александровна Бригер (Оросын эзэнт гүрний армийн генерал Бригерийн охин) хүү Николайн хамт Герман руу буцжээ. 1993 оны 3-р сарын 13-нд Оросын Ерөнхий прокурорын газрын 1991 оны 10-р сарын 18-ны өдрийн Зөвлөлт оросын /РСФСР/ хуулийг үндэслэн гаргасан дүгнэлтээр Данзан Тундутов гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнгүй тул бүрэн цагаатгасан байна. {{DEFAULTSORT:Тундутов, Данзан}} [[Ангилал:Босогч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн бослого]] [[Ангилал:Халимагийн тусгаар тогнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Халимагийн тэмцэгч]] [[Ангилал:Халимагийн түүх]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1888 онд төрсөн]] [[Ангилал:1923 онд өнгөрсөн]] 65b51q3ab7cbxbgx6rqr4y69s1emcy5 Болсон явдал 0 37634 873010 727806 2026-10-10T13:06:19Z ~2026-53607-35 108000 873010 wikitext text/x-wiki «'''Болсон явдал'''» — [[2011 он|2011]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. Болсон Явдал Уран Сайхны Кино бол Инээдмийн жанрын маягтай цэвэр инээдмийн кино юм. Бүтээсэн продакшн ; Х Түц продакшн Зохиолыг бичсэн И.Одончимэг Ерөнхий Найруулагч ; И.Одончимэг Ерөнхий Зураглаач ; Д.Ангараг Хоёрдугаар Найруулагч ; Л.Баттулга Ерөнхий Продюсер ; Т.Бархүү Н.Онон Хөгжмийн зохиолч ; Б.Одбаяр (Оки) '''Киноны эхлэлээс''' ; Сэндэр Санчир луу маш муухай галзууртлаа хүчтэй чих хагартал орилно Санчир чи дуугүй бай л даа Сэндэр хоорондоо үл ойлголцолтой маргалддаг Сэндэр ; Би чамайг үзэн ядаж байна би чамаас ямар ч тайлбар сонсмооргүй байна чи намайг улам галзууруулах нь ойлов уу Санчир нь; Тэнэг галзуу хүүхэн Сэндэр ; Чи солиотой новш Санчир ; Чамд энэ хогийн сэтгүүлүүд чинь энэ хэдэн хогийн давуунууд чинь сонин байдаг биз дээ Чи шатар тоглодог уу үгүй хөлбөмбөг үздэг үү үздэггүй ш дээ Энэ хэдэн хогийн сэтгүүлүүд чинь гээд хэдэн сэтгүүлүүдийг шидэж хаядаг ба Чи гоеж гангархаас өөр юм байхгүй ийм ид шидгүй тэнэг хүүхэн гэж хэлнэ, Сэндэр улам галзуурдаг Сэндэр ; '''Төгсгөл хэсэг ;''' Нэг жилийн дараа Хурим боллоо Сэндэрын аав бас Санчирын аав Хэсэг хугацааны дараа Санчир ба Сэндэр хоёр буцаад орилолдож хэрэлдэж муудалцаж эхэлдэг Санчир Сэндэр Гол Дүрд ; Т.Бархүү Б.Хулан О.Тэмүүжин Б.Саранцацаралт Дүрүүдэд ; Н.Онон И.Одончимэг Л.Батуулга Л Дэмидбаатар Б.Эрдэнэцэцэг Р.Баттогтох [[Ангилал:2011 оны кино]] [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] jnapvh5ulq1mmw2r8le2p1cx6h4wyga Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл 0 38025 873034 849444 2026-10-10T21:02:26Z Enkhsaihan2005 64429 873034 wikitext text/x-wiki {{Short description|Евразийн засгийн газар хоорондын байгууллага}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;font-size:80%; |title = {{nobold|''(бусад хэл дээр)''}} |liststyle = text-align:center;font-size:95%;font-weight:normal; |{{small|[[Азербайжан хэл|Азербайжан]]: {{langx|az|Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB)|label=none|italic=no}}}} |{{small|[[Армени хэл|Армени]]: {{langx|hy|Համագործակցություն Անկախ պետություններ|label=none}}<br />{{transliteration|hy|Hamagortsakts’ut’yun Ankakh petut’yunner}}}} |{{small|[[Беларусь хэл|Беларусь]]: {{langx|be|Садружнасць Незалежных Дзяржаў (СНД)|label=none}}<br />{{transliteration|be|Sadružnasć Niezaliežnych Dziaržaŭ}} }} |{{small|[[Казах хэл|Казах]]: {{langx|kk|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД)|label=none}}<br />{{transliteration|kk|Täuelsız Memleketter Dostastyğy}}}} |{{small|[[Киргиз хэл|Киргиз]]: {{langx|ky|Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештиги (КМШ)|label=none}}<br />{{transliteration|ky|Köz karandısız Mamleketter Şerikteştigi}}}} |{{small|[[Румын хэл|Румын]]: {{langx|ro|Comunitatea Statelor Independente|label=none}} ({{lang|ro|CSI}})}} |{{small|[[Орос хэл|Орос]]: {{langx|ru|Содружество Независимых Государств (СНГ)|label=none}}<br />{{transliteration|ru|Sodruzhestvo Nezavisimykh Gosudarstv}}}} |{{small|[[Тажик хэл|Тажик]]: {{langx|tg|Иттиходи Давлатҳои Мустақил|label=none}}<br />{{transliteration|tg|Ittixodi Davlathoi Mustaqil}} (ИДМ)}} |{{small|[[Узбек хэл|Узбек]]: {{langx|uz|Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДХ)|label=none}}<br />{{transliteration|uz|Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi}}}}}} | common_name = Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл | linking_name = Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл | image_flag = Flag of the CIS.svg | image_symbol = Emblem of CIS.svg | symbol_type = Сүлд | image_map = Orthographic projection map of the Commonwealth of Independent States (2014–2022).svg | map_width = 250px | map_caption = {{legend0|#346733|Гишүүн улс}}<br />{{legend0|#C5DDBD|Хамтрагч улс}}<br />{{legend0|#48c745|Гишүүн улс эзэлсэн}} | admin_center = {{hlist|[[Минск]]|[[Москва]]}} | admin_center_type = {{nowrap|Захиргааны суудал}} | largest_city = Москва | languages = [[Орос хэл|Орос]] | languages_type = Ажлын хэл | org_type = [[Засгийн газар хоорондын байгууллага|Засгийн газар хоорондын]] | leader_title1 = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = [[Сергей Лебедев]] | legislature = [[Парламент хоорондын Ассамблей]]<ref name="mfa.gov.by">{{cite web|url=http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/c2bd4cebdf6bd9f9.html|title=Commonwealth of Independent States – Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus|website=mfa.gov.by|access-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823211300/http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/c2bd4cebdf6bd9f9.html|archive-date=2017-08-23|url-status=dead}}</ref> | membership = {{Collapsible list | title = {{Nobold|9 гишүүн улс}} | {{flag|Азербайжан}} | {{flag|Армени}} | {{flag|Беларусь}} | {{flag|Казахстан}} | {{flag|Киргиз}} | {{flag|Молдав}} (түдгэлзүүлсэн) | {{flag|Орос}} | {{flag|Тажикистан}} | {{flag|Узбекистан}}}}{{Collapsible list| title = {{Nobold|1 хамтрагч улс}} | {{flag|Туркменистан}} }} | established_event1 = {{nowrap|[[Беловежийн тохиролцоо]]}} | established_date1 = 12 сарын 8, 1991 | established_event2 = [[Алматын протокол]] | established_date2 = 12 сарын 21, 1991 | established_event3 = [[ТУХН-ийн дүрэм|Дүрмийг баталсан]] | established_date3 = 1 сарын 22, 1993 | established_event4 = [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн чөлөөт худалдааны бүс|Чөлөөт худалдааны бүс]] | established_date4 = 9 сарын 20, 2012 | area_km2 = 20,368,759<ref name="Stat2016">Газрын гадаргуутай тохирч байна. Гишүүн улс бүрийн [[Эдийн засгийн онцгой бүс]]ийг оруулаад нийт талбай нь 28,509,317 км² (11,007,509 миль²).</ref> | population_estimate = {{increaseNeutral}} 251,764,976<br />{{small|(Крымыг оруулан)}} | population_density_km2 = 12.36 | population_estimate_year = 2025 | GDP_PPP = {{increase}} $9.40 их наяд<ref name="GDP IMF">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=ДНБ |accessdate=2026-03-05|publisher=IMF}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $37,336 | GDP_nominal = {{increase}} $2.81 их наяд<ref name="GDP IMF" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $11,161 | HDI_year = 2017 | HDI = 0.740 | currency = ''Байхгүй''{{efn|[[Зөвлөлтийн рубль]] (руб) 1991 оноос 1994 он хүртэл хэрэглэгдэж байсан.}}{{Collapsible list|title={{Nobold|Гишүүн улс}}|[[Армени драм]] (֏)|[[Азербайжаны манат]] (₼) |[[Беларусь рубль]] (Rbl)|[[Казахстаны тенге]] (₸)|[[Киргизийн сом]] (<u>с</u>)|[[Молдав лей]] (L)|[[Оросын рубль]] (₽)|[[Тажикистаны сомони]] (SM)|{{nowrap|[[Узбекийн сум]] (soʻm)}}}}{{Collapsible list|title={{Nobold|Хамтрагч улс}}|{{nowrap|[[Туркменистан манат]] (m)}}}} | utc_offset = [[UTC+2|+2]]-с [[UTC+12|+12]] хүртэл | drives_on = баруун | cctld = {{nowrap|[[.ru]], [[.by]], [[.am]], [[.kz]], [[.kg]], [[.az]],}} [[.md]], [[.tj]], [[.uz]], [[.su]] | footnotes = {{notelist}} | official_website = {{URL|https://eccis.org}} | p1 = Зөвлөлт Холбоот Улс | flag_p1 = Flag of the Soviet Union.svg }} '''Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл'''ийн /ТУХН/ улсууд нь хуучин [[ЗХУ]]-ын бүрэлдхүүнд багтаж байсан орнуудын хамтын ажиллагааны харилцааг зохицуулах ёстой бүс нутгийн олон улсын байгууллага юм. ТУХН нь улсын дээрх улс биш бөгөөд сайн дурын үндсэн дээр нэгдсэн байгууллага юм. [[Армени]], [[Казахстан]], [[Молдав]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Узбекистан]], улсууд тус Хамтын нөхөрлөлийн гишүүн улсууд юм. == Гишүүд == {| class="wikitable sortable plainrowheaders"; width=100% |- ! scope="col" | Улс<ref name="depositary">{{cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/1#documentCard|title=Соглашение о создании Содружества Независимых Государств|access-date=2026-10-10|publisher=Commonwealth of Independent States}}</ref><ref name="depositary-protocol">{{cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/6#documentCard|title=Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств, подписанному 8 декабря 1991 года в г. Минске Республикой Беларусь, Российской Федерацией (РСФСР), Украиной|access-date=2026-10-10|publisher=Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}</ref><!--Useful: http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf--> ! scope="col" | Гарын үсэг зурсан ! scope="col" | {{nowrap|Гэрээг баталсан}} ! scope="col" | Дүрмийг баталсан<ref name="depositary-charter">{{cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/187#documentCard|title=Устав Содружества Независимых Государств|access-date=2026-10-10|publisher=Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}</ref><ref name="tre38"/> ! scope="col" | Тэмдэглэл |- ! scope="row" | {{flag|Азербайжан}} | {{dts|1991|12|21}} | {{dts|1993|9|24}} | {{dts|1993|12|14}}<ref name="tre38">{{cite web |title=Charter of the Commonwealth of Independent States (with declaration and decisions). Adopted at Minsk on 22 Jan uary 1993 |url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%201819/volume-1819-I-31139-English.pdf |date=3 August 1994}}</ref> | Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |- ! scope="row" | {{flag|Армени}} | {{dts|1991|12|21}} | {{dts|1992|2|18}} | {{dts|1994|03|16}} | Үүсгэн байгуулагч улс. Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |- ! scope="row" | {{flag|Беларусь}} | {{dts|1991|12|8}} | {{dts|1991|12|10}} | {{dts|1994|1|18}} | Үүсгэн байгуулагч улс. Беловежийн хэлэлцээр болон Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |- ! scope="row" | {{nowrap|{{flag|Казахстан}}}} | {{dts|1991|12|21}} | {{dts|1991|12|23}} | {{dts|1994|4|20}} | Үүсгэн байгуулагч улс. Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |- ! scope="row" | {{flag|Киргиз}} | {{dts|1991|12|21}} | {{dts|1992|3|6}} | {{dts|1994|4|12}} | Үүсгэн байгуулагч улс. Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |- ! scope="row" | {{nowrap|{{flag|Молдав}}}} | {{dts|1991|12|21}} | {{dts|1994|4|8}} | {{dts|1994|6|27}} | Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс бөгөөд байгууллагаас гарах үйл явц үргэлжилж байна. 2022 оны 11 сард ТУХН-ийн уулзалтуудад оролцохоо зогсоосон бөгөөд 2026 оны 4 сард ТУХН-ийн гэрээ, түүний протокол болон дүрмийг цуцалж, тус байгууллагаас гарах шийдвэр 2027 оны 4 сарын 8-ны өдрөөс хүчин төгөлдөр болно. |- ! scope="row" | {{flag|Орос}} | {{dts|1991|12|8}} | {{dts|1991|12|12}} | {{dts|1993|7|20}} | Үүсгэн байгуулагч улс. Беловежийн хэлэлцээр болон Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |- ! scope="row" | {{flag|Тажикистан}} | {{dts|1991|12|21}} | {{dts|1993|6|26}} | {{dts|1993|8|14}} | Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |- ! scope="row" | {{flag|Узбекистан}} | {{dts|1991|12|21}} | {{dts|1992|1|4}} | {{dts|1994|2|9}} | Үүсгэн байгуулагч улс. Алматын протоколд гарын үсэг зурсан улс. |} == Цахим холбоос == {{Commons|Commonwealth of Independent States|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл}} * [https://web.archive.org/web/20150513160713/http://iacis.ru/eng/ Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн цахим хуудас] (англ., орос) * [https://web.archive.org/web/20170819191711/http://courtcis.org/ Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн эдийн засгийн шүүхийн цахим хуудас] (англ.) == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Улс төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл| ]] [[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]] fjd7pbpvkpz3du8mkngmhji5pr8l5y6 Warner Bros. 0 38180 873017 853268 2026-10-10T19:12:47Z ~2026-54721-88 108126 /* */ 873017 wikitext text/x-wiki [[File:Warner_Bros. 2026.svg|thumb|180px]] [[Файл:White Christmas - Movie World 6.jpg|alt=|thumb|180x180px|Кино компаний 1929-1968 болон 1970 оноос одоог хүртэл ашиглаж буй тэмдэг.]] '''Уорнер Бразерс''' ({{lang-en|Warner Bros.}}) — [[Америк]]ийн [[Калифорни]] [[муж]]ид байрлах [[кино студи]] болон [[дуу бичлэг]]ийн төрөлжсөн үйл ажиллагаа явуулдаг үйлдвэрлэлийн бүтэцтэй байгууллага бөгөөд [[Хэвлэл мэдээлэл|хэвлэл мэдээллийн]] [[Time Warner]] [[групп]]ийн салбар [[компани]] юм. Тус байгууллагыг [[1918]] оны [[4 сарын 4|дөрөвдүгээр сарын 4-нд]] Warner Bros үйлдвэрийг Уорнерийн ах дүүс ({{lang-en| Warner Brothers}}, <small>''Харри Уорнер (1881—1958), Альберт Уорнер (1883—1967), Сэм Уорнер (1887—1927) болон Жек Уорнер (1892—1976)''</small>) байгуулж ''"Каскад"'' нэртэй богино хэмжээний хар цагаан өнгөт киногоор нээлтээ хийж байлаа. [[Оскарын шагнал|Академийн шагналыг]] [[Оскарын шагнал|Шилдэг кино]] төрлөөр олон удаа хүртэж байсан юм. ==Холбоос== *{{Commonscat|Warner Bros.}} * {{Official website|http://www.warnerbros.com}} * [http://www.warnertv.com/ Warner Bros TV] [[Ангилал:АНУ-ын кино компани]] [[Ангилал:Кино АНУ-д]] [[Ангилал:Байгууллага]] t6fuoe49a18y3jysl9fkukutgbm3afq Марафон 0 41379 873007 872979 2026-10-10T12:49:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 873007 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Stockholmmarathon_2009-start3.jpg|thumb|Стокхольмын марафон. 2009 он.]] {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = <sup>1</sup> марафон <br> <sup>2</sup> гүймэг <br> <sup>3</sup> холын явган уралдаан |халимагмонгол = |англи = marathon /ˈmærəθən/ |грек = Μαραθών (Marathṓn) |тэмдэглэл = }} '''Марафон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Marathon'') '''-''' 42 [[километр]] 195 [[метр]] (26 [[бээр]] 385 [[яард]]) буюу хамгийн хол алсын зайд гүйлтын замаар уралддаг спорт юм. Францын философич [[Мишель Бреал|Мишель Бреалийн]] эртний Грекийн түүхээс сэдэвлэн бүтээсэн марафон нь 1896 онд Афинд орчин цагийн [[олимпын наадам|олимпын наадмын]] анхны спортын төрөл болж орсон юм. Энэ гүйлтийг зайг 1921 он хүртэл стандартчилаагүй байгаад 1983 оноос хойш зохион байгуулагдаж буй Дэлхийн хөнгөн атлетикийн аварга шалгаруулах тэмцээнд мөн оруулсан. Энэ нь хоёр аварга шалгаруулах тэмцээнд багтсан цорын ганц замын гүйлтийн төрөл юм (хоёуланд нь замын уралдааны алхалтын тэмцээнүүд багтдаг). Жил бүр дэлхий даяар 800 гаруй марафон уралдааны дотроос [[Бостоны марафон]], [[Чикагогийн марафон]], [[Лондоны марафон]], [[Берлиний марафон]] зэрэг 7 тэргүүлэх уралдааныг хамгийн алдартай бөгөөд нэр хүндтэй гэж үздэг. Монгол улсад 2009 оноос [[Улаанбаатар Марафон]] зохиогдож маш олон оролцогчтойгоор жил бүрийн хавар зохиогдож байна. 2026 оны Улаанбаатар Марафонд хамгийн олон оролцогч буюу 46000 гаруй хүн дэлхийн 41 орноос оролцжээ. ==Бусад төрлүүд== Хэт холын зайн гүйлтийн төрлүүд 100-200км зайг туулж хэд хоногоор уралддаг холын зайн гүйлтийн тэмцээнүүд олон улсад зохиогддог бөгөөд үүнийг албан ёсоор Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбооноос оролцож зохиодоггүй зөвхөн тухайн улсын сонирхогчид нэгдэж тэмцээнийг зохиодог байна. ==Дэлхийн дээд амжилт == * [[Файл:Marathon Barcelona Catalunya 2007.jpg|thumb|[[Барселоны марафон]]]]Сүүлийн таван удаагийн дэлхийн дээд амжилт шинэчлэн тогтоолт: ===Эрэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:04:55 || [[Пол Тергат]] || {{KEN}} || 2003 оны 9 сарын 28 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:04:26|| [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2007 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:03:59 || [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2008 оны 9 сарын 28 || Берлиний марафон |- | 2:03:38 || [[Патрик Макау]] || {{KEN}} || 2011 оны 9 сарын 25 || Берлиний марафон |- | 2:03:23 || [[Уилсон Кипсанг]] || {{KEN}} || 2013 оны 9 сарын 29 || [[Берлиний марафон]] |} ===Эмэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:20:43 || [[Тегла Лорупе]] || {{KEN}} || 1999 оны 9 сарын 26 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:19:46 || [[Такахаши Наоко]] || {{JPN}} || 2001 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:18:47 || [[Катрин Ндереба]] || {{KEN}} || 2001 оны 10 сарын 7 || [[Чикагогийн марафон]] |- | 2:17:18|| [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2002 оны 10 сарын 13 || Чикагогийн марафон |- | 2:15:25 || [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2003 оны 4 сарын 13 || [[Лондоны марафон]] |} == Марафон уралдаанууд == Жил бүр дэлхий даяар 800 гаруй марафон зохион байгуулагддаг. Эдгээрийн зарим нь Олон улсын марафон, зайн гүйлтийн холбоонд (AIMS) харьяалагддаг бөгөөд 1982 онд байгуулагдсанаасаа хойш 83 улс орон, нутаг дэвсгэрт 300 гаруй гишүүн арга хэмжээг хамруулж өргөжсөн. [[Берлиний марафон|Берлин]], [[Бостоны марафон|Бостон]], Кейптаун, [[Чикагогийн марафон|Чикаго]], [[Лондоны марафон|Лондон]], [[Нью-Йоркийн марафон|Нью-Йорк]], [[Сиднейн марафон|Сидней]], [[Барселоны марафон|Барселон]], [[Токиогийн марафон|Токиогийн марафонууд]] нь Дэлхийн марафоны томоохон цувралыг бүрдүүлдэг бөгөөд цувралын шилдэг эрэгтэй, эмэгтэй тамирчдад жил бүр 500,000 ам.долларын шагнал олгодог байна. == Мөн үзэх == *[[Бат-Очирын Сэр-Од]] *[[Бостоны марафон]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Marathons|Марафон}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Марафон| ]] [[Ангилал:Холын зайн гүйлт]] [[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл]] pff247p6yb6y6ib5pj3coc9e1qsc9m2 873009 873007 2026-10-10T13:05:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 873009 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Stockholmmarathon_2009-start3.jpg|thumb|Стокхольмын марафон. 2009 он.]] {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = <sup>1</sup> марафон <br> <sup>2</sup> гүймэг <br> <sup>3</sup> холын явган уралдаан |халимагмонгол = |англи = marathon /ˈmærəθən/ |грек = Μαραθών (Marathṓn) |тэмдэглэл = }} '''Марафон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Marathon'') '''-''' 42 [[километр]] 195 [[метр]] (26 [[бээр]] 385 [[яард]]) буюу хамгийн хол алсын зайд гүйлтын замаар уралддаг спорт юм. Францын философич [[Мишель Бреал|Мишель Бреалийн]] эртний Грекийн түүхээс сэдэвлэн бүтээсэн марафон нь 1896 онд Афинд орчин цагийн [[олимпын наадам|олимпын наадмын]] анхны спортын төрөл болж орсон юм. Энэ гүйлтийг зайг 1921 он хүртэл стандартчилаагүй байгаад 1983 оноос хойш зохион байгуулагдаж буй Дэлхийн хөнгөн атлетикийн аварга шалгаруулах тэмцээнд мөн оруулсан. Энэ нь хоёр аварга шалгаруулах тэмцээнд багтсан цорын ганц замын гүйлтийн төрөл юм (хоёуланд нь замын уралдааны алхалтын тэмцээнүүд багтдаг). Жил бүр дэлхий даяар 800 гаруй марафон уралдааны дотроос [[Бостоны марафон]], [[Чикагогийн марафон]], [[Лондоны марафон]], [[Берлиний марафон]] зэрэг 7 тэргүүлэх уралдааныг хамгийн алдартай бөгөөд нэр хүндтэй гэж үздэг. Монгол улсад 2009 оноос [[Улаанбаатар Марафон]] зохиогдож маш олон оролцогчтойгоор жил бүрийн хавар зохиогдож байна. 2026 оны Улаанбаатар Марафонд хамгийн олон оролцогч буюу 46000 гаруй хүн дэлхийн 41 орноос оролцжээ. ==Бусад төрлүүд== Хэт холын зайн гүйлтийн төрлүүд 100-200км зайг туулж хэд хоногоор уралддаг холын зайн гүйлтийн тэмцээнүүд олон улсад зохиогддог бөгөөд үүнийг албан ёсоор Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбооноос оролцож зохиодоггүй зөвхөн тухайн улсын сонирхогчид нэгдэж тэмцээнийг зохиодог байна. ==Дэлхийн дээд амжилт == * [[Файл:Marathon Barcelona Catalunya 2007.jpg|thumb|[[Барселоны марафон]]]]Сүүлийн таван удаагийн дэлхийн дээд амжилт шинэчлэн тогтоолт: ===Эрэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:04:55 || [[Пол Тергат]] || {{KEN}} || 2003 оны 9 сарын 28 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:04:26|| [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2007 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:03:59 || [[Хайле Гебреселассие]] || {{ETH}} || 2008 оны 9 сарын 28 || Берлиний марафон |- | 2:03:38 || [[Патрик Макау]] || {{KEN}} || 2011 оны 9 сарын 25 || Берлиний марафон |- | 2:03:23 || [[Уилсон Кипсанг]] || {{KEN}} || 2013 оны 9 сарын 29 || [[Берлиний марафон]] |} ===Эмэгтэй=== {| class="wikitable" style=" font-size: 95%;" |- style="background:#dfdfdf;" ! Хугацаа ! Тамирчин ! Улс ! Он, сар, өдөр ! Тэмцээний газар |- | 2:20:43 || [[Тегла Лорупе]] || {{KEN}} || 1999 оны 9 сарын 26 || [[Берлиний марафон]] |- | 2:19:46 || [[Такахаши Наоко]] || {{JPN}} || 2001 оны 9 сарын 30 || Берлиний марафон |- | 2:18:47 || [[Катрин Ндереба]] || {{KEN}} || 2001 оны 10 сарын 7 || [[Чикагогийн марафон]] |- | 2:17:18|| [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2002 оны 10 сарын 13 || Чикагогийн марафон |- | 2:15:25 || [[Пола Рэдклифф]] || {{GBR}} || 2003 оны 4 сарын 13 || [[Лондоны марафон]] |} == Марафон уралдаанууд == Жил бүр дэлхий даяар 800 гаруй марафон зохион байгуулагддаг. Эдгээрийн зарим нь Олон улсын марафон, зайн гүйлтийн холбоонд (AIMS) харьяалагддаг бөгөөд 1982 онд байгуулагдсанаасаа хойш 83 улс орон, нутаг дэвсгэрт 300 гаруй гишүүн арга хэмжээг хамруулж өргөжсөн. [[Берлиний марафон|Берлин]], [[Бостоны марафон|Бостон]], Кейптаун, [[Чикагогийн марафон|Чикаго]], [[Лондоны марафон|Лондон]], [[Нью-Йорк хотын марафон|Нью-Йорк]], [[Сиднейн марафон|Сидней]], [[Барселоны марафон|Барселон]], [[Токиогийн марафон|Токиогийн марафонууд]] нь Дэлхийн марафоны томоохон цувралыг бүрдүүлдэг бөгөөд цувралын шилдэг эрэгтэй, эмэгтэй тамирчдад жил бүр 500,000 ам.долларын шагнал олгодог байна. == Мөн үзэх == *[[Бат-Очирын Сэр-Од]] *[[Бостоны марафон]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Marathons|Марафон}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Марафон| ]] [[Ангилал:Холын зайн гүйлт]] [[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл]] hmels2l4wszrwg3ssr4t2xor6ixoiab Максимильяно Родригес 0 43691 873024 783797 2026-10-10T19:57:21Z Enkhsaihan2005 64429 873024 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Макси Родригес | image = [[file:Suisse vs Argentine - Maximiliano Rodriguez (cropped2).jpg|230px]] | image_size = 230px | caption = Родригес [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентины шигшээд]] (2012) | fullname = Максимильяно Рубен Родригес<ref>{{cite web|url=http://www.thefa.com/TheFA/RulesandRegulations/~/media/Files/PDF/TheFA/PlayerRegistrations/January%202010.ashx/January%202010.pdf|title=List of players under written contract registered between 01/01/2010 and 31/01/2010|publisher=The Football Association|accessdate=7 February 2010}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1981|1|2|df=yes}} | birth_place = [[Аргентин]], [[Росарио]] | height = 1.78 [[Метр|м]] | position = [[Хагас хамгаалагч|Жигүүрийн тоглогч]] /<br>[[Хагас хамгаалагч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Ньюэллс Олд Бойз]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = 1999–2002 | clubs1 = [[Ньюэллс Олд Бойз]] | caps1 = 57 | goals1 = 20 | years2 = 2002–2005 | clubs2 = [[Эспаньол (хөлбөмбөгийн баг)|Эспаньол]] | caps2 = 111 | goals2 = 26 | years3 = 2005–2010 | clubs3 = [[Атлетико Мадрид]] | caps3 = 121 | goals3 = 32 | years4 = 2010–2012 | clubs4 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | caps4 = 57 | goals4 = 15 | years5 = 2012– | clubs5 = [[Ньюэллс Олд Бойз]] | caps5 = 50 | goals5 = 14 | nationalyears1 = 2001 | nationalteam1 = Аргентин (20-) | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2003– | nationalteam2 = [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] | nationalcaps2 = 57 | nationalgoals2 = 16 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 11 | ntupdate = 2014 оны 7 сарын 9 }} '''Максимильяно Рубен "Макси" Родригес''' ({{lang-es|Maximiliano Rubén "Maxi" Rodríguez}}, ''[[1981]] оны [[1 сарын 2|нэгдүгээр сарын 2-нд]] [[Росарио]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Аргентин]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ньюэллс Олд Бойз]] болон [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентины шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[2005]]-[[2006]] онд [[Эспаньол (хөлбөмбөгийн баг)|Эспаньолд]] гялалзсан Родригесийг [[Атлетико Мадрид]] 5 сая [[евро]]гоор элсүүлэн<ref>[http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=340605 Al final llegaron a buen puerto (Finally they agreed)]; [[ESPN]] Deportes, 29 June 2005 {{es icon}}</ref> эхний бэртэлтэй улирлыг эс тооцвол сайтар ашиглажээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=385809&cc=5739 |wayback=20120117052859 |text=Maxi Rodriquez, Petrov out for six months |archiv-bot=2023-09-26 13:20:47 InternetArchiveBot }}; [[ESPN Soccernet]], 16 October 2006</ref> [[2010]] оны [[1 сарын 13|нэгдүгээр сарын 13-нд]] чөлөөт агент Родригестой [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлийн]] дасгалжуулагч [[Рафаэль Бенитес]] 3.5 жилээр гэрээлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11661_5858007,00.html|title=Maxi makes Reds move|publisher=[[Sky Sports]]|date=13 January 2010|accessdate=13 January 2010}}</ref> [[2011]] онд Ливерпүүл [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] тааруухан байсан ч тэр 10 гоолыг 35 тоглолтонд оруулсан байна. Ливерпүүлийн өмнөөс 17 гоол 73 тоглолтонд оруулсан Родригес [[Ньюэллс Олд Бойз]]той [[2012]] оны [[7 сарын 13|долоодугаар сарын 13-нд]] эргэн нийлжээ.<ref>[http://www.liverpoolfc.com/news/latest-news/lfc-confirm-maxi-departure LFC confirm Maxi departure]; Liverpool's official website, 13 July 2012</ref> ==Амжилт== ;Атлетико Мадрид * [[Интертото цом]]ын эзэн: 2007 * [[УЕФА Европа лиг|Европын лигийн]] түрүү: 2010 ;Ливерпүүл * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] түрүү: 2012 ;Ньюэллс Олд Бойз * [[Аргентины хөлбөмбөгийн лиг|Аргентины аварга]]: 2013 (дэд байр) ;Аргентин * Залуучуудын дэлхийн аварга (20 насны ангилал): 2001 * [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] аман хүзүү (1): [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] ==Шигшээ== Макси Родригес [[2003]] оны [[6 сарын 8|зургаадугаар сарын 8-нд]] [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентины шигшээд]] [[Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Японтой]] тоглоход анх гараалан гоолдсон.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesk/kirin03.html|title=Kirin Cup 2003|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|date=10 July 2004|accessdate=25 May 2010}}</ref> [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] хэсэгт [[Серби ба Монтенегрогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Серби ба Монтенегротой]] ('''6''':0) тоглоход дубль, [[Мексикийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мексиктэй]] тоглоход ('''2''':1) гоолдсон. ===Шигшээн гоолууд=== <small>Аргентины гоолыг тодруулсан</small> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:80%" |- ! Гоол ! Хэзээ !! Хаана !! Өрсөлдөгч !! Харьцаа !! Үр дүн !! Тэмцээн |- | 1. || 2003 оны 6 сарын 8 || [[Япон]], [[Осака]], [[Нагай цэнгэлдэх хүрээлэн|Нагай]] || {{fb|JPN}} || style="text-align:center;"| '''4'''–1 || style="text-align:center;"| 4–1 || Нөхөрсөг |- | 2. || 2005 оны 8 сарын 17 || [[Унгар]], [[Будапешт]], [[Ференц Пушкашийн нэрэмжит цэнгэлдэх]] || {{fb|HUN}} || style="text-align:center;"| '''1'''–0 || style="text-align:center;"| 2–1 || Нөхөрсөг |- | 3. || 2006 оны 5 сарын 30 || [[Итали]], [[Салерно]], Аречи || {{fb|ANG}} || style="text-align:center;"| '''1'''–0 || style="text-align:center;"| 2–0 || Нөхөрсөг |- | 4. || 2006 оны 6 сарын 16 || [[Герман]], [[Гельзенкирхен]], [[Велтинс-Арена]] || {{fb|SCG}} || style="text-align:center;"| '''1'''–0 || style="text-align:center;"| 6–0 || [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2006]] |- | 5. || 2006 оны 6 сарын 16 || Герман, Гельзенкирхен, Велтинс-Арена || {{fb|SCG}} || style="text-align:center;"| '''3'''–0 || style="text-align:center;"| 6–0 || ДАШТ-2006 |- | 6. || 2006 оны 6 сарын 24 || Герман, [[Лайпциг]], төв цэнгэлдэх || {{fb|MEX}} || style="text-align:center;"| '''2'''–1 || style="text-align:center;"| 2–1 (н.ц) || ДАШТ-2006 |- | 7. || 2007 оны 8 сарын 22 || [[Норвеги]], [[Осло]], Уливаал цэнгэлдэх || {{fb|NOR}} || style="text-align:center;"| '''1'''–2 || style="text-align:center;"| 1–2 || Нөхөрсөг |- | 8. || 2008 оны 6 сарын 4 || [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Сан-Диего]], Кьюалком цэнгэлдэх || {{fb|MEX}} || style="text-align:center;"| '''3'''–0 || style="text-align:center;"| 4–1 || Нөхөрсөг |- | 9. || 2008 оны 11 сарын 19 || [[Шотланд]], [[Глазго]], Кэмпден Парк || {{fb|SCO}} || style="text-align:center;"| '''1'''–0 || style="text-align:center;"| 1–0 || Нөхөрсөг |- | 10. || 2009 оны 3 сарын 28 || [[Аргентин]], [[Буэнос-Айрес]], Эль-Момументал цэнгэлдэх || {{fb|VEN}} || style="text-align:center;"|'''3'''–0 || style="text-align:center;"| 4–0 || [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] сонгон |- | 11. || 2010 оны 5 сарын 24 || Аргентин, Буэнос-Айрес, Эль-Момументал цэнгэлдэх || {{fb|CAN}} || style="text-align:center;"| '''1'''–0 || style="text-align:center;"| 5–0 || Нөхөрсөг |- | 12. || 2010 оны 5 сарын 24 || Аргентин, Буэнос-Айрес, Эль-Момументал цэнгэлдэх || {{fb|CAN}} || style="text-align:center;"|'''2'''–0 || style="text-align:center;"| 5–0 || Нөхөрсөг |- | 13. || 2013 оны 9 сарын 10 || [[Парагвай]], [[Асунсион]], [[Дефенсорес дель Чако]] || {{fb|PAR}} || style="text-align:center;"|'''5'''–2 || style="text-align:center;"| 5–2 || [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2014]] сонгон |- | 14. || 2013 оны 10 сарын 15 || [[Уругвай]], [[Монтевидео]], [[Сентенарио цэнгэлдэх|Сентенарио]] || {{fb|URU}} || style="text-align:center;"|'''1'''–1 || style="text-align:center;"| 2–3 || ДАШТ-2014 сонгон |- | 15. || 2013 оны 10 сарын 15|| Уругвай, Монтевидео, Сентенарио цэнгэлдэх || {{fb|URU}} || style="text-align:center;"|'''2'''–2 || style="text-align:center;"| 2–3 || ДАШТ-2014 сонгон |- | 16. || 2014 оны 6 сарын 4 || Аргентин, Буэнос-Айрес, Эль-Момументал цэнгэлдэх || {{fb|TRI}} || style="text-align:center;"|'''3'''–0 || style="text-align:center;"| 3–0 || Нөхөрсөг |} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *[http://www.bdfutbol.com/en/j/j1960.html Профайл - Испанийн лиг] *[http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=1213 Профайл - Ливерпүүл] *{{soccerbase|31854}} *{{NFT player|pid=8346}} {{Ньюэллс Олд Бойз багийн бүрэлдэхүүн}} {{2005 оны Холбоодын цомд Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Родригес, Максимильяно}} [[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Ньюэллс Олд Бойз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетико Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Эспаньол багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2005 оны Холбоодын цомд оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] g8x04vq91z2iwgf1cy2s33gnkrlmou1 Эдгар Баррето 0 46249 873026 785694 2026-10-10T19:57:31Z Enkhsaihan2005 64429 873026 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Эдгар Баррето |уугуул нэр = Эдгар Освальдо Баррето Касерес |зураг = Edgar Barreto.jpg |хэмжээ = 200px |тайлбар = |мэндэлсэн огноо = 1984 оны 7 сарын 15 |мэндэлсэн газар = [[Парагвай]], [[Асунсион]] |иргэншил = {{Далбаа Парагвай|20px}} [[Парагвай]] |өндөр = 178 |жин = 78 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Итали|20px}} [[Палермо (хөлбөмбөгийн баг)|Палермо]] |дугаар = 8 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал||{{Далбаа Парагвай|20px}} [[Серро Портеньо]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2002—2003|{{Далбаа Парагвай|20px}} [[Серро Портеньо]]|26 (4) |2004—2007|{{Далбаа Нидерланд|20px}} [[НЕК (хөлбөмбөгийн баг)|НЕК]]|95 (10) |2007—2009|{{Далбаа Итали|20px}} [[Режина (хөлбөмбөгийн баг)|Режина]]|68 (5) |2009—2011|{{Далбаа Итали|20px}} [[Аталанта (хөлбөмбөгийн баг)|Аталанта]]|33 (2) |2011—одоо|{{Далбаа Итали|20px}} [[Палермо (хөлбөмбөгийн баг)|Палермо]]|106 (5)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2004—2011|{{Далбаа Парагвай|20px}} [[Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ|Парагвай]]|60 (3)}} |медалиуд = {{тэмцээн|[[Зуны олимп|Олимпын наадам]]}} {{медаль|Мөнгө|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]]}} {{тэмцээн|[[Америк тивийн хөлбөмбөгийн цом|Америкийн цом]]}} {{медаль|Мөнгө|Аргентин 2011}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 8 сарын 31 }} '''Эдгар Освальдо Баррето Касерес''' ({{lang-es|Édgar Osvaldo Barreto Cáceres}}; [[1984]] оны [[7 сарын 15|долоодугаар сарын 15-нд]] [[Асунсион]] [[хот]]од төрсөн) — [[Парагвай]]н [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Итали]]йн «[[Палермо (хөлбөмбөгийн баг)|Палермо]]» болон [[Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ|Парагвайн шигшээд]] [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. Хаалгач [[Диего Баррето]]гийн дүү. == Замнал == Баррето [[2011]] оны [[8 сарын 31|наймдугаар сарын 31-нд]] «[[Палермо (хөлбөмбөгийн баг)|Палермотой]]» 4 жилийн гэрээ байгуулсан<ref name="barreto_palermo">{{cite news|language=Italian|publisher=palermocalcio.it|date=31 August 2011|accessdate=31 August 2011|url=http://www.palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25365|title=Tre acquisti per i rosanero|trans_title=Three purchases for Palermo|archive-date=30 Аравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030152739/http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25365|url-status=dead}}</ref> ба солилцоонд 5.3 сая евро зарцуулсан ажээ.<ref name="barreto_prezzo">{{cite news|language=Italian|publisher=palermocalcio.it|date=1 September 2011|accessdate=1 September 2011|url=http://www.palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25379|title=Un Palermo che investe|trans_title=Investing to Palermo|archive-date=14 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114050119/http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25379|url-status=dead}}</ref> == Шигшээ == Баррето [[Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ|Парагвайн шигшээд]] [[2004]] оны [[6 сарын 8|зургаадугаар сарын 8-нд]] [[Коста Рикийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Коста Рикатай]] нөхөрсөг тоглолоход анх гараалсан юм.<ref name="abc.com.py">http://www.abc.com.py/deportes/futbol/barreto-renuncia-a-la-albirroja-433396.html</ref> [[Афины олимп (2004 он)|Афины]] [[Зуны олимп|олимпт]] мөнгөн медаль хүртсэн. Түүнээс хойш хоёр ч удаагийн ДАШТ-д оролцсон тэрбээр [[2012]] оны [[8 сарын 5|наймдугаар сарын 5-нд]] шигшээгээс зодог тайлахаа мэдэгдсэн байдаг.<ref name="abc.com.py"/><ref>{{Cite web |url=http://www.seleccionparaguaya.org/edgar-barreto-comunico-decision-de-no-continuar-en-la-albirroja-n193 |title=Archive copy |access-date=2014-11-04 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714035809/http://www.seleccionparaguaya.org/edgar-barreto-comunico-decision-de-no-continuar-en-la-albirroja-n193 |url-status=dead }}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{AIC|18916}} * [http://www.bdfa.com.ar/jugadores-EDGAR-OSWALDO-BARRETO-33664.html Профайл - bdfa.com.ar] * {{Nfteams|8425}} {{Paraguay-footy-bio-stub}} {{Палермо багийн бүрэлдэхүүн}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг=Парагвайн шигшээд |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#ff0000; color:White |2004 оны Америкийн цомд Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ |2004 оны зуны олимпт Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ |2006 оны ДАШТ-д Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ |2007 оны Америкийн цомд Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ |2010 оны ДАШТ-д Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ |2011 оны Америкийн цомд Парагвайн хөлбөмбөгийн шигшээ }} [[Ангилал:Парагвайн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Парагвайн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Серро Портеньо багийн тоглогч]] [[Ангилал:НЕК багийн тоглогч]] [[Ангилал:Режина багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аталанта багийн тоглогч]] [[Ангилал:Палермо багийн тоглогч]] [[Ангилал:Парагвайчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] np0jqundlaqt9i2ji0euhb3onv4ydfv Абишийн Мекей 0 47188 873031 846190 2026-10-10T20:32:06Z Mendamarbadral 102503 /* Намтар */ 873031 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Абишийн Мекей | image = | caption = | birth_date = {{birth year|1940}} | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Толбо сум]] | death_date = {{death date and age2|2013|11|30|1940|1|1|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = багш | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Абишийн Мекей''' (1940 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Толбо сум]]ын нутагт төрсөн - 2013 онд нас барсан) Монгол Улсын [[Ардын Багш]], Академич, профессор, нэрт математикч. == Намтар == 1949-1959 онд Баян-Өлгий аймгийн 1-р арван жилийн дунд сургууль, 1959-1963 онд МУИС-ийн математикийн салбарыг төгссөн. 1972 онд ЗХУ-ын [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]] (МГУ)-ийн Механик-математикийн факультетад Физик-Математикийн ухааны дэд эрдэмтэн, 1995 онд Шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 1963 оноос МУИС-д ажилласан МУИС-ийн шилдэг төгсөгч, багш, эрдэмтэн, сурган хүмүүжүүлэгч, удирдагч байсан билээ. [[Файл:А.Мекей багшийн ном.png|thumb|А.Мекей багшийн ном]] А.Мекей 1963-1978 онд МУИС-д багш, 1978-1989 онд МУИС-ийн Физик Математикийн Факультетийн декан, 1990-1997 онд МУИС-ийн эрдэм шинжилгээ гадаад харилцаа эрхэлсэн дэд захирал, 1999-2008 онд магистр докторын сургалтын албаны эрхлэгч, 2000-2011 онд Математикийн хүрээлэнгийн захирал, 2011 оноос тус хүрээлэнгийн Алгебрийн секторын эрхлэгч, МУИС-ийн зөвлөх профессороор ажиллаж байжээ. Тэрээр 1981 онд дэд профессор, 1992 онд профессор, 2004 онд Монгол улсын ШУА-ийн академич, Монгол улсын гавъяат багш, 2012 онд Монгол улсын Ардын багш цол олгожээ. Түүний шавь нараас нь 2 академич, 2 шинжлэх ухааны доктор, 8 дэд доктор, 20 гаруй нь магистрын зэрэг хамгаалжээ. Академич А.Мекей 1963 оноос хойш насан эцэслэтлээ багшлахдаа МУИС дээр Математик логик, Ли алгебр, Категорийн онол, Цагирагийн онол, Ерөнхий алгебр, Топологи ба алгебрын системүүд, Компьюторон алгебр, Криптограф, Элементар математик зэрэг олон хичээлийн хөтөлбөр анхлан боловсруулж, заасан юм. Мөн тэрээр 1984 онд их дээд сургуульд элсэгчдэд зориулж нөхдийн хамт зохион бичсэн “Математик” ном нь 2000 он хүртэл 10-р анги төгсөх бүх сурагчдын дунд “1000 бодлогын хураамж” нэртэйгээр алдаршсан гарын авлага болсон юм. Мөн их сургуулийн математикийн хөтөлбөрийн хүрээнд "Шугаман алгебр ба геометр" нэртэй сурах бичиг зохиосон. {{DEFAULTSORT:Мекей, Абишийн}} [[Ангилал:1940 онд төрсөн]] [[Ангилал:2013 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Монголчууд]] 34y0dxno8wzyaxm48tksgecy19pd56j Густав Йон Рамстедт 0 63433 873064 863577 2026-10-11T04:47:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 873064 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ramstedt2.jpg|thumb|Густав Рамстедт]] '''Густав Йон Рамстедт''' ([[Швед хэл|швед]]. ''Gustaf John Ramstedt''; 1873 оны 10-р сарын 22-нд [[Финланд|Финландын]] Таммисаари хотод төрсөн –1950 оны 11-р сарын 25-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) Швед гаралтай нь [[Финланд]]<nowiki/>ын дипломатч болон хэл шинжээч байсан. Дорно болон [[Монгол судлал|Монгол судлаач]] эрдэмтэн юм. == Намтар == Густав Рамстедт [[Финланд]]<nowiki/>ын өмнөд хэсгийн Экенес буюу Таммисаари хотод 1873 онд төржээ. Тэрээр [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн их сургуулийг]] төгсөөд Турку хотын гимназид багшилжээ. Тэрээр Хельсинкийн их сургуульд Е.Н.Сетьялын удирдлаган дор Фин-Угор хэлийг судалсан байна. Улмаар тэр Алтайн хэлийг сонирхож, судлахаар Монгол руу судалгааны аялал хийсэн байна. Тэрээр 1904 онд оросын монголч эрдэмтэн [[Андрей Руднев]]<nowiki/>ын хамт Оросын хорооны Төв болон Зүүн Азийг судлах экспедицийн бүрэлдэхүүнд багтаж [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимагийн]] тал нутгаар аялжээ. 1911 онд [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] айлчилсан Монголын төлөөлөгчид Хятадын бүрэлдэхүүнд Монголын автономит эрх олгох талаар Хаант Оросын засгийн газартай хэлэлцээ хийхэд зуучлагчаар ажиллахыг Рамстедтээс хүсчээ. Рамстедт Оросын Засгийн газарт монголчуудын сайн санааг ойлгуулж чадсаны үр дүнд Хятадын эсрэг Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжих зорилгоор орчин үеийн 15000 винтовыг Монголд нийлүүлсэн гэдэг юм. 1912 онд Рамстедт [[Нийслэл хүрээ]]<nowiki/>нд байх үедээ Монголын удирдагчид болох [[Да лам Цэрэнчимэд]], Чин Ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]], [[Хайсан гүн]] нартай уулзаж байжээ. Улмаар Монголын удирдагчид түүнээс оросуудтай хэлэлцээ хийхэд Япон, Англи, АНУ, Франц зэрэг орнуудаас "Нэгдсэн Монгол улс" байгуулахад дэмжлэг туслалцаа үзүүлэхийг хүссэн байдаг.   Рамстэдт Монголд хийсэн экспедицийн үеэр [[13-р Далай лам|13-р Далай ламын]] бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Агваан Доржиев]] хэмээх буриад хүнтэй танилцан нөхөрлөж байжээ. Үүний улмаас Рамстэдт Төвөдийн [[Лхас]] хотод зочлох эрхээр шагнагдсан цөөхөн гадаадын иргэдийн нэг болсон ч цаашдын улс төрийн үйл явдал [[Төвөд]] рүү явахад нь саад болсон юм. Финланд улс 1917 онд тусгаар тогтнолоо заралсаны дараа тэрээр 1920-1929 онд Финландын [[Япон]] дахь анхны Хэргийг түр хамаарагч цолтой Элчин төлөөлөгчөөр ажилласан байна. Энэ үеэрээ [[Токиогийн Их Сургууль|Токиогийн Их сургуульд]] хэд хэдэн удаа лекц уншиж Японы хэл судлаач Кунио Янагита, Изуру Симура, Кёсукэ Киндаити болон Симпэй Огура нарт тодорхой нөлөө үзүүлсэн ажээ. [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн Их сургуульд]] 1917-1919 болон 1930-1934 онд багшилж байсан. Густав Жон Рамстедт бол Алтай хэл шинжлэлийн талаарх үндсэн бүтээлүүдийн зохиогч юм. Урал-Алтайн генетикийн хамаарлын таамаглалыг шүүмжилсний дараа Рамстедт Солонгос, Япон хэлийг Алтайн хэлнүүдийн тоонд оруулсан. Густав Рамстедтын Түрэг-Монгол хэл шинжлэлийн харилцааны судалгаа нь Түрэг-Монголын үндсэн хэлийг сэргээн босгох зорилготой байв. Тэрээр герман хэл дээрх "Алтайн хэл шинжлэлийн танилцуулга" бүтээлдээ Алтайн хэлний морфологийг судалсан. Тэрээр Түрэг, Монгол, Тунгус, Солонгос хэлний жишээн дээр үндэслэн дүрмийн хэлбэрүүдийг шинжилж, хэл шинжлэлийн хэв маягт үндэслэн Алтайн нийтлэг үндсэн хэлний онцлог шинж чанарыг тодорхойлсон ерөнхий томъёог гаргаж ирсэн байна. Густав Рамстедт 1950 онд Хельсинки хотноо нас барсан юм. == Бүтээлүүд == * Kalmückisches Wörterbuch, Hels., 1935; Einführung in die altaische Sprachwissenschaft, Bd 1—3, Hels., 1952—66. * ''Bergtscheremissische Sprachstudien'', Helsinki, 1902 (Hill) * ''A Korean grammar.'' Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura, 1939. * ''Einführung in die altaische Sprachwissenschaft'', 'Introduction to Altaic Linguistics', 2 volumes. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1952—1957. * Seven Journeys Eastward 1898—1912. Among the Cheremis, Kalmyks, Mongols and in Turkestan and to Afghanistan. Translated by John R. Krueger. Bloomington. 1978 == Мөн үзнэ үү == * [[Алтай хэлний язгуур|Алтайн язгуурын хэл]] * [[Зүүнгарын хаалга|Зүүнгарын Хаалга]] == Ашигласан материал == * Poppe, Николас. "Эмгэнэл: Густав Жон Рамстедт 1873-1950." ''Харвардын Сэтгүүл Азийн Судалгаа'' 14, дугаар 1/2 (1951): 315-22. * Хэлэн, Харри. ''Biliktu Baksi. Г. Й. Рамстедтийн судлаачын замнал Mémoires de la Société де la Finno-Ougrienne'',  дугаар 229, Vammala: Финно-Угрын Нийгэмлэг 1998. [[Ангилал:1873 онд төрсөн]] [[Ангилал:1950 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] lfynpdu876r31bm85rpsme0bkpb2402 873065 873064 2026-10-11T04:50:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 873065 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ramstedt2.jpg|thumb|Густав Рамстедт]] '''Густав Йон Рамстедт''' ([[Швед хэл|швед]]. ''Gustaf John Ramstedt''; 1873 оны 10-р сарын 22-нд [[Финланд|Финландын]] Таммисаари хотод төрсөн –1950 оны 11-р сарын 25-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) Швед гаралтай нь [[Финланд]]<nowiki/>ын дипломатч болон хэл шинжээч байсан. Дорно болон [[Монгол судлал|Монгол судлаач]] эрдэмтэн юм. == Намтар == Густав Рамстедт [[Финланд]]<nowiki/>ын өмнөд хэсгийн Экенес буюу Таммисаари хотод 1873 онд төржээ. Тэрээр [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн их сургуулийг]] төгсөөд Турку хотын гимназид багшилжээ. Тэрээр Хельсинкийн их сургуульд Е.Н.Сетьялын удирдлаган дор Фин-Угор хэлийг судалсан байна. Улмаар тэр Алтайн хэлийг сонирхож, судлахаар Монгол руу судалгааны аялал хийсэн байна. Тэрээр 1904 онд оросын монголч эрдэмтэн [[Андрей Руднев]]<nowiki/>ын хамт Оросын хорооны Төв болон Зүүн Азийг судлах экспедицийн бүрэлдэхүүнд багтаж [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимагийн]] тал нутгаар аялжээ. 1911 онд [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] айлчилсан Монголын төлөөлөгчид Хятадын бүрэлдэхүүнд Монголын автономит эрх олгох талаар Хаант Оросын засгийн газартай хэлэлцээ хийхэд зуучлагчаар ажиллахыг Рамстедтээс хүсчээ. Рамстедт Оросын Засгийн газарт монголчуудын сайн санааг ойлгуулж чадсаны үр дүнд Хятадын эсрэг Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжих зорилгоор орчин үеийн 15000 винтовыг Монголд нийлүүлсэн гэдэг юм. 1912 онд Рамстедт [[Нийслэл хүрээ]]<nowiki/>нд байх үедээ Монголын удирдагчид болох [[Да лам Цэрэнчимэд]], Чин Ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]], [[Баянтөмөрийн Хайсан]] гүн нартай уулзаж байжээ. Улмаар Монголын удирдагчид түүнээс оросуудтай хэлэлцээ хийхэд Япон, Англи, АНУ, Франц зэрэг орнуудаас "Нэгдсэн Монгол улс" байгуулахад дэмжлэг туслалцаа үзүүлэхийг хүссэн байдаг.   Рамстэдт Монголд хийсэн экспедицийн үеэр [[13-р Далай лам|13-р Далай ламын]] бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Агваан Доржиев]] хэмээх буриад хүнтэй танилцан нөхөрлөж байжээ. Үүний улмаас Рамстэдт Төвөдийн [[Лхас]] хотод зочлох эрхээр шагнагдсан цөөхөн гадаадын иргэдийн нэг болсон ч цаашдын улс төрийн үйл явдал [[Төвөд]] рүү явахад нь саад болсон юм. Финланд улс 1917 онд тусгаар тогтнолоо заралсаны дараа тэрээр 1920-1929 онд Финландын [[Япон]] дахь анхны Хэргийг түр хамаарагч цолтой Элчин төлөөлөгчөөр ажилласан байна. Энэ үеэрээ [[Токиогийн Их Сургууль|Токиогийн Их сургуульд]] хэд хэдэн удаа лекц уншиж Японы хэл судлаач Кунио Янагита, Изуру Симура, Кёсукэ Киндаити болон Симпэй Огура нарт тодорхой нөлөө үзүүлсэн ажээ. [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн Их сургуульд]] 1917-1919 болон 1930-1934 онд багшилж байсан. Густав Жон Рамстедт бол Алтай хэл шинжлэлийн талаарх үндсэн бүтээлүүдийн зохиогч юм. Урал-Алтайн генетикийн хамаарлын таамаглалыг шүүмжилсний дараа Рамстедт Солонгос, Япон хэлийг Алтайн хэлнүүдийн тоонд оруулсан. Густав Рамстедтын Түрэг-Монгол хэл шинжлэлийн харилцааны судалгаа нь Түрэг-Монголын үндсэн хэлийг сэргээн босгох зорилготой байв. Тэрээр герман хэл дээрх "Алтайн хэл шинжлэлийн танилцуулга" бүтээлдээ Алтайн хэлний морфологийг судалсан. Тэрээр Түрэг, Монгол, Тунгус, Солонгос хэлний жишээн дээр үндэслэн дүрмийн хэлбэрүүдийг шинжилж, хэл шинжлэлийн хэв маягт үндэслэн Алтайн нийтлэг үндсэн хэлний онцлог шинж чанарыг тодорхойлсон ерөнхий томъёог гаргаж ирсэн байна. Густав Рамстедт 1950 онд Хельсинки хотноо нас барсан юм. == Бүтээлүүд == * Kalmückisches Wörterbuch, Hels., 1935; Einführung in die altaische Sprachwissenschaft, Bd 1—3, Hels., 1952—66. * ''Bergtscheremissische Sprachstudien'', Helsinki, 1902 (Hill) * ''A Korean grammar.'' Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura, 1939. * ''Einführung in die altaische Sprachwissenschaft'', 'Introduction to Altaic Linguistics', 2 volumes. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1952—1957. * Seven Journeys Eastward 1898—1912. Among the Cheremis, Kalmyks, Mongols and in Turkestan and to Afghanistan. Translated by John R. Krueger. Bloomington. 1978 == Мөн үзнэ үү == * [[Алтай хэлний язгуур|Алтайн язгуурын хэл]] * [[Зүүнгарын хаалга|Зүүнгарын Хаалга]] == Ашигласан материал == * Poppe, Николас. "Эмгэнэл: Густав Жон Рамстедт 1873-1950." ''Харвардын Сэтгүүл Азийн Судалгаа'' 14, дугаар 1/2 (1951): 315-22. * Хэлэн, Харри. ''Biliktu Baksi. Г. Й. Рамстедтийн судлаачын замнал Mémoires de la Société де la Finno-Ougrienne'',  дугаар 229, Vammala: Финно-Угрын Нийгэмлэг 1998. [[Ангилал:1873 онд төрсөн]] [[Ангилал:1950 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] 2162l5yhjrcj2nqk1h3voje8apd9iav 873066 873065 2026-10-11T05:00:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 873066 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ramstedt2.jpg|thumb|Густав Рамстедт]] '''Густав Йон Рамстедт''' ([[Швед хэл|швед]]. ''Gustaf John Ramstedt''; 1873 оны 10-р сарын 22-нд [[Финланд|Финландын]] Таммисаари хотод төрсөн –1950 оны 11-р сарын 25-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) Швед гаралтай нь [[Финланд]]<nowiki/>ын дипломатч болон хэл шинжээч байсан. Дорно болон [[Монгол судлал|Монгол судлаач]] эрдэмтэн юм. == Намтар == Густав Рамстедт [[Финланд]]<nowiki/>ын өмнөд хэсгийн Экенес буюу Таммисаари хотод 1873 онд төржээ. Тэрээр [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн их сургуулийг]] төгсөөд Турку хотын гимназид багшилжээ. Тэрээр [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн их сургуульд]] Емил Нестор Сеталагийн удирдлаган дор Фин-Угор хэлийг судалсан байна. Улмаар тэр Алтайн хэлийг сонирхож, судлахаар Монгол руу судалгааны аялал хийсэн байна. Тэрээр 1904 онд оросын монголч эрдэмтэн [[Андрей Руднев]]<nowiki/>ын хамт Оросын хорооны Төв болон Зүүн Азийг судлах экспедицийн бүрэлдэхүүнд багтаж [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимагийн]] тал нутгаар аялжээ. 1911 онд [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] айлчилсан Монголын төлөөлөгчид Хятадын бүрэлдэхүүнд Монголын автономит эрх олгох талаар Хаант Оросын засгийн газартай хэлэлцээ хийхэд зуучлагчаар ажиллахыг Рамстедтээс хүсчээ. Рамстедт Оросын Засгийн газарт монголчуудын сайн санааг ойлгуулж чадсаны үр дүнд Хятадын эсрэг Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжих зорилгоор орчин үеийн 15000 винтовыг Монголд нийлүүлсэн гэдэг юм. 1912 онд Густав Рамстедт [[Нийслэл хүрээ]]<nowiki/>нд байх үедээ Монголын удирдагчид болох [[Да лам Цэрэнчимэд]], Чин Ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]], [[Баянтөмөрийн Хайсан]] гүн нартай уулзаж байжээ. Рамстедт Монголын удирдагчдад өөрийн улсыг бусад улс орнууд, ялангуяа Япон, Их Британи, Герман, Франц, АНУ-аас олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөхийг хүсэхийг зөвлөсөн. Рамстедт Орос, Японы хоорондох Өвөр Монголыг хоёр улс Хятадын нэг хэсэг болгон хадгалахаар амласан нууц гэрээний талаар юу ч мэдээгүй байсан гэдэг. Рамстэдт Монголд хийсэн экспедицийн үеэр [[13-р Далай лам|13-р Далай ламын]] бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Агваан Доржиев]] хэмээх буриад хүнтэй танилцан нөхөрлөж байжээ. Үүний улмаас Рамстэдт Төвөдийн [[Лхас]] хотод зочлох эрхээр шагнагдсан цөөхөн гадаадын иргэдийн нэг болсон ч цаашдын улс төрийн үйл явдал [[Төвөд]] рүү явахад нь саад болсон юм. Финланд улс 1917 онд тусгаар тогтнолоо заралсаны дараа тэрээр 1920-1929 онд Финландын [[Япон]] дахь анхны Хэргийг түр хамаарагч цолтой Элчин төлөөлөгчөөр ажилласан байна. Энэ үеэрээ [[Токиогийн Их Сургууль|Токиогийн Их сургуульд]] хэд хэдэн удаа лекц уншиж Японы хэл судлаач Кунио Янагита, Изуру Симура, Кёсукэ Киндаити болон Симпэй Огура нарт тодорхой нөлөө үзүүлсэн ажээ. [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн Их сургуульд]] 1917-1919 болон 1930-1934 онд багшилж байсан. Густав Жон Рамстедт бол Алтай хэл шинжлэлийн талаарх үндсэн бүтээлүүдийн зохиогч юм. Урал-Алтайн генетикийн хамаарлын таамаглалыг шүүмжилсний дараа Рамстедт Солонгос, Япон хэлийг Алтайн хэлнүүдийн тоонд оруулсан. Густав Рамстедтын Түрэг-Монгол хэл шинжлэлийн харилцааны судалгаа нь Түрэг-Монголын үндсэн хэлийг сэргээн босгох зорилготой байв. Тэрээр герман хэл дээрх "Алтайн хэл шинжлэлийн танилцуулга" бүтээлдээ Алтайн хэлний морфологийг судалсан. Тэрээр Түрэг, Монгол, Тунгус, Солонгос хэлний жишээн дээр үндэслэн дүрмийн хэлбэрүүдийг шинжилж, хэл шинжлэлийн хэв маягт үндэслэн Алтайн нийтлэг үндсэн хэлний онцлог шинж чанарыг тодорхойлсон ерөнхий томъёог гаргаж ирсэн байна. Густав Рамстедт 1950 онд Хельсинки хотноо нас барсан юм. == Бүтээлүүд == * Kalmückisches Wörterbuch, Hels., 1935; Einführung in die altaische Sprachwissenschaft, Bd 1—3, Hels., 1952—66. * ''Bergtscheremissische Sprachstudien'', Helsinki, 1902 (Hill) * ''A Korean grammar.'' Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura, 1939. * ''Einführung in die altaische Sprachwissenschaft'', 'Introduction to Altaic Linguistics', 2 volumes. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1952—1957. * Seven Journeys Eastward 1898—1912. Among the Cheremis, Kalmyks, Mongols and in Turkestan and to Afghanistan. Translated by John R. Krueger. Bloomington. 1978 == Мөн үзнэ үү == * [[Алтай хэлний язгуур|Алтайн язгуурын хэл]] * [[Зүүнгарын хаалга|Зүүнгарын Хаалга]] == Ашигласан материал == * Poppe, Николас. "Эмгэнэл: Густав Жон Рамстедт 1873-1950." ''Харвардын Сэтгүүл Азийн Судалгаа'' 14, дугаар 1/2 (1951): 315-22. * Хэлэн, Харри. ''Biliktu Baksi. Г. Й. Рамстедтийн судлаачын замнал Mémoires de la Société де la Finno-Ougrienne'',  дугаар 229, Vammala: Финно-Угрын Нийгэмлэг 1998. [[Ангилал:1873 онд төрсөн]] [[Ангилал:1950 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] 4ziycrngic8xx6odp73rz9i7wdgytw1 Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 873070 872893 2026-10-11T05:18:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873070 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс 0 80301 873018 859426 2026-10-10T19:35:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс]] to [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]] over redirect 859426 wikitext text/x-wiki {{Short description|Карибын улс}} {{distinguish|Доминика}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Доминикан Улс | common_name = Бүгд Найрамдах Доминикан | native_name = {{native name|es|República Dominicana}} | image_flag = Flag of the Dominican Republic.svg | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Dominican Republic.svg | symbol_type = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|es|"Dios, Patria, Libertad"|italics=off|nolink=yes}}<br />"Бурхан, эх орон, эрх чөлөө"<!--<ref name=embassy/><ref name="CIADemo"/>--> | national_anthem = ''[[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын төрийн дуулал|¡Quisqueyanos Valientes!]]''<br />{{raise|0.2em|''Valiant Quisqueyans!''&nbsp;{{lower|0.2em|<!--end lower:-->}}<!--end raise:-->}}<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Dominican Republic National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = Dominican Republic (orthographic projection).svg | image_map2 = | capital = [[Санто Доминго]] | coordinates = {{Coord|19|00|N|70|40|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Доминиканы Испани хэл|Испани хэл]] | languages2 = [[Хаитийн Креол хэл]]<br>[[Самана Англи хэл]] | languages2_type = Бусад ярианы хэл | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups = {{vunblist | 73.9% [[Холимог Доминиканчууд|Холимог]] | 17.8% [[Цагаан Доминиканчууд‎|Цагаан]] | 7.8% [[Афро-Доминиканчууд‎|Хар]] | 3.2% Бусад }} | ethnic_groups_ref = <ref name="ONE-Encuesta-Autopercepcion">{{cite book |date=September 2021|location=Santo Domingo |title=Breve Encuesta Nacional de Autopercepción Racial y Étnica en la República Dominicana |publisher=Oficina Nacional de Estadística de la República Dominicana|url=https://dominicanrepublic.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/encuesta_nacional_de_autopercepcion_racial_y_etnica_en_rd_100322.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318165141/https://dominicanrepublic.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/encuesta_nacional_de_autopercepcion_racial_y_etnica_en_rd_100322.pdf |archive-date=2022-03-18 |url-status=live|page=25|access-date=3 November 2022}}</ref> | religion = {{unbulleted list | {{Tree list}} *66.7% [[Христийн шашин|Христ]] **44.3% [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс дахь католик сүм|Католик]] **21.3% [[Протестант урсгал|Протестант]] **+1.1% бусад [[христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} | 29.6% [[Латин Америк дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] | 0.7% [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс дахь шашин шүтлэг|Бусад]] | 2.0% Хариулаагүй }} | religion_ref = <ref name="CIA Factbook">{{cite web |access-date=January 22, 2021 |title=Dominican Republic |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dominican-republic/ |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Долдугаар сар 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730042746/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dominican-republic/ |url-status=dead }}</ref> | religion_year = 2018 | demonym = [[Доминиканчууд]]<br />Quisqueyan (colloquial)<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=AozPCwAAQBAJ&pg=PA239 |title=Historical Dictionary of the Dominican Republic |first=Eric Paul |last=Roorda |date=April 28, 2016 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |via=Google Books |isbn=9780810879065}}</ref> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="CIADemo"/> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Луис Абинадер]] | leader_title2 = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын дэд ерөнхийлөгч|Дэд ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ракель Пенья де Антунья]] | legislature = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Испанийн Хаити Улс|Түр зуурын тусгаар тогтнол]] | established_date1 = 1821–1822 | established_event2 = [[Анхны Бүгд Найрамдах Улс (Бүгд Найрамдах Доминикан Улс)|Анхны бүгд найрамдах улс]] | established_date2 = 1844–1861<ref name=MoyaPons-18AGO1863>{{cite book |title=Historia de la República Dominicana |url=https://books.google.com/books?id=Wor3UqsHkToC&q=Espa%C3%B1a |publisher=Ediciones Doce Calles, S.L. |year=2010 |isbn=978-84-00-09240-5 |access-date=July 1, 2013 |page=409|ref=En este ambiente de agravios, lpa revolución para restaurar la República estalló el 16 de agosto de 1863 en un poblado de la frontera norte con Haití y recibió amplio apoyo en toda la región del Cibao, como era conocida el norte del país, desafecto a Santana por muchas razones. Campesinos y comerciantes tenían sobrados motivos para aborrecerlo y España no había cumplido con las expectativas soñadas por los dominicanos. En poco No, el país se dividió en dos: los españoles sostenían las regiones sur y este con Santo Domingo de capital, y todo el norte defendía la restauración, con Santiago a la cabeza.}}</ref> | established_event3 = [[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улс (Бүгд Найрамдах Доминикан Улс)|Хоёрдугаар бүгд найрамдах улс]] | established_date3 = 1865–1916<ref>{{cite news|title=II República Dominicana|url=https://html.rincondelvago.com/ii-republica-dominicana.html|publisher=Rincon del Vago|date=January 20, 2013|access-date=January 20, 2013|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204032047/http://html.rincondelvago.com/ii-republica-dominicana.html|url-status=dead}}</ref> | established_event4 = [[Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс (Бүгд Найрамдах Доминикан Улс)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]] | established_date4 = 1924–1965<ref>{{cite news|title=12 de julio de 1924, una fecha relegada al olvido|url=http://www.diariolibre.com/opinion/lecturas/12-de-julio-de-1924-una-fecha-relegada-al-olvido-APDL348392|publisher=Diario Libre|date=August 18, 2012|access-date=September 24, 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=La Tercera República: La fragua de nuestra contemporaneidad|url=https://hoy.com.do/la-tercera-republica-la-fragua-de-nuestra-contemporaneidad/|publisher=Hoy|date=May 11, 2013|access-date=May 11, 2013}}</ref> | established_event5 = Дөрөвдүгээр бүгд найрамдах улс | established_date5 = 1966–одоо үе<ref>{{cite book |first=|last=|title=Cuarta República (1966-presente)|url=http://hechoshistoricosrd.blogspot.com/2015/07/cuarta-republica-1966-presente.html?m=1|publisher=Hechos Históricos Republica Dominicana|date=2015|access-date=July 13, 2015}}</ref> | area_km2 = 48,671 | area_rank = 128 | area_sq_mi = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.7<ref name="CIADemo"/> | population_estimate = 10,790,744<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Dominican Republic|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 88 | population_density_km2 = 220 | population_density_sq_mi = 501.5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 65 | GDP_PPP = $277.741 тэрбум | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 64 | GDP_PPP_per_capita = $25,896 | GDP_PPP_per_capita_rank = 67 | GDP_nominal = $121.289 тэрбум | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 64 | GDP_nominal_per_capita = $11,308 | GDP_nominal_per_capita_rank = 74 | Gini = 39.6 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DO |title=GINI index (World Bank estimate) – Dominican Republic |publisher= World Bank |access-date=May 30, 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.767 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-09-08 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 80 | currency = [[Доминиканы песо]]<ref name="embassy">{{cite web |url=http://www.domrep.org/gen_info.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626100357/http://www.domrep.org/gen_info.html |archive-date=June 26, 2015 |title=Embassy of the Dominican Republic, in the United States |access-date=February 27, 2009}}</ref> | currency_code = DOP | time_zone = Атлантын Стандарт Цаг | utc_offset = &nbsp; – 4:00<ref name="CIADemo"/> | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = Баруун | calling_code = [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс дахь утасны дугаар|+1-809, +1-829, +1-849]] | cctld = [[.do]]<ref name="CIADemo"/> | footnote_a = | footnotes = Нутаг дэвсгэр, нийслэл, сүлд, солбицол, туг, хэл, уриа, нэрсийн эх сурвалж:&nbsp;{{lower|0.4em|<ref name=embassy/>}} | today = }} '''Бүгд Найрамдах Доминикан Улс''' ({{lang-es|República Dominicana}}) нь [[атлантын далай]], [[кариб]]ын хооронд орших [[Их Антил]]ын [[Эспаньола]] арал дээр байдаг [[арлын улс]] юм. Энэ улсад арлын зүүн болон төв хэсгийг харьяалагдах бол арлын гуравны нэг хэсэг болох баруун талын хэсэг [[Хаити]] улсын нутаг дэвсгэр болно. Доминиканы Бүгд Найрамдах Улсыг [[Бага Антил]]д орших [[Доминика]] улстай андуурах тохиолдол бий.<ref>Гаднын улсууд жишээлбэл герман хэлтэй орнууд Доминика улсын харьяат иргэдийг доминиканчууд буюу өөрөөр хэлбэл Доминикан улсын харьяат иргэдтэй адил доминиканчууд гэх ч бичихдээ Domini'''c'''aner, Domini'''k'''aner хэмээн зөвхөн '''к''' үсгээр ялган бичдэг. Монгол хэлэнд үндэстний оноосон нэрийн ард шууд ''-чууд'', ''-чүүд'' дагаварыг залган ерийн нэр бүтээх дүрмээр Доминикачууд буюу Доминиканчууд гэж ялган нэрлэнэ.</ref> Улсын нэр нь тус улсын нийслэл [[Санто Доминго]] хотын нэрээс гаралтай бол энэ нэр нь өөрөө Доминканы орденг үүсгэн байгуулагч, гэгээнтэн [[Доминик]]ийн (латин хэлээр Dominicus-Доминикус; жинхэнэ нэр нь Доминго де Гусман Гарсес) нэрээс үүсэлтэй аж. == Газар зүй == Доминикан улс нь [[Эспаньола]] арлын нэг улс бөгөөд энэ улс тус арлын зүүн ба төв хэсэгт, харин Хаити улс баруун талд нь оршино. Хоёр улсын дундах хилийн урт нь нийт 388 километр. Геологийн хувьд Эспаньола арал нь [[Карибын хавтан]] ба [[Хойд Америкийн хавтан]]гуудын хоорондын заагийг даван оршдог. Эспаньола арал нь ихээхэн уулархаг. Арлын зүүн хэсэг нь харьцангүй тал газар бол арлын умард хэсэг нь нэлээд өргөн сунамал хөндий газар байна. Доминиканы хөрш улсуудад [[Төркс ба Кайкосын арлууд]], [[Ямайка]], [[Куба]], [[Бахам]] зэрэг улс орно. Тус улсын хамгийн өндөр дөрвөн нурууны тоонд: * ''Төв Кордильера'', Карибын таван өндөр уултай арлын төвд ** ''[[Пико Дуарте]]'' ({{Өндөр|3098}}), ** ''Лома Ла Пелона'' ({{Өндөр|3097}}), ** ''Лома Руцилла'' ({{Өндөр|3039}}), ** ''Лома де ла Виуда'' ({{Өндөр|2802}}) und ** ''Яки'' ({{Өндөр|2760}}). * ''Умардын Кордильера'', арлын хойд хэсэг, хамгийн өндөр уул нь {{Өндөр|1249}} * ''Зүүн Кордильера'' ба ''Костера дел Кариб'' зүүн талд, хамгийн өндөр уул нь {{Өндөр|815}} * ''Сьерра де Баоруко'' арлын баруун урд талд, хамгийн өндөр уул нь {{Өндөр|2368}} === Байгаль орчин === Нийт нутаг дэвсгэрийн 31,5 % нь хамгаалагдсан бүс нутагт ордог. CO<sub>2</sub>-ялгаралт нь жилдээ ойролцоогоор 20,3 сая тонн. Цэнгэг усны хэрэглээ нь ХАА-д 89 %, гэр ахуйд 10 %, аж үйлдвэрт 1 % байна. === Хотууд === Том хотуудын тоонд 2010 оны хүн амын тооллогын дагуу:<ref name="ONE2010">Oficina Nacional de Estadística: [http://censo2010.one.gob.do/index.php?module=uploads&func=download&fileId=429 ''IX Censo Nacional de Población y Vivienda 2010.'' Volume I: ''Informe General.'' Santo Domingo 2012]. (PDF; 5,4&nbsp;MB).</ref> {| class="wikitable" !Зэрэглэл !Нэр !Оршин суугч !Байршил |- |align="right"|{{0}}1 |[[Санто Доминго]] (нийслэл) |align="right"|2.374.370 |өмнө талд, далайн эрэгт |- |align="right"|{{0}}2 |[[Сантьяго де лос Кабальерос]] |align="right"|507.418 |улсын дотоод хэсэг, умардад |- |align="right"|{{0}}3 |[[Консепсион де ла Вега|Ла Вега]] |align="right"|394.205 |улсын дотоод хэсэг |- |align="right"|{{0}}4 |[[Пуэрто Плата]] |align="right"|321.597 |умард талд, далайн эрэгт |- |align="right"|{{0}}5 |[[Сан Педро де Макорис]] |align="right"|290.458 |өмнө талд, далайн эрэгт |- |align="right"|{{0}}6 |[[Игуэй]] |align="right"|251.243 |улсын дотоод хэсэг, зүүн |- |align="right"|{{0}}7 |[[Ла Романа]] |align="right"|245.433 |өмнө талд, далайн эрэгт |- |align="right"|{{0}}8 |[[Сан Кристобаль (Доминикан Улс)|Сан Кристобаль]] |align="right"|232.769 |Санто Домингогийн төвлөрөлтөнд багтана |- |align="right"|{{0}}9 |[[Сан Франсиско де Макорис]] |align="right"|188.118 |улсын дотоод хэсэг, зүүн хойд талд |- |align="right"|10 |Лос Алкаррицос |align="right"|166.930 |Санто Домингогийн төвлөрөлтөнд багтана |} == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dominican Republic|Бүгд Найрамдах Доминикан Улс}} {{Wiktionary}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага |Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд }} [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Доминикан Улс| ]] [[Ангилал:Арлын орон|Доминикан #Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс|Доминикан #Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Доминик|Доминикан #Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон|Доминикан #Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон|Доминикан #Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:1844 онд байгуулагдсан|Доминикан #Бүгд Найрамдах Улс]] nwylxnz8ssfuwlykubfkl2uls3r264b Саятан хотын жагсаалт 0 85153 873021 816609 2026-10-10T19:57:02Z Enkhsaihan2005 64429 873021 wikitext text/x-wiki Дараах жагсаалтад дэлхийн бөмбөрцөг дээр бүх [[саятан хот]]ыг жагсаасан ба хүн амын тооны буурах дарааллаар ялган дараалуулав. == Хүснэгт (НҮБ-ын мэдээ: Хотуудын ойр орчмыг багтаасан) == ''Мэдээ:'' [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] „Дэлхийн хотжилтын хэтийн төлөвийг“ (World Urbanization Prospects) эх сурвалж болгон авсан, 2015 он<ref name=":0">[https://population.un.org/wup/ World Urbanization Prospects - Population Division - United Nations.] Abgerufen am 28. Oktober 2017.</ref> [[Зураг:PudongBW.jpg|thumb|{{flagicon|Хятад}}&nbsp;1: [[Шанхай]]]] [[Зураг:Ponte estaiada Octavio Frias - Sao Paulo.jpg|thumb|{{flagicon|Бразил}}&nbsp;2: [[Сан-Паоло]]]] [[Зураг:Cruise ship and Seabus in Istanbul.jpg|thumb|{{flagicon|Турк}}&nbsp;3: [[Стамбул]]]] [[Зураг:Karachi sky line.jpg|thumb|{{flagicon|Пакистан}}&nbsp;4: [[Карачи]]]] [[Зураг:Skyline at Rajiv Chowk.JPG|thumb|{{flagicon|Энэтхэг}}&nbsp;5: [[Дели]]]] [[Зураг:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|{{flagicon|Энэтхэг}}&nbsp;6: [[Мумбай]]]] [[Зураг:Moscow International Business Centre, Marc 2008.JPG|thumb|{{flagicon|Орос}}&nbsp;7: [[Москва]]]] {| class="wikitable sortable zebra" |- !Дэс !Хот !Хүн ам<br /><small>(Мэдээ: 2015)</small><ref name=":0" /> !Улс !Тив |- | align="right" |1. || [[Токио]]-[[Ёкохама]] || align="right" |38.001.018 || {{JPN}} || Ази |- | align="right" |2. || [[Дели]] || align="right" |25.703.168 || {{IND}} || Ази |- |align=right|3. || [[Шанхай]] || align=right|23.740.778 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |4. || [[Сан-Паулу]] || align="right" |21.066.245 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |5. || [[Мумбай]] || align="right" |21.042.538 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |6. || [[Мехико]] || align="right" |20.998.543 || {{MEX}} || Хойд Америк |- | align="right" |7.|| [[Бээжин]] || align="right" |20.383.994 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |8. || [[Осака]]-[[Кобе]] || align="right" |20.237.645 || {{JPN}} || Ази |- | align="right" |9. || [[Каир]]-[[Гиза]]|| align="right" |18.771.769 || {{EGY}} || Африк |- | align="right" |10. || [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]-[[Ньюарк (Нью-Жерси)|Ньюарк]] || align="right" |18.593.220 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |11. || [[Дакка]] || align="right" |17.598.228 || {{BGD}} || Ази |- | align="right" |12. || [[Карачи]] || align="right" |16.617.644 || {{PAK}} || Ази |- | align="right" |13. || [[Буэнос-Айрес]] || align="right" |15.180.176 || {{ARG}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |14. || [[Калькутта]] || align="right" |14.864.919 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |15. || [[Стамбул]] || align="right" |14.804.116 || {{TUR}} || Ази/Европ |- | align="right" |16. || [[Чунчин]] || align="right" |13.331.579 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |17. || [[Лагос]] || align="right" |13.122.829 || {{NGA}} || Африк |- | align="right" |18. || [[Манила]] || align="right" |12.946.263 || {{PHL}} || Ази |- | align="right" |19. || [[Рио-де-Жанейро]] || align="right" |12.902.306 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |20. || [[Гуанжоу]] || align="right" |12.458.130 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |21. || [[Лос-Анжелес]]-[[Лонг-Бич (Калифорни)|Лонг-Бич]] || align="right" |12.309.530 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |22. || [[Москва]] || align="right" |12.165.704 || {{RUS}} || Европ |- | align="right" |23. || [[Киншаса]] || align="right" |11.586.914 || {{COD}} || Африк |- | align="right" |24. || [[Тяньжинь]] || align="right" |11.210.329 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |25. || [[Парис]] || align="right" |10.843.285 || {{FRA}} || Европ |- | align="right" |26. || [[Шэньжэнь]] || align="right" |10.749.473 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |27. || [[Жакарта]] || align="right" |10.323.142 || {{IDN}} || Ази |- | align="right" |28. || [[Лондон]] || align="right" |10.313.307 || {{GBR}} || Европ |- | align="right" |29. || [[Бангалор]] || align="right" |10.087.132 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |30. || [[Лима]] || align="right" |9.897.033 || {{PER}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |31. || [[Ченнай]] || align="right" |9.890.427 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |32. || [[Сөүл]] || align="right" |9.773.746 || {{KOR}} || Ази |- | align="right" |33. || [[Богота]] || align="right" |9.764.769 || {{COL}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |34. || [[Нагоя]] || align="right" |9.406.264 || {{JPN}} || Ази |- | align="right" |35. || [[Йоханнесбург]] || align="right" |9.398.698 || {{ZAF}} || Африк |- | align="right" |36. || [[Бангкок]] || align="right" |9.269.823 || {{THA}} || Ази |- | align="right" |37. || [[Хайдарабад (Энэтхэг)|Хайдарабад]] || align="right" |8.943.523 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |38. || [[Чикаго]] || align="right" |8.744.835 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |39. || [[Лахор]] || align="right" |8.741.365 || {{PAK}} || Ази |- | align="right" |40. || [[Тегеран]] || align="right" |8.432.196 || {{IRN}} || Ази |- | align="right" |41. || [[Үхань]] || align="right" |7.905.572 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |42. || [[Чөндү]] || align="right" |7.555.705 || {{CHN}} || Ази |- |align="right"|43. |[[Дунгуань]] |align="right"|7.434.935 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |44. || [[Наньжин]] || align="right" |7.369.157 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |45. || [[Ахмадабад]] || align="right" |7.342.850 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |46. || [[Хонконг]] || align="right" |7.313.557 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |47. || [[Хошимин]] || align="right" |7.297.780 || {{VNM}} || Ази |- |align="right"|48. |[[Фошань]] |align="right"|7.035.945 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |49. || [[Куала Лумпур]] || align="right" |6.836.911 || {{MYS}} || Ази |- | align="right" |50. || [[Багдад]] || align="right" |6.642.848 || {{IRQ}} || Ази |- | align="right" |51. || [[Сантъяго]] || align="right" |6.507.400 || {{CHL}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |52. || [[Ханжоу]] || align="right" |6.390.637 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |53. || [[Эр-Рияд]] || align="right" |6.369.710 || {{SAU}} || Ази |- | align="right" |54. || [[Шэньян]] || align="right" |6.315.470 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |55. || [[Мадрид]] || align="right" |6.199.254 || {{ESP}} || Европ |- | align="right" |56. || [[Шиань]] || align="right" |6.043.700 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |57. || [[Торонто]] || align="right" |5.992.739 || {{CAN}} || Хойд Америк |- |align="right"|58. |[[Майами]] |align="right"|5.817.221 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |59. || [[Пуна]] || align="right" |5.727.530 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |60. || [[Белу-Оризонти]] || align="right" |5.716.422 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |61. || [[Даллас]]-[[Форт-Уэрт]] || align="right" |5.702.641 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |62. || [[Сурат]] || align="right" |5.650.011 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |63. || [[Хьюстон]] || align="right" |5.638.045 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |64. || [[Сингапур]] || align="right" |5.618.866 || {{SGP}} || Ази |- | align="right" |65. || [[Филадельфи]] || align="right" |5.585.211 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |66. || [[Фүкүока]] || align="right" |5.510.478 || {{JPN}} || Ази |- | align="right" |67. || [[Луанда]] || align="right" |5.506.000 || {{AGO}} || Африк |- | align="right" |68. || [[Сүжоу]] || align="right" |5.472.033 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |69. || [[Харбин]] || align="right" |5.457.414 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |70. || [[Барселон]] || align="right" |5.258.319 || {{ESP}} || Европ |- |align="right"|71. |[[Атланта]] |align="right"|5.142.140 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |72. || [[Хартум]]-[[Омдурман]] || align="right" |5.129.358 || {{SDN}} || Африк |- | align="right" |73. || [[Дар-эс-Салам]] || align="right" |5.115.670 || {{TZA}} || Африк |- | align="right" |74. || [[Санкт-Петербург]] || align="right" |4.992.991 || {{RUS}} || Европ |- |align="right"|75. |[[Вашингтон хот|Вашингтон]] |align="right"|4.955.139 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |76. || [[Абижан]] || align="right" |4.859.798 || {{CIV}} || Африк |- | align="right" |77. || [[Гвадалахара (Мексик)|Гвадалахара]] || align="right" |4.843.241 || {{MEX}} || Хойд Америк |- | align="right" |78. || [[Янгон]] || align="right" |4.801.930 || {{MMR}} || Ази |- | align="right" |79. || [[Александрия]] || align="right" |4.777.677 || {{EGY}} || Африк |- | align="right" |80. || [[Анкара]] || align="right" |4.749.968 || {{TUR}} || Ази |- | align="right" |81. || [[Кабул]] || align="right" |4.634.875 || {{AFG}} || Ази |- | align="right" |82. || [[Чиндао]] || align="right" |4.565.549 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |83. || [[Читтагонг]] || align="right" |4.539.393 || {{BGD}} || Ази |- | align="right" |84. || [[Монтеррей]] || align="right" |4.512.572 || {{MEX}} || Хойд Америк |- | align="right" |85. || [[Сидней]] || align="right" |4.505.341 || {{AUS}} || Австрали |- | align="right" |86. || [[Далянь]] || align="right" |4.489.380 || {{CHN}} || Ази |- |align="right"|87. |[[Сямынь]] |align="right"|4.430.081 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |88. || [[Жөнжоу]] || align="right" |4.387.118 || {{CHN}} || Ази |- |align="right"|89. |[[Бостон]] |align="right"|4.249.036 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |90. || [[Мельбурн]] || align="right" |4.203.416 || {{AUS}} || Австрали |- |align="right"|91. |[[Бразилиа]] |align="right"|4.155.476 |{{BRA}} |Өмнөд Америк |- | align="right" |92. || [[Жидда]] || align="right" |4.075.803 || {{SAU}} || Ази |- | align="right" |93. || [[Финикс (Аризона)|Финикс]]-[[Меса (Аризона)|Меса]] || align="right" |4.062.605 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |94. || [[Жинань]] || align="right" |4.032.150 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |95. || [[Монреаль]] || align="right" |3.980.708 || {{CAN}} || Хойд Америк |- | align="right" |96. || [[Шаньтоу]] || align="right" |3.948.813 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |97. || [[Найроби]] || align="right" |3.914.791 || {{KEN}} || Африк |- | align="right" |98. || [[Медельин]] || align="right" |3.910.989 || {{COL}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |99. || [[Форталеза]] || align="right" |3.880.202 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- |align="right"|100. |[[Күньмин]] |align="right"|3.779.558 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |101. || [[Чанчүнь]] || align="right" |3.762.390 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |102. || [[Чанша]] || align="right" |3.761.018 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |103. || [[Ресифи]] || align="right" |3.738.526 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |104. || [[Ром]] || align="right" |3.717.956 || {{ITA}} || Европ |- |align="right"|105. |[[Чжуншань]] |align="right"|3.691.360 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |106. || [[Кейптаун]] || align="right" |3.660.447 || {{ZAF}} || Африк |- |align="right"|107. |[[Детройт]] |align="right"|3.639.050 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |108. || [[Ханой]] || align="right" |3.629.493 || {{VNM}} || Ази |- |align="right"|109. |[[Тел-Авив]] |align="right"|3.608.265 |{{ISR}} |Ази |- | align="right" |110. || [[Порту-Алегри]] || align="right" |3.602.526 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |111. || [[Кано]] || align="right" |3.587.049 || {{NGA}} || Африк |- | align="right" |112. || [[Салвадор]] || align="right" |3.582.967 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |113. || [[Файсалабад]] || align="right" |3.566.952 || {{PAK}} || Ази |- | align="right" |114. || [[Берлин]] || align="right" |3.563.194 || {{DEU}} || Европ |- | align="right" |115. || [[Халеб]] || align="right" |3.561.796 || {{SYR}} || Ази |- | align="right" |116. || [[Дакар]] || align="right" |3.520.215 || {{SEN}} || Африк |- | align="right" |117. || [[Касабланка]] || align="right" |3.514.958 || {{MAR}} || Африк |- | align="right" |118. || [[Өрөмч]] || align="right" |3.498.591 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |119. || [[Тайюань]] || align="right" |3.481.810 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |120. || [[Куритиба]] || align="right" |3.473.681 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |121. || [[Жайпур]] || align="right" |3.460.701 || {{IND}} || Ази |- |align="right"|122. |[[Хамамацү]] |align="right"|3.368.988 |{{JPN}} |Ази |- | align="right" |123. || [[Хөфэй]] || align="right" |3.347.591 || {{CHN}} || Ази |- |align="right"|124. |[[Сан-Франциско]]-[[Окленд]] |align="right"|3.300.075 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |125. || [[Фучжоу]] || align="right" |3.282.932 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |126. || [[Шижяжуанg]] || align="right" |3.264.498 || {{CHN}} || Ази |- |align="right"|127. |[[Сиэтл]] |align="right"|3.248.724 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |128. || [[Аддис Абеба]] || align="right" |3.237.525 || {{ETH}} || Африк |- |align="right"|129. |[[Наньнин]] |align="right"|3.234.379 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |130. || [[Лакхнау]] || align="right" |3.221.817 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |131. || [[Пүсань]] || align="right" |3.216.298 || {{KOR}} || Ази |- |align="right"|132. |[[Вэньчжоу]] |align="right"|3.207.846 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |133. || [[Ибадан]] || align="right" |3.160.190 || {{NGA}} || Африк |- |align="right"|134. |[[Нинбо]] |align="right"|3.131.921 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |135. || [[Сан-Диего]] || align="right" |3.107.034 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |136. || [[Милан]] || align="right" |3.098.974 || {{ITA}} || Европ |- | align="right" |137. || [[Яунде]] || align="right" |3.065.692 || {{CMR}} || Африк |- |align="right"|138. |[[Афин]] |align="right"|3.051.899 |{{GRC}} |Европ |- | align="right" |139. || [[Үши]] || align="right" |3.049.042 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |140. || [[Кампинас]] || align="right" |3.047.102 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |141. || [[Измир]] || align="right" |3.040.416 || {{TUR}} || Ази |- | align="right" |142. || [[Канпур]] || align="right" |3.020.795 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |143. || [[Машхад]] || align="right" |3.014.424 || {{IRN}} || Ази |- | align="right" |144. || [[Пуэбла-де-Сарагоса|Пуэбла]] || align="right" |2.984.048 || {{MEX}} || Хойд Америк |- | align="right" |145. || [[Санаа]] || align="right" |2.961.934 || {{YEM}} || Ази |- | align="right" |146. || [[Санто-Доминго]] || align="right" |2.945.353 || {{DOM}} || Хойд Америк |- | align="right" |147. || [[Дуала]] || align="right" |2.943.318 || {{CMR}} || Африк |- | align="right" |148. || [[Киев]] || align="right" |2.941.884 || {{UKR}} || Европ |- |align="right"|149. |[[Гватемала хот|Гватемала]] |align="right"|2.918.337 |{{GTM}} |Хойд Америк |- | align="right" |150. || [[Каракас]] || align="right" |2.916.183 || {{VEN}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |151. || [[Дурбан]] || align="right" |2.900.927 || {{ZAF}} || Африк |- |align="right"|152. |[[Лиссабон]] |align="right"|2.884.297 |{{PRT}} |Европ |- | align="right" |153. || [[Гуйян]] || align="right" |2.870.895 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |154. || [[Пёнъян]] || align="right" |2.862.921 || {{PRK}} || Ази |- | align="right" |155. || [[Сурабая]] || align="right" |2.853.237 || {{IDN}} || Ази |- |align="right"|156. |[[Миннеаполис]]-[[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]] |align="right"|2.791.224 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|157. |[[Кувейт хот]] |align="right"|2.778.724 |{{KWT}} |Ази |- | align="right" |158. || [[Таншань]] || align="right" |2.743.252 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |159. || [[Уагадугу]] || align="right" |2.741.128 || {{BFA}} || Африк |- | align="right" |160. || [[Ланьжоу]] || align="right" |2.723.114 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |161. || [[Гуаякиль]] || align="right" |2.709.329 || {{ECU}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |162. || [[Инчон]] || align="right" |2.685.238 || {{KOR}} || Ази |- | align="right" |163. || [[Нагпур]] || align="right" |2.675.072 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |164. || [[Тайбэй]] || align="right" |2.665.656 || {{TWN}} || Ази |- |align="right"|165. |[[Тампа]]-[[Сент-Петерсбург (Флорида)|Сент-Петерсбург]] |align="right"|2.659.134 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |166. || [[Кали хот]] || align="right" |2.645.941 || {{COL}} || Өмнөд Америк |- |align="right"|167. |[[Манчестер]] |align="right"|2.645.598 |{{GBR}} |Европ |- | align="right" |168. || [[Антананариву]] || align="right" |2.609.744 || {{MDG}} || Африк |- |align="right"|169. |[[Денвер]]-[[Орора (Колорадо)|Орора]] |align="right"|2.599.351 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |170. || [[Кумаси]] || align="right" |2.598.745 || {{GHA}} || Африк |- | align="right" |171. || [[Алжир хот]] || align="right" |2.594.112 || {{DZA}} || Африк |- |align="right"|172. |[[Чанжоу]] |align="right"|2.584.418 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |173. || [[Саппоро]] || align="right" |2.571.497 || {{JPN}} || Ази |- | align="right" |174. || [[Дамаск]] || align="right" |2.565.670 || {{SYR}} || Ази |- |align="right"|175. |[[Коймбатур]] |align="right"|2.548.564 |{{IND}} |Ази |- | align="right" |176. || [[Бандунг]] || align="right" |2.543.742 || {{IDN}} || Ази |- | align="right" |177. || [[Наньчан]] || align="right" |2.526.814 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |178. || [[Бамако]] || align="right" |2.515.000 || {{MLI}} || Африк |- | align="right" |179. || [[Бирмингем]] || align="right" |2.514.596 || {{GBR}} || Европ |- | align="right" |180. || [[Равалпинди]] || align="right" |2.505.889 || {{PAK}} || Ази |- |align="right"|181. |[[Ванкувер]] |align="right"|2.485.173 |{{CAN}} |Хойд Америк |- |align="right"|182. |[[Кожикоде]] |align="right"|2.476.192 |{{IND}} |Ази |- |align="right"|183. |[[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]] |align="right"|2.463.243 |{{US-PR}} |Хойд Америк |- | align="right" |184. || [[Индаур]] || align="right" |2.440.756 || {{IND}} || Ази |- |align="right"|185. |[[Абужа]] |align="right"|2.440.242 |{{NGA}} |Африк |- | align="right" |186. || [[Порт-о-Пренс]] || align="right" |2.439.775 || {{HTI}} || Хойд Америк |- |align="right"|187. |[[Цзыбо]] |align="right"|2.430.356 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|188. |[[Кочин хот|Кочин]] |align="right"|2.416.003 |{{IND}} |Ази |- | align="right" |189. || [[Дубай хот]] || align="right" |2.414.591 || {{ARE}} || Ази |- | align="right" |190. || [[Баку]] || align="right" |2.373.633 || {{AZE}} || Ази |- |align="right"|191. |[[Асунсион]] |align="right"|2.356.174 |{{PRY}} |Өмнөд Америк |- | align="right" |192. || [[Порт-Харкорт]] || align="right" |2.343.309 || {{NGA}} || Африк |- |align="right"|193. |[[Триссур]] |align="right"|2.329.122 |{{IND}} |Ази |- |align="right"|194. |[[Хойчжоу]] |align="right"|2.312.397 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |195. || [[Гояния]] || align="right" |2.284.828 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |196. || [[Аккра]] || align="right" |2.277.298 || {{GHA}} || Африк |- |align="right"|197. |[[Лас-Вегас]] |align="right"|2.270.187 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|198. |[[Балтимор]] |align="right"|2.266.981 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |199. || [[Ташкент]] || align="right" |2.251.156 || {{UZB}} || Ази |- | align="right" |200. || [[Тэгү]] || align="right" |2.244.086 || {{KOR}} || Ази |- |align="right"|201. |[[Бейрут]] |align="right"|2.226.478 |{{LBN}} |Ази |- |align="right"|202. |[[Малаппурам]] |align="right"|2.215.874 |{{IND}} |Ази |- | align="right" |203. || [[Патна]] || align="right" |2.209.547 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |204. || [[Медан]] || align="right" |2.204.005 || {{IDN}} || Ази |- | align="right" |205. || [[Брисбэн]] || align="right" |2.201.930 || {{AUS}} || Австрали |- |align="right"|206. |[[Неаполь]] |align="right"|2.201.789 |{{ITA}} |Европ |- | align="right" |207. || [[Маракайбо]] || align="right" |2.196.435 || {{VEN}} || Өмнөд Америк |- |align="right"|208. |[[Вэйфан]] |align="right"|2.194.524 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|209. |[[Риверсайд (Калифорни)|Риверсайд]]-[[Сан-Бернардино (Калифорни)|Сан-Бернардино]] |align="right"|2.194.298 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|210. |[[Сент-Луис]] |align="right"|2.183.942 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |211. || [[Белен]] || align="right" |2.181.607 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |212. || [[Лусака]] || align="right" |2.179.470 || {{ZMB}} || Африк |- | align="right" |213. || [[Хирошима]] || align="right" |2.173.249 || {{JPN}} || Ази |- |align="right"|214. |[[Толука-де-Лердо]] |align="right"|2.164.006 |{{MEX}} |Хойд Америк |- |align="right"|215. |[[Каннур]] |align="right"|2.152.671 |{{IND}} |Ази |- | align="right" |216. || [[Могадишу]] || align="right" |2.137.839 || {{SOM}} || Африк |- | align="right" |217. || [[Хавана]] || align="right" |2.137.097 || {{CUB}} || Хойд Америк |- | align="right" |218. || [[Гужранвала]] || align="right" |2.122.254 || {{PAK}} || Ази |- |align="right"|219. |[[Яньтай]] |align="right"|2.114.415 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |220. || [[Санта-Крус-де-ла-Сьерра]] || align="right" |2.106.682 || {{BOL}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |221. || [[Бхопал]] || align="right" |2.101.610 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |222. || [[Сэндай]] || align="right" |2.090.856 || {{JPN}} || Ази |- |align="right"|223. |[[Шаосин]] |align="right"|2.075.769 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |224. || [[Преториа]] || align="right" |2.058.789 || {{ZAF}} || Африк |- | align="right" |225. || [[Брюссель]] || align="right" |2.044.993 || {{BEL}} || Европ |- | align="right" |226. || [[Сан-Антонио]] || align="right" |2.029.842 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |227. || [[Манаус]] || align="right" |2.025.379 || {{BRA}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |228. || [[Лубумбаши]] || align="right" |2.015.091 || {{COD}} || Африк |- | align="right" |229. || [[Лоян]] || align="right" |2.014.999 || {{CHN}} || Ази |- |align="right"|230. |[[Мбужи-Майи]] |align="right"|2.006.641 |{{COD}} |Африк |- |align="right"|231. |[[Портленд (Орегон)|Портленд]] |align="right"|2.000.852 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|232. |[[Хуайань]] |align="right"|2.000.195 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |233. || [[Тунис хот]] || align="right" |1.993.487 || {{TUN}} || Африк |- | align="right" |234. || [[Барранкилья]] || align="right" |1.991.158 || {{COL}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |235. || [[Тихуана]] || align="right" |1.986.787 || {{MEX}} || Хойд Америк |- |align="right"|236. |[[Наньтун]] |align="right"|1.978.255 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |237. || [[Вадодара]] || align="right" |1.975.092 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |238. || [[Рабат]] || align="right" |1.966.802 || {{MAR}} || Африк |- | align="right" |239. || [[Агра]] || align="right" |1.966.249 || {{IND}} || Ази |- |align="right"|240. |[[Тривандрам]] |align="right"|1.964.590 |{{IND}} |Ази |- | align="right" |241. || [[Бугат хот]] || align="right" |1.957.044 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |242. || [[Конакри]] || align="right" |1.936.045 || {{GIN}} || Африк |- | align="right" |243. || [[Кампала]] || align="right" |1.935.654 || {{UGA}} || Африк |- | align="right" |244. || [[Вишакхапатнам]] || align="right" |1.935.252 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |245. || [[Бурса]] || align="right" |1.922.517 || {{TUR}} || Ази |- | align="right" |246. || [[Мултан]] || align="right" |1.920.776 || {{PAK}} || Ази |- |align="right"|247. |[[Сакраменто]] |align="right"|1.920.353 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |248. || [[Шюйжоу]] || align="right" |1.917.791 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |249. || [[Минск]] || align="right" |1.915.396 || {{BLR}} || Европ |- |align="right"|250. |[[Уэст-Йоркшир]] |align="right"|1.912.493 |{{GBR}} |Европ |- |align="right"|251. |[[Хайкоу]] |align="right"|1.903.037 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |252. || [[Браззавиль]] || align="right" |1.887.625 || {{COG}} || Африк |- | align="right" |253. || [[Исфахан]] || align="right" |1.879.806 || {{IRN}} || Ази |- | align="right" |254. || [[Бухарест]] || align="right" |1.867.724 || {{ROU}} || Европ |- | align="right" |255. || [[Вена]] || align="right" |1.867.582 || {{AUT}} || Европ |- | align="right" |256. || [[Перт]] || align="right" |1.861.108 || {{AUS}} || Австрали |- | align="right" |257. || [[Хамбург]] || align="right" |1.830.673 || {{DEU}} || Европ |- | align="right" |258. || [[Адана]] || align="right" |1.829.555 || {{TUR}} || Ази |- |align="right"|259. |[[Ла-Пас]] |align="right"|1.816.453 |{{BOL}} |Өмнөд Америк |- |align="right"|260. |[[Самутпракан]] |align="right"|1.814.046 |{{THA}} |Ази |- | align="right" |261. || [[Кереж]] || align="right" |1.807.058 || {{IRN}} || Ази |- | align="right" |262. || [[Леон (Мексик)|Леон]] || align="right" |1.806.862 || {{MEX}} || Хойд Америк |- |align="right"|263. |[[Хөх хот]] |align="right"|1.784.685 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |264. || [[Насик]] || align="right" |1.779.212 || {{IND}} || Ази |- |align="right"|265. |[[Кливленд]] |align="right"|1.772.872 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |266. || [[Хайдарабад (Пакистан)|Хайдарабад]] || align="right" |1.772.143 || {{PAK}} || Ази |- | align="right" |267. || [[Мекка]] || align="right" |1.770.600 || {{SAU}} || Ази |- |align="right"|268. |[[Янчжоу]] |align="right"|1.765.449 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|269. |[[Турин]] |align="right"|1.764.868 |{{ITA}} |Европ |- |align="right"|270. |[[Вижаявада]] |align="right"|1.759.772 |{{IND}} |Ази |- | align="right" |271. || [[Пешавар]] || align="right" |1.752.845 || {{PAK}} || Ази |- | align="right" |272. || [[Валенси (Венесуэл)|Валенси]] || align="right" |1.733.641 || {{VEN}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |273. || [[Пномпень]] || align="right" |1.731.286 || {{KHM}} || Ази |- |align="right"|274. |[[Орландо (Флорида)|Орландо]] |align="right"|1.730.587 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|275. |[[Сан-Хосе (Калифорни)|Сан-Хосе]] |align="right"|1.729.674 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |276. || [[Кито]] || align="right" |1.726.075 || {{ECU}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |277. || [[Варшав]] || align="right" |1.722.310 || {{POL}} || Европ |- |align="right"|278. |[[Питтсбург]] |align="right"|1.719.343 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |279. || [[Лудхиана]] || align="right" |1.715.979 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |280. || [[Будапешт]] || align="right" |1.713.903 || {{HUN}} || Европ |- | align="right" |281. || [[Монтевидео]] || align="right" |1.706.831 || {{URY}} || Өмнөд Америк |- |align="right"|282. |[[Линьи]] |align="right"|1.706.000 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |283. || [[Мосул]] || align="right" |1.694.284 || {{IRQ}} || Ази |- |align="right"|284. |[[Цинциннати]] |align="right"|1.687.514 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|285. |[[Остин (Техас)|Остин]] |align="right"|1.684.433 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|286. |[[Панама хот]] |align="right"|1.672.810 |{{PAN}} |Хойд Америк |- | align="right" |287. || [[Шираз]] || align="right" |1.660.545 || {{IRN}} || Ази |- |align="right"|288. |[[Тайчжоу (Чжэцзян)]] |align="right"|1.648.025 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|289. |[[Индианаполис]] |align="right"|1.645.658 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|290. |[[Хомс]] |align="right"|1.641.298 |{{SYR}} |Ази |- |align="right"|291. |[[Виториа]] |align="right"|1.636.141 |{{BRA}} |Өмнөд Америк |- | align="right" |292. || [[Ханьдань]] || align="right" |1.634.008 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |293. || [[Семаранг]] || align="right" |1.629.599 || {{IDN}} || Ази |- | align="right" |294. || [[Давао]] || align="right" |1.629.547 || {{PHL}} || Ази |- |align="right"|295. |[[Дачин]] |align="right"|1.621.439 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|296. |[[Лючжоу]] |align="right"|1.619.165 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|297. |[[Шарлотт (Хойд Каролина)|Шарлотт]] |align="right"|1.615.570 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|298. |[[Лион]] |align="right"|1.608.712 |{{FRA}} |Европ |- |align="right"|299. |[[Марсель]] |align="right"|1.605.046 |{{FRA}} |Европ |- |align="right"|300. |[[Канзас-Сити (Канзас)|Канзас-Сити]] |align="right"|1.604.389 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |301. || [[Ражкот]] || align="right" |1.599.232 || {{IND}} || Ази |- |align="right"|302. |[[Иньчуань]] |align="right"|1.596.395 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|303. |[[Мадурай]] |align="right"|1.593.148 |{{IND}} |Ази |- |align="right"|304. |[[Цзянмынь]] |align="right"|1.572.383 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |305. || [[Тебриз]] || align="right" |1.571.582 || {{IRN}} || Ази |- | align="right" |306. || [[Тэжон]] || align="right" |1.563.706 || {{KOR}} || Ази |- |align="right"|307. |[[Аньшань (Ляонин)|Аньшань]] |align="right"|1.559.151 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |308. || [[Мератх]] || align="right" |1.550.350 || {{IND}} || Ази |- |align="right"|309. |[[Чжухай]] |align="right"|1.541.900 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |310. || [[Варанаси]] || align="right" |1.541.367 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |311. || [[Куанжү]] || align="right" |1.536.409 || {{KOR}} || Ази |- | align="right" |312. || [[Сяньян]] || align="right" |1.533.332 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |313. || [[Датун]] || align="right" |1.531.736 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |314. || [[Газиантеп]] || align="right" |1.528.366 || {{TUR}} || Ази |- | align="right" |315. || [[Гаошюн]] || align="right" |1.522.779 || {{TWN}} || Ази |- | align="right" |316. || [[Алматы]] || align="right" |1.522.637 || {{KAZ}} || Ази |- | align="right" |317. || [[Гирин хот]] || align="right" |1.520.496 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |318. || [[Кордова (Аргентин)|Кордова]] || align="right" |1.510.913 || {{ARG}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |319. || [[Колумбус (Охайо)]] || align="right" |1.505.041 || {{USA}} || Хойд Америк |- | align="right" |320. || [[Хараре]] || align="right" |1.501.363 || {{ZWE}} || Африк |- | align="right" |321. || [[Новосибирск]] || align="right" |1.497.164 || {{RUS}} || Ази |- | align="right" |322. || [[Бенин-Сити]] || align="right" |1.495.763 || {{NGA}} || Африк |- | align="right" |323. || [[Макасар]] || align="right" |1.488.630 || {{IDN}} || Ази |- |align="right"|324. |[[Стокхольм]] |align="right"|1.485.680 |{{SWE}} |Европ |- |align="right"|325. |[[Вержиниа-Бич]] |align="right"|1.459.945 |{{USA}} |Хойд Америк |- | align="right" |326. || [[Палембанг]] || align="right" |1.455.256 || {{IDN}} || Ази |- | align="right" |327. || [[Цицикар]] || align="right" |1.451.529 || {{CHN}} || Ази |- | align="right" |328. || [[Жамшедпур]] || align="right" |1.451.265 || {{IND}} || Ази |- | align="right" |329. || [[Харьков]] || align="right" |1.440.839 || {{UKR}} || Европ |- | align="right" |330. || [[Мюнхен]] || align="right" |1.437.900 || {{DEU}} || Европ |- |align="right"|331. |[[Путянь]] |align="right"|1.437.548 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|332. |[[Сан-Луис]] |align="right"|1.436.781 |{{BRA}} |Өмнөд Америк |- |align="right"|333. |[[Яньчэн]] |align="right"|1.435.817 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|334. |[[Сринагар]] |align="right"|1.428.526 |{{IND}} |Ази |- |align="right"|335. |[[Үхү]] |align="right"|1.424.491 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|336. |[[Коллам]] |align="right"|1.409.717 |{{IND}} |Ази |- |align="right"|337. |[[Милуоки]] |align="right"|1.409.316 |{{USA}} |Хойд Америк |- |align="right"|338. |[[Цюаньчжоу]] |align="right"|1.395.334 |{{CHN}} |Ази |- |align="right"|339. |[[Батам]] |align="right"|1.390.546 |{{IDN}} |Ази |- | align="right" |340. || [[Сьюдад-Хуарес]] || align="right" |1.390.387 || {{MEX}} || Хойд Америк |- |align="right"|341. |[[Цзинин]] |align="right"|1.384.942 |{{CHN}} |Ази |- | align="right" |342. || [[Росарио]] || align="right" |1.380.918 || {{ARG}} || Өмнөд Америк |- | align="right" |343. || [[Екатеринбург]] (Свердловск) || align="right" |1.379.038 || {{RUS}} || Ази |- | align="right" |344. || [[Улаанбаатар]] || align="right" |1.377.308 || {{MNG}} || Ази |- |align="right"|345. |[[Райпур]] |align="right"|1.373.898 |{{IND}} |Ази |- | align="right" |346. || [[Исламабад]] || align="right" |1.364.531 || {{PAK}} || Ази |- | align="right" |347. || [[Окленд]] || align="right" |1.344.304 || {{NZL}} || Далайн орнууд |- | align="right" |348. || [[Аурангабад (Махараштра)|Аурангабад]] || align="right" |1.344.253 || {{IND}} || Ази |- |align="right"|349. |[[Калгари]] |align="right"|1.337.106 |{{CAN}} |Хойд Америк |- | align="right" |350. || [[Жабалпур]] || align="right" |1.336.565 || {{IND}} || Ази |} == Цахим холбоос == * [http://www.geohive.com/earth/cy_aggmillion2.aspx Agglomerations over 750,000], GeoHive * [http://www.mongabay.com/igapo/2005_world_city_populations/2005_city_population_01.html Cities in the world with more than 1 million inhabitants in 2005], Mongabay * [http://www.die-erde.com/erde/daten-population-staedte.php?length=500&sort=citypopulation Zahlen, Daten, Fakten – Population von Städten], Die-erde.com * [https://web.archive.org/web/20100602134833/http://home.arcor.de/backitup5/miscweltstatistik.htm Most Populous Cities of the World 2003], Home.arcor.de * [http://www.ssb.no/en/yearbook/tab/tab-055.html World’s largest cities – 1. Tabelle mit Vororten, 2. Tabelle ohne Vororte], Statistics Norway == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Суурингийн жагсаалт| ]] [[Ангилал:Саятан хот|!]] [[Ангилал:Газар зүйн дээд амжилтын жагсаалт]] h0p3roa63knl0wx0rkmxtpop221guxu Хайфа 0 105908 873078 872897 2026-10-11T05:33:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873078 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr Александр Сокуров 0 118295 873004 822455 2026-10-10T12:27:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 873004 wikitext text/x-wiki '''Александр Соку́ров''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алекса́ндр Никола́евич Соку́ров,'' 1951 оны 6-р сарын 14-нд ЗХУ-ын Эрхүү мужийн Подорвиха тосгонд төрсөн)- Зөвлөлт, оросын кино найруулагч, кино зохиолч, ОХУ-ын [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] (2004). [[Файл:Alexander Sokurov, October 2011.jpeg|thumb|Александр Сокуров]] ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Иргэний нийгэм хөгжүүлэх бөгөөд хүний эрхийн Зөвлөлийн гишүүн асан. == Намтар == А.Сокуров Эрхүү мужийн Подорвиха (Эрхүүгийн Усан Цахилгаан станцын нээлтийн үеэр 1956 онд усан доор орсон тосгон) тосгонд 1951 оны 6 дугаар сарын 14-нд Эх орны дайнд оролццож явсан цэргийн албан хаагчийн гэрт төржээ. Түүний эцэг цэргийн хүн байсан тул байнга нүүдэг айл байжээ. А.Сокуров анх Польшид дунд сургуульд элсэж ороод Туркменид дунд сургуулиа дүүргэж байжээ. Тэрээр 1968 онд дунд сургуулиа дүүргээд Горький хотын /өнөөгийн Нижний Новгород/ Их сургуулийн түүхийн ангид элсэн орж 1974 онд дүүргэсэн байна. Суралцах хугацаандаа тэрээр Горький хотын телевизийн уран сайхны нэвтрүүлгийн редакцид ажиллаж байсан бөгөөд 19 настайдаа анхны телевизийн хөтөлбөрөө гаргасан. Үүнд: хэд хэдэн телевизийн кино, телевизийн шууд нэвтрүүлэг, тэр дундаа спортын хөтөлбөрүүд байжээ. А.Сокуров 1975 онд Бүх Оросын кино урлагийн дээд сургуулийн найруулагчийн ангид (А.М. Згуридигийн удирдлаган дор шинжлэх ухааны алдартай киноны найруулагчийн анги) элсэн орсон. Маш сайн сурсан тул тэрээр С.Эйзенштейны нэрэмжит тэтгэлэг авдаг байжээ. Суралцах хугацаандаа тэрээр кино зохиолч, түүний уран бүтээлийн гол холбоотон дэмжигч нөхөр Юрий Арабовтой танилцжээ. 1979 онд нэг жилийн өмнө шалгалтаа урьдчилан өгч төгссөн байна. Сокуров "Мосфильм"-д ажиллахыг хүссэн боловч тэнд ажиллах нөхцөл түүнд тохирохгүй байв. 1980 онд алдарт найруулагч А.Тарковскийн зөвлөмжийн дагуу А.Сокуров "Ленфильм кино студ"-ид орж, анхны уран сайхны кинонуудаа тэнд хийжээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр Ленинградын баримтат киноны студитэй хамтран ажиллаж, бараг бүх баримтат киногоо хийж гаргасан байна. Удаан хугацааны турш 1980-аад оны эцэс хүртэл түүний нэг ч киног нийтэд дэлгэхийг зөвшөөрдөггүй байв. Тарковский Сокуровыг гадаад гарах гэж оролдсон боловч түүний хэлснээр найруулагч нь орос хэл, Эрмитажийн оюун санааны эрдэнэсээс салахыг хүсээгүй ажээ. 1980-аад оны сүүлээр Сокуровын өмнө нь бүтээсэн кинонууд нээлтээ хийгээд зогсохгүй олон улсын кино наадамд Оросын кино урлагийг төлөөлөн амжилттай оролцож байв. 1980-1990 онд найруулагч эрчимтэй ажиллаж, ихэвчлэн жилд хэд хэдэн киноны зураг авалтыг хийж амждаг байв. Үүний зэрэгцээ тэрээр радиогоор залуучуудад зориулсан буяны хөтөлбөрт оролцож, Ленфильм кино студид залуу шинэхэн найруулагч нартай хамтран ажилласан байна. Найруулагч Санкт-Петербург хотод амьдардаг бөгөөд тэрээр бүтээлч хүчин чармайлт гаргахын зэрэгцээ хотын эрхийг хамгаалагч олон нийтийн бүлгийг тэргүүлж, "Сокуровын бүлэг" гэж нэрлэгддэг бөгөөд хотын удирдлагуудтай хуучин Санкт-Петербургийг устгах гамшгаас хамгаалах сэдвээр яриа хэлэлцээ хийдэг байна. 2021 онд тэр 70 насны ойгоо тэмдэглэж оросын сөрг хүчний "Новая газета"-д ярилцлага өгсөн байна. 2023 оны 12-р сарын 3-нд найруулагч Александр Сокуров Орост кино зураг авалт хийхийг хориглосон тул шинэ төслүүд дээр ажиллахгүй байгаагаа зарласан. Тэрээр огт гэрлэж байгаагүй гоонь эр хэвээр байгаа юм. === Уран сайхны кинонууд: === * 1978—1987 — Хүний ганцаардсан дуу хоолой /Одинокий голос человека/ * 1980 — Өгцөрсөн хүн /Разжалованный/ * 1983—1987 — /Скорбное бесчувствие/ * 1986 — Ампир * 1988 — Нар хиртсэн өдрүүд /Дни затмения/ * 1989 — Хамгаалан хадгал /Спаси и сохрани/ * 1990 — Хоёр дахь тойрог /Круг второй/ * 1992 — Чулуу /Камень/ * 1994 — Чимээгүй хуудсууд /Тихие страницы/ * 1997 — Эх ба хүү /Мать и сын/ * 1999 — Дайн хүнд далд хүч /Молох/ * 2001 — Тугал /Телец/ * 2002 — Орос нүүдэл /Русский ковчег/ * 2003 — Эцэг ба хүү /Отец и сын/ * 2005 — Нар /Солнце/ * 2007 — Александра * 2011 — Фауст * 2015 — Франц хэлтнүүд /Франкофония/ === Баримтат кинонууд: === * 1974 — Хамгийн энгийн ажил үүрэг /Самые земные заботы/ * 1975 — Лето Марии Войновой * 1975 — Позывные Р1НН * 1978 — Хүйтэн зуны сүүлчийн өдөр /Последний день ненастного лета/ * 1978—1988 — Мария * 1979 — Соната для Гитлера * 1981 — Дмитрий Шостакович. Альтовая соната <small>''(С. Арановичын хамт)''</small> * 1984 — Үдшийн хохирогч /Жертва вечерняя/ * 1985 — Тэсвэр бүхнийг дийлнэ /Терпение труд/ * 1986 — Элегия * 1986 — Московская элегия ''(Андрей Тарковскийн дурсгалд)'' * 1987 — Өөр юу ч биш /И ничего больше/ * 1990 — Петербургская элегия * 1990 — Советская элегия * 1990 — К событиям в Закавказье * 1991 — Простая элегия * 1991 — Ленинградская ретроспектива (1957—1990) * 1991 — Пример интонации ''(Борис Ельцины тухай)'' * 1992 — Элегия из России * 1995 — Цэргийн зүүд /Солдатский сон/ * 1995 — Сэтгэлийн дуу хоолой /Духовные голоса/ * 1996 — Восточная элегия * 1996 — Робер. Счастливая жизнь * 1997 — Смиренная жизнь * 1997 — Петербургский дневник. Открытие памятника Достоевскому * 1998 — Петербургский дневник. Квартира Козинцева * 1998 — Повинность * 1998 — Зангилаа. Солженицынтай хийсэн ярилцлага * 1999 — dolce… (нежно) * 2001 — Элегия дороги * 2004 — Петербургский дневник. Моцарт. Реквием * 2006 — Элегия жизни: Ростропович, Вишневская * 2009 — Интонации * 2009 — Читаем «Блокадную книгу» * 2011 — Бидэнд аз жаргал хэрэгтэй. /Нам нужно счастье <small>''(А. Янковскийн хамт)/''</small> * 2018 — Өндөр модыг цахилгаан цохидог. /Молния бьёт по высокому дереву/ [[Ангилал:Оросын кино найруулагч]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан (ОХУ)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:Оросын кино зохиолч]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ОХУ)]] nrok3qs8sbomncvm07q2qfh29qchm0s 873005 873004 2026-10-10T12:30:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 873005 wikitext text/x-wiki '''Александр Соку́ров''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алекса́ндр Никола́евич Соку́ров,'' 1951 оны 6-р сарын 14-нд ЗХУ-ын Эрхүү мужийн Подорвиха тосгонд төрсөн)- Зөвлөлт, оросын кино найруулагч, кино зохиолч, ОХУ-ын [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] (2004). [[Файл:Alexander Sokurov, October 2011.jpeg|thumb|Александр Сокуров]] ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Иргэний нийгэм хөгжүүлэх бөгөөд хүний эрхийн Зөвлөлийн гишүүн асан. == Намтар == А.Сокуров Эрхүү мужийн Подорвиха (Эрхүүгийн Усан Цахилгаан станцын нээлтийн үеэр 1956 онд усан доор орсон тосгон) тосгонд 1951 оны 6 дугаар сарын 14-нд Эх орны дайнд оролццож явсан цэргийн албан хаагчийн гэрт төржээ. Түүний эцэг цэргийн хүн байсан тул байнга нүүдэг айл байжээ. А.Сокуров анх Польшид дунд сургуульд элсэж ороод Туркменид дунд сургуулиа дүүргэж байжээ. Тэрээр 1968 онд дунд сургуулиа дүүргээд Горький хотын /өнөөгийн Нижний Новгород/ Их сургуулийн түүхийн ангид элсэн орж 1974 онд дүүргэсэн байна. Суралцах хугацаандаа тэрээр Горький хотын телевизийн уран сайхны нэвтрүүлгийн редакцид ажиллаж байсан бөгөөд 19 настайдаа анхны телевизийн хөтөлбөрөө гаргасан. Үүнд: хэд хэдэн телевизийн кино, телевизийн шууд нэвтрүүлэг, тэр дундаа спортын хөтөлбөрүүд байжээ. А.Сокуров 1975 онд Бүх Оросын кино урлагийн дээд сургуулийн найруулагчийн ангид (А.М. Згуридигийн удирдлаган дор шинжлэх ухааны алдартай киноны найруулагчийн анги) элсэн орсон. Маш сайн сурсан тул тэрээр С.Эйзенштейны нэрэмжит тэтгэлэг авдаг байжээ. Суралцах хугацаандаа тэрээр кино зохиолч, түүний уран бүтээлийн гол холбоотон дэмжигч нөхөр Юрий Арабовтой танилцжээ. 1979 онд нэг жилийн өмнө шалгалтаа урьдчилан өгч төгссөн байна. Сокуров "Мосфильм"-д ажиллахыг хүссэн боловч тэнд ажиллах нөхцөл түүнд тохирохгүй байв. 1980 онд алдарт найруулагч А.Тарковскийн зөвлөмжийн дагуу А.Сокуров "Ленфильм кино студ"-ид орж, анхны уран сайхны кинонуудаа тэнд хийжээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр Ленинградын баримтат киноны студитэй хамтран ажиллаж, бараг бүх баримтат киногоо хийж гаргасан байна. Удаан хугацааны турш 1980-аад оны эцэс хүртэл түүний нэг ч киног нийтэд дэлгэхийг зөвшөөрдөггүй байв. [[Андрей Тарковский]] Сокуровыг гадаад гарах гэж оролдсон боловч түүний хэлснээр найруулагч нь орос хэл, Эрмитажийн оюун санааны эрдэнэсээс салахыг хүсээгүй гэдэг. 1980-аад оны сүүлээр Сокуровын өмнө нь бүтээсэн кинонууд нээлтээ хийгээд зогсохгүй олон улсын кино наадамд Оросын кино урлагийг төлөөлөн амжилттай оролцож байв. 1980-1990 онд найруулагч эрчимтэй ажиллаж, ихэвчлэн жилд хэд хэдэн киноны зураг авалтыг хийж амждаг байв. Үүний зэрэгцээ тэрээр радиогоор залуучуудад зориулсан буяны хөтөлбөрт оролцож, Ленфильм кино студид залуу шинэхэн найруулагч нартай хамтран ажилласан байна. Найруулагч [[Санкт-Петербург]] хотод амьдардаг бөгөөд тэрээр бүтээлч хүчин чармайлт гаргахын зэрэгцээ хотын эрхийг хамгаалагч олон нийтийн бүлгийг тэргүүлж, "Сокуровын бүлэг" гэж нэрлэгддэг бөгөөд хотын удирдлагуудтай хуучин Санкт-Петербургийг устгах гамшгаас хамгаалах сэдвээр яриа хэлэлцээ хийдэг байна. 2021 онд тэр 70 насны ойгоо тэмдэглэж оросын сөрг хүчний "Новая газета"-д ярилцлага өгсөн байна. 2023 оны 12-р сарын 3-нд найруулагч Александр Сокуров Орост кино зураг авалт хийхийг хориглосон тул шинэ төслүүд дээр ажиллахгүй байгаагаа зарласан. Тэрээр огт гэрлэж байгаагүй гоонь эр юм. === Уран сайхны кинонууд: === * 1978—1987 — Хүний ганцаардсан дуу хоолой /Одинокий голос человека/ * 1980 — Өгцөрсөн хүн /Разжалованный/ * 1983—1987 — /Скорбное бесчувствие/ * 1986 — Ампир * 1988 — Нар хиртсэн өдрүүд /Дни затмения/ * 1989 — Хамгаалан хадгал /Спаси и сохрани/ * 1990 — Хоёр дахь тойрог /Круг второй/ * 1992 — Чулуу /Камень/ * 1994 — Чимээгүй хуудсууд /Тихие страницы/ * 1997 — Эх ба хүү /Мать и сын/ * 1999 — Дайн хүнд далд хүч /Молох/ * 2001 — Тугал /Телец/ * 2002 — Орос нүүдэл /Русский ковчег/ * 2003 — Эцэг ба хүү /Отец и сын/ * 2005 — Нар /Солнце/ * 2007 — Александра * 2011 — Фауст * 2015 — Франц хэлтнүүд /Франкофония/ === Баримтат кинонууд: === * 1974 — Хамгийн энгийн ажил үүрэг /Самые земные заботы/ * 1975 — Лето Марии Войновой * 1975 — Позывные Р1НН * 1978 — Хүйтэн зуны сүүлчийн өдөр /Последний день ненастного лета/ * 1978—1988 — Мария * 1979 — Соната для Гитлера * 1981 — Дмитрий Шостакович. Альтовая соната <small>''(С. Арановичын хамт)''</small> * 1984 — Үдшийн хохирогч /Жертва вечерняя/ * 1985 — Тэсвэр бүхнийг дийлнэ /Терпение труд/ * 1986 — Элегия * 1986 — Московская элегия ''(Андрей Тарковскийн дурсгалд)'' * 1987 — Өөр юу ч биш /И ничего больше/ * 1990 — Петербургская элегия * 1990 — Советская элегия * 1990 — К событиям в Закавказье * 1991 — Простая элегия * 1991 — Ленинградская ретроспектива (1957—1990) * 1991 — Пример интонации ''(Борис Ельцины тухай)'' * 1992 — Элегия из России * 1995 — Цэргийн зүүд /Солдатский сон/ * 1995 — Сэтгэлийн дуу хоолой /Духовные голоса/ * 1996 — Восточная элегия * 1996 — Робер. Счастливая жизнь * 1997 — Смиренная жизнь * 1997 — Петербургский дневник. Открытие памятника Достоевскому * 1998 — Петербургский дневник. Квартира Козинцева * 1998 — Повинность * 1998 — Зангилаа. Солженицынтай хийсэн ярилцлага * 1999 — dolce… (нежно) * 2001 — Элегия дороги * 2004 — Петербургский дневник. Моцарт. Реквием * 2006 — Элегия жизни: Ростропович, Вишневская * 2009 — Интонации * 2009 — Читаем «Блокадную книгу» * 2011 — Бидэнд аз жаргал хэрэгтэй. /Нам нужно счастье <small>''(А. Янковскийн хамт)/''</small> * 2018 — Өндөр модыг цахилгаан цохидог. /Молния бьёт по высокому дереву/ [[Ангилал:Оросын кино найруулагч]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан (ОХУ)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:Оросын кино зохиолч]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ОХУ)]] am2o5ku2kmys2qmczk137ruv8i9kvzu Бакула Ринбүүчий 0 121745 873033 841947 2026-10-10T21:02:22Z Fróis 93135 /* */ 873033 wikitext text/x-wiki [[Файл:The 19th Kushok Bakula Rinpoche, 1942.jpg|thumb|Кушок Бакула Ринбүүчий. 1942 онд]] '''19-р Кушок Бакула Ринбүүчий''' буюу '''Живзун Лувсан Түвдэн Чогнор''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Kushok Bakula Rinpoche буюу Ngawang Lobzang Thupstan Chognor'', төвөд: ངག་དབང་བློ་བཟང་ཐུབ་བསྟན་མཆོག་ནོར, 1918 оны 5-р сарын 19-нд Энэтхэгийн [[Ладакх|Ладакхын]] [[Лех (хот)|Лех]] хотод төрж, 2003 оны 11-р сарын 4-нд [[Шинэ Дели]] хотод нас барсан) - Бурханы шашны төвөдийн урсгалын олон улсын нэрт зүтгэлтэн лам бөгөөд Энэтхэгийн төрийн зүтгэлтэн. == Намтар == Ханхүү Бакула Энэтхэг дахь Ладакхын Мато хааны (Цэван Рабстан) гэр бүлд 1918 онд төржээ. Түүний эцэг нь хаан Нангвам Таэй (Nangwa Thayas), эх нь Занскарын хатан хаан Ешей Вангма (Yeshes Wangmo) нар юм. Эх нь тэр үед өнгөрөөд удаагүй байсан 18 дахь Бакула Ринбүүчийн ойрын хамаатан байсан ажээ. Удалгүй хүүг Бурхан Буддагийн шавь болох 16 архадын нэг Бакулу архадын 19 дахь дүр Бакула Ринбүчи Живзун Лувсан Түвдэн Чогнор хэмээн тодруулсан байна. 1923 онд Ладакхын дээд тэргүүн лам нар хааны ордонд ирж ханхүүг тэдэнд өгч хүмүүжүүлэх боломж олгохыг хүсчээ. Жилийн дараа хааны гэр бүл лам нарын хүслийг биелүүлжээ. Зургаан настайдаа өмнөх дүрийнхээ ширээнд заларч, Петуб хийдийн хамба лам болжээ. 1926 онд Төвөдийн Брайбүн Лосалин хийдэд шавилан сууж лхарамбын дамжаа барьж дүүргэжээ. 1930 онд Бакула Төвөдөд боловсролоо үргэлжлүүлэхээр явж, [[13-р Далай лам]]аас сүмийн сахил хүртжээ. Төвөдөд тэрээр суралцах гайхалтай чадвараа харуулж, Раден-цэн (1933-1939)-гийн үед гэлэн болжээ. Хожим нь 1940 оны 9-р сард тэрээр Ладакхт буцаж ирээд эргэцүүлэн бодох бясалгалыг хийж, улмаар номын жинхэнэ багш болжээ. 1949 онд Энэтхэгийн ерөнхий сайд асан Ж.Неругийн саналаар [[Жамму-Кашмир|Жамму Кашмир]] мужийн засаг захиргааны сайд зэрэг ажил хийж улс төрд оролцож эхэлсэн байдаг. Мөн тэрээр Энэтхэгийн Парламентын эрхэм гишүүн, дипломатч байсан юм. Энэтхэг, Пакистан тусгаар тогтнолоо олж авсны дараа Ладакхын лалын шашинт хүн ам Пакистанд нэгдэж, Пакистантай нэгдэхийг хүсээгүй Ладакхын оршин суугчдыг устгах ажиллагаа явуулжээ. Энэхүү үймээн самуунтай үед Бакула Ринбүүчий Самкарыг орхиж Энэтхэгийн болсон Ладакх руу буцан ирж, боловсролын болон хүмүүнлэгийн чиглэлээр эрчимтэй үйл ажиллагаа явуулсан байна. Ладакх нутагт харьцангуй бие даасан байдлыг бий болгоход түүний үүрэг их байжээ. Дараа нь тэрээр Ладакх дахь нийгэм, боловсролын салбарт ихээхэн хүчин чармайлт гаргасан тул түүнийг "орчин үеийн Ладакхыг бий болгогч" гэж нэрлэжээ. Ялангуяа түүний ачаар уламжлал, орчин үеийн байдлыг хослуулсан боловсролын тогтолцоог Ладакхт сурталчлан бий болгосон байна. Бакула Ринбүүчий дипломат хүний ​​хувьд хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]]-д 1989 онд айлчилж, тус улсын буддын шашны нөхцөл байдлын талаар биечлэн танилцах боломж олсон цөөхөн дээд лам нарын нэг байв. Тэр энд шавь нартай байсан, авшиг хүртээж байжээ. Бакула Ринбүүчи амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд буюу 1989 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний өдөр Энэтхэг улсаас Монгол Улсад суугаа [[Элчин сайд]]<nowiki/>аар томилогдон 10 гаруй жил ажиллаж, Буддын шашинд суралцаж байсан залуусыг БНХАУ, Энэтхэгийн сүм хийдүүдтэй холбож, тэнд үргэлжлүүлэн боловсрол эзэмшүүлсэн; Тэрээр 1999 онд [[Улаанбаатар]] хотод [[Бэтүб хийд|Бэтүб хийдийг]] байгуулжээ. Түүнийг 2003 онд нас барсны дараа чандрыг нь өөрийн шавь монголын бурханч лам [[Ганхүүгийн Пүрэвбат|Пүрэвбатын]] хийсэн мөнгөн суваргад хийж, Бэтүвлин хийдэд байрлуулжээ. [[Ангилал:Энэтхэгчүүд]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] [[Ангилал:2003 онд өнгөрсөн]] 6y8m2dacomf3v091nw589xn87dvxa8c Очирын Номт 0 123125 873053 749303 2026-10-11T03:59:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 873053 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nomto Ochirov.jpg|thumb|Номто Очирович Очиров]] '''Очирын Номт''' (орос. '''Номто́ Очи́рович Очи́ров''', жинхэнэ нэр нь — '''Ноха́''', '''Номто''' — халимагаар ''номт'' (''эрдэмтэн'') (халимаг. Очра Номт, 1886 оны 10-р сарын 10-нд Оросын эзэнт улсын Малодербетовский улус-д Хонч нуурт төрсөн- 1960 оны 7-р сарын 11-нд ЗХУ-ын Автономит БН[[Халимаг]]У-ын Советское тосгонд буюу өнөөгийн — Кетченеры-д нас барсан) -халмагийн эрдэмтэн, угсаатан зүйч, гэгээрүүлэгч, [[Жангар|Жангар тууль]] судлал үндэслэгчийн нэг, [[Санкт-Петербург]] хотод бурханы шашны анхны сүм босгохыг санаачилсан хүний нэг. Халимагийн цэргийн Засгийн газрын бүрэлдэхүүн дахь "Цагаан оросын" хөдөлгөөний гишүүн. Номто Очиров нь халимагийн "Жангар" туулийг хэвлүүлсэн бөгөөд халимагийн түүхэн дахь анхны «Ойратские известия» сонин хэвлүүлэн гаргж байсан хүн. XX зууны 20-иод онд Номто Очиров халимагийн бичиг үсгийг шинэчилэхэд оролцож байсан эрдэмтэн. Номт Очиров Халимагийн Бага дөрвөд аймгийн Бухас гэдэг газар очоод Ээлэйн Овлаатай зунжин уулзаад арван бүлэг Жангар бичиж авсан. Номт Очирын бичиж авсан арван бүлэг Жангар дэлхийн Жангар судлалын маш том өв. Монголч эрдэмтэн [[Владислав Котвич|В.Котвичэд]] авчраад өгтөл итгээгүй. Котвич 1911 онд нь Халимагт очоод Эйлэн Овлаатай уулзахад нэг жилийн дараа дөрвөн бүлэг Жангараа дахиад хайлж өгсөн. Онцын өөрчлөлт байгаагүй. Тэр үед Номт Очиров Очирын Нохой гэдэг нэртэй хүн байж л дээ. Котвич ийм эрдэмтэй хүний нэр өөр байх учиртай гээд Номт гэж нэрлэсэн гэдэг. == Намтар == Тэрээр 1886 онд Хонч нуур гэдэг газар малчин Довукин Очирын гэрт төрсөн. Бага насаа Давид Тунгутов хэмээх дөрвөд ноёны өвөлжөөны ойролцоо Червлёное тосгонд өнгөрөөсөн. 1898 онд Бага дөрвөдийн улсын бага сургууль төгссөн. 1898-1905 онд Астрахань хотын дунд сургуульд сурч дүүрэгсэн байна. 1905 онд тэрээр Петербургийн эзэн хааны Их сургуулийн Дорнын тэнхимд сурахаар элссэн. Сурч байх хугацаанда Халимагийн тал нутагт 2 удаа очиж Жангар хайлдаг Ээляна Овлы 10 дууг бичиж авсан байна. 1910-1916 он хүртэл [[Санкт-Петербург]] хотын Угсаатны зүйн музейд ажиллаж 1916 онд Петербургийн их сургуулийн хуулийн факультетийг төгссөн байна. 1914 оны намар халимагийн ноён [[Д.Тундутов|Данзан Тундутов]]<nowiki/>тай хамт Халимаг нутаг дахь халимагуудыг Хаант оросын үеийн бие даасан нутаг болгох ухуулах ажил эрхэлсэн байна. 1917 оны Оросын "[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]]" дараа 3-р сард [[Астрахань]] хотод Халимагийн ард түмний төлөөлөгчдийн анхдугаар хурал болж түүнийг Халимагийн ард түмнийг удирдах Төв хорооны орлогч даргаар (сүүлд Халмагийн цэргийн Засгийн газар) сонгосон байна. 1920 оноос Захиргааны төрөл бүрийн албан тушаал эрхэлж байжээ. Тэрээр 1929 оноос эхлээд тэрээр 4 удаа хоригдож байсан юм: 1929 оны дундуур, 1930 оны намар, 1941 оны 6-р сард, 1950 оны 12-р сард. Баривчлах бүрд түүнийг Халимагийн цэргийн Засгийн газар ажиллаж «халимагийн үндэсний хувьсгалын эсэргүү „Нарны гэрэл“» байгууллагын үйл хэрэгт оролцсон гэж буруутгаж байсан. 1950 оноос Казахстаны [[Семипалатинск]] хязгаарт тусгай газар нутаг заагдаж амьдарсан байна. Очирын Номт 1956 онд суллагдаж Зөвлөлт Халимагийн Приозёрное дүүргийн Советское (өнөө — Кетченеры) тосгонд амьдарч байгаад 1960 оны 7-р сарын 11-нд нас баржээ. [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:Ардын урлаг судлаач]] i841n7hvnylc53bldxddc2kui30zmxb 873054 873053 2026-10-11T04:04:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 873054 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nomto Ochirov.jpg|thumb|Номто Очирович Очиров]] '''Очирын Номт''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Номто́ Очи́рович Очи́ров'', жинхэнэ нэр нь — '''Ноха́''', '''Номто''' — халимагаар ''номт'' (''эрдэмтэн'') [[Халимаг хэл|халимаг.]] Очра Номт, 1886 оны 10-р сарын 10-нд Оросын эзэнт улсын Малодербетовский улус-д Хонч нуурт төрсөн- 1960 оны 7-р сарын 11-нд ЗХУ-ын Автономит БН[[Халимаг]]У-ын Советское тосгонд буюу өнөөгийн — Кетченеры-д нас барсан) -Халмагийн эрдэмтэн, угсаатан зүйч, соён гэгээрүүлэгч, [[Жангар|Жангар тууль]] судлал үндэслэгчийн нэг, [[Санкт-Петербург]] хотод бурханы шашны анхны сүм босгохыг санаачилсан хүний нэг. Халимагийн цэргийн Засгийн газрын бүрэлдэхүүн дахь "Цагаан оросын" хөдөлгөөний гишүүн. Номто Очиров нь халимагийн "Жангар" туулийг хэвлүүлсэн бөгөөд халимагийн түүхэн дахь анхны «Ойратские известия» сонин хэвлүүлэн гаргж байсан хүн. XX зууны 20-иод онд Номто Очиров халимагийн бичиг үсгийг шинэчилэхэд оролцож байсан эрдэмтэн. Номт Очиров Халимагийн Бага дөрвөд аймгийн Бухас гэдэг газар очоод Ээлэйн Овлаатай зунжин уулзаад арван бүлэг Жангар бичиж авсан. Номт Очирын бичиж авсан арван бүлэг Жангар дэлхийн Жангар судлалын маш том өв. Монголч эрдэмтэн [[Владислав Котвич|В.Котвичэд]] авчраад өгтөл итгээгүй. Котвич 1911 онд нь Халимагт очоод Эйлэн Овлаатай уулзахад нэг жилийн дараа дөрвөн бүлэг Жангараа дахиад хайлж өгсөн. Онцын өөрчлөлт байгаагүй. Тэр үед Очирын Номт нь Очирын Нохой гэдэг нэртэй хүн байж л дээ. В.Котвич ийм эрдэмтэй хүний нэр өөр байх учиртай гээд Номт гэж нэрлэх санааа өгсөн гэдэг. == Намтар == Тэрээр 1886 онд Хонч нуур гэдэг газар малчин Довукин Очирын гэрт төрсөн. Бага насаа Давид Тунгутов хэмээх дөрвөд ноёны өвөлжөөны ойролцоо Червлёное тосгонд өнгөрөөсөн. 1898 онд Бага дөрвөдийн улсын бага сургууль төгссөн. 1898-1905 онд Астрахань хотын дунд сургуульд сурч дүүрэгсэн байна. 1905 онд тэрээр Петербургийн эзэн хааны Их сургуулийн Дорнын тэнхимд сурахаар элссэн. Сурч байх хугацаанда Халимагийн тал нутагт 2 удаа очиж Жангар хайлдаг Ээляна Овлы 10 дууг бичиж авсан байна. 1910-1916 он хүртэл [[Санкт-Петербург]] хотын Угсаатны зүйн музейд ажиллаж 1916 онд Петербургийн их сургуулийн хуулийн факультетийг төгссөн байна. 1914 оны намар халимагийн ноён [[Д.Тундутов|Данзан Тундутов]]<nowiki/>тай хамт Халимаг нутаг дахь халимагуудыг Хаант оросын үеийн бие даасан нутаг болгох ухуулах ажил эрхэлсэн байна. 1917 оны Оросын "[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]]" дараа 3-р сард [[Астрахань]] хотод Халимагийн ард түмний төлөөлөгчдийн анхдугаар хурал болж түүнийг Халимагийн ард түмнийг удирдах Төв хорооны орлогч даргаар (сүүлд Халмагийн цэргийн Засгийн газар) сонгосон байна. 1920 оноос Захиргааны төрөл бүрийн албан тушаал эрхэлж байжээ. Тэрээр 1929 оноос эхлээд тэрээр 4 удаа хоригдож байсан юм: 1929 оны дундуур, 1930 оны намар, 1941 оны 6-р сард, 1950 оны 12-р сард. Баривчлах бүрд түүнийг Халимагийн цэргийн Засгийн газар ажиллаж «халимагийн үндэсний хувьсгалын эсэргүү „Нарны гэрэл“» байгууллагын үйл хэрэгт оролцсон гэж буруутгаж байсан. 1950 оноос Казахстаны [[Семипалатинск]] хязгаарт тусгай газар нутаг заагдаж амьдарсан байна. Очирын Номт 1956 онд суллагдаж Зөвлөлт Халимагийн Приозёрное дүүргийн Советское (өнөө — Кетченеры) тосгонд амьдарч байгаад 1960 оны 7-р сарын 11-нд нас баржээ. [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:Ардын урлаг судлаач]] bq524j68z8adramlhlnhvx7gcb3n6es 873055 873054 2026-10-11T04:05:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 873055 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nomto Ochirov.jpg|thumb|Номто Очирович Очиров]] '''Очирын Номт''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Номто́ Очи́рович Очи́ров'', жинхэнэ нэр нь — '''Ноха́''', '''Номто''' — халимагаар ''номт'' (''эрдэмтэн'') [[Халимаг хэл|халимаг.]] Очра Номт, 1886 оны 10-р сарын 10-нд Оросын эзэнт улсын Малодербетовский улус-д Хонч нуурт төрсөн- 1960 оны 7-р сарын 11-нд ЗХУ-ын Автономит БН[[Халимаг]]У-ын Советское тосгонд буюу өнөөгийн — Кетченеры-д нас барсан) -Халмагийн эрдэмтэн, угсаатан зүйч, соён гэгээрүүлэгч, [[Жангар|Жангар тууль]] судлал үндэслэгчийн нэг, [[Санкт-Петербург]] хотод бурханы шашны анхны сүм босгохыг санаачилсан хүний нэг. Халимагийн цэргийн Засгийн газрын бүрэлдэхүүн дахь "Цагаан оросын" хөдөлгөөний гишүүн. Номто Очиров нь халимагийн "Жангар" туулийг хэвлүүлсэн бөгөөд халимагийн түүхэн дахь анхны «Ойратские известия» сонин хэвлүүлэн гаргж байсан хүн. XX зууны 20-иод онд Номто Очиров халимагийн бичиг үсгийг шинэчилэхэд оролцож байсан эрдэмтэн. Номт Очиров Халимагийн Бага дөрвөд аймгийн Бухас гэдэг газар очоод Ээлэйн Овлаатай зунжин уулзаад арван бүлэг Жангар бичиж авсан. Номт Очирын бичиж авсан арван бүлэг Жангар дэлхийн Жангар судлалын маш том өв. Монголч эрдэмтэн [[Владислав Котвич|В.Котвичэд]] авчраад өгтөл итгээгүй. Котвич 1911 онд нь Халимагт очоод Эйлэн Овлаатай уулзахад нэг жилийн дараа дөрвөн бүлэг Жангараа дахиад хайлж өгсөн. Онцын өөрчлөлт байгаагүй. Тэр үед Очирын Номт нь Очирын Нохой гэдэг нэртэй хүн байж л дээ. В.Котвич ийм эрдэмтэй хүний нэр өөр байх учиртай гээд Номт гэж нэрлэх санааа өгсөн гэдэг. == Намтар == Тэрээр 1886 онд Хонч нуур гэдэг газар малчин Довукин Очирын гэрт төрсөн. Бага насаа Давид Тунгутов хэмээх дөрвөд ноёны өвөлжөөны ойролцоо Червлёное тосгонд өнгөрөөсөн. 1898 онд Бага дөрвөдийн улсын бага сургууль төгссөн. 1898-1905 онд Астрахань хотын дунд сургуульд сурч дүүрэгсэн байна. 1905 онд тэрээр Петербургийн эзэн хааны Их сургуулийн Дорнын тэнхимд сурахаар элссэн. Сурч байх хугацаанда Халимагийн тал нутагт 2 удаа очиж Жангар хайлдаг Ээляна Овлы 10 дууг бичиж авсан байна. 1910-1916 он хүртэл [[Санкт-Петербург]] хотын Угсаатны зүйн музейд ажиллаж 1916 онд Петербургийн их сургуулийн хуулийн факультетийг төгссөн байна. 1914 оны намар халимагийн ноён [[Данзан Тундутов]]<nowiki/>тай хамт Халимаг нутаг дахь халимагуудыг Хаант оросын үеийн бие даасан нутаг болгох ухуулах ажил эрхэлсэн байна. 1917 оны Оросын "[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]]" дараа 3-р сард [[Астрахань]] хотод Халимагийн ард түмний төлөөлөгчдийн анхдугаар хурал болж түүнийг Халимагийн ард түмнийг удирдах Төв хорооны орлогч даргаар (сүүлд Халмагийн цэргийн Засгийн газар) сонгосон байна. 1920 оноос Захиргааны төрөл бүрийн албан тушаал эрхэлж байжээ. Тэрээр 1929 оноос эхлээд тэрээр 4 удаа хоригдож байсан юм: 1929 оны дундуур, 1930 оны намар, 1941 оны 6-р сард, 1950 оны 12-р сард. Баривчлах бүрд түүнийг Халимагийн цэргийн Засгийн газар ажиллаж «халимагийн үндэсний хувьсгалын эсэргүү „Нарны гэрэл“» байгууллагын үйл хэрэгт оролцсон гэж буруутгаж байсан. 1950 оноос Казахстаны [[Семипалатинск]] хязгаарт тусгай газар нутаг заагдаж амьдарсан байна. Очирын Номт 1956 онд суллагдаж Зөвлөлт Халимагийн Приозёрное дүүргийн Советское (өнөө — Кетченеры) тосгонд амьдарч байгаад 1960 оны 7-р сарын 11-нд нас баржээ. [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:Ардын урлаг судлаач]] l2xpyhakw16m6h9fhsqm9ey19x3x8bu Владислав Ховалыг 0 123431 873077 870244 2026-10-11T05:29:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 873077 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ховалыг В. Т.jpg|thumb|Владислав Ховалыг (2021)]] '''Владислав Ховалыг''' ([[Тува хэл|тува]]. ''Владислав Товарищтай оглу Ховалыг''; [[Орос хэл|орос]]. ''Владислав Товарищтайович Ховалыг,'' 1967 оны 12-р сарын 24-д ЗХУ-ын Автономит Зөвлөлт Тува улсын Тээли суманд төрсөн) - Оросын болон Тувагийн төрийн зүтгэлтэн. 2021 оны 9-р сарын 28-наас ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]<nowiki/>ын тэргүүн (2021 оны 4-р сарын 7-ноос түр орлон гүйцэтгэгч байсан). «[[Нэгдсэн Орос]]» улс төрийн намын гишүүн. 2007-2008 онд [[ОХУ]]-ын Бүгд Найрамдах [[Тува]] Улсын Газар болон өмчийн харилцааны сайд, 2008-2018 онд Тувагийн нийслэл [[Кызыл]] хотын дарга байсан. == Намтар == В.Ховалыг 1967 оны 12-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Тувагийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын Тээли тосгонд төрсөн. 1986-1988 онд ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчинд цэргийн алба хаасан. 1988 онд Шагонар дүүргийн аж үйлдвэрийн комбинатад ажилчнаар ажлын гараагаа эхлүүлсэн. 1992 онд [[Красноярскийн Улсын их сургууль|Красноярскийн Улсын их сургуулийг]] хуульч мэргэжлээр сурч төгссөн. 2006 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Оросын Төрийн удирдлагын Академийг "Хямралын эсрэг менежмент" мэргэжлээр суралцаж төгссөн. Их сургуулиа төгсөөд төрийн байгууллагуудад ажиллаж, Бүгд Найрамдах Тува Улсын Төрийн өмчийн хорооны хуулийн ахлах мэргэжилтэн болжээ. Дараа нь 1994-2004 онд тэрээр ОХУ-ын Холбооны албаны Санхүүгийн нөхөн сэргээлт, дампуурлын асуудлаар Тува дахь нутаг дэвсгэрийн байгууллагыг удирдаж байжээ. Дараа нь тэрээр Бүгд Найрамдах Тува Улсын Сангийн яаманд шилжин ажиллаж, хэлтсийн дарга, газрын даргын албыг дараалан хашсан байна. 2007 оны 4-р сараас 2008 оны 7-р сар хүртэл Бүгд Найрамдах Тува Улсын Газар болон өмчийн харилцааны сайд. 2008 оны 7-р сарын 30-нд [[Кызыл]] хотын даргаар ажилласан. Энэ албан тушаалд хоёр хугацаагаар улиран 2018 он хүртэл ажилласан. 2018 оны 11-р сараас 2021 оны 4-р сарын 7-ны өдөр хүртэл «Тываэнергосбыт» компанийн ерөнхий захирлаар ажилласан байна. 2021 оны 4-р сарын 7-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] өөрийн хүсэлтээр огцорсон [[Шолбан Кара-оол]]<nowiki/>ын оронд Владислав Ховалыг Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүнээр түр томилох Зарлиг гаргасан байна. 2021 оны 6-р сарын 20-нд "Нэгдсэн Орос" намын бүс нутгийн салбараас 9-р сарын 19-нд болох Бүгд найрамдах улсын тэргүүнийг сонгох сонгуульд Владислав Ховалыг нэр дэвшүүлсэн юм. Тангараг өргөх ёслолын ажиллагаа 9-р сарын 28-нд болж Владислав Ховалыг ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүн болсныг тэр өдрөө Тувагийн Их хурлын дарга [[Кан-оол Даваа]] зарлажээ. В.Ховалыг эхнэр, гурван хүүхэдтэй. == Хориг == 2023 оны 2-р сарын 24-нд [[АНУ-ын Төрийн Департамент]] "Оросын Украины эсрэг үйл ажиллагаа явуулж, түрэмгийлэл үйлдсэн, мөн Оросын ашиг сонирхлын үүднээс эзлэгдсэн Украины зарим нутаг дэвсгэрийг хууль бусаар удирдсан", ялангуяа "Украинд тулалдахаар иргэдийг уриалан татан оролцуулсан" хүмүүст тавьсан хориг арга хэмжээний жагсаалтад Владислав Ховалыг нэмж оруулсан байна. {{DEFAULTSORT:Ховалыг, Владислав}} [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Тува ястан]] [[Ангилал:Тувагийн хүн]] [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]] a89pcgv0cadsucb9pw83qdyq8xx9cf5 Владимир Познер 0 125045 873002 774181 2026-10-10T12:11:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 873002 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vladimir Pozner by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Владимир Познер]] '''Владимир Владимирович Познер''' (орос. ''Владимир Владимирович Познер,'' төрөхөд нь — '''Владимир Жеральд Дмитрий Дюбуа-Нибуайэ''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Vladimir Gérald Dimitri Dubois-Niboyet''); 1934 оны 4-р сарын 1-нд Францын [[Парис]] хотод төрсөн) -зөвлөлийн болон оросын сэтгүүлч, телевизийн нэвтрүүлэг хөтлөгч. 1994 оноос «Оросын телевизийн Академи» сангийн гишүүн, анхны Ерөнхийлөгч нь юм. Тэрээр 1980-аад оны сүүлээр "Зөвлөлт-Америкийн теле-гүүр"- ний хөтлөгч хийж алдартай болсон. 1992-1995 онуудад тэрээр Америкийн CNBC телевизийн Познер/Донахью нэвтрүүлгийг хөтөлсөн. Мөн Оросын Нэгдүгээр суваг дээрх "Времена" (2000-2008) болон "Познер" (2008-2022) анхны нэвтрүүлгүүдийг хөтөлсөн. == Намтар == Владимир Познер 1922 онд Оросоос Франц руу цагаачилсан еврей гаралтай эцэг Владимир Александрович Познер (1908—1975), франц бүсгүй Жеральдин Люттен (1910—1985) нарын гэрт 1934 онд Парис хотод төрсөн. Түүнийг 5 настайд эцэг эх нь албан ёсоор гэрлэсэн байна. Эх нь түүнийг төрүүлээд 3 сартай байхад нь АНУ руу авч явсан. Тэр үед эхийнх нь эх, эгч, мөн дотны найзууд нь тэнд амьдарч байжээ. Удалгүй Жералдин "Paramount Pictures"-ийн Франц хэлний салбарт редактороор ажилд оржээ. 5 жилийн дараа буюу 1939 онд тухайн үед "Metro-Goldwyn-Mayer"-ийн Европын салбарт ажиллаж байсан эцэг Владимир Александрович Познер эхнэр Жералдин болон хүү Владимир нарыг АНУ-аас авч Франц руу буцаж иржээ. 1940 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайны]] үеэр (1939–1945) Францыг Нацист Герман эзэлсний дараа тэдний гэр бүл нь АНУ руу буцаад нүүжээ. Тэнд, 5 жилийн дараа Нью-Йорк хотод Владимирын дүү Павел Владимирович Познер (1945 оны 4-р сарын 19 - 2016 оны 4-р сарын 26) мэндэлсэн байна. Балтийн орнуудыг ЗХУ-д нэгтгэсний дараа В.Познерын эцгийн талын өвөг эцэг Александр Владимирович Познер (1875–1943) ЗХУ-ын иргэн болжээ. Улмаар В.Познерын эцэг Владимир Александрович Познер мөн 1943 онд Зөвлөлтийн иргэншил авсан байна. 1943 оноос АНУ-ын Дайны яамны киноны хэлтсийн Зөвлөлтийн секторын даргаар ажиллаж байхдаа тэрээр Зөвлөлтийн тагнуулын байгууллагтай хамтран ажиллаж байжээ. 1952 оны сүүлчээр ЗХУ руу Познерын гэр бүл нүүж иржээ. 1953 онд Владимир Познер [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн улсын Их сургуулийн]] биологийн тэнхимийн "хүний физиологи" мэргэжлээр сурч 1958 онд төгссөн байна. 1958 онд Их сургуулиа дүүргээд англи хэлнээс орос хэл рүү эрдэм шинжилгээний орчуулга хийдэг байгаад 1959 оноос алдарт хүүхдийн зохиолч, яруу найрагч [[Самуил Маршак|Самуил Маршакийн]] уран зохиолын нарийн бичгийн даргаар 2 жил ажилласан байна. 1961 оны 10-р сараас В.Познер Москва дахь «Новости» агентлагт (АПН) тайлбарлагч, «USSR» («ЗХУ») англи хэл дээрх сэтгүүлд редактор, сүүлд нь Soviet Life («Зөвлөлтийн амьдрал»), 1967 оноос тус сэтгүүл «Спутник» гэж нэрээ сольсон. Тэрээр 1967 онд ЗХУ-ын Коммунист намд элссэн байна. В.Познер ЗХУ Чехословак руу довтлосоны дараа социализмд итгэхээ больсон гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн; тэр коммунизмд итгэдэггүй болжээ. 1991 оны 4-р сард тэрээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намаас]] гарсан. Америкийн телевизийн сүлжээнд ярилцлага өгсний дараа түүнийг Зөвлөлтийн Төв телевизээс халадгсан байна. Гадаадад зорчихыг хориглосон тэрээр 38 жилийн дараа 1986 оны 5-р сарын 14-нд АНУ руу буцаж ирэв. Познерын АНУ руу буцаж ирсэн тухай WGBH-ийн "Төрөлхийн Орос биш, эсвэл Познерын хэрэг" баримтат кинонд гардаг. 1991 онд тэрээр Нью-Йорк руу нүүж 1991-1997 онуудад тэрээр АНУ-д ажиллаж, Фил Донахьютай хамтран "CNBC" телевизийн сувгаар долоо хоног тутмын Познер/Донахью (1992-1995) нэвтрүүлгийг хөтлөн явуулдаг байжээ. АНУ-д ажиллаж байхдаа тэрээр "Зохиолчийн Телевиз"-ийн бүтээсэн "Бид" (хожим нь "Цаг хугацаа ба бид") болон "Масктай хүн", ОРТ телевизээр цацагдсан "Хэрэв..." нэвтрүүлгүүдийг бичихээр сар бүр Москва руу нисдэг байсан юм. Тэрээр 1997 оны эхээр Орос руу буцаж ирээд 1997-2006 онуудад «Радио 7 на семи холмах» радиод "Алив үүнийг ярилцая" ([[Орос хэл|орос.]] Давайте это обсудим) радио нэвтрүүлгийг хөтөлсөн байна. Мөн Оросын телевизийн Нэгдүгээр суваг дээрх "Времена" (2000-2008) болон "Познер" (2008-2022) анхны нэвтрүүлгүүдийг хөтөлсөн. Владимир Познер мөн [[Алексей Навальный|Алексей Навальныйг]] "Познер" нэвтрүүлгийнх нь эфирт урихыг хориглосон тухай зарлахад Нэгдүгээр сувгийн удирдлага сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлсэн гэж тэмдэглэжээ. Энэ нь Познерын Нэгдүгээр суваг дээрх нэвтрүүлгүүдийг цензурдсан цорын ганц тохиолдол биш бөгөөд янз бүрийн үед [[Ксения Собчак]], [[Борис Немцов]] болон бусад сөрөг хүчний хүмүүсийг хориглосон байдаг. 2018 онд бичигдсэн [[Эдуард Лимонов|Эдуард Лимоновын]] "Познер" нэвтрүүлэг 2020 онд нас барсны дараа л цацагдсан. Тэрээр нэгэн ярилцлагадаа Владимир Путиныг нэвтрүүлгийнхээ зочноор оролцуулахыг хүсч байгаагаа тэмдэглэсэн бөгөөд түүнийг урих гэж удаа дараа оролдсон ч амжилтгүй болсон гэдэг. 2022 оны 2-р сард Орос улс Украинд халдсаны дараа Нэгдүгээр суваг зохиогчийн "Познер" нэвтрүүлгээ эфирээс хассан. Владимир Познер халдлагын талаар олон нийтийн өмнө ямар нэгэн тайлбар хийгээгүй юм. Сүүлийн жилүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины явуулж байгаа бодлогыг шүүмжилж байгаа. == Телевизийн кино бүтээлүүд == * 1988 — "Гэрч" /[[Орос хэл|орос.]] Свидетель/ * 2008 — "Нэг давхар Америк" /[[Орос хэл|орос.]] Одноэтажная Америка/ (Брайан Кан, Иван Ургант нарын хамт) * 2010 — Тур де Франс (Иван Ургантын хамт) * 2012 — "Тэдний Итали" /[[Орос хэл|орос.]] Их Италия/ (Иван Ургантын хамт) * 2012 — "Бурханы мэлмий" /[[Орос хэл|орос.]] Глаз Божий/ — [[Пабло Пикассо|Пабло Пикассогийн]] тухай * 2013 — "Герман бодлого" /[[Орос хэл|орос.]] Германская головоломка/ (Иван Ургант) * 2014 — "Англи ерөнхийдөө болон тусгайлан" /[[Орос хэл|орос.]] Англия в общем и в частности/ (Иван Ургантын хамт) * 2016 — "Еврей аз жаргал" /[[Орос хэл|орос.]] Еврейское счастье/ (Иван Ургантын хамт) * 2016 — "Шекспир. Хаадад өгөх сэрэмжлүүлэг" /[[Орос хэл|орос.]] Шекспир. Предостережение королям/ * 2017 — "Кихот ноёны эрэлд" /[[Орос хэл|орос.]] В поисках Дон Кихота/ (Иван Ургантын хамт) * 2018 — "Хамгийн, хамгийн, хамгийн" /[[Орос хэл|орос.]] Самые. Самые. Самые/ (Норвеги, Швед, Дани болон Финланд) (Иван Ургант) * 2021 — "Япон улс. Кимоногийн дотор тал" /[[Орос хэл|орос.]] Япония. Обратная сторона кимоно/ (Иван Ургантын хамт) * 2021 — "Орос зан чанарын эрэлд" /[[Орос хэл|орос.]] В поисках русского характера/ (Иван Ургантын хамт) * 2024 — "Турк дэвтэр" /[[Орос хэл|орос.]] Турецкая тетрадь/ Владимир Познерын албан ёсны цахим хуудас. https://pozneronline.ru/<nowiki/>{{DEFAULTSORT:Познер, Владимир}} [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:Парисын хүн]] [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын сэтгүүлч]] [[Ангилал:АНУ-ын телевизийн нэвтрүүлэгч]] [[Ангилал:Оросын телевизийн нэвтрүүлэгч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Оросын цагаач]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] 8ewsgjms4j7zopoh936vvkndyd30ymv Module:Params 828 138902 873060 872882 2026-10-11T04:34:37Z Grufo 96681 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 873060 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1 else words[nw], nw = key, nw + 1 end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn - 1, nw - 1 end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_param_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_param_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, shifting = true, splicing = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame, first_fn_name) local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name } for key, val in pairs(child_frame.args) do if type(key) == 'number' and key > 0 then tpipe[key + 1] = val else tpipe[key] = val end end return { frame = main_frame, pipe = tpipe, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, fnpos = 1, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, next_fn_pos) local nextfn if ctx.pipe[next_fn_pos] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end ctx.fnpos = next_fn_pos return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs) local cmd if opts[offs] == nil then return offs - 1 end cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return offs end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params) local style, shf local tmp = src[start_from + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1 else shf = start_from end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end tmp = style[1] local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, offs, whoami) if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[offs + 3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[offs + argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, offs, whoami) local keyw local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2 while arg ~= nil do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { arg, false, false } else keyw = arg:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end arg, idx = opts[idx], idx + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, idx - 1 end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos = {}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx], skel[idx + 1] = target:sub(s_pos, e_pos - 1), target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end else key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, ivar0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2]) if ivar0 == 2 then tmp = opts[offs + 3] and opts[offs + 3]:match'^%s*(.-)%s*$' end ivar0 = ivar0 + offs if tmp == 'with_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) end if argc < ivar0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache, len = {}, 1 for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end len = len - 1 end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx, offs) local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0 for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then if key < 1 then cache[key] = val elseif key > offs then cache[key - offs] = val end if key > nmax then nmax = key end else cache[key] = val end end nmax = nmax - offs if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[offs + idx] ~= nil do tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, offs + idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1) if new_offs - ctx.fnpos < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, new_offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0 if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[offs + 2] ~= nil then tmp = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, offs + 3) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and offs + 3 or offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local idx = tonumber(opts[offs + 1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local last = tonumber(opts[offs + 1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local tmp = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, tmp = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then cache[nsize], nsize = key, nsize + 1 end end table.sort(cache) for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ] tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp1 = opts[offs + 1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - offs - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2] return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_param_name(opts[offs + 1]) local val = tbl[src] if opts[offs + 3] ~= nil then mode = a_modes[opts[offs + 3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3 else argc = offs + 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_param_name(opts[offs + 2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil then ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil return context_iterate(ctx, offs + 2) end local key = tonumber(opts[offs + 1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_matching') for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_not_matching') if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache, len = {}, 1 for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_param_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] if mix == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local cache = {} mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$' if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = opts[offs + 1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos = load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':') if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs) return context_iterate(ctx, offs) end local new_opts, cache = {}, {} parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) local shift = #cache + offs - repos + 1 for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < offs then new_opts[key] = val elseif key >= repos then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val else new_opts[key + offs] = val end end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local cache, mix_k, mix_v = {}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if opts[offs + 3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, offs + 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, opts, offs, ncurrparent = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if opts[offs + 1] ~= nil and opts[offs + 1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, offs + 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_param_name(opts[offs + 1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, offs + 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, offs + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx, offs + 1) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx, offs + 2) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx, offs + 1)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) local model, ret, nss, ccs = { title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '', copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = tname, args = cargs } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local mname, fname local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then mname = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[offs + 2] ~= nil then fname = opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local magic local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then magic = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local cargs, ret, nss, ccs = copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tmp local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] ~= nil then tmp = opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val elseif key > offs then bargs[key - offs - 1] = val elseif key < 1 then bargs[key - 1] = val end end ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, 'new') ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (child_frame) return child_frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, fname) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) jnrp2hde108asrud4ch6fuc8nkppvn4 Чикагогийн марафон 0 142665 873015 831860 2026-10-10T13:49:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 873015 wikitext text/x-wiki [[Файл:Elite Women Start 2008.jpg|thumb|2008 оны уралдааны эмэгтэйчүүд]] [[Файл:Chicago Marathon Logo.png|thumb|325x325px]] '''Чикагогийн марафон''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Chicago Marathon'', бүтэн нэр нь — ''Bank of America Chicago Marathon'') - дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй марафонуудын нэг бөгөөд "''World Marathon Majors''" цувралд ордог тэмцээн юм. Чикагогийн марафон нь 1905-1920-иод он хүртэл жил бүр зохиож байсан ч одоогийн цувралын анхны гүйлт [[1977 он|1977 оны]] 9-р сарын 25-нд "Mayor Daley Marathon" нэртэйгээр болж, 4200 орчим гүйгч оролцсон түүхтэй юм. Түүнээс хойш 1987 онд хагас марафон гүйлтийн тэмцээн, 2020 онд COVID-19 тахлын улмаас завсарласаныг эс тооцвол уралдааныг жил бүр 10-р сард зохион байгуулж ирсэн уламжлалтай юм байна. Уг [[Марафон|марафонд]] дэлхийн хамгийн хүчтэй тамирчид оролцдог онцлогтой юм. 42,2 км урт зайны марафон гүйлтийн түүхэнд дэлхийн дээд амжилтыг 4 удаа шинэчлэн тогтоосон: эрэгтэйчүүдийн төрөлд 2 удаа, эмэгтэйчүүдийн төрөлд 2 удаа. Чикагогийн марафоны түүхэнд таван хүн нас барж байжээ. 2024 оны 10-р сарын 13-нд Рут Чепгетич 2:09:56-аар дэлхийн дээд амжилт тогтоосон байна. {| class="wikitable sortable" !Болсон огноо !Эрэгтэй ялагч !Улс !Цаг !Эмэгтэй ялагч !Улс !Цаг |- |1977.09.25 |Дэн Клотер | [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:17:52 |Дороти Дулиттл |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:50:47 |- |1978.09.24 |Марк Стэнфорт | АНУ |2:19:20 |Лина Ларсон |АНУ |2:59:25 |- |1979.10.21 |Дэн Клотер |АНУ |2:23:20 |Лора Майлек |АНУ |3:15:45 |- |1980.09.28 |Фрэнк Ричардсон |АНУ |2:14:04 |Су Петерсон |АНУ |2:45:03 |- |1981.09.27 |Фил Коппесс |АНУ |2:16:13 |Тина Ганди |АНУ |2:49:39 |- |1982.09.26 |Грег Мейер |АНУ |2:10:59 |Нэнси Конс |АНУ |2:33:23 |- |1983.10.16 |Жозеф Нзау | [[Кени]] |2:09:44 |Роза Мота | [[Португал]] |2:31:12 |- |1984.10.21 |Стив Жонс | Их Британи |'''2:08:05'''^ |Роза Мота | Португал |2:26:01 |- |1985.10.20 |Стив Жонс | Их Британи |2:07:13 |Жоан Бенуа |АНУ |2:21:21 |- |1986.10.26 |Тосихико Секо | [[Япон]] |2:08:27 |Ингрид Кристиансен | [[Норвеги]] |2:27:08 |- |1987.10.25 | colspan="6" align="center" |''Марафоны оронд хагас марафон болсон.'' |- |1988.10.30 |Алехандро Крус | [[Мексик]] |2:08:57 |Лиза Вейденбах |АНУ |2:29:17 |- |1989.10.29 |Пол Дэвис-Хейл | [[Их Британи]] |2:11:25 |Лиза Вейденбах |АНУ |2:28:15 |- |1990.10.28 |Мартин Питайо | Мексик |2:09:41 |Аврора Кунха | Португал |2:30:11 |- |1991.10.27 |Хосельдо Роча | Бразил |2:14:33 |Мидди Хамрин | [[Швед]] |2:36:21 |- |1992.10.25 |Хосе Цесар де Соуса | Бразил |2:16:14 |Линда Сомерс |АНУ |2:37:41 |- |1993.10.31 |Луис Антонио дос Сантос | Бразил |2:13:14 |Ритва Леметтинен | [[Финланд|Финлан]]<nowiki/>д |2:33:18 |- |1994.10.30 |Луис Антонио дос Сантос | Бразил |2:11:16 |Кристи Жонстон | США |2:31:34 |- |1995.10.15 |Эмонн Мартин | Их Британи |2:11:18 |Ритва Леметтинен | [[Финланд]] |2:28:27 |- |1996.10.20 |Пол Эванс | Их Британи |2:08:52 |Мариан Саттон |Их Британи |2:30:41 |- |1997.10.19 |Халид Ханнуши | [[Марокко]] |2:07:10 |Мариан Саттон |Их Британи |2:29:03 |- |1998.10.11 |Ондоро Осоро | Кени |2:06:54 |Жойс Чепчумба | Кени |2:23:57 |- |1999.10.24 |Халид Ханнуши | Марокко |'''2:05:42'''^ |Жойс Чепчумба | Кени |2:25:59 |- |2000.10.22 |Халид Ханнуши |АНУ |2:07:01 |Катерина Ндереба | Кени |2:21:33 |- |2001.10.07 |Бен Кимондиу | Кени |2:08:52 |Катерина Ндереба | Кени |'''2:18:47'''^ |- |2002.10.13 |Халид Ханнуши |АНУ |2:05:56 |Пола Рэдклифф | Их Британи |'''2:17:18'''^ |- |2003.10.12 |Эванс Рутто | Кени |2:05:50 |Светлана Захарова |[[Орос]] |2:23:07 |- |2004.10.10 |Эванс Рутто | Кени |2:06:16 |Константина Дицэ | [[Румын]] |2:23:45 |- |2005.10.09 |Феликс Лимо | Кени |2:07:02 |Дина Кастор | АНУ |2:21:25 |- |2006.10.22 |Роберт Черуйот | Кени |2:07:35 |Берхане Адере |Этиоп |2:20:42 |- |2007.10.07 |Патрик Ивути | Кени |2:11:11 |Берхане Адере | Этиоп |2:33:49 |- |2008.10.12 |Эванс Черуйот | Кени |2:06:25 |Лидия Григорьева | [[Орос]] |2:27:17 |- |2009.10.11 |Самуэль Ванжиру | Кени |2:05:41 |Ирина Микитенко | [[Герман]] |2:26:31 |- |2010.10.10 |Самуэль Ванжиру | Кени |2:06:23 |Ацеде Байса | Этиоп |2:23:40 |- |2011.10.09 |Мозес Мосоп | Кени |2:05:37 |Эжегайеху Дибаба | Этиоп |2:22:09 |- |2012.10.07 |Цегайе Кебеде | [[Этиоп]] |2:04:38 |Атседе Байса | Этиоп |2:22:03 |- |2013.10.13 |Деннис Киметто | Кени |2:03.45 |Рита Жепту | Кени |2:19.57 |- |2014.10.12 |Элиуд Кипчоге | Кени |2:04.11 |Маре Дибаба | Этиоп |2:25.37 |- |2015.10.11 |Диксон Чумба | Кени |2:09.25 |Флоренс Киплагат | Кени |2:23.33 |- |2016.10.09 |Абель Кируи | Кени |2:11.23 |Флоренс Киплагат | Кения |2:21.32 |- |2017.10.08 |Гален Рапп | АНУ |2:09.20 |Тирунеш Дибаба | [[Этиоп]] |2:18.30 |- |2018.10.07 |Мо Фара | Их Британи |2:05.11 |Брижид Косгей | Кени |2:18.35 |- |2019.10.13 |Лоренс Чероно | Кени |2:05.45 |Брижид Косгей | Кени |'''2:14.04'''^ |- |2020.10.11 | colspan="6" align="center" |''COVID-19'' ''болоод завсарласан.'' |- |2021.10.10 |Сейфу Тура | Этиоп |2:06.12 |[[Рут Чепнгетич]] | [[Кени]] |2:22.31 |- |2022.10.09 |Бенсон Кипруто | Кени |2:04:24 |Рут Чепнгетич | Кени |2:14:18 |- |2023.10.08 |Келвин Киптум |Кени |'''2:00:35'''^ |Сифан Хассан | [[Нидерланд]] |2:13:44 |- |2024.10.13 |[[Жон Корир|'''Жон Корир''']] | [[Кени]] |2:02:44 |Рут Чепнгетич | Кени |'''2:09:56'''^ |} [[Ангилал:Марафон]] [[Ангилал:АНУ-ын хөнгөн атлетик]] [[Ангилал:1977 онд байгуулагдсан]] pmqwqxx3by242dp99artwmavorer2cc Берлиний марафон 0 142670 873014 831865 2026-10-10T13:46:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 873014 wikitext text/x-wiki [[Файл:Eliud Kipchoge in Berlin (cropped).jpg|thumb|Элиуд Кипчоге]] '''Берлиний марафон''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Berlin-Marathon,'' албан ёсоор ''BMW Berlin-Marathon)-'' дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй [[марафон]] гүйлтийн нэг бөгөөд AIMS-ийн хамгийн ууган гишүүн юм. 2005 оноос хойш Дэлхийн марафоны дээд лигийн гишүүн. Марафон гүйлтийг [[Герман|Германы]] [[Берлин]] хотын гудамжинд жил бүрийн 9-р сарын сүүлийн бямба, ням гарагт зохион байгуулдаг уламжлалтай. 1974 оноос хойш жил бүр зохиогддог уг арга хэмжээнд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн сонгомол түвшний засмал замын гүйлтийн тэмцээн, үзэгч олонд зориулсан уралдаан, дугуйтай тэшүүрийн уралдаан, тэргэнцэрийн уралдаан, гар дугуйн уралдаан зэрэг 42,195 километрийн (26,219 миль) марафон гүйлтийн олон төрөл багтдаг. Берлиний марафон нь [[Лондоны марафон|Лондон]], [[Нью-Йорк хотын марафон|Нью-Йорк]], [[Чикагогийн марафон|Чикаго]] болон [[Бостоны марафон|Бостоны марафоны]] нэгэн адил дэлхийн хамгийн олныг хамарсан алдартай (60,000 оролцогч, үүнээс 40,000 орчим гүйгч) бөгөөд барианы эхний 10 тамирчны үзүүлсэн дундаж хурдны хугацаагаараа дэлхийн хамгийн хурдан [[марафон]] юм. == Берлиний марафоны үеэр тогтоосон дэлхийн дээд амжилтууд == {| class="wikitable sortable" !Он !Нэр !Улс !Амжилт !Хүйс |- |2023 |Tигст Aссефа | [[Этиоп]] |2:11:53 |'''Эм''' |- |2022 |[[Элиуд Кипчоге]] | [[Кени]] |2:01:09 |'''Эр''' |- |2018 |Элиуд Кипчоге |[[Кени]] |2:01:39 |Эр |- |2014 |Деннис Кипруто Kиметто |[[Кени]] |2:02:57 |Эр |- |2013 |Уилсон Кипсанг |[[Кени]] |2:03:23 |Эр |- |2011 |Патрик Макау Mусиоки |[[Кени]] |2:03:38 |Эр |- |2008 |Haile Gebrselassie | [[Этиоп]] |2:03:59 |Эр |- |2007 |Haile Gebrselassie | [[Этиоп]] |2:04:26 |Эр |- |2003 |Пол Тергат |[[Кени]] |2:04:55 |Эр |- |2001 |Наоко Такахаши | [[Япон]] |2:19:46 |Эм |- |1999 |Tегла Лоруп |[[Кени]] |2:20:43 |Эм |- |1998 |Роналдо да Коста | [[Бразил]] |2:06:05 |Эр |- |1977 |Криста Вахленшейк | [[Баруун Герман]] |2:34:48 |Эм |} [[Ангилал:Марафон]] [[Ангилал:Германы хөнгөн атлетик]] [[Ангилал:1974 онд байгуулагдсан]] 9uyt0wyjsyh10i1rlbg19xloiofekre Сурмаажавын Чимэддорж 0 144838 873036 848285 2026-10-11T01:14:01Z CommonsDelinker 211 "Зураачийн_хөрөг".jpg файлыг коммонсд [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:"Зураачийн хөрөг".jpg|]]. 873036 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Сурмаажавын Чимэддорж [[File:С.Чимэддорж.png|thumb|]] | headerstyle = background:#f2f2f2; | label1 = Төрсөн | data1 = 1947 оны 11-р сарын 26<br>Буянт сум, Ховд аймаг, Монгол Улс | label2 = Нас барсан | data2 = 2025 оны 12-р сарын 24 | label3 = Мэргэжил | data3 = Зураач; монументаль чимэглэлийн уран бүтээлч; график зураач | label4 = Алдартай бүтээл | data4 = Халтаахай Гялтаахай;<br>Монгол бөх Геннисийн номонд }} '''Чонос овогт Сурмаажавын Чимэддорж''' (1947 оны 11 сарын 26 – 2025 оны 12 сарын 24) нь зураач, монументаль чимэглэлийн болон график урлагийн уран бүтээлч, мөн хүүхдийн комик номын зураач байв. Тэрээр хөрөг зураг, натюрморт, байгалийн зураг, шог зураг, бурхан бүтээх болон монгол зургийн аргаар бүтээл туурвидаг байсан бөгөөд Монголын урчуудын эвлэл болон “Шогч бийр” холбооны гишүүн байжээ. == Намтар == С.Чимэддорж 1947 онд Ховд аймгийн Буянт суманд төрсөн. 1955–1965 онд Улаанбаатар хотын 2-р арван жилийн дунд сургуулийг төгсөж, 1965 онд Монголын урчуудын эвлэлийн хороонд зураачаар уран бүтээлийн гараагаа эхэлжээ. 1966–1971 онд Москвагийн Строгановын нэрэмжит зураг урлалын дээд сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд тус сургуулийг зураач мэргэжлээр дүүргэсэн анхны монгол оюутан болсон.<ref name="Zuuraach"/> <ref name="gogo"/> Түүний эцэг Б.Сурмаажав нь Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу нарын хамт 1964 онд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэж байсан бөгөөд ардчиллын дараа цагаатгагдсан юм.<ref name="Eserguu"/> == Ажил, уран бүтээлийн замнал == 1971–1973 онд МУЭ-ийн томилолтоор Үзэсгэлэн чимэглэлийн газарт ерөнхий зураачаар ажиллажээ. 1980-аад оноос түүх, соёлын дурсгал сэргээн засварлах чиглэлээр ажиллаж, Амарбаясгалант хийд, Эрдэнэзуу хийд, Чин ван Ханддоржийн өргөө, Жанрайсаг дуган, Архангайн Заян хүрээний Сэмчин дугануудын зураг төслийн сэргээн засварлалтад оролцсон. Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт ажиллах хугацаандаа фреск, мозайк, витраж, сграфито зэрэг том хэмжээний бүтээлийн эх загварыг Улаанбаатар болон орон нутгийн төвүүдэд гүйцэтгэсэн. 1970-аад оноос графикийн төрөлд идэвхтэй ажиллаж, “Оюунтүлхүүр”, “Тоншуул”, “Пионерийн үнэн” зэрэг хэвлэлд улс төрийн болон шог зургуудаа нийтэлдэг байсан юм. Монголын анхны хүүхдийн комик номын нэг болох ''Халтаахай Гялтаахай хоёр''-ын зургийг бүтээсэн бөгөөд номын нэрийг зохиолч Рэнчиний Чойном өгсөн. 1990-ээд он хүртэл “эсэргүүний хүүхэд” гэх шалтгаанаар уран бүтээлийн боломж нь хязгаарлагдаж байсан тухай нийтлэлүүдэд дурдагддаг.<ref name="Eserguu"/> 2000 оноос Польш улсад амьдарч, Варшав, Краков, Познань, Катовице, Вроцлав зэрэг хотуудад үзэсгэлэн гаргаж, мөн Польш хэл дээр хэвлэгдэн гарсан монгол ардын үлгэрүүд, буддын шашны үлгэрүүд, индонез ардын үлгэрүүд номын зургийг хийжээ. С.Чимэддорж олон алдартны хөрөг зураг зурсаны нэг нь Польшийн Нийгмийн бодлогын сайд асан Изабела Яруга-Новацкагийн хөрөг аж.<ref name="Widok" /> Тэтгэвэрт гарснаас (2007) хойш монгол зургийн аргаар ''“Монгол бөх геннисийн номонд”'', ''“Очирваань”'', ''“Бурхадын чуулга”'', ''“Дөрвөн бэрх”'' зэрэг олон арван бүтээлүүдээ туурвиж, хүүхдийн ном болон шог зураг дээр ажилласаар байв. <gallery mode="nolines" heights="160"> Файл:Занабазар.jpg|Занабазарын бурхад, 90х60, зотон тос Файл:Дөрвөн бэрх.jpg|Дөрвөн бэрх, 90х60, зотон тос </gallery> == Гавьяа шагнал == * 2010 онд — Гэргий Ш.Цэцэгмаагийн хамт Нийслэлийн “Авьяаслаг гэр бүл” * 2012 онд — МУЭ үзэсгэлэнд “Гэр хороолол” бүтээлээр тэргүүн байр * 2014 онд — Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон == Уран бүтээлийн товч жагсаалт == === Монументаль чимэглэл === * “Их хот” ханын зураг * Хуримын ордны интерьер * Энхтайван Найрамдлын ордны витраж, сграфито * Халх гол, Сүмбэр музейн интерьерийн зураг * Тэрэлж цогцолборын тохижилт === Ном, сэтгүүл === * ''Халтаахай Гялтаахай'' * ''Аав цэцэрлэгт орсон нь'' * ''Нисдэг алим'' * ''Цүнхтэй инээд'', * ''Гурван бөхтэй тэмээ'' * ''Буддын шашны үлгэрүүд'', * ''Монгол ардын үлгэрүүд'', * ''Индонез ардын үлгэрүүд'' цуврал номын зураг * ''Өдрийн тэмдэглэл'' * ''Эмгэн шулам'' === Бусад бүтээл === * “Зураачийн хөрөг” (1982) * “Геннисийн номонд орсон 6002 бөх үзэгчдийн хамтаар гурвал зураг” * “Очирваань дэлгэмэл бурхан” * “Бурхадын чуулга” * “Гэр хороолол” * “Хэлмэгдүүлэлт” * “Монгол хатад” * “Цагаан Дарь эх” * “Занабазар” * “Морин төвөргөөн” * “Дээлтэй монгол” * “Дөрвөн бэрх” * “Хөөрөгний цуглуулга” == Эх сурвалж == <references> <ref name="Zuuraach">“Зураачийн хөрөг — Сурмаажавын Чимэддорж”, ''Үндэсний шуудан'', 2014.I/3, №001 (1937), х.10.</ref> <ref name="Eserguu">“Эсэргүүний хүүхэд”, ''Тоншуул'' сэтгүүл, 2005 №22 (925), х.5.</ref> <ref name="Widok">“Widok z wielblądem”, ''Kurier Lubelski'', 20 April 2001, p.5.</ref> <ref name="gogo">Д. Батдорж. “«Халуун элгэн нутаг»-ийг үргэлжлүүлэн дуулаад алхаг» гэж эхний бадгийг нь хөшөөнд сийлсэн”, ''GoGo.mn''. {{URL|https://gogo.mn/r/69l70}}</ref> </references> == Ангилал == {{DEFAULTSORT:Чимэддорж, Сурмаажавын}} [[Ангилал:Монголын зураачид]] [[Ангилал:Монументаль урлаг]] fapnbicx0l7lazrdxgmyvgoz6sozxcb 873037 873036 2026-10-11T01:14:04Z CommonsDelinker 211 Дөрвөн_бэрх.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:"Зураачийн хөрөг".jpg|]]. 873037 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Сурмаажавын Чимэддорж [[File:С.Чимэддорж.png|thumb|]] | headerstyle = background:#f2f2f2; | label1 = Төрсөн | data1 = 1947 оны 11-р сарын 26<br>Буянт сум, Ховд аймаг, Монгол Улс | label2 = Нас барсан | data2 = 2025 оны 12-р сарын 24 | label3 = Мэргэжил | data3 = Зураач; монументаль чимэглэлийн уран бүтээлч; график зураач | label4 = Алдартай бүтээл | data4 = Халтаахай Гялтаахай;<br>Монгол бөх Геннисийн номонд }} '''Чонос овогт Сурмаажавын Чимэддорж''' (1947 оны 11 сарын 26 – 2025 оны 12 сарын 24) нь зураач, монументаль чимэглэлийн болон график урлагийн уран бүтээлч, мөн хүүхдийн комик номын зураач байв. Тэрээр хөрөг зураг, натюрморт, байгалийн зураг, шог зураг, бурхан бүтээх болон монгол зургийн аргаар бүтээл туурвидаг байсан бөгөөд Монголын урчуудын эвлэл болон “Шогч бийр” холбооны гишүүн байжээ. == Намтар == С.Чимэддорж 1947 онд Ховд аймгийн Буянт суманд төрсөн. 1955–1965 онд Улаанбаатар хотын 2-р арван жилийн дунд сургуулийг төгсөж, 1965 онд Монголын урчуудын эвлэлийн хороонд зураачаар уран бүтээлийн гараагаа эхэлжээ. 1966–1971 онд Москвагийн Строгановын нэрэмжит зураг урлалын дээд сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд тус сургуулийг зураач мэргэжлээр дүүргэсэн анхны монгол оюутан болсон.<ref name="Zuuraach"/> <ref name="gogo"/> Түүний эцэг Б.Сурмаажав нь Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу нарын хамт 1964 онд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэж байсан бөгөөд ардчиллын дараа цагаатгагдсан юм.<ref name="Eserguu"/> == Ажил, уран бүтээлийн замнал == 1971–1973 онд МУЭ-ийн томилолтоор Үзэсгэлэн чимэглэлийн газарт ерөнхий зураачаар ажиллажээ. 1980-аад оноос түүх, соёлын дурсгал сэргээн засварлах чиглэлээр ажиллаж, Амарбаясгалант хийд, Эрдэнэзуу хийд, Чин ван Ханддоржийн өргөө, Жанрайсаг дуган, Архангайн Заян хүрээний Сэмчин дугануудын зураг төслийн сэргээн засварлалтад оролцсон. Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт ажиллах хугацаандаа фреск, мозайк, витраж, сграфито зэрэг том хэмжээний бүтээлийн эх загварыг Улаанбаатар болон орон нутгийн төвүүдэд гүйцэтгэсэн. 1970-аад оноос графикийн төрөлд идэвхтэй ажиллаж, “Оюунтүлхүүр”, “Тоншуул”, “Пионерийн үнэн” зэрэг хэвлэлд улс төрийн болон шог зургуудаа нийтэлдэг байсан юм. Монголын анхны хүүхдийн комик номын нэг болох ''Халтаахай Гялтаахай хоёр''-ын зургийг бүтээсэн бөгөөд номын нэрийг зохиолч Рэнчиний Чойном өгсөн. 1990-ээд он хүртэл “эсэргүүний хүүхэд” гэх шалтгаанаар уран бүтээлийн боломж нь хязгаарлагдаж байсан тухай нийтлэлүүдэд дурдагддаг.<ref name="Eserguu"/> 2000 оноос Польш улсад амьдарч, Варшав, Краков, Познань, Катовице, Вроцлав зэрэг хотуудад үзэсгэлэн гаргаж, мөн Польш хэл дээр хэвлэгдэн гарсан монгол ардын үлгэрүүд, буддын шашны үлгэрүүд, индонез ардын үлгэрүүд номын зургийг хийжээ. С.Чимэддорж олон алдартны хөрөг зураг зурсаны нэг нь Польшийн Нийгмийн бодлогын сайд асан Изабела Яруга-Новацкагийн хөрөг аж.<ref name="Widok" /> Тэтгэвэрт гарснаас (2007) хойш монгол зургийн аргаар ''“Монгол бөх геннисийн номонд”'', ''“Очирваань”'', ''“Бурхадын чуулга”'', ''“Дөрвөн бэрх”'' зэрэг олон арван бүтээлүүдээ туурвиж, хүүхдийн ном болон шог зураг дээр ажилласаар байв. <gallery mode="nolines" heights="160"> Файл:Занабазар.jpg|Занабазарын бурхад, 90х60, зотон тос </gallery> == Гавьяа шагнал == * 2010 онд — Гэргий Ш.Цэцэгмаагийн хамт Нийслэлийн “Авьяаслаг гэр бүл” * 2012 онд — МУЭ үзэсгэлэнд “Гэр хороолол” бүтээлээр тэргүүн байр * 2014 онд — Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон == Уран бүтээлийн товч жагсаалт == === Монументаль чимэглэл === * “Их хот” ханын зураг * Хуримын ордны интерьер * Энхтайван Найрамдлын ордны витраж, сграфито * Халх гол, Сүмбэр музейн интерьерийн зураг * Тэрэлж цогцолборын тохижилт === Ном, сэтгүүл === * ''Халтаахай Гялтаахай'' * ''Аав цэцэрлэгт орсон нь'' * ''Нисдэг алим'' * ''Цүнхтэй инээд'', * ''Гурван бөхтэй тэмээ'' * ''Буддын шашны үлгэрүүд'', * ''Монгол ардын үлгэрүүд'', * ''Индонез ардын үлгэрүүд'' цуврал номын зураг * ''Өдрийн тэмдэглэл'' * ''Эмгэн шулам'' === Бусад бүтээл === * “Зураачийн хөрөг” (1982) * “Геннисийн номонд орсон 6002 бөх үзэгчдийн хамтаар гурвал зураг” * “Очирваань дэлгэмэл бурхан” * “Бурхадын чуулга” * “Гэр хороолол” * “Хэлмэгдүүлэлт” * “Монгол хатад” * “Цагаан Дарь эх” * “Занабазар” * “Морин төвөргөөн” * “Дээлтэй монгол” * “Дөрвөн бэрх” * “Хөөрөгний цуглуулга” == Эх сурвалж == <references> <ref name="Zuuraach">“Зураачийн хөрөг — Сурмаажавын Чимэддорж”, ''Үндэсний шуудан'', 2014.I/3, №001 (1937), х.10.</ref> <ref name="Eserguu">“Эсэргүүний хүүхэд”, ''Тоншуул'' сэтгүүл, 2005 №22 (925), х.5.</ref> <ref name="Widok">“Widok z wielblądem”, ''Kurier Lubelski'', 20 April 2001, p.5.</ref> <ref name="gogo">Д. Батдорж. “«Халуун элгэн нутаг»-ийг үргэлжлүүлэн дуулаад алхаг» гэж эхний бадгийг нь хөшөөнд сийлсэн”, ''GoGo.mn''. {{URL|https://gogo.mn/r/69l70}}</ref> </references> == Ангилал == {{DEFAULTSORT:Чимэддорж, Сурмаажавын}} [[Ангилал:Монголын зураачид]] [[Ангилал:Монументаль урлаг]] pxmjiv99zk1kt7wc9618f1cmoi8axl9 873038 873037 2026-10-11T01:14:07Z CommonsDelinker 211 Занабазар.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:"Зураачийн хөрөг".jpg|]]. 873038 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Сурмаажавын Чимэддорж [[File:С.Чимэддорж.png|thumb|]] | headerstyle = background:#f2f2f2; | label1 = Төрсөн | data1 = 1947 оны 11-р сарын 26<br>Буянт сум, Ховд аймаг, Монгол Улс | label2 = Нас барсан | data2 = 2025 оны 12-р сарын 24 | label3 = Мэргэжил | data3 = Зураач; монументаль чимэглэлийн уран бүтээлч; график зураач | label4 = Алдартай бүтээл | data4 = Халтаахай Гялтаахай;<br>Монгол бөх Геннисийн номонд }} '''Чонос овогт Сурмаажавын Чимэддорж''' (1947 оны 11 сарын 26 – 2025 оны 12 сарын 24) нь зураач, монументаль чимэглэлийн болон график урлагийн уран бүтээлч, мөн хүүхдийн комик номын зураач байв. Тэрээр хөрөг зураг, натюрморт, байгалийн зураг, шог зураг, бурхан бүтээх болон монгол зургийн аргаар бүтээл туурвидаг байсан бөгөөд Монголын урчуудын эвлэл болон “Шогч бийр” холбооны гишүүн байжээ. == Намтар == С.Чимэддорж 1947 онд Ховд аймгийн Буянт суманд төрсөн. 1955–1965 онд Улаанбаатар хотын 2-р арван жилийн дунд сургуулийг төгсөж, 1965 онд Монголын урчуудын эвлэлийн хороонд зураачаар уран бүтээлийн гараагаа эхэлжээ. 1966–1971 онд Москвагийн Строгановын нэрэмжит зураг урлалын дээд сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд тус сургуулийг зураач мэргэжлээр дүүргэсэн анхны монгол оюутан болсон.<ref name="Zuuraach"/> <ref name="gogo"/> Түүний эцэг Б.Сурмаажав нь Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу нарын хамт 1964 онд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэж байсан бөгөөд ардчиллын дараа цагаатгагдсан юм.<ref name="Eserguu"/> == Ажил, уран бүтээлийн замнал == 1971–1973 онд МУЭ-ийн томилолтоор Үзэсгэлэн чимэглэлийн газарт ерөнхий зураачаар ажиллажээ. 1980-аад оноос түүх, соёлын дурсгал сэргээн засварлах чиглэлээр ажиллаж, Амарбаясгалант хийд, Эрдэнэзуу хийд, Чин ван Ханддоржийн өргөө, Жанрайсаг дуган, Архангайн Заян хүрээний Сэмчин дугануудын зураг төслийн сэргээн засварлалтад оролцсон. Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт ажиллах хугацаандаа фреск, мозайк, витраж, сграфито зэрэг том хэмжээний бүтээлийн эх загварыг Улаанбаатар болон орон нутгийн төвүүдэд гүйцэтгэсэн. 1970-аад оноос графикийн төрөлд идэвхтэй ажиллаж, “Оюунтүлхүүр”, “Тоншуул”, “Пионерийн үнэн” зэрэг хэвлэлд улс төрийн болон шог зургуудаа нийтэлдэг байсан юм. Монголын анхны хүүхдийн комик номын нэг болох ''Халтаахай Гялтаахай хоёр''-ын зургийг бүтээсэн бөгөөд номын нэрийг зохиолч Рэнчиний Чойном өгсөн. 1990-ээд он хүртэл “эсэргүүний хүүхэд” гэх шалтгаанаар уран бүтээлийн боломж нь хязгаарлагдаж байсан тухай нийтлэлүүдэд дурдагддаг.<ref name="Eserguu"/> 2000 оноос Польш улсад амьдарч, Варшав, Краков, Познань, Катовице, Вроцлав зэрэг хотуудад үзэсгэлэн гаргаж, мөн Польш хэл дээр хэвлэгдэн гарсан монгол ардын үлгэрүүд, буддын шашны үлгэрүүд, индонез ардын үлгэрүүд номын зургийг хийжээ. С.Чимэддорж олон алдартны хөрөг зураг зурсаны нэг нь Польшийн Нийгмийн бодлогын сайд асан Изабела Яруга-Новацкагийн хөрөг аж.<ref name="Widok" /> Тэтгэвэрт гарснаас (2007) хойш монгол зургийн аргаар ''“Монгол бөх геннисийн номонд”'', ''“Очирваань”'', ''“Бурхадын чуулга”'', ''“Дөрвөн бэрх”'' зэрэг олон арван бүтээлүүдээ туурвиж, хүүхдийн ном болон шог зураг дээр ажилласаар байв. <gallery mode="nolines" heights="160"> </gallery> == Гавьяа шагнал == * 2010 онд — Гэргий Ш.Цэцэгмаагийн хамт Нийслэлийн “Авьяаслаг гэр бүл” * 2012 онд — МУЭ үзэсгэлэнд “Гэр хороолол” бүтээлээр тэргүүн байр * 2014 онд — Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон == Уран бүтээлийн товч жагсаалт == === Монументаль чимэглэл === * “Их хот” ханын зураг * Хуримын ордны интерьер * Энхтайван Найрамдлын ордны витраж, сграфито * Халх гол, Сүмбэр музейн интерьерийн зураг * Тэрэлж цогцолборын тохижилт === Ном, сэтгүүл === * ''Халтаахай Гялтаахай'' * ''Аав цэцэрлэгт орсон нь'' * ''Нисдэг алим'' * ''Цүнхтэй инээд'', * ''Гурван бөхтэй тэмээ'' * ''Буддын шашны үлгэрүүд'', * ''Монгол ардын үлгэрүүд'', * ''Индонез ардын үлгэрүүд'' цуврал номын зураг * ''Өдрийн тэмдэглэл'' * ''Эмгэн шулам'' === Бусад бүтээл === * “Зураачийн хөрөг” (1982) * “Геннисийн номонд орсон 6002 бөх үзэгчдийн хамтаар гурвал зураг” * “Очирваань дэлгэмэл бурхан” * “Бурхадын чуулга” * “Гэр хороолол” * “Хэлмэгдүүлэлт” * “Монгол хатад” * “Цагаан Дарь эх” * “Занабазар” * “Морин төвөргөөн” * “Дээлтэй монгол” * “Дөрвөн бэрх” * “Хөөрөгний цуглуулга” == Эх сурвалж == <references> <ref name="Zuuraach">“Зураачийн хөрөг — Сурмаажавын Чимэддорж”, ''Үндэсний шуудан'', 2014.I/3, №001 (1937), х.10.</ref> <ref name="Eserguu">“Эсэргүүний хүүхэд”, ''Тоншуул'' сэтгүүл, 2005 №22 (925), х.5.</ref> <ref name="Widok">“Widok z wielblądem”, ''Kurier Lubelski'', 20 April 2001, p.5.</ref> <ref name="gogo">Д. Батдорж. “«Халуун элгэн нутаг»-ийг үргэлжлүүлэн дуулаад алхаг» гэж эхний бадгийг нь хөшөөнд сийлсэн”, ''GoGo.mn''. {{URL|https://gogo.mn/r/69l70}}</ref> </references> == Ангилал == {{DEFAULTSORT:Чимэддорж, Сурмаажавын}} [[Ангилал:Монголын зураачид]] [[Ангилал:Монументаль урлаг]] if7cjmm58q02craukl6rrxu3hqde4sy 873045 873038 2026-10-11T02:27:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 873045 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Сурмаажавын Чимэддорж [[File:С.Чимэддорж.png|thumb|]] | headerstyle = background:#f2f2f2; | label1 = Төрсөн | data1 = 1947 оны 11-р сарын 26<br>Буянт сум, Ховд аймаг, Монгол Улс | label2 = Нас барсан | data2 = 2025 оны 12-р сарын 24 | label3 = Мэргэжил | data3 = Зураач; монументаль чимэглэлийн уран бүтээлч; график зураач | label4 = Алдартай бүтээл | data4 = Халтаахай Гялтаахай;<br>Монгол бөх Геннисийн номонд }} '''Чонос овогт Сурмаажавын Чимэддорж''' (1947 оны 11-р сарын 26-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Буянт сум (Ховд)|Буянт суманд]] төрсөн – 2025 оны 12-р сарын 24-нд нас барсан) нь зураач, монументаль чимэглэлийн болон график урлагийн уран бүтээлч, мөн хүүхдийн комик номын зураач байв. Тэрээр хөрөг зураг, натюрморт, байгалийн зураг, шог зураг, бурхан бүтээх болон монгол зургийн аргаар бүтээл туурвидаг байсан бөгөөд Монголын урчуудын эвлэл болон “Шогч бийр” холбооны гишүүн байжээ. == Намтар == С.Чимэддорж 1947 онд Ховд аймгийн Буянт суманд төрөөд 1955–1965 онд Улаанбаатар хотын 2-р арван жилийн дунд сургуульд сурч төгсөж, 1965 онд Монголын урчуудын эвлэлийн хороонд зураачаар уран бүтээлийн гараагаа эхэлжээ. 1966–1971 онд Москвагийн Строгановын нэрэмжит зураг урлалын дээд сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд тус сургуулийг зураач мэргэжлээр дүүргэсэн анхны монгол оюутан болсон.<ref name="Zuuraach"/> <ref name="gogo"/> Түүний эцэг [[Бандийн Сурмаажав]] нь [[Цогт-Очирын Лоохууз]], Б.Нямбуу нарын хамт 1964 онд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэж байсан бөгөөд ардчиллын дараа цагаатгагдсан юм.<ref name="Eserguu"/> == Ажил, уран бүтээлийн замнал == 1971–1973 онд МУЭ-ийн томилолтоор Үзэсгэлэн чимэглэлийн газарт ерөнхий зураачаар ажиллажээ. 1980-аад оноос түүх, соёлын дурсгал сэргээн засварлах чиглэлээр ажиллаж, [[Амарбаясгалант хийд]], [[Эрдэнэ Зуу хийд]], Чин ван Ханддоржийн өргөө, Жанрайсаг дуган, Архангайн Заян хүрээний Сэмчин дугануудын зураг төслийн сэргээн засварлалтад оролцсон. Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт ажиллах хугацаандаа фреск, мозайк, витраж, сграфито зэрэг том хэмжээний бүтээлийн эх загварыг Улаанбаатар болон орон нутгийн төвүүдэд гүйцэтгэсэн. 1970-аад оноос графикийн төрөлд идэвхтэй ажиллаж, “Оюунтүлхүүр”, “Тоншуул”, “Пионерийн үнэн” зэрэг хэвлэлд улс төрийн болон шог зургуудаа нийтэлдэг байсан юм. Монголын анхны хүүхдийн комикс номын нэг болох ''Халтаахай Гялтаахай хоёр''-ын зургийг бүтээсэн бөгөөд номын нэрийг зохиолч [[Ренчиний Чойном]] өгсөн. 1990-ээд он хүртэл түүнийг “эсэргүүний хүүхэд” гэх шалтгаанаар уран бүтээлийн боломж нь хязгаарлагдаж байсан тухай нийтлэлүүдэд дурдагддаг.<ref name="Eserguu"/> 2000 оноос Польш улсад амьдарч, [[Варшав]], [[Краков]], [[Познань]], [[Катовице]], [[Вроцлав]] зэрэг хотуудад үзэсгэлэн гаргаж, мөн [[польш хэл]] дээр хэвлэгдэн гарсан монгол ардын үлгэрүүд, буддын шашны үлгэрүүд, индонез ардын үлгэрүүд номын зургийг хийжээ. С.Чимэддорж олон алдартны хөрөг зураг зурсаны нэг нь Польшийн Нийгмийн бодлогын сайд асан [[Изабела Яруга-Новацка|Изабела Яруга-Новацкагийн]] хөрөг аж.<ref name="Widok" /> Тэтгэвэрт гарснаас (2007) хойш монгол зургийн аргаар ''“Монгол бөх геннисийн номонд”'', ''“Очирваань”'', ''“Бурхадын чуулга”'', ''“Дөрвөн бэрх”'' зэрэг олон арван бүтээлүүдээ туурвиж, хүүхдийн ном болон шог зураг дээр ажилласаар байв. <gallery mode="nolines" heights="160"> </gallery> == Гавьяа шагнал == * 2010 онд — Гэргий Ш.Цэцэгмаагийн хамт Нийслэлийн “Авьяаслаг гэр бүл” * 2012 онд — МУЭ үзэсгэлэнд “Гэр хороолол” бүтээлээр тэргүүн байр * 2014 онд — Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон == Уран бүтээлийн товч жагсаалт == === Монументаль чимэглэл === * “Их хот” ханын зураг * Хуримын ордны интерьер * Энхтайван Найрамдлын ордны витраж, сграфито * Халх гол, Сүмбэр музейн интерьерийн зураг * Тэрэлж цогцолборын тохижилт === Ном, сэтгүүл === * ''Халтаахай Гялтаахай'' * ''Аав цэцэрлэгт орсон нь'' * ''Нисдэг алим'' * ''Цүнхтэй инээд'', * ''Гурван бөхтэй тэмээ'' * ''Буддын шашны үлгэрүүд'', * ''Монгол ардын үлгэрүүд'', * ''Индонез ардын үлгэрүүд'' цуврал номын зураг * ''Өдрийн тэмдэглэл'' * ''Эмгэн шулам'' === Бусад бүтээл === * “Зураачийн хөрөг” (1982) * “Геннисийн номонд орсон 6002 бөх үзэгчдийн хамтаар гурвал зураг” * “Очирваань дэлгэмэл бурхан” * “Бурхадын чуулга” * “Гэр хороолол” * “Хэлмэгдүүлэлт” * “Монгол хатад” * “Цагаан Дарь эх” * “Занабазар” * “Морин төвөргөөн” * “Дээлтэй монгол” * “Дөрвөн бэрх” * “Хөөрөгний цуглуулга” == Эх сурвалж == <references> <ref name="Zuuraach">“Зураачийн хөрөг — Сурмаажавын Чимэддорж”, ''Үндэсний шуудан'', 2014.I/3, №001 (1937), х.10.</ref> <ref name="Eserguu">“Эсэргүүний хүүхэд”, ''Тоншуул'' сэтгүүл, 2005 №22 (925), х.5.</ref> <ref name="Widok">“Widok z wielblądem”, ''Kurier Lubelski'', 20 April 2001, p.5.</ref> <ref name="gogo">Д. Батдорж. “«Халуун элгэн нутаг»-ийг үргэлжлүүлэн дуулаад алхаг» гэж эхний бадгийг нь хөшөөнд сийлсэн”, ''GoGo.mn''. {{URL|https://gogo.mn/r/69l70}}</ref> </references> == Ангилал == {{DEFAULTSORT:Чимэддорж, Сурмаажавын}} [[Ангилал:Монголын зураачид]] [[Ангилал:Монументаль урлаг]] pp32taopuebsm0wugl2x0jwl67h0swc GitHub 0 148823 873084 872988 2026-10-11T08:32:18Z Orgio89 4242 873084 wikitext text/x-wiki '''GitHub''' нь програмистууд өөрсдийн кодоо үүсгэх, хадгалах, удирдах болон бусадтай хуваалцах боломжийг олгодог платформ сан юм. Энэ нь хуваарилагдсан хувилбарын хяналтыг (distributed version control) хангахын тулд Git-ийг ашигладаг бөгөөд GitHub өөрөө төслийн бүртгэл бүрт хандалтын хяналт, алдаа хяналт (bug tracking), программ хангамжийн шинэ боломжийн хүсэлт, даалгаврын удирдлага, тасралтгүй нэгтгэл (continuous integration) болон вики (wikis) үйлчилгээг үзүүлдэг. Сан Франциско хотод төв байрлатай GitHub нь 2018 оноос хойш Microsoft компанийн охин компани болох Github, Inc.-ийн удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ нь нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамж хөгжүүлэх төслүүдийг байршуулахад өргөнөөр ашиглагддаг. 2023 оны 1 дүгээр сарын байдлаар GitHub нь 100 сая гаруй хөгжүүлэгч, дор хаяж 28 сая нийтийн (public) репозитори зэрэг 420 сая гаруй репозиторитой болохоо мэдээлсэн байна. 2023 оны 6 дугаар сарын байдлаар GitHub нь дэлхий дээрх хамгийн том эхийн кодын байршуулагч юм. 2024 онд 500 сая гаруй нээлттэй эх сурвалжтай төслүүдэд таван тэрбум гаруй хөгжүүлэгчийн хувь нэмэр оруулсан байна. ==Үүсгэн байгуулагдсан нь== GitHub платформын хөгжүүлэлт 2007 оны 10 дугаар сарын 19-нд эхэлжээ. Уг сайтыг хэдэн сарын турш туршилтын (beta) хувилбараар ажилласных нь дараа Tom Preston-Werner, Chris Wanstrath, P. J. Hyett болон Scott Chacon нар 2008 оны 4 дүгээр сард албан ёсоор нээжээ. ==Байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт== GitHub нь анхандаа дунд шатны менежөргүй, харин бие даасан удирдлагад суурилсан хавтгай бүтэцтэй байгууллага байжээ. Ажилчид өөрсдийн сонирхсон төслүүд дээр сонгон ажиллах боломжтой байсан хэдий ч цалинг гүйцэтгэх захирал тогтоодог байв. 2014 онд тус компанийн үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Thomas Preston-Werner болон түүний эхнэр Theresa нарт холбогдох дарамт шахалт үзүүлсэн хэргийн улмаас тус компани дунд шатны менежментийн давхаргыг нэмсэн байна. Уг дуулианы үр дүнд Preston-Werner гүйцэтгэх захирлын албан тушаалвнаасаа огцорчээ. Харин хамтран үүсгэн байгуулагч бөгөөд бүтээгдэхүүний удирдагч Chris Wanstrath гүйцэтгэх захирлаар томилогдсон байна. Тухайн үеийн хуулийн зөвлөх бөгөөд захиргааны ажилтан Julio Avalos нь GitHub-ийн бизнесийн үйл ажиллагаа болон өдөр тутмын удирдлагыг гардан авчээ. ==Санхүүжилт== GitHub нь анхдагч хөрөнгө оруулагчгүйгээр бие даан эхэлсэн гарааны бизнес бөгөөд эхний жилүүдэд олсон орлогоосоо гурван үүсгэн байгуулагчийнхаа хөрөнгөөр санхүүжиж, ажилчдаа авч эхэлжээ. Компани үүсгэн байгуулагдсанаас хойш дөрвөн жилийн дараа буюу 2012 оны 7 дугаар сард Andreessen Horowitz компани 750 сая ам.долларын үнэлгээтэйгээр 100 сая ам.долларын эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 2015 оны 7 дугаар сард GitHub B цуврал санхүүжилтээр дахин 250 сая ам.долларын (~2024 оны ханшаар 322 сая ам.доллар) эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт босгожээ. Гол хөрөнгө оруулагчаар Sequoia Capital ажилласан бөгөөд бусад хөрөнгө оруулагчдад Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) болон бусад венчур сангууд багтсан байна. Тухайн үед тус компанийг ойролцоогоор 2 тэрбум ам.доллараар үнэлж байжээ. 2023 оны байдлаар GitHub нь жил бүр 1 тэрбум ам.долларын орлого олдог гэж тооцоолсон байна. ==Түүх== GitHub үйлчилгээг Chris Wanstrath, P. J. Hyett, Tom Preston-Werner, болон Scott Chacon нар Ruby on Rails ашиглан хөгжүүлж, 2008 оны 2 дугаар сард эхлүүлжээ. GitHub, Inc. компани нь 2007 онд байгуулагдсан бөгөөд Сан Франциско хотод байрладаг. AWS Summit арга хэмжээн дээрх GitHub: Газрын зургийн сүүдэр нь улс бүрийн интернет хэрэглэгчдийн эзлэх хувь дахь хэрэглэгчдийн тоог харуулдаг. Хоёр хагас бөмбөрцгийг тойрсон дугуй диаграммууд нь улс бүр дэх GitHub хэрэглэгчдийн нийт тоо (зүүн талд) болон коммитүүдийг (баруун талд) харуулж байна. 2009 оны 2 дугаар сарын 24-нд GitHub онлайн болсноос хойших эхний жилийн хугацаанд 46,000 гаруй нийтийн репозитори хуримтлуулсны 17,000 нь өмнөх сард нь үүсгэгдсэн болохоо зарлажээ. Тухайн үед 6,200 орчим репозитори дор хаяж нэг удаа сэрээгдэж (forked), 4,600 нь нэгтгэгдсэн байв. Мөн онд уг сайтыг 100,000 гаруй хэрэглэгч ашиглаж байсан бөгөөд нийт 90,000 өвөрмөц нийтийн репозитори, үүнээс 12,000 нь дор хаяж нэг удаа сэрээгдсэнээр нийт 135,000 репозиторитой болж өргөжжээ. 2010 онд GitHub 1 сая репозиторитой болсон байна. Жилийн дараа энэ тоо хоёр дахин өсжээ. ReadWriteWeb сайтын мэдээлснээр 2011 оны 1 дүгээр сараас 5 дугаар сарын хоорондох коммитын нийт тоогоор GitHub нь SourceForge болон Google Code-ыг ардаа орхисон байна. 2013 оны 1 дүгээр сарын 16-нд GitHub 3 сая хэрэглэгчийн босгыг давж, 5 сая гаруй репозитори байршуулж байжээ. Тухайн оны эцэс гэхэд репозиторын тоо хоёр дахин өсөж, 10 сая репозиторид хүрсэн байна. 2015 онд GitHub Америкийн Нэгдсэн Улсаас гаднах анхны оффисоо Япон улсад нээжээ. 2018 оны 2 дугаар сарын 28-нд GitHub нь түүхэн дэх хамгийн том тархсан үйлчилгээг зогсоох (DDoS) халдлагуудын гурав дахь том бай болж, ирж буй урсгал нь секундэд 1.35 терабит оргил хэмжээнд хүрсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 19-нд GitHub бүх сургуулиудад үнэ төлбөргүй боловсролын багц санал болгосноор GitHub Education хөтөлбөрөө өргөжүүлжээ. 2019 оны 6 дугаар сарын 11-нд Bitnami компанийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал асан бөгөөд хамтран үүсгэн байгуулагч Erica Brescia нь GitHub-ийн үйл ажиллагаа хариуцсан захирлаар (COO) томилогдсоныг зарлав. 2021 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Microsoft компани GitHub-ийг худалдаж авахад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Nat Friedman албан тушаалаа бууж өгч байгаагаа зарлаж, GitHub-ийн бүтээгдэхүүн хариуцсан захирал Thomas Dohmke 11 дүгээр сарын 15-наас эхлэн гүйцэтгэх захирлаар томилогдохоор болсноо зарлажээ. 2025 оны 6 дугаар сард GitHub дээрх репозиторын хэмжээ нэг тэрбумаас давжээ. Тодруулбал, нэг тэрбум дахь репозитори нь "shit" гэсэн үгнээс өөр юу ч агуулаагүй байв. 2025 оны 8 дугаар сарын 11-нд Thomas Dohmke бизнес эрхлэх зорилгоор 2025 оны эцэст гүйцэтгэх захирлын алbyнаасаа буухаар болсноо зарласан ба Microsoft шууд залгамжлагч хайх төлөвлөгөөтэй байгаагаа тэр даруй мэдэгдээгүй байна. ==Microsoft компанид худалдагдсан нь== Microsoft нь 2016 онд GitHub дээр хамгийн олон нээлттэй эх сурвалжид хувь нэмэр оруулагчидтай арван байгууллагын жагсаалтыг тэргүүлж байжээ. 2012 оноос эхлэн Microsoft нь GitHub-ийг өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн ба .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай төслүүд болон хөгжүүлэлтийн хэрэгслүүдээ (одоо Microsoft Docs дээр байрладаг бүтээгдэхүүний баримт бичгүүдийн дийлэнх хэсгийг) байршуулж эхэлсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 4-нд Microsoft компани GitHub-ийг 7.5 тэрбум ам.доллараар (~2024 оны ханшаар 9.2 тэрбум ам.доллар) худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2018 оны 10 дугаар сарын 26-нд албан ёсоор хаагдсан байна. Microsoft-ын мэдээлснээр GitHub нь олон нийт, платформ болон бизнесийн хувьд бие даасан хэвээр байх болно. Microsoft-ын удирдлага дор уг үйлчилгээг Microsoft Cloud and AI хэлтсийн гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгч Scott Guthrie-д тайлагнадаг Xamarin компанийн Nat Friedman удирдаж байв. JavaScript сургагч багш бөгөөд зохиолч Kyle Simpson, Open-Xchange компанийн гүйцэтгэх захирал Rafael Laguna нар Microsoft-ын өмнөх худалдан авалтууд болох Nokia-гийн гар утасны бизнес болон Skype-ийг удирдаж байсан туршлагадаа үндэслэн тус худалдан авалтын талаар санаа зовниж буйгаа илэрхийлж байжээ. Энэхүү худалдан авалт нь гүйцэтгэх захирал Satya Nadella-гийн удирдлага дорх Microsoft-ын бизнесийн стратегетэй нийцэж байсан бөгөөд үүний хүрээнд нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамжийн хөгжүүлэлт болон хувь нэмэртэй зэрэгцэн үүлэн тооцооллын үйлчилгээнд илүү анхаарал хандуулж эхэлсэн байна. Harvard Business Review сэтгүүл Microsoft нь GitHub-ийг бусад хөгжүүлэлтийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ дэмжих зорилгоор хэрэглэгчийн бааз руу нь нэвтрэх зорилгоор худалдаж авч байна гэж үзжээ. Энэхүү худалдаатай холбоотой санаа зовнилоос үүдэн өрсөлдөгч үйлчилгээ үзүүлэгчид болох Bitbucket (Atlassian компани эзэмшдэг), SourceForge (Slashdot эзэмшдэг) болон GitLab компаниуд төслүүдээ GitHub-аас тэдний үйлчилгээ рүү шилжүүлэхээр төлөвлөж буй шинэ хэрэглэгчдийн тоо эрс өссөн тухай мэдээлжээ. 2019 оны 9 дүгээр сард GitHub кодын шинжилгээний хэрэгсэл болох Semmle компанийг худалдаж авсан байна. 2020 оны 2 дугаар сард GitHub нь Энэтхэг улсад GitHub India Private Limited нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2020 оны 3 дугаар сард GitHub нь JavaScript багц нийлүүлэгч npm компанийг тодорхойгүй үнээр худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2020 оны 4 дүгээр сарын 15-нд хаагдсан байна. 2020 оны 7 дугаар сарын эхээр нээлттэй эх сурвалжийн кодоо мөнхөд архивлах зорилгоор GitHub Archive Program хөтөлбөрийг байгуулжээ. ==Сахиус (Mascot)== GitHub-ийн сахиус нь найман хөлтэй амьтантэй төстэй таван тэмтрүүлтэй "octocat" буюу Мона юм. Уг дүрийг график дизайнер Simon Oxley дизайнеруудад зориулсан роялтигүй дижитал зургуудыг худалдагладаг iStock вэбсайтад зориулж клип арт хэлбэрээр бүтээжээ. GitHub-ийн сонгосон дүрийг Oxley Octopuss гэж нэрлэсэн байв. GitHub уг Octopuss-ийг өөрсдийн лого болгохыг хүссэн тул (iStock-ийн лицензээр үүнийг хориглодог) Oxley-тэй хэлэлцээр хийж уг зургийн онцгой эрхийг худалдаж авсан байна. GitHub Octopuss-ийг Octocat болгон өөрчилж, шинэ нэрийн хамт уг дүрийг худалдааны тэмдэг болгон бүртгүүлжээ. Хожим нь GitHub Illustrator Cameron McEfee-г хөлслөн уг Octocat-ийг вэбсайт болон сурталчилгааны материал дээр янз бүрийн зорилгоор ашиглахаар өөрчлүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш McEfee болон GitHub-ийн олон хэрэглэгчид уг дүрийн хэдэн зуун хувилбарыг бүтээсэн нь The Octodex дээр байрладаг байна. ==Үйлчилгээ== GitHub дээрх төслүүдэд Git команд мөрний интерфейсийг ашиглан хандаж, удирдах боломжтой бөгөөд бүх стандарт Git командууд үүнд ажилладаг. Мөн GitHub нь хэрэглэгчдэд сайт дээрх нийтийн репозиторийг үзэх боломжийг олгодог. Үүнээс гадна олон ширээний компьютер болон Git өргөтгөлүүдийг ашиглах боломжтой. Нэмж дурдахад уг сайт нь лент (feeds), дагагчид, вики (Gollum гэж нэрлэгддэг вики программ хангамжийг ашигладаг), хөгжүүлэгчид репозиторынхоо хувилбаруудыг ("forks") хэрхэн хөгжүүлж буйг харуулах нийгмийн сүлжээний график зэрэг нийгмийн сүлжээтэй төстэй функцуудыг өгдөг. Хэн ч нийтийн репозиториудыг үзэж, татаж авах боломжтой боловч зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид л репозиторид контент оруулах боломжтой. Бүртгэлтэй хэрэглэгчийн эрхээр хэрэглэгчид хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, репозитори удирдах, бусдын репозиторид хувь нэмэр оруулах, кодын өөрчлөлтийг хянах боломжтой. GitHub нь 2019 оны 1 дүгээр сараас эхлэн хязгаарлагдмал хувийн репозиториудыг (төсөл тутамд хамгийн ихдээ гурван хамтран ажиллагчтай байхаар) ямар ч төлбөргүйгээр санал болгож эхэлсэн. Өмнө нь зөвхөн нийтийн репозиториуд л үнэ төлбөргүй байжээ. 2020 оны 4 дүгээр сарын 14-нд GitHub "хязгааргүй хамтран ажиллагчтай хувийн репозитори" зэрэг "GitHub-ийн үндсэн бүх боломжуудыг" хүн бүрт үнэ төлбөргүй болгосон байна. 2019 оны 5 дугаар сард Github, Inc. компани github.com дээрх эхийн кодыг анхдагчаар шифрлэж эхэлжээ. GitHub-ийн суурь программ хангамж нь Linux-ийг бүтээгч Linus Torvalds-ын бичсэн Git юм. GitHub-ийн хэрэглэгчийн интерфейсийг хангадаг нэмэлт программ хангамжийг GitHub, Inc.-ийн хөгжүүлэгчид болох Wanstrath, Hyett, болон Preston-Werner нар Ruby on Rails болон Erlang ашиглан бичжээ. ==Хамрах хүрээ== GitHub-ийн үндсэн зорилго нь программ хангамж хөгжүүлэлтийн хувилбарын хяналт болон асуудлын хяналт (issue tracking) хэсгийг хөнгөвчлөх явдал юм. Асуудлын хяналтад зориулж шошго, үе шат (milestones), хариуцлага хуваарилах, хайлтын систем боломжтой байдаг. Хувилбарын хяналтын хувьд Git (болон GitHub) нь эхийн кодод өөрчлөлт оруулахын тулд pull requests (хүсэлт татах) илгээх боломжийг олгодог. Санал болгож буй өөрчлөлтийг хянах эрхтэй хэрэглэгчид хүссэн өөрчлөлт болон хуучин хувилбар хоорондын ялгааг (diff) харж, батлах боломжтой. Git нэр томъёогоор энэ үйлдлийг "committing" гэж нэрлэдэг ба үүний нэг жишээ нь "commit" юм. Бүх коммитуудын түүх хадгалагдаж үлдэх бөгөөд хожим нь үзэх боломжтой. Салбарууд (branches) нь хөгжүүлэгчдэд үндсэн хөгжүүлэлтийн шугамыг шууд өөрчлөхгүйгээр ижил репозитори дотор тусдаа хөгжүүлэлтийн шугам дээр ажиллах боломжийг олгодог. Салбар дээр хийсэн өөрчлөлтийг дараа нь нэгтгэх (merge) эсвэл pull request-ээр дамжуулан өөр салбарт нэгтгэж, зэрэгцээ хөгжүүлэлт болон кодын хяналтыг дэмждэг. Нэмж дурдахад GitHub нь дараах формат болон боломжуудыг дэмждэг: * Markdown-тай төстэй төрөл бүрийн файлын форматаар автоматаар дүрслэгдсэн README файлуудыг багтаасан Баримт бичиг * Зарим репозитори нь зөвхөн вики контентоос бүрддэг Викис. Үүнд гайхалтай жагсаалт (awesome lists) гэгддэг санал болгож буй программ хангамжийн сонгомол жагсаалтууд багтдаг. * Кодыг бүтээх болон турших ажлын орчин болгоход зориулагдсан виртуал машин хэрэглэгчдэд олгодог онлайн IDE болох GitHub Codespaces * Графикууд: үйл ажиллагаа (pulse), хувь нэмэр оруулагчид, коммитууд, кодын давтамж, цохилтын карт (punch card), сүлжээ, гишүүд * Integrations Directory * Имэйл мэдэгдлүүд * Хэлэлцүүлгүүд * Хэн нэгнийг @ тэмдэглэх замаар мэдэгдэлд бүртгэх сонголт. * Эможи * Файлууд доторх үүрэн даалгаврын жагсаалтууд (Nested task-lists) * Газарзүйн орон зайн өгөгдлийн дүрслэл * Файлуудыг "3D зотон" дээр харуулдаг нэгдсэн STL файл үзүүлэгч ашиглан 3D дүрслэх файлуудыг урьдчилан харах боломжтой. Уг үзүүлэгч нь WebGL болон Three.js дээр суурилдаг. * Photoshop-ийн PSD файлуудыг оролцуулаад олон нийтлэг зургийн форматыг урьдчилан харах дэмжлэг * PDF баримт бичиг үзүүлэгч * Өөр өөр багц дахь мэдэгдэж буй нийтлэг эмзэг байдал болон эрсдэлийн (Common Vulnerabilities and Exposures) аюулгүй байдлын анхааруулгууд GitHub-ийн үйлчилгээний нөхцөл нь GitHub дээр байршуулсан нийтийн программ хангамжийн төслүүдээс Нээлттэй эх сурвалжийн тодорхойлолтыг (Open Source Definition) хангасан байхыг шаарддаггүй. Үйлчилгээний нөхцөлд "Репозиторио нийтээр харагдахаар тохируулснаар та бусдад таны репозиторийг үзэх, хуулбарлан авах (fork) зөвшөөрөл өгч байна" гэж заасан байдаг. ==GitHub Enterprise== GitHub Enterprise нь ижил төстэй функционац бүхий GitHub-ийн өөрөө удирддаг хувилбар юм. Үүнийг байгууллагын техник хангамж эсвэл үүлэн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр ажиллуулах боломжтой бөгөөд 2011 оны 11 дүгээр сараас хойш боломжтой болсон. 2020 оны 11 дүгээр сард youtube-dl-ийг DMCA-аар устгасныг эсэргүүцсэн байдлаар GitHub Enterprise Server-ийн эхийн код онлайн байдлаар алдагджээ. GitHub-ийн мэдээлснээр эхийн код нь GitHub сервер рүү халдсанаас бус харин GitHub өөрөө Enterprise хэрэглэгчидтэй санамсаргүйгээр кодыг хуваалцсанаас үүдэлтэй байсан байна. ==GitHub Pages== 2008 онд GitHub блог, төслийн баримт бичиг, болон номонд зориулсан статик вэб байршуулах үйлчилгээ болох GitHub Pages-ийг танилцуулжээ. GitHub Pages-ийн бүх контент нь зочдод шууд эсвэл Markdown форматаар үйлчилдэг Git репозиторид хадгалагддаг. GitHub нь Jekyll статик вэбсайт болон блог үүсгэгчтэй болон GitHub-ийн тасралтгүй нэгтгэх шугамтай нэгдсэн байдаг. Контентын эх сурвалж шинэчлэгдэх бүрт Jekyll вэбсайтыг дахин үүсгэж, GitHub Pages дэд бүтцээр дамжуулан автоматаар хүргэдэг. GitHub-ийн бусад хэсгийн адил энэ нь үнэ төлбөргүй болон төлбөртэй үйлчилгээний түвшинг агуулдаг. Энэ үйлчилгээгээр дамжуулан үүсгэсэн вэбсайтууд нь github.io домэйн нэрийн дэд домэйн хэлбэрээр байрших эсвэл гуравдагч талын домэйн нэр бүртгэгчээр дамжуулан худалдаж авсан захиалгат домэйнүүдтэй холбогдох боломжтой. GitHub Pages нь HTTPS шифрлэлтийг дэмждэг. ==GitHub Actions== GitHub Actions нь 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-нд албан ёсоор нээгдсэн. Үүнийг анх 2018 оны 10 дугаар сард GitHub Universe арга хэмжээний үеэр ажлын урсгалыг автоматжуулах арга зам болгон зарласан бөгөөд жилийн дараа 2019 онд бүрэн албан ёсны хувилбар (GA) нь гарсан байна. GitHub Actions нь гуравдагч талын вэбсайт/платформ ашиглахгүйгээр программ хангамжийг турших, гаргах, байршуулахад зориулсан тасралтгүй нэгтгэх болон тасралтгүй хүргэх шугамыг бүтээх боломжийг олгодог. Бусад олон CI/CD хэрэгслүүдээс ялгаатай нь GitHub Actions нь хөгжүүлэгчид урьдчилан бүтээсэн үйлдлүүдийг (жишээ нь, турших, линтинг хийх, байршуулах) хуваалцах, дахин ашиглах боломжтой зах зээлтэйгээр нээгдсэн. GitHub нь гуравдагч талын үйлчилгээнээс хамааралтай байдлыг багасгаж, хөгжүүлэгчдийг GitHub экосистем дотор байлгахыг хүссэн юм. GitHub Actions нь өөрөө удирдах шаардлагагүйгээр динамикаар өргөжүүлэх боломжтой хост хийсэн гүйгчдийг (Linux, Windows, macOS) хангасан. ==Gist== GitHub нь мөн томоохон төслүүдэд ихэвчлэн ашиглагддаг GitHub-аас ялгаатай нь кодын хэсгүүдэд зориулагдсан Gist гэж нэрлэгддэг pastebin төрлийн сайтыг ажиллуулдаг. Tom Preston-Werner уг функцуудыг 2008 онд болсон Ruby бага хурлын үеэр анх танилцуулжээ. Gist нь кодын хэсгүүдэд хувилбарын хяналт нэмэх, хялбар сэрээх (forking), хувийн пастуудад зориулсан TLS шифрлэлт нэмэх замаар уламжлалт энгийн pastebin үзэл баримтлал дээр суурилдаг. "Gist" бүр өөрийн гэсэн Git репозитори тул олон кодын хэсгүүдийг нэг хуудсанд багтааж, Git ашиглан түлхэх (push) болон татах (pull) боломжтой. Бүртгэлгүй хэрэглэгчид сүүлийн үеийн Gist-үүдийн хуудас дээрх спамыг багасгахын тулд Gist байршуулахыг зөвхөн нэвтэрсэн хэрэглэгчдэд хязгаарлахаас өмнө буюу 2018 оны 3 дугаар сарын 19 хүртэл Gist байршуулах боломжтой байжээ. Gist-ийн URL-ууд нь арван зургаатын систем дэх (hexadecimal) ID-уудыг ашигладаг бөгөөд Gist-ийн өөрчлөлтүүд нь хувилбарын түүхэнд тэмдэглэгддэг бөгөөд энэ нь "хуваагдсан" (split) болон "нэгтгэсэн" (unified) харагдацын хооронд сонголт хийх замаар хуудас тутамд гучин хувилбарын текпийн ялгааг харуулах боломжтой. Репозиторуудын нэгэн адил Gist-ийг сэрээх, олон нийтэд тэмдэглэх (starred) болон сэтгэгдэл бичих боломжтой. Хувилбарууд, одод болон сэрээлтүүдийн тоог gist хуудас дээр зааж өгсөн байдаг. ==Боловсролын хөтөлбөр== GitHub нь оюутнуудад алдартай хөгжүүлэлтийн арав гаруй хэрэгсэл, үйлчилгээг үнэ төлбөргүй ашиглах боломжийг олгох зорилгоор GitHub Student Developer Pack хэмээх шинэ хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. GitHub нь уг хөтөлбөрийг эхлүүлэхийн тулд Bitnami, Crowdflower, DigitalOcean, DNSimple, HackHands, Namecheap, Orchestrate, Screen hero, SendGrid, Stripe, Travis CI, болон Unreal Engine компаниудтай хамтран ажилласан байна. 2016 онд GitHub нь их дээд сургуулиуддаа технологийн нийгэмлэгүүдийг өсгөн хөгжүүлэхэд оюутнуудыг сургах, дэмжих зорилгоор GitHub Campus Experts хөтөлбөр эхэлж байгаагаа зарлав. Campus Experts хөтөлбөр нь дэлхий даяарх 18 болон түүнээс дээш настай их сургуулийн оюутнуудад нээлттэй байдаг. GitHub Campus Experts нь GitHub оюутнуудад чиглэсэн арга хэмжээ болон нийгэмлэгүүдийг санхүүжүүлдэг гол аргуудын нэг бөгөөд Campus Experts-д арга хэмжээ явуулах, нийгэмлэгээ өсгөхийн тулд сургалт, санхүүжилт болон нэмэлт нөөц бололцоогоор хангадаг. Campus Expert болохын тулд өргөдөл гаргагчид олон модурь бүхий онлайн сургалтын курсийг дүүргэж, нийгэмлэгийн лидер байх чадварыг хөгжүүлсэн байх ёстой. ==GitHub Marketplace үйлчилгээ== GitHub нь мөн төслүүдэд нэмэлт боломжуудыг нэмэх зорилгоор программ хангамжийг үйлчилгээ хэлбэрээр (SaaS) санал болгодог интеграцуудыг өгдөг. Эдгээр үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * Waffle.io: Программ хангамжийн багуудад зориулсан төслийн удирдлага бөгөөд хэрэглэгчдэд репозитори даяар pull requests, автомат бүтээлтүүд, хяналтууд болон байршуулалтуудыг автоматаар харах боломжийг олгодог. * Rollbar: Бодит цагийн дебаг хийх хэрэгслүүд болон бүрэн стэк бүхий алдааны тайланг өгдөг. * Travis CI: Тасралтгүй нэгтгэх үйлчилгээ. * GitLocalize: Төслийн орчуулга болон олон улсын хэмжээнд гаргах үйл явцыг удирдах хэрэгслүүдээр хангадаг. ==GitHub Mobile== 2019 онд GitHub iOS болон Android үйлдлийн системүүдэд зориулсан гар утасны албан ёсны аппликейшнүүдээ албан ёсоор гаргажээ. Энэхүү мэдэгдлийг GitHub Universe 2019 арга хэмжээний үеэр хийсэн бөгөөд аппликейшнүүд эхлээд iOS-д зориулж туршилтын (beta) байдлаар гарч, үүний дараа Android-ын туршилтын хувилбар болон 2020 оны эхээр олон нийтэд зориулсан бүрэн хувилбар нь гарсан байна. ==GitHub Sponsors== GitHub Sponsors нь хэрэглэгчдэд GitHub дээр байршуулсан төслүүдэд сар бүр мөнгөн хандив өгөх боломжийг олгодог. Олон нийтийн туршилтын хувилбар (public beta) 2019 оны 5 дугаар сарын 23-нд зарлагдсан бөгөөд төсөл хүлээлгийн жагсаалтын бүртгэлийг хүлээн авдаг. The Verge сэтгүүл GitHub Sponsors нь "Patreon-той яг адилхан ажилладаг" гэж бичсэн байдаг бөгөөд учир нь "хөгжүүлэгчид өөр өөр давуу талуудыг агуулсан санхүүжилтийн түвшнүүдийг санал болгож болох ба тэдгээр рүү хандах болон тэдний ажлыг дэмжихийг хүссэн дэмжигчдээсээ давтамжтай төлбөр хүлээн авах боломжтой" боловч "уг хөтөлбөрийг ашиглахад ямар ч шимтгэлгүй" байдаг. Цаашилбал, GitHub эхний жилдээ шинээр ашиглаж эхэлж буй хүмүүст урамшуулал санал болгодог: энэ нь төлбөр боловсруулах зардлыг хариуцаж, хөгжүүлэгч тутамд 5,000 ам.доллар хүртэлх ивээн тэтгэх төлбөрийг давж олгохоо амласан байна. Түүнчлэн хэрэглэгчид Patreon болон Open Collective зэрэг ижил төстэй үйлчилгээг ашиглаж, өөрсдийн вэбсайт руу холбох боломжтой хэвээр байна. ==GitHub Copilot== Гол өгүүлэл: GitHub Copilot GitHub Codespaces layout: * Зүүн талд GitHub Copilot * Голд Код засварлагч * Баруун талд Терминал GitHub Copilot нь хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар программ хангамж хөгжүүлэх хэрэгслүүдийн дунд өргөнөөр нэвтэрсэн анхны хэрэгслүүдийн нэг юм. Туршилтын хувилбар нь 2021 онд VSCode хэрэглэгчдэд зориулагдан гарсан бөгөөд OpenAI-ийн Codex загвар дээр суурилсан байв. GitHub Copilot нь одоо шууд GitHub.com дээр, команд мөр дээр, түүнчлэн хэд хэдэн IDE дотор ашиглах боломжтой болсон. Хэрэглэгчид зарим функцүүдэд зориулж олон төрлийн LLM-үүдээс сонгох боломжтой. Copilot-ын функцуудыг хаах тухай хэрэглэгчийн хүсэлтүүд нь 2025 оны 9 дүгээр сарын байдлаар GitHub-ийн байгууллагын олон нийтийн хуудас дээрх сүүлийн 12 сарын хугацаан дахь хамгийн алдартай 1 № болон 2 № сэдвүүд байсан юм. Эдгээр сэдвүүд хариултгүй хэвээр байна. Зарим хэрэглэгчид болон төслүүд Codeberg зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай өөр хувилбарууд руу шилжсэн байна. ==Agentic Workflows== GitHub Agentic Workflows бол GitHub Next багийн систем бөгөөд хөгжүүлэгчдэд аюулгүй байдлын хатуу хязгаарлалтыг хадгалахын зэрэгцээ хиймэл оюун ухаанаар ажилладаг автоматжуулсан даалгаваруудыг үүсгэх боломжийг олгодог. Уламжлалт автоматжуулалтаас ялгаатай нь та байгалийн хэлний заавар (prompts) ашиглан ажлын урсгалыг тодорхойлдог бөгөөд систем нь үүнийг хязгаарлагдмал, аюулгүй хэрэгслийн багц бүхий агент хэлбэрээр гүйцэтгэдэг. Хамгийн чухал нь эдгээр агентууд дур мисэн үйлдэл хийж чадахгүй; тэд зөвхөн эрх бүхий үйлдлүүдийг гүйцэтгэх баталгааг өгдөг өндөр аюулгүй, хязгаарлагдмал зохицуулагчаар боловсруулагддаг зорилгыг (бүтцийн хүсэлт) гаргадаг. ==GitHub-ын архив== 2020 оны 7 дугаар сард GitHub сайтны 2 дугаар сарын архивыг Норвегийн Свальдбард дахь орхигдсон уулын уурхайд буюу Arctic World Archive-ийн хэсэгт, Свальдбардын дэлхийн үрийн сангийн ойролцоо хадгалсан байна. Уг архив нь идэвхтэй бүх нийтийн репозиторуудын код, мөн идэвхгүй боловч чухал нийтийн репозиторуудын кодыг агуулж байв. 21TB хэмжээтэй өгөгдлийг piqlFilm архивын хальсан дээр матриц (2D) бар код (Boxing barcode) хэлбэрээр хадгалсан бөгөөд 500–1,000 жилийн хугацаанд тэсвэртэй байх төлөвтэй байна. GitHub Archive Program нь мөн бүх нийтийн репозиторийг 10,000 жилийн турш хадгалах оролдлого хийх зорилгоор Project Silica-тай хамтран ажиллаж байна. Энэ нь секундэд нэг квадриллион (1,000,000,000,000,000) импульс өгдөг өндөр нарийвчлалтай петагерц импульсийн лазер ашиглан архивыг кварц шилэн хавтангийн молекул бүтцэд бичих зорилготой юм. ==Маргаантай асуудлууд== ==Дарамт шахалт үзүүлсэн гэх мэдэгдэл== 2014 оны 3 дугаар сард GitHub-ийн программист Julie Ann Horvath үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Tom Preston-Werner түүнийг ажил дээрээ дарамталсан тул компаниа орхиход хүрсэн гэж мэдэгджээ. 2014 оны 4 дүгээр сард GitHub Horvath-ийн мэдэгдлийг үгүйсгэсэн мэдэгдэл гаргажээ. Гэсэн хэдий ч дотоод мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub эдгээр гомдлыг баталгаажуулсан байна. GitHub-ийн гүйцэтгэх захирал Chris Wanstrath компанийн блог дээр "Мөрдөн байцаалтын явцад Tom Preston-Werner нь GitHub-ийн гүйцэтгэх захирлын хувьд зүй бус үйлдэл гаргасан, үүнд мөргөлдөөнтэй зан авир гаргах, ажлын байрны гомдлыг үл тоомсорлох, эхнэрийнх нь ажлын байранд байх нөлөөллийг үл тоомсорлох, эхнэр нь оффис дээр ажиллах ёсгүй тухай гэрээг хэрэгжүүлж чадаагүй зэрэг зөрчлүүд илэрсэн" гэж бичжээ. Үүний дараа Preston-Werner компаниасаа огцорчээ. Үүний дараа тус компани "ажилчдын санаа зовнил, зөрчилдөөнийг нухацтай авч үзэж, зохих ёсоор шийдвэрлэхийн тулд" шинэ санаачилга, сургалтуудыг хэрэгжүүлэхээ зарласан байна. ==Хориг арга хэмжээ== 2019 оны 7 дугаар сарын 25-нд Иран улсад байрладаг хөгжүүлэгч Medium дээр GitHub түүний хувийн репозиторуудыг хааж, GitHub pages руу нэвтрэхийг хориглосон тухай бичжээ. Үүний дараахан GitHub Иран, Крым, Куба, Хойд Солонгос, Сири дэх хөгжүүлэгчдэд хувийн репозитори руу нэвтрэхийг хориглож байгаагаа баталжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хоногийн дараа GitHub байршлаас үл хамааран нийтийн репозиторуудын хувьд GitHub Pages руу нэвтрэх эрхийг дахин нээсэн байна. Мөн хориг тавигдсан улс орнуудад зочлохдоо GitHub ашиглах нь хэрэглэгчийн бүртгэлд ижил төстэй арга хэмжээ авахад хүргэж болзошгүй болохыг илчилжээ. GitHub хэвлэлийн төлөөлөгчөөр дамжуулан гомдол болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд хариу өгөхдөө: GitHub нь АНУ-ын худалдааны хяналтын хуульд захирагддаг бөгөөд холбогдох хууль тогтоомжийг бүрэн дагаж мөрдөх үүрэг хүлээдэг. Үүний зэрэгцээ GitHub-ийн алсын хараа нь хөгжүүлэгчид хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран хөгжүүлэгчдийн хамтын ажиллагааны дэлхийн платформ байх явдал юм. Үүний үр дүнд хэрэглэгчид болон үйлчлүүлэгчдэд хуулиар шаардагдахаас хэтрүүлэн нөлөөлөхгүй байхын тулд засгийн газрын зааврыг сайтар шалгах үүргээ бид нухацтай авч үздэг. Үүнд хориг тавигдсан бүс нутгуудад хөгжүүлэгчдийг хамарсан хувийн харилцаа холбоог дэмжих зорилгоор нийтийн репозиторын үйлчилгээ, тэр дундаа нээлттэй эх сурвалжийн төслүүдэд зориулсан үйлчилгээг боломжтой, хүртээмжтэй байлгах зэрэг багтаж байна. Ямар нэгэн хязгаарлалт байх ёсгүй гэж үзсэн хөгжүүлэгчид, тухайлбал Эдгээр улс орнуудад оршин суудаггүй бөгөөд зөвхөн аялдаг хүмүүс хүртэл уг хязгаарлалтыг цуцлах хүсэлт гаргах боломжтой. GitHub нь худалдан авалтын түүх болон IP хаягууд нь бусад эх сурвалжуудын дунд хэрэглэгчдийг хэрхэн тэмдэглэдэг арга тул хориг тавигдсан орнуудаас сайт руу нэвтрэхийн тулд VPN болон IP прокси ашиглахыг хориглосон байдаг. ==Цензур== 2014 оны 12 дугаар сарын 4-нд Орос улс GitHub.com сайтыг хар жагсаалтад оруулсан байна, учир нь GitHub эхэндээ хэрэглэгчдийн оруулсан амиа хорлох зааварчилгааг устгахаас татгалзжээ. Хоног өнгөрсний дараа Орос улс хоригоо цуцалж, GitHub Орос дахь тодорхой контент болон хуудсуудыг хааж эхэлсэн байна. 2014 оны 12 дугаар сарын 31-нд Энэтхэг улс хэрэглэгчдийн оруулсан ISIS-ийг дэмжсэн контенттой холбоотойгоор GitHub.com сайтыг бусад 31 вэбсайтын хамт хаажээ; уг хоригийг гурван өдрийн дараа цуцалсан байна. 2016 оны 10 дугаар сарын 8-нд Турк улс тус улсын эрчим хүчний сайдын хакердсан бүртгэлийн имэйл алдагтаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор GitHub-ийг хаажээ. 2015 оны 3 дугаар сарын 26-нд GitHub.com руу таван өдөр хүрэхгүй хугацаанд үргэлжилсэн томоохон хэмжээний DDoS халдлага гарсан байна. Хятадаас гаралтай бололтой уг халдлага нь голдуу Интернэтийн цензурыг тойрч гарах аргуудыг тайлбарласан GitHub дээр байршуулсан хэрэглэгчийн контент руу чиглэсэн байв. 2020 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Хятадын цагдаа нар Chen Mei болон Cai Wei (GitHub дээр байршуулсан Terminus 2049 төслийн сайн дурын ажилчид)-г саатуулж, "хэрүүл маргаан үүсгэж, асуудал тарьсан" хэрэгт буруутгажээ. Cai болон Chen нар Хятадын цензурчдын устгасан Хятадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдэд нийтлэгдсэн мэдээний өгүүлэл, ярилцлага болон бусад материалыг архивлан хадгалж байжээ. ==ICE гэрээ== GitHub нь АНУ-ын Цагаачлал болон гаалийн албатай (ICE) газар дээрх бүтээгдэхүүн болох GitHub Enterprise Server-ийг ашиглах талаар 200,000 ам.долларын гэрээтэй байдаг. GitHub-ийн олон ажилчдын дотоод эсэргүүцлийг үл харгалзан энэхүү гэрээг 2019 онд шинэчилсэн байна. Ажилчиддаа илгээж, хожим нь 2019 оны 10 дугаар сарын 9-нд GitHub-ийн блогт нийтлэгдсэн имэйлд гүйцэтгэх захирал Nat Friedman "Худалдан авалтаас олсон орлого нь 200,000 ам.доллараас бага бөгөөд манай компанийн хувьд санхүүгийн хувьд тийм ч чухал биш юм" гэж мэдэгджээ. Тэрээр GitHub нь "одоогийн засаг захиргааны зорилтот цагаачдын нийгэмлэгийг дэмжиж буй ашгийн бус бүлгүүдэд" 500,000 ам.долларын хандив өргөхөө амласнаа зарлав. Үүний хариуд дор хаяж 150 GitHub-ийн ажилчид уг гэрээг эсэргүүцэх байр сууриа дахин илэрхийлж, ICE-ийн хүний эрхийг зөрчсөн гэх үйлдлийг буруушаасан нээлттэй захидалд гарын үсэг зуржээ. 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-ны байдлаар таван ажилтан уг гэрээний улмаас ажлаасаа гарсан байна. ICE-ийн гэрээний маргаан нь George Floyd-ын эсэргүүцлийн жагсаал болон Black Lives Matter хөдөлгөөнөөс үүдэлтэйгээр "master/slave" салбарын нэр томьёог хаях тухай компанийн шийдвэрийн улмаас 2020 оны 6 дугаар сард дахин анхаарлын төвд орсон байна. GitHub-ийн салбарын нэр өөрчлөлтийг шүүмжлэгчид үүнийг гүйцэтгэх идэвхжилийн нэг хэлбэр гэж тодорхойлж, үүний оронд GitHub-ийг ICE-ийн гэрээгээ цуцлахыг уриалсан байна. Нээлттэй эх сурвалжийн нийгэмлэгийн гишүүдийн нээлттэй захидлыг 2019 оны 12 дугаар сард GitHub дээр хуваалцаж, компани ICE-тэй байгуулсан гэрээгээ цуцалж, бизнес болон түншлэлээ хэрхэн явуулдаг талаараа илүү ил тод байхыг шаарджээ. Уг захидалд 700 гаруй хүн гарын үсэг зурсан байна. ==Капитоли үймээний сэтгэгдлүүд болон ажилтныг ажлаас ха халсан нь== 2021 оны 1 дүгээр сард GitHub АНУ-ын Капитолын ордон руу 1 дүгээр сарын 6-нд халдлагаас хойш хамт олондоо санаа зовж буйгаа илэрхийлж, үймээн дэгдээгчдийн заримыг "нацистууд" гэж нэрлэснийх нь төлөө нэг ажилтнаа ажлаас нь халжээ. Мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал ажилтныг ажлаас халах компанийн шийдвэрт "шүүмжлэл болон журмын хувьд томоохон алдаа гарсан" гэж мэдэгдэв. Мөрдөн байцаалтын үр дүнд GitHub уг ажилтантай холбогдож, компанийн хүний нөөцийн албаны дарга огцорсон байна. ==Twitter-ийн эхийн кодын алдагдал== 2023 онд Twitter олон нийтийн мэдээллийн платформын зарим хэсгийг GitHub дээр байршуулсан байна. Уг алдагдлыг анх The New York Times сонин мэдээлсэн бөгөөд энэ нь Калифорнийн Хойд дүүргийн АНУ-ын дүүргийн шүүхэд Twitter-ээс гаргасан хууль ёсны өргөдлийн нэг хэсэг байжээ. Twitter уг нийтлэлүүд нь түүний оюуны өмчийг зөрчсөн гэж мэдэгдэж, GitHub дээр эхийн кодыг нийтэлсэн "FreeSpeechEnthusiast" нэртэй хэрэглэгчийг тодруулахын тулд шүүхээс мэдээлэл хүссэн байна. ==Хүлээн авалт== 2012 онд Git-ийн анхны хөгжүүлэгч Linus Torvalds GitHub-ийг өндрөөр үнэлж, "github [sic]-ийн байршуулалт маш сайн байна. Тэд үүн дээр сайн ажил хийсэн. Нээлттэй эх сурвалжийн төслийн байршуулалтыг маш хялбар болгосны төлөө GitHub-ийг маш их магтан сайшаах хэрэгтэй" гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр мөн GitHub-ийн нэгтгэх интерфейсийн хэрэгжилтийг хурцаар шүүмжилж, "Git нь татгалзах хүсэлт (pull-request) үүсгэх сайхан модультай ирдэг боловч GitHub үүний үр дүнд үүнийг өөрийн бүрэн дорой хувилбараар солихоор шийдсэн. Үүний үр дүнд би GitHub-ийг иймэрхүү зүйлд ашиггүй гэж үзэж байна. Энэ нь байршуулахад зүгээр боловч pull requests болон онлайн коммит засварлах нь зүгээр л хог юм" гэж хэлжээ. [[Ангилал:Програм хангамж]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Компьютерийн сүлжээ]] 0fqkcvfq2g1h4ra2fvr7yrbrovnc31e 873085 873084 2026-10-11T08:32:57Z Orgio89 4242 873085 wikitext text/x-wiki '''GitHub''' нь програмистууд өөрсдийн кодоо үүсгэх, хадгалах, удирдах болон бусадтай хуваалцах боломжийг олгодог онлайн платформ сан юм. Энэ нь хуваарилагдсан хувилбарын хяналтыг (distributed version control) хангахын тулд Git-ийг ашигладаг бөгөөд GitHub өөрөө төслийн бүртгэл бүрт хандалтын хяналт, алдаа хяналт (bug tracking), программ хангамжийн шинэ боломжийн хүсэлт, даалгаврын удирдлага, тасралтгүй нэгтгэл (continuous integration) болон вики (wikis) үйлчилгээг үзүүлдэг. Сан Франциско хотод төв байрлатай GitHub нь 2018 оноос хойш Microsoft компанийн охин компани болох Github, Inc.-ийн удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ нь нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамж хөгжүүлэх төслүүдийг байршуулахад өргөнөөр ашиглагддаг. 2023 оны 1 дүгээр сарын байдлаар GitHub нь 100 сая гаруй хөгжүүлэгч, дор хаяж 28 сая нийтийн (public) репозитори зэрэг 420 сая гаруй репозиторитой болохоо мэдээлсэн байна. 2023 оны 6 дугаар сарын байдлаар GitHub нь дэлхий дээрх хамгийн том эхийн кодын байршуулагч юм. 2024 онд 500 сая гаруй нээлттэй эх сурвалжтай төслүүдэд таван тэрбум гаруй хөгжүүлэгчийн хувь нэмэр оруулсан байна. ==Үүсгэн байгуулагдсан нь== GitHub платформын хөгжүүлэлт 2007 оны 10 дугаар сарын 19-нд эхэлжээ. Уг сайтыг хэдэн сарын турш туршилтын (beta) хувилбараар ажилласных нь дараа Tom Preston-Werner, Chris Wanstrath, P. J. Hyett болон Scott Chacon нар 2008 оны 4 дүгээр сард албан ёсоор нээжээ. ==Байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт== GitHub нь анхандаа дунд шатны менежөргүй, харин бие даасан удирдлагад суурилсан хавтгай бүтэцтэй байгууллага байжээ. Ажилчид өөрсдийн сонирхсон төслүүд дээр сонгон ажиллах боломжтой байсан хэдий ч цалинг гүйцэтгэх захирал тогтоодог байв. 2014 онд тус компанийн үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Thomas Preston-Werner болон түүний эхнэр Theresa нарт холбогдох дарамт шахалт үзүүлсэн хэргийн улмаас тус компани дунд шатны менежментийн давхаргыг нэмсэн байна. Уг дуулианы үр дүнд Preston-Werner гүйцэтгэх захирлын албан тушаалвнаасаа огцорчээ. Харин хамтран үүсгэн байгуулагч бөгөөд бүтээгдэхүүний удирдагч Chris Wanstrath гүйцэтгэх захирлаар томилогдсон байна. Тухайн үеийн хуулийн зөвлөх бөгөөд захиргааны ажилтан Julio Avalos нь GitHub-ийн бизнесийн үйл ажиллагаа болон өдөр тутмын удирдлагыг гардан авчээ. ==Санхүүжилт== GitHub нь анхдагч хөрөнгө оруулагчгүйгээр бие даан эхэлсэн гарааны бизнес бөгөөд эхний жилүүдэд олсон орлогоосоо гурван үүсгэн байгуулагчийнхаа хөрөнгөөр санхүүжиж, ажилчдаа авч эхэлжээ. Компани үүсгэн байгуулагдсанаас хойш дөрвөн жилийн дараа буюу 2012 оны 7 дугаар сард Andreessen Horowitz компани 750 сая ам.долларын үнэлгээтэйгээр 100 сая ам.долларын эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. 2015 оны 7 дугаар сард GitHub B цуврал санхүүжилтээр дахин 250 сая ам.долларын (~2024 оны ханшаар 322 сая ам.доллар) эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт босгожээ. Гол хөрөнгө оруулагчаар Sequoia Capital ажилласан бөгөөд бусад хөрөнгө оруулагчдад Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) болон бусад венчур сангууд багтсан байна. Тухайн үед тус компанийг ойролцоогоор 2 тэрбум ам.доллараар үнэлж байжээ. 2023 оны байдлаар GitHub нь жил бүр 1 тэрбум ам.долларын орлого олдог гэж тооцоолсон байна. ==Түүх== GitHub үйлчилгээг Chris Wanstrath, P. J. Hyett, Tom Preston-Werner, болон Scott Chacon нар Ruby on Rails ашиглан хөгжүүлж, 2008 оны 2 дугаар сард эхлүүлжээ. GitHub, Inc. компани нь 2007 онд байгуулагдсан бөгөөд Сан Франциско хотод байрладаг. AWS Summit арга хэмжээн дээрх GitHub: Газрын зургийн сүүдэр нь улс бүрийн интернет хэрэглэгчдийн эзлэх хувь дахь хэрэглэгчдийн тоог харуулдаг. Хоёр хагас бөмбөрцгийг тойрсон дугуй диаграммууд нь улс бүр дэх GitHub хэрэглэгчдийн нийт тоо (зүүн талд) болон коммитүүдийг (баруун талд) харуулж байна. 2009 оны 2 дугаар сарын 24-нд GitHub онлайн болсноос хойших эхний жилийн хугацаанд 46,000 гаруй нийтийн репозитори хуримтлуулсны 17,000 нь өмнөх сард нь үүсгэгдсэн болохоо зарлажээ. Тухайн үед 6,200 орчим репозитори дор хаяж нэг удаа сэрээгдэж (forked), 4,600 нь нэгтгэгдсэн байв. Мөн онд уг сайтыг 100,000 гаруй хэрэглэгч ашиглаж байсан бөгөөд нийт 90,000 өвөрмөц нийтийн репозитори, үүнээс 12,000 нь дор хаяж нэг удаа сэрээгдсэнээр нийт 135,000 репозиторитой болж өргөжжээ. 2010 онд GitHub 1 сая репозиторитой болсон байна. Жилийн дараа энэ тоо хоёр дахин өсжээ. ReadWriteWeb сайтын мэдээлснээр 2011 оны 1 дүгээр сараас 5 дугаар сарын хоорондох коммитын нийт тоогоор GitHub нь SourceForge болон Google Code-ыг ардаа орхисон байна. 2013 оны 1 дүгээр сарын 16-нд GitHub 3 сая хэрэглэгчийн босгыг давж, 5 сая гаруй репозитори байршуулж байжээ. Тухайн оны эцэс гэхэд репозиторын тоо хоёр дахин өсөж, 10 сая репозиторид хүрсэн байна. 2015 онд GitHub Америкийн Нэгдсэн Улсаас гаднах анхны оффисоо Япон улсад нээжээ. 2018 оны 2 дугаар сарын 28-нд GitHub нь түүхэн дэх хамгийн том тархсан үйлчилгээг зогсоох (DDoS) халдлагуудын гурав дахь том бай болж, ирж буй урсгал нь секундэд 1.35 терабит оргил хэмжээнд хүрсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 19-нд GitHub бүх сургуулиудад үнэ төлбөргүй боловсролын багц санал болгосноор GitHub Education хөтөлбөрөө өргөжүүлжээ. 2019 оны 6 дугаар сарын 11-нд Bitnami компанийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал асан бөгөөд хамтран үүсгэн байгуулагч Erica Brescia нь GitHub-ийн үйл ажиллагаа хариуцсан захирлаар (COO) томилогдсоныг зарлав. 2021 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Microsoft компани GitHub-ийг худалдаж авахад гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Nat Friedman албан тушаалаа бууж өгч байгаагаа зарлаж, GitHub-ийн бүтээгдэхүүн хариуцсан захирал Thomas Dohmke 11 дүгээр сарын 15-наас эхлэн гүйцэтгэх захирлаар томилогдохоор болсноо зарлажээ. 2025 оны 6 дугаар сард GitHub дээрх репозиторын хэмжээ нэг тэрбумаас давжээ. Тодруулбал, нэг тэрбум дахь репозитори нь "shit" гэсэн үгнээс өөр юу ч агуулаагүй байв. 2025 оны 8 дугаар сарын 11-нд Thomas Dohmke бизнес эрхлэх зорилгоор 2025 оны эцэст гүйцэтгэх захирлын алbyнаасаа буухаар болсноо зарласан ба Microsoft шууд залгамжлагч хайх төлөвлөгөөтэй байгаагаа тэр даруй мэдэгдээгүй байна. ==Microsoft компанид худалдагдсан нь== Microsoft нь 2016 онд GitHub дээр хамгийн олон нээлттэй эх сурвалжид хувь нэмэр оруулагчидтай арван байгууллагын жагсаалтыг тэргүүлж байжээ. 2012 оноос эхлэн Microsoft нь GitHub-ийг өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн ба .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай төслүүд болон хөгжүүлэлтийн хэрэгслүүдээ (одоо Microsoft Docs дээр байрладаг бүтээгдэхүүний баримт бичгүүдийн дийлэнх хэсгийг) байршуулж эхэлсэн байна. 2018 оны 6 дугаар сарын 4-нд Microsoft компани GitHub-ийг 7.5 тэрбум ам.доллараар (~2024 оны ханшаар 9.2 тэрбум ам.доллар) худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2018 оны 10 дугаар сарын 26-нд албан ёсоор хаагдсан байна. Microsoft-ын мэдээлснээр GitHub нь олон нийт, платформ болон бизнесийн хувьд бие даасан хэвээр байх болно. Microsoft-ын удирдлага дор уг үйлчилгээг Microsoft Cloud and AI хэлтсийн гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгч Scott Guthrie-д тайлагнадаг Xamarin компанийн Nat Friedman удирдаж байв. JavaScript сургагч багш бөгөөд зохиолч Kyle Simpson, Open-Xchange компанийн гүйцэтгэх захирал Rafael Laguna нар Microsoft-ын өмнөх худалдан авалтууд болох Nokia-гийн гар утасны бизнес болон Skype-ийг удирдаж байсан туршлагадаа үндэслэн тус худалдан авалтын талаар санаа зовниж буйгаа илэрхийлж байжээ. Энэхүү худалдан авалт нь гүйцэтгэх захирал Satya Nadella-гийн удирдлага дорх Microsoft-ын бизнесийн стратегетэй нийцэж байсан бөгөөд үүний хүрээнд нээлттэй эх сурвалжтай программ хангамжийн хөгжүүлэлт болон хувь нэмэртэй зэрэгцэн үүлэн тооцооллын үйлчилгээнд илүү анхаарал хандуулж эхэлсэн байна. Harvard Business Review сэтгүүл Microsoft нь GitHub-ийг бусад хөгжүүлэлтийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ дэмжих зорилгоор хэрэглэгчийн бааз руу нь нэвтрэх зорилгоор худалдаж авч байна гэж үзжээ. Энэхүү худалдаатай холбоотой санаа зовнилоос үүдэн өрсөлдөгч үйлчилгээ үзүүлэгчид болох Bitbucket (Atlassian компани эзэмшдэг), SourceForge (Slashdot эзэмшдэг) болон GitLab компаниуд төслүүдээ GitHub-аас тэдний үйлчилгээ рүү шилжүүлэхээр төлөвлөж буй шинэ хэрэглэгчдийн тоо эрс өссөн тухай мэдээлжээ. 2019 оны 9 дүгээр сард GitHub кодын шинжилгээний хэрэгсэл болох Semmle компанийг худалдаж авсан байна. 2020 оны 2 дугаар сард GitHub нь Энэтхэг улсад GitHub India Private Limited нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 2020 оны 3 дугаар сард GitHub нь JavaScript багц нийлүүлэгч npm компанийг тодорхойгүй үнээр худалдаж авахаар болсноо зарлажээ. Уг хэлэлцээр 2020 оны 4 дүгээр сарын 15-нд хаагдсан байна. 2020 оны 7 дугаар сарын эхээр нээлттэй эх сурвалжийн кодоо мөнхөд архивлах зорилгоор GitHub Archive Program хөтөлбөрийг байгуулжээ. ==Сахиус (Mascot)== GitHub-ийн сахиус нь найман хөлтэй амьтантэй төстэй таван тэмтрүүлтэй "octocat" буюу Мона юм. Уг дүрийг график дизайнер Simon Oxley дизайнеруудад зориулсан роялтигүй дижитал зургуудыг худалдагладаг iStock вэбсайтад зориулж клип арт хэлбэрээр бүтээжээ. GitHub-ийн сонгосон дүрийг Oxley Octopuss гэж нэрлэсэн байв. GitHub уг Octopuss-ийг өөрсдийн лого болгохыг хүссэн тул (iStock-ийн лицензээр үүнийг хориглодог) Oxley-тэй хэлэлцээр хийж уг зургийн онцгой эрхийг худалдаж авсан байна. GitHub Octopuss-ийг Octocat болгон өөрчилж, шинэ нэрийн хамт уг дүрийг худалдааны тэмдэг болгон бүртгүүлжээ. Хожим нь GitHub Illustrator Cameron McEfee-г хөлслөн уг Octocat-ийг вэбсайт болон сурталчилгааны материал дээр янз бүрийн зорилгоор ашиглахаар өөрчлүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш McEfee болон GitHub-ийн олон хэрэглэгчид уг дүрийн хэдэн зуун хувилбарыг бүтээсэн нь The Octodex дээр байрладаг байна. ==Үйлчилгээ== GitHub дээрх төслүүдэд Git команд мөрний интерфейсийг ашиглан хандаж, удирдах боломжтой бөгөөд бүх стандарт Git командууд үүнд ажилладаг. Мөн GitHub нь хэрэглэгчдэд сайт дээрх нийтийн репозиторийг үзэх боломжийг олгодог. Үүнээс гадна олон ширээний компьютер болон Git өргөтгөлүүдийг ашиглах боломжтой. Нэмж дурдахад уг сайт нь лент (feeds), дагагчид, вики (Gollum гэж нэрлэгддэг вики программ хангамжийг ашигладаг), хөгжүүлэгчид репозиторынхоо хувилбаруудыг ("forks") хэрхэн хөгжүүлж буйг харуулах нийгмийн сүлжээний график зэрэг нийгмийн сүлжээтэй төстэй функцуудыг өгдөг. Хэн ч нийтийн репозиториудыг үзэж, татаж авах боломжтой боловч зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид л репозиторид контент оруулах боломжтой. Бүртгэлтэй хэрэглэгчийн эрхээр хэрэглэгчид хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, репозитори удирдах, бусдын репозиторид хувь нэмэр оруулах, кодын өөрчлөлтийг хянах боломжтой. GitHub нь 2019 оны 1 дүгээр сараас эхлэн хязгаарлагдмал хувийн репозиториудыг (төсөл тутамд хамгийн ихдээ гурван хамтран ажиллагчтай байхаар) ямар ч төлбөргүйгээр санал болгож эхэлсэн. Өмнө нь зөвхөн нийтийн репозиториуд л үнэ төлбөргүй байжээ. 2020 оны 4 дүгээр сарын 14-нд GitHub "хязгааргүй хамтран ажиллагчтай хувийн репозитори" зэрэг "GitHub-ийн үндсэн бүх боломжуудыг" хүн бүрт үнэ төлбөргүй болгосон байна. 2019 оны 5 дугаар сард Github, Inc. компани github.com дээрх эхийн кодыг анхдагчаар шифрлэж эхэлжээ. GitHub-ийн суурь программ хангамж нь Linux-ийг бүтээгч Linus Torvalds-ын бичсэн Git юм. GitHub-ийн хэрэглэгчийн интерфейсийг хангадаг нэмэлт программ хангамжийг GitHub, Inc.-ийн хөгжүүлэгчид болох Wanstrath, Hyett, болон Preston-Werner нар Ruby on Rails болон Erlang ашиглан бичжээ. ==Хамрах хүрээ== GitHub-ийн үндсэн зорилго нь программ хангамж хөгжүүлэлтийн хувилбарын хяналт болон асуудлын хяналт (issue tracking) хэсгийг хөнгөвчлөх явдал юм. Асуудлын хяналтад зориулж шошго, үе шат (milestones), хариуцлага хуваарилах, хайлтын систем боломжтой байдаг. Хувилбарын хяналтын хувьд Git (болон GitHub) нь эхийн кодод өөрчлөлт оруулахын тулд pull requests (хүсэлт татах) илгээх боломжийг олгодог. Санал болгож буй өөрчлөлтийг хянах эрхтэй хэрэглэгчид хүссэн өөрчлөлт болон хуучин хувилбар хоорондын ялгааг (diff) харж, батлах боломжтой. Git нэр томъёогоор энэ үйлдлийг "committing" гэж нэрлэдэг ба үүний нэг жишээ нь "commit" юм. Бүх коммитуудын түүх хадгалагдаж үлдэх бөгөөд хожим нь үзэх боломжтой. Салбарууд (branches) нь хөгжүүлэгчдэд үндсэн хөгжүүлэлтийн шугамыг шууд өөрчлөхгүйгээр ижил репозитори дотор тусдаа хөгжүүлэлтийн шугам дээр ажиллах боломжийг олгодог. Салбар дээр хийсэн өөрчлөлтийг дараа нь нэгтгэх (merge) эсвэл pull request-ээр дамжуулан өөр салбарт нэгтгэж, зэрэгцээ хөгжүүлэлт болон кодын хяналтыг дэмждэг. Нэмж дурдахад GitHub нь дараах формат болон боломжуудыг дэмждэг: * Markdown-тай төстэй төрөл бүрийн файлын форматаар автоматаар дүрслэгдсэн README файлуудыг багтаасан Баримт бичиг * Зарим репозитори нь зөвхөн вики контентоос бүрддэг Викис. Үүнд гайхалтай жагсаалт (awesome lists) гэгддэг санал болгож буй программ хангамжийн сонгомол жагсаалтууд багтдаг. * Кодыг бүтээх болон турших ажлын орчин болгоход зориулагдсан виртуал машин хэрэглэгчдэд олгодог онлайн IDE болох GitHub Codespaces * Графикууд: үйл ажиллагаа (pulse), хувь нэмэр оруулагчид, коммитууд, кодын давтамж, цохилтын карт (punch card), сүлжээ, гишүүд * Integrations Directory * Имэйл мэдэгдлүүд * Хэлэлцүүлгүүд * Хэн нэгнийг @ тэмдэглэх замаар мэдэгдэлд бүртгэх сонголт. * Эможи * Файлууд доторх үүрэн даалгаврын жагсаалтууд (Nested task-lists) * Газарзүйн орон зайн өгөгдлийн дүрслэл * Файлуудыг "3D зотон" дээр харуулдаг нэгдсэн STL файл үзүүлэгч ашиглан 3D дүрслэх файлуудыг урьдчилан харах боломжтой. Уг үзүүлэгч нь WebGL болон Three.js дээр суурилдаг. * Photoshop-ийн PSD файлуудыг оролцуулаад олон нийтлэг зургийн форматыг урьдчилан харах дэмжлэг * PDF баримт бичиг үзүүлэгч * Өөр өөр багц дахь мэдэгдэж буй нийтлэг эмзэг байдал болон эрсдэлийн (Common Vulnerabilities and Exposures) аюулгүй байдлын анхааруулгууд GitHub-ийн үйлчилгээний нөхцөл нь GitHub дээр байршуулсан нийтийн программ хангамжийн төслүүдээс Нээлттэй эх сурвалжийн тодорхойлолтыг (Open Source Definition) хангасан байхыг шаарддаггүй. Үйлчилгээний нөхцөлд "Репозиторио нийтээр харагдахаар тохируулснаар та бусдад таны репозиторийг үзэх, хуулбарлан авах (fork) зөвшөөрөл өгч байна" гэж заасан байдаг. ==GitHub Enterprise== GitHub Enterprise нь ижил төстэй функционац бүхий GitHub-ийн өөрөө удирддаг хувилбар юм. Үүнийг байгууллагын техник хангамж эсвэл үүлэн үйлчилгээ үзүүлэгч дээр ажиллуулах боломжтой бөгөөд 2011 оны 11 дүгээр сараас хойш боломжтой болсон. 2020 оны 11 дүгээр сард youtube-dl-ийг DMCA-аар устгасныг эсэргүүцсэн байдлаар GitHub Enterprise Server-ийн эхийн код онлайн байдлаар алдагджээ. GitHub-ийн мэдээлснээр эхийн код нь GitHub сервер рүү халдсанаас бус харин GitHub өөрөө Enterprise хэрэглэгчидтэй санамсаргүйгээр кодыг хуваалцсанаас үүдэлтэй байсан байна. ==GitHub Pages== 2008 онд GitHub блог, төслийн баримт бичиг, болон номонд зориулсан статик вэб байршуулах үйлчилгээ болох GitHub Pages-ийг танилцуулжээ. GitHub Pages-ийн бүх контент нь зочдод шууд эсвэл Markdown форматаар үйлчилдэг Git репозиторид хадгалагддаг. GitHub нь Jekyll статик вэбсайт болон блог үүсгэгчтэй болон GitHub-ийн тасралтгүй нэгтгэх шугамтай нэгдсэн байдаг. Контентын эх сурвалж шинэчлэгдэх бүрт Jekyll вэбсайтыг дахин үүсгэж, GitHub Pages дэд бүтцээр дамжуулан автоматаар хүргэдэг. GitHub-ийн бусад хэсгийн адил энэ нь үнэ төлбөргүй болон төлбөртэй үйлчилгээний түвшинг агуулдаг. Энэ үйлчилгээгээр дамжуулан үүсгэсэн вэбсайтууд нь github.io домэйн нэрийн дэд домэйн хэлбэрээр байрших эсвэл гуравдагч талын домэйн нэр бүртгэгчээр дамжуулан худалдаж авсан захиалгат домэйнүүдтэй холбогдох боломжтой. GitHub Pages нь HTTPS шифрлэлтийг дэмждэг. ==GitHub Actions== GitHub Actions нь 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-нд албан ёсоор нээгдсэн. Үүнийг анх 2018 оны 10 дугаар сард GitHub Universe арга хэмжээний үеэр ажлын урсгалыг автоматжуулах арга зам болгон зарласан бөгөөд жилийн дараа 2019 онд бүрэн албан ёсны хувилбар (GA) нь гарсан байна. GitHub Actions нь гуравдагч талын вэбсайт/платформ ашиглахгүйгээр программ хангамжийг турших, гаргах, байршуулахад зориулсан тасралтгүй нэгтгэх болон тасралтгүй хүргэх шугамыг бүтээх боломжийг олгодог. Бусад олон CI/CD хэрэгслүүдээс ялгаатай нь GitHub Actions нь хөгжүүлэгчид урьдчилан бүтээсэн үйлдлүүдийг (жишээ нь, турших, линтинг хийх, байршуулах) хуваалцах, дахин ашиглах боломжтой зах зээлтэйгээр нээгдсэн. GitHub нь гуравдагч талын үйлчилгээнээс хамааралтай байдлыг багасгаж, хөгжүүлэгчдийг GitHub экосистем дотор байлгахыг хүссэн юм. GitHub Actions нь өөрөө удирдах шаардлагагүйгээр динамикаар өргөжүүлэх боломжтой хост хийсэн гүйгчдийг (Linux, Windows, macOS) хангасан. ==Gist== GitHub нь мөн томоохон төслүүдэд ихэвчлэн ашиглагддаг GitHub-аас ялгаатай нь кодын хэсгүүдэд зориулагдсан Gist гэж нэрлэгддэг pastebin төрлийн сайтыг ажиллуулдаг. Tom Preston-Werner уг функцуудыг 2008 онд болсон Ruby бага хурлын үеэр анх танилцуулжээ. Gist нь кодын хэсгүүдэд хувилбарын хяналт нэмэх, хялбар сэрээх (forking), хувийн пастуудад зориулсан TLS шифрлэлт нэмэх замаар уламжлалт энгийн pastebin үзэл баримтлал дээр суурилдаг. "Gist" бүр өөрийн гэсэн Git репозитори тул олон кодын хэсгүүдийг нэг хуудсанд багтааж, Git ашиглан түлхэх (push) болон татах (pull) боломжтой. Бүртгэлгүй хэрэглэгчид сүүлийн үеийн Gist-үүдийн хуудас дээрх спамыг багасгахын тулд Gist байршуулахыг зөвхөн нэвтэрсэн хэрэглэгчдэд хязгаарлахаас өмнө буюу 2018 оны 3 дугаар сарын 19 хүртэл Gist байршуулах боломжтой байжээ. Gist-ийн URL-ууд нь арван зургаатын систем дэх (hexadecimal) ID-уудыг ашигладаг бөгөөд Gist-ийн өөрчлөлтүүд нь хувилбарын түүхэнд тэмдэглэгддэг бөгөөд энэ нь "хуваагдсан" (split) болон "нэгтгэсэн" (unified) харагдацын хооронд сонголт хийх замаар хуудас тутамд гучин хувилбарын текпийн ялгааг харуулах боломжтой. Репозиторуудын нэгэн адил Gist-ийг сэрээх, олон нийтэд тэмдэглэх (starred) болон сэтгэгдэл бичих боломжтой. Хувилбарууд, одод болон сэрээлтүүдийн тоог gist хуудас дээр зааж өгсөн байдаг. ==Боловсролын хөтөлбөр== GitHub нь оюутнуудад алдартай хөгжүүлэлтийн арав гаруй хэрэгсэл, үйлчилгээг үнэ төлбөргүй ашиглах боломжийг олгох зорилгоор GitHub Student Developer Pack хэмээх шинэ хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. GitHub нь уг хөтөлбөрийг эхлүүлэхийн тулд Bitnami, Crowdflower, DigitalOcean, DNSimple, HackHands, Namecheap, Orchestrate, Screen hero, SendGrid, Stripe, Travis CI, болон Unreal Engine компаниудтай хамтран ажилласан байна. 2016 онд GitHub нь их дээд сургуулиуддаа технологийн нийгэмлэгүүдийг өсгөн хөгжүүлэхэд оюутнуудыг сургах, дэмжих зорилгоор GitHub Campus Experts хөтөлбөр эхэлж байгаагаа зарлав. Campus Experts хөтөлбөр нь дэлхий даяарх 18 болон түүнээс дээш настай их сургуулийн оюутнуудад нээлттэй байдаг. GitHub Campus Experts нь GitHub оюутнуудад чиглэсэн арга хэмжээ болон нийгэмлэгүүдийг санхүүжүүлдэг гол аргуудын нэг бөгөөд Campus Experts-д арга хэмжээ явуулах, нийгэмлэгээ өсгөхийн тулд сургалт, санхүүжилт болон нэмэлт нөөц бололцоогоор хангадаг. Campus Expert болохын тулд өргөдөл гаргагчид олон модурь бүхий онлайн сургалтын курсийг дүүргэж, нийгэмлэгийн лидер байх чадварыг хөгжүүлсэн байх ёстой. ==GitHub Marketplace үйлчилгээ== GitHub нь мөн төслүүдэд нэмэлт боломжуудыг нэмэх зорилгоор программ хангамжийг үйлчилгээ хэлбэрээр (SaaS) санал болгодог интеграцуудыг өгдөг. Эдгээр үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * Waffle.io: Программ хангамжийн багуудад зориулсан төслийн удирдлага бөгөөд хэрэглэгчдэд репозитори даяар pull requests, автомат бүтээлтүүд, хяналтууд болон байршуулалтуудыг автоматаар харах боломжийг олгодог. * Rollbar: Бодит цагийн дебаг хийх хэрэгслүүд болон бүрэн стэк бүхий алдааны тайланг өгдөг. * Travis CI: Тасралтгүй нэгтгэх үйлчилгээ. * GitLocalize: Төслийн орчуулга болон олон улсын хэмжээнд гаргах үйл явцыг удирдах хэрэгслүүдээр хангадаг. ==GitHub Mobile== 2019 онд GitHub iOS болон Android үйлдлийн системүүдэд зориулсан гар утасны албан ёсны аппликейшнүүдээ албан ёсоор гаргажээ. Энэхүү мэдэгдлийг GitHub Universe 2019 арга хэмжээний үеэр хийсэн бөгөөд аппликейшнүүд эхлээд iOS-д зориулж туршилтын (beta) байдлаар гарч, үүний дараа Android-ын туршилтын хувилбар болон 2020 оны эхээр олон нийтэд зориулсан бүрэн хувилбар нь гарсан байна. ==GitHub Sponsors== GitHub Sponsors нь хэрэглэгчдэд GitHub дээр байршуулсан төслүүдэд сар бүр мөнгөн хандив өгөх боломжийг олгодог. Олон нийтийн туршилтын хувилбар (public beta) 2019 оны 5 дугаар сарын 23-нд зарлагдсан бөгөөд төсөл хүлээлгийн жагсаалтын бүртгэлийг хүлээн авдаг. The Verge сэтгүүл GitHub Sponsors нь "Patreon-той яг адилхан ажилладаг" гэж бичсэн байдаг бөгөөд учир нь "хөгжүүлэгчид өөр өөр давуу талуудыг агуулсан санхүүжилтийн түвшнүүдийг санал болгож болох ба тэдгээр рүү хандах болон тэдний ажлыг дэмжихийг хүссэн дэмжигчдээсээ давтамжтай төлбөр хүлээн авах боломжтой" боловч "уг хөтөлбөрийг ашиглахад ямар ч шимтгэлгүй" байдаг. Цаашилбал, GitHub эхний жилдээ шинээр ашиглаж эхэлж буй хүмүүст урамшуулал санал болгодог: энэ нь төлбөр боловсруулах зардлыг хариуцаж, хөгжүүлэгч тутамд 5,000 ам.доллар хүртэлх ивээн тэтгэх төлбөрийг давж олгохоо амласан байна. Түүнчлэн хэрэглэгчид Patreon болон Open Collective зэрэг ижил төстэй үйлчилгээг ашиглаж, өөрсдийн вэбсайт руу холбох боломжтой хэвээр байна. ==GitHub Copilot== Гол өгүүлэл: GitHub Copilot GitHub Codespaces layout: * Зүүн талд GitHub Copilot * Голд Код засварлагч * Баруун талд Терминал GitHub Copilot нь хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар программ хангамж хөгжүүлэх хэрэгслүүдийн дунд өргөнөөр нэвтэрсэн анхны хэрэгслүүдийн нэг юм. Туршилтын хувилбар нь 2021 онд VSCode хэрэглэгчдэд зориулагдан гарсан бөгөөд OpenAI-ийн Codex загвар дээр суурилсан байв. GitHub Copilot нь одоо шууд GitHub.com дээр, команд мөр дээр, түүнчлэн хэд хэдэн IDE дотор ашиглах боломжтой болсон. Хэрэглэгчид зарим функцүүдэд зориулж олон төрлийн LLM-үүдээс сонгох боломжтой. Copilot-ын функцуудыг хаах тухай хэрэглэгчийн хүсэлтүүд нь 2025 оны 9 дүгээр сарын байдлаар GitHub-ийн байгууллагын олон нийтийн хуудас дээрх сүүлийн 12 сарын хугацаан дахь хамгийн алдартай 1 № болон 2 № сэдвүүд байсан юм. Эдгээр сэдвүүд хариултгүй хэвээр байна. Зарим хэрэглэгчид болон төслүүд Codeberg зэрэг нээлттэй эх сурвалжтай өөр хувилбарууд руу шилжсэн байна. ==Agentic Workflows== GitHub Agentic Workflows бол GitHub Next багийн систем бөгөөд хөгжүүлэгчдэд аюулгүй байдлын хатуу хязгаарлалтыг хадгалахын зэрэгцээ хиймэл оюун ухаанаар ажилладаг автоматжуулсан даалгаваруудыг үүсгэх боломжийг олгодог. Уламжлалт автоматжуулалтаас ялгаатай нь та байгалийн хэлний заавар (prompts) ашиглан ажлын урсгалыг тодорхойлдог бөгөөд систем нь үүнийг хязгаарлагдмал, аюулгүй хэрэгслийн багц бүхий агент хэлбэрээр гүйцэтгэдэг. Хамгийн чухал нь эдгээр агентууд дур мисэн үйлдэл хийж чадахгүй; тэд зөвхөн эрх бүхий үйлдлүүдийг гүйцэтгэх баталгааг өгдөг өндөр аюулгүй, хязгаарлагдмал зохицуулагчаар боловсруулагддаг зорилгыг (бүтцийн хүсэлт) гаргадаг. ==GitHub-ын архив== 2020 оны 7 дугаар сард GitHub сайтны 2 дугаар сарын архивыг Норвегийн Свальдбард дахь орхигдсон уулын уурхайд буюу Arctic World Archive-ийн хэсэгт, Свальдбардын дэлхийн үрийн сангийн ойролцоо хадгалсан байна. Уг архив нь идэвхтэй бүх нийтийн репозиторуудын код, мөн идэвхгүй боловч чухал нийтийн репозиторуудын кодыг агуулж байв. 21TB хэмжээтэй өгөгдлийг piqlFilm архивын хальсан дээр матриц (2D) бар код (Boxing barcode) хэлбэрээр хадгалсан бөгөөд 500–1,000 жилийн хугацаанд тэсвэртэй байх төлөвтэй байна. GitHub Archive Program нь мөн бүх нийтийн репозиторийг 10,000 жилийн турш хадгалах оролдлого хийх зорилгоор Project Silica-тай хамтран ажиллаж байна. Энэ нь секундэд нэг квадриллион (1,000,000,000,000,000) импульс өгдөг өндөр нарийвчлалтай петагерц импульсийн лазер ашиглан архивыг кварц шилэн хавтангийн молекул бүтцэд бичих зорилготой юм. ==Маргаантай асуудлууд== ==Дарамт шахалт үзүүлсэн гэх мэдэгдэл== 2014 оны 3 дугаар сард GitHub-ийн программист Julie Ann Horvath үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал Tom Preston-Werner түүнийг ажил дээрээ дарамталсан тул компаниа орхиход хүрсэн гэж мэдэгджээ. 2014 оны 4 дүгээр сард GitHub Horvath-ийн мэдэгдлийг үгүйсгэсэн мэдэгдэл гаргажээ. Гэсэн хэдий ч дотоод мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub эдгээр гомдлыг баталгаажуулсан байна. GitHub-ийн гүйцэтгэх захирал Chris Wanstrath компанийн блог дээр "Мөрдөн байцаалтын явцад Tom Preston-Werner нь GitHub-ийн гүйцэтгэх захирлын хувьд зүй бус үйлдэл гаргасан, үүнд мөргөлдөөнтэй зан авир гаргах, ажлын байрны гомдлыг үл тоомсорлох, эхнэрийнх нь ажлын байранд байх нөлөөллийг үл тоомсорлох, эхнэр нь оффис дээр ажиллах ёсгүй тухай гэрээг хэрэгжүүлж чадаагүй зэрэг зөрчлүүд илэрсэн" гэж бичжээ. Үүний дараа Preston-Werner компаниасаа огцорчээ. Үүний дараа тус компани "ажилчдын санаа зовнил, зөрчилдөөнийг нухацтай авч үзэж, зохих ёсоор шийдвэрлэхийн тулд" шинэ санаачилга, сургалтуудыг хэрэгжүүлэхээ зарласан байна. ==Хориг арга хэмжээ== 2019 оны 7 дугаар сарын 25-нд Иран улсад байрладаг хөгжүүлэгч Medium дээр GitHub түүний хувийн репозиторуудыг хааж, GitHub pages руу нэвтрэхийг хориглосон тухай бичжээ. Үүний дараахан GitHub Иран, Крым, Куба, Хойд Солонгос, Сири дэх хөгжүүлэгчдэд хувийн репозитори руу нэвтрэхийг хориглож байгаагаа баталжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хоногийн дараа GitHub байршлаас үл хамааран нийтийн репозиторуудын хувьд GitHub Pages руу нэвтрэх эрхийг дахин нээсэн байна. Мөн хориг тавигдсан улс орнуудад зочлохдоо GitHub ашиглах нь хэрэглэгчийн бүртгэлд ижил төстэй арга хэмжээ авахад хүргэж болзошгүй болохыг илчилжээ. GitHub хэвлэлийн төлөөлөгчөөр дамжуулан гомдол болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд хариу өгөхдөө: GitHub нь АНУ-ын худалдааны хяналтын хуульд захирагддаг бөгөөд холбогдох хууль тогтоомжийг бүрэн дагаж мөрдөх үүрэг хүлээдэг. Үүний зэрэгцээ GitHub-ийн алсын хараа нь хөгжүүлэгчид хаана амьдарч байгаагаас үл хамааран хөгжүүлэгчдийн хамтын ажиллагааны дэлхийн платформ байх явдал юм. Үүний үр дүнд хэрэглэгчид болон үйлчлүүлэгчдэд хуулиар шаардагдахаас хэтрүүлэн нөлөөлөхгүй байхын тулд засгийн газрын зааврыг сайтар шалгах үүргээ бид нухацтай авч үздэг. Үүнд хориг тавигдсан бүс нутгуудад хөгжүүлэгчдийг хамарсан хувийн харилцаа холбоог дэмжих зорилгоор нийтийн репозиторын үйлчилгээ, тэр дундаа нээлттэй эх сурвалжийн төслүүдэд зориулсан үйлчилгээг боломжтой, хүртээмжтэй байлгах зэрэг багтаж байна. Ямар нэгэн хязгаарлалт байх ёсгүй гэж үзсэн хөгжүүлэгчид, тухайлбал Эдгээр улс орнуудад оршин суудаггүй бөгөөд зөвхөн аялдаг хүмүүс хүртэл уг хязгаарлалтыг цуцлах хүсэлт гаргах боломжтой. GitHub нь худалдан авалтын түүх болон IP хаягууд нь бусад эх сурвалжуудын дунд хэрэглэгчдийг хэрхэн тэмдэглэдэг арга тул хориг тавигдсан орнуудаас сайт руу нэвтрэхийн тулд VPN болон IP прокси ашиглахыг хориглосон байдаг. ==Цензур== 2014 оны 12 дугаар сарын 4-нд Орос улс GitHub.com сайтыг хар жагсаалтад оруулсан байна, учир нь GitHub эхэндээ хэрэглэгчдийн оруулсан амиа хорлох зааварчилгааг устгахаас татгалзжээ. Хоног өнгөрсний дараа Орос улс хоригоо цуцалж, GitHub Орос дахь тодорхой контент болон хуудсуудыг хааж эхэлсэн байна. 2014 оны 12 дугаар сарын 31-нд Энэтхэг улс хэрэглэгчдийн оруулсан ISIS-ийг дэмжсэн контенттой холбоотойгоор GitHub.com сайтыг бусад 31 вэбсайтын хамт хаажээ; уг хоригийг гурван өдрийн дараа цуцалсан байна. 2016 оны 10 дугаар сарын 8-нд Турк улс тус улсын эрчим хүчний сайдын хакердсан бүртгэлийн имэйл алдагтаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор GitHub-ийг хаажээ. 2015 оны 3 дугаар сарын 26-нд GitHub.com руу таван өдөр хүрэхгүй хугацаанд үргэлжилсэн томоохон хэмжээний DDoS халдлага гарсан байна. Хятадаас гаралтай бололтой уг халдлага нь голдуу Интернэтийн цензурыг тойрч гарах аргуудыг тайлбарласан GitHub дээр байршуулсан хэрэглэгчийн контент руу чиглэсэн байв. 2020 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Хятадын цагдаа нар Chen Mei болон Cai Wei (GitHub дээр байршуулсан Terminus 2049 төслийн сайн дурын ажилчид)-г саатуулж, "хэрүүл маргаан үүсгэж, асуудал тарьсан" хэрэгт буруутгажээ. Cai болон Chen нар Хятадын цензурчдын устгасан Хятадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдэд нийтлэгдсэн мэдээний өгүүлэл, ярилцлага болон бусад материалыг архивлан хадгалж байжээ. ==ICE гэрээ== GitHub нь АНУ-ын Цагаачлал болон гаалийн албатай (ICE) газар дээрх бүтээгдэхүүн болох GitHub Enterprise Server-ийг ашиглах талаар 200,000 ам.долларын гэрээтэй байдаг. GitHub-ийн олон ажилчдын дотоод эсэргүүцлийг үл харгалзан энэхүү гэрээг 2019 онд шинэчилсэн байна. Ажилчиддаа илгээж, хожим нь 2019 оны 10 дугаар сарын 9-нд GitHub-ийн блогт нийтлэгдсэн имэйлд гүйцэтгэх захирал Nat Friedman "Худалдан авалтаас олсон орлого нь 200,000 ам.доллараас бага бөгөөд манай компанийн хувьд санхүүгийн хувьд тийм ч чухал биш юм" гэж мэдэгджээ. Тэрээр GitHub нь "одоогийн засаг захиргааны зорилтот цагаачдын нийгэмлэгийг дэмжиж буй ашгийн бус бүлгүүдэд" 500,000 ам.долларын хандив өргөхөө амласнаа зарлав. Үүний хариуд дор хаяж 150 GitHub-ийн ажилчид уг гэрээг эсэргүүцэх байр сууриа дахин илэрхийлж, ICE-ийн хүний эрхийг зөрчсөн гэх үйлдлийг буруушаасан нээлттэй захидалд гарын үсэг зуржээ. 2019 оны 11 дүгээр сарын 13-ны байдлаар таван ажилтан уг гэрээний улмаас ажлаасаа гарсан байна. ICE-ийн гэрээний маргаан нь George Floyd-ын эсэргүүцлийн жагсаал болон Black Lives Matter хөдөлгөөнөөс үүдэлтэйгээр "master/slave" салбарын нэр томьёог хаях тухай компанийн шийдвэрийн улмаас 2020 оны 6 дугаар сард дахин анхаарлын төвд орсон байна. GitHub-ийн салбарын нэр өөрчлөлтийг шүүмжлэгчид үүнийг гүйцэтгэх идэвхжилийн нэг хэлбэр гэж тодорхойлж, үүний оронд GitHub-ийг ICE-ийн гэрээгээ цуцлахыг уриалсан байна. Нээлттэй эх сурвалжийн нийгэмлэгийн гишүүдийн нээлттэй захидлыг 2019 оны 12 дугаар сард GitHub дээр хуваалцаж, компани ICE-тэй байгуулсан гэрээгээ цуцалж, бизнес болон түншлэлээ хэрхэн явуулдаг талаараа илүү ил тод байхыг шаарджээ. Уг захидалд 700 гаруй хүн гарын үсэг зурсан байна. ==Капитоли үймээний сэтгэгдлүүд болон ажилтныг ажлаас ха халсан нь== 2021 оны 1 дүгээр сард GitHub АНУ-ын Капитолын ордон руу 1 дүгээр сарын 6-нд халдлагаас хойш хамт олондоо санаа зовж буйгаа илэрхийлж, үймээн дэгдээгчдийн заримыг "нацистууд" гэж нэрлэснийх нь төлөө нэг ажилтнаа ажлаас нь халжээ. Мөрдөн байцаалт явуулсны дараа GitHub-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал ажилтныг ажлаас халах компанийн шийдвэрт "шүүмжлэл болон журмын хувьд томоохон алдаа гарсан" гэж мэдэгдэв. Мөрдөн байцаалтын үр дүнд GitHub уг ажилтантай холбогдож, компанийн хүний нөөцийн албаны дарга огцорсон байна. ==Twitter-ийн эхийн кодын алдагдал== 2023 онд Twitter олон нийтийн мэдээллийн платформын зарим хэсгийг GitHub дээр байршуулсан байна. Уг алдагдлыг анх The New York Times сонин мэдээлсэн бөгөөд энэ нь Калифорнийн Хойд дүүргийн АНУ-ын дүүргийн шүүхэд Twitter-ээс гаргасан хууль ёсны өргөдлийн нэг хэсэг байжээ. Twitter уг нийтлэлүүд нь түүний оюуны өмчийг зөрчсөн гэж мэдэгдэж, GitHub дээр эхийн кодыг нийтэлсэн "FreeSpeechEnthusiast" нэртэй хэрэглэгчийг тодруулахын тулд шүүхээс мэдээлэл хүссэн байна. ==Хүлээн авалт== 2012 онд Git-ийн анхны хөгжүүлэгч Linus Torvalds GitHub-ийг өндрөөр үнэлж, "github [sic]-ийн байршуулалт маш сайн байна. Тэд үүн дээр сайн ажил хийсэн. Нээлттэй эх сурвалжийн төслийн байршуулалтыг маш хялбар болгосны төлөө GitHub-ийг маш их магтан сайшаах хэрэгтэй" гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр мөн GitHub-ийн нэгтгэх интерфейсийн хэрэгжилтийг хурцаар шүүмжилж, "Git нь татгалзах хүсэлт (pull-request) үүсгэх сайхан модультай ирдэг боловч GitHub үүний үр дүнд үүнийг өөрийн бүрэн дорой хувилбараар солихоор шийдсэн. Үүний үр дүнд би GitHub-ийг иймэрхүү зүйлд ашиггүй гэж үзэж байна. Энэ нь байршуулахад зүгээр боловч pull requests болон онлайн коммит засварлах нь зүгээр л хог юм" гэж хэлжээ. [[Ангилал:Програм хангамж]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Компьютерийн сүлжээ]] fvoembnhi5am1ohsnov0fgx93rby8eg Рекха 0 148828 873003 2026-10-10T12:24:45Z Ganaahuu 27277 Рекха 873003 wikitext text/x-wiki '''Рекха''' нь Энэтхэгийн алдарт жүжигчин хүн бөгөөд жинхэнэ нэрийг нь Бханурекха Ганесан гэдэг. Тайз дэлгэцийн Рекха нэрээр энэтхэгт төдийгүй дэлхий дахинд алдартай болжээ. Бханурекха Ганесан (1954 оны 10 дугаар сарын 10-нд төрсөн) юм. Энэтхэгийн жүжигчин бөгөөд голчлон хинди хэлээр бүтээсэн кинонуудад тоглодог. Түүнийг Энэтхэгийн кино урлагийн шилдэг жүжигчдийн нэг хэмээн үнэлдэг. Тэрээр 200 гаруй кинонд тоглож, Үндэсний кино шагнал нэг удаа, Filmfare Awards-ын шагналыг гурван удаа хүртсэн зэрэг олон шагнал, хүндэтгэлийн эзэн болжээ. == Намтар == * '''Төрсөн огноо:''' 1954 оны 10 дугаар сарын 10 (71 настай) * '''Төрсөн газар:''' Энэтхэг, Мадрас муж, Мадрас хот * '''Боловсрол:''' Ченнай хотын Sacred Heart Convent сургууль * '''Мэргэжил:''' Жүжигчин * '''Уран бүтээлийн жилүүд:''' 1958 оноос өнөөг хүртэл * '''Бүтээлүүд:''' Бүрэн жагсаалт * '''Нөхөр:''' Мукеш Агарвал (1990 онд гэрлэсэн; 1991 онд нас барсан) === '''Эцэг эх''' === * Эцэг — Жемини Ганесан * Эх — Пушпавалли * '''Удам, гэр бүл:''' Ганесаны гэр бүл * '''Төрийн одон, хүндэтгэл:''' Падма Шри (2010) * Энэтхэгийн парламентын Ражья Сабхагийн гишүүн * '''Алба хашсан хугацаа:''' 2012 оны 4 дүгээр сарын 27 – 2018 оны 4 дүгээр сарын 26 * '''Сонгогдсон хэлбэр:''' Ерөнхийлөгчөөс нэр дэвшүүлэн томилогдсон гишүүн Рекха арилжааны гол урсгалын болон бие даасан кинонуудад зохиомол болон утга зохиолын бүтээлээс сэдэвлэсэн хүчирхэг, нарийн төвөгтэй эмэгтэй дүрүүдийг олонтаа бүтээсэн. Түүний уран бүтээлийн замналд нэр хүнд нь буурсан үе цөөнгүй байсан ч өөрийгөө дахин дахин шинэчилж, кино урлаг дахь байр сууриа удаан хугацаанд хадгалж чадсанаараа онцгой үнэлэгддэг. [[2010]] онд Энэтхэгийн Засгийн газар түүнийг тус улсын иргэний дөрөв дэх дээд шагнал болох Падма Шри одонгоор шагнажээ. Жүжигчин Пушпавалли болон Жемини Ганесан нарын охин Рекха хүүхэд ахуй наснаасаа кино урлагт хөл тавьсан. Тэрээр телугу хэлээр бүтээсэн Inti Guttu (1958), Rangula Ratnam (1966) кинонд хүүхэд жүжигчнээр тогложээ. Харин гол дүр бүтээсэн анхны кино нь каннада хэлээр бүтээсэн Operation Jackpot Nalli C.I.D 999 (1969) байв. == Уран бүтээл == Sawan Bhadon (1970) [[кино]]<nowiki/>гоор хинди кинонд анх тоглосон нь түүнийг ирээдүйтэй шинэ од хэмээн таниулжээ. Гэвч түүний эхэн үеийн хэд хэдэн кино амжилт олсон хэдий ч хэвлэл мэдээллийнхэн түүний гадаад төрх, биеийн жинг ихээхэн шүүмжилдэг байв.Эдгээр шүүмжлэл Рекхад өөрийгөө өөрчлөх түлхэц болж, тэрээр гадаад төрхдөө анхаарахын зэрэгцээ жүжиглэх ур чадвараа дээшлүүлэх, хинди хэлний мэдлэгээ сайжруулахад ихээхэн хүч хөдөлмөр зарцуулжээ. Үүний үр дүнд түүний гадаад төрх, жүжиглэх чадвар эрс өөрчлөгдсөн нь тухайн үед хэвлэл мэдээллээр өргөн яригдсан юм. 1978 онд Ghar, Muqaddar Ka Sikandar кинонуудад бүтээсэн дүрүүд нь түүнд анхны томоохон үнэлэмжийг авчирч, уран бүтээлийнх нь хамгийн амжилттай үеийг эхлүүлэв. Улмаар 1980-аад он болон 1990-ээд оны эхэн үеийн ихэнх хугацаанд тэрээр хинди кино урлагийн тэргүүлэх оддын нэг байлаа. Khubsoorat (1980) инээдмийн кинонд бүтээсэн дүрээрээ Рекха анх удаа Filmfare-ийн шилдэг эмэгтэй жүжигчний шагнал хүртжээ. Үүний дараа тэрээр Baseraa (1981), Ek Hi Bhool (1981), Jeevan Dhaara (1982), Agar Tum Na Hote (1983) зэрэг кинонд тогложээ. 1990-ээд оны эхээр Рекхагийн бүтээсэн дүрүүд шүүмжлэгчдээс гол төлөв төдийлөн сайшаал хүртсэнгүй. Харин 1996 онд тэрээр өмнө нь бүтээж хэвшсэн дүрүүдээсээ эрс өөр дүрд тоглож, Khiladiyon Ka Khiladi (1996) адал явдалт, триллер кинонд гэмт хэргийн ертөнцийн толгойлогч эмэгтэйн дүрийг бүтээжээ. Энэ дүрээрээ тэрээр Filmfare Awards-ын Шилдэг туслах эмэгтэй жүжигчний шагналыг хүртсэн нь түүний гурав дахь Filmfare шагнал болсон юм. Үүний дараа Kama Sutra: A Tale of Love (1996), Aastha: In the Prison of Spring (1997) кинонд тоглож, шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан ч олон нийтийн дунд багагүй маргаан, анхаарал дагуулжээ. 2000-аад онд Zubeidaa, Lajja (хоёул 2001) драмын кинонд бүтээсэн туслах дүрүүдээрээ сайшаал хүртэв. Мөн энэ үеэс эхийн дүрд тоглох болсон бөгөөд шинжлэх ухааны уран зөгнөлт Koi... Mil Gaya (2003), түүний үргэлжлэл болох супер баатрын Krrish (2006) кинонд бүтээсэн дүрүүд нь үүнд багтана. Хоёр кино хоёулаа арилжааны өндөр амжилтад хүрсэн бөгөөд Krrish нь Рекхагийн тоглосон кинонуудаас тухайн үедээ хамгийн өндөр орлого олсон бүтээл болжээ. Жүжигчний ажлаас гадна Рекха 2012–2018 онд Энэтхэгийн парламентын дээд танхим болох Ражья Сабхагийн гишүүнээр ажилласан. Түүний хувийн амьдрал болон олон нийтэд бүрдсэн дүр төрх хэвлэл мэдээллийн байнгын анхаарал, хэлэлцүүлгийн сэдэв болсоор иржээ. 1970-аад оноос эхлэн Рекха жүжигчин Амитабх Баччантай хэд хэдэн амжилттай кинонд хослон тоглосон бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн тэднийг хайр сэтгэлийн холбоотой байсан гэх таамаг олон жилийн турш хэвлэлээр гарч байв. Энэ яриа тэдний хамтран тоглосон Silsila (1981) киногоор оргилдоо хүрсэн бөгөөд уг киноны үйл явдал нь тэдний тухай хэвлэл мэдээллээр тархсан төсөөлөл, цуурхалтай төстэй байлаа. Рекха амьдралдаа ганц удаа гэрлэсэн. Тэрээр 1990 оны гуравдугаар сард Дели хотын аж үйлдвэр эрхлэгч, телевизор үйлдвэрлэгч Мукеш Агарвалтай гэрлэсэн боловч долоон сарын дараа нөхөр нь амиа хорлон нас барснаар гэрлэлт нь төгсжээ. Рекхагийн олон нийтэд бүрдсэн дүр төрхийг түүний гоо үзэсгэлэн, эмэгтэйлэг, дур булаам төрхтэй нь олонтаа холбон тайлбарладаг. Тэрээр ярилцлага өгөх, хувийн амьдралынхаа талаар ярих дургүй байдгаас хэвлэл мэдээллээр түүнийг заримдаа зожиг, олны нүднээс зайдуу амьдардаг хүн хэмээн тодорхойлох болжээ. == Хүүхэд нас ба уран бүтээлийн эхлэл == Рекха дөнгөж нэг настайдаа телугу хэлээр бүтээсэн Inti Guttu драмын кинонд жижиг дүр бүтээжээ. Vedantam Raghavayya-гийн найруулсан уг кино 1958 оны сүүлээр дэлгэцнээ гарч, арилжааны амжилт олсон байна. Тэрээр гурван настайдаа цэцэрлэгт орж, өсвөр насандаа Ченнай хотын Church Park дахь Sacred Heart Convent School сургуульд суралцжээ. Мөн энэ сургуульд байхдаа Ганесан, Арамелу нарын хоёр дахь охин Нараянитай танилцсан бөгөөд Нараяни тэр үед ес, арван орчим настай байжээ. Рекха хүүхэд байхдаа өөрийгөө бусадтай нийлэхдээ эв дүй муутай, ганцаардмал охин байсан хэмээн дурссан байдаг. Мөн хүүхэд насандаа илүүдэл жинтэй байснаа хүлээн зөвшөөрчээ. Тэрээр 1990 онд The Illustrated Weekly of India сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа өөрийгөө “сургуулийнхаа хамгийн бүдүүн охин” байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Энэ үед тэрээр бүжиг, спортод дуртай болсон боловч биеийн жингээсээ санаа зовдог байсан учраас эдгээр үйл ажиллагаанд оролцдоггүй байжээ. Үүнээс болж сургуулийн олон хүүхэд түүнийг шоолж, lotta буюу тамил хэлээр “төмөр сав” гэсэн хоч өгсөн байна. Өөрийгөө Бурхан болон хувь тавиланд “бат итгэдэг хүн” хэмээн тодорхойлсон Рекха сургуулийнхаа сүмд ихээхэн цагийг өнгөрүүлдэг байжээ. [[1966 он]]<nowiki/>д дэлгэцнээ гарсан улс төрийн егөөдөлт Rangula Ratnam кинонд тэрээр дахин жижиг дүр бүтээв. Үзэгчдийн дунд амжилт олсон уг кинонд Рекха эх Пушпавалли болон эгч, дүүгийнхээ нэг Радхатай хамт тогложээ. Рекхагийн намтарч Яссер Усман-ы бичсэнээр, 1968 онд гэр бүл нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарахад Пушпавалли охиноо жүжигчний замналаа эхлүүлэхийг хүссэн байна. Ээж нь Рекхаг кинонд тоглуулах нь гэр бүлийн санхүүгийн байдлыг сайжруулахад тусална гэдэгт итгэлтэй байжээ. Рекха анхандаа жүжигчин болох сонирхолгүй, харин онгоцны үйлчлэгч болохыг мөрөөддөг байсан ч ээжийнхээ хүсэлтийг дагасан байна. Ингээд 13 эсвэл 14 настайдаа, есдүгээр ангид сурч байхдаа сургуулиасаа гарч, жүжигчний ажлыг бүтэн цагаар хийх болжээ. Хожим нь тэрээр сургуулиа бүрэн төгсөөгүйдөө харамсдаг байснаа ярьсан байдаг. Дүүгээ хамгаалж халамжилдаг байсан Рекха өөрийн дүү Радхаг жүжигчний мэргэжлээр явахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд түүнийг боловсролоо бүрэн эзэмшээсэй гэж хүсжээ. == Кино урлагийн замнал == === Анхны дүрүүд (1968–1970) === Рекха 1990 онд Бомбейд анх очсон үеэ дурсахдаа:<blockquote>“''Бомбей яг л ширэнгэн ой шиг санагдаж, би тийшээ ямар ч зэвсэггүй орчихсон мэт байлаа. Энэ бол миний амьдралын хамгийн аймшигтай үеүүдийн нэг байсан..''.”</blockquote>хэмээн ярьжээ. Тэрээр шинэ орчны амьдралын талаар юу ч мэддэггүй байсан бөгөөд зарим эрчүүд түүний туршлагагүй, эмзэг байдлыг ашиглахыг оролддог байсныг дурссан байна. Өдөр бүр шахуу уйлдаг байсан бөгөөд дургүй хоолоо идэж, гялтганасан чимэглэлтэй, биед нь хатгаж өвтгөдөг этгээд хувцас өмсөх хэрэгтэй болдог байжээ. Хиймэл гоёл чимэглэлээс хүчтэй харшил өгч, үсний лак нь олон удаа угаасан ч хэдэн өдрийн турш арилдаггүй байсан тухайгаа ч ярьжээ. Нэг студиэс нөгөөд бараг хүчээр чирэгдэн очдог байснаа дурдаад, “13 настай хүүхдэд ингэж хандах үнэхээр аймшигтай” хэмээн хэлсэн байдаг. 1968 оны сүүлээр Найробид төвтэй бизнес эрхлэгч Kuljeet Pal шинэ уран бүтээл болох Anjana Safar кинондоо шинэ жүжигчин хайхаар Gemini Studios-д иржээ. Уг кино нь H. Rider Haggard-ын 1885 онд хэвлэгдсэн King Solomon's Mines романаас сэдэвлэсэн бүтээл байв. Тэр студид Рекхаг олж харж, Vanisri-гийн дараах хоёр дахь эмэгтэй гол дүрд сонгожээ. Pal Рекхагийн гэрт очиж дэлгэцийн сорил авахдаа хинди хэлээр хэд хэдэн өгүүлбэр хэлж өгсөн бөгөөд Рекха тэдгээрийг [[Латин хэл|латин]] үсгээр галиглан бичээд цээжилсэн байна. Хэсэг хугацааны дараа Рекха өгүүлбэрүүдийг бүрэн хэлж өгөхөд Pal түүний хинди хэлээр төрөлх хэлтэй хүн шиг ярьж байгаад нь сэтгэгдэл өндөр үлджээ. Ингээд тэрээр өөрийн болон дүү Shatrujeet Pal-ын хийх тус бүр дөрвөн кинонд тоглуулах таван жилийн гэрээг Рекхад санал болгосон байна. Рекха 1969 онд [[Бомбей]]<nowiki/>д буюу өнөөгийн [[Мумбай]] хотод нүүж ирээд, Жуху дүүргийн Hotel Ajanta-д өрөө түрээслэн амьдрах болов. Өрөөний төлбөрийг Pal төлдөг байжээ. Мөн тэр жил Рекха кино урлагт орж буйгаа олон нийт, хэвлэл мэдээлэлд албан ёсоор зарлав. Жүжигчин Dr. Rajkumar-тай хамт тоглосон каннада хэлний Operation Jackpot Nalli C.I.D 999 кино дэлгэцнээ гарсан бөгөөд энэ нь түүний анх удаа гол дүрд тоглосон кино байлаа. Raja Nawathe-гийн найруулсан Anjana Safar кинонд тэрээр эцгийнхээ шахалтаар [[Африк]]<nowiki/>т нуугдсан эрдэнэс хайхаар явдаг Сунита хэмээх эмэгтэйн дүрийг бүтээжээ. Энэ кинонд тоглосныхоо төлөө Рекха 25,000 рупийн хөлс авчээ. Тухайн үед ээж нь өвдсөн учир Рекхаг зураг авалтад нагац эгч нь дагалдан явдаг байв. Зураг авалт тэр жилийн наймдугаар сард Mehboob Studio-д эхэлжээ. Энэ киноны зураг авалтын үеэр Рекха болон эрэгтэй гол дүрийн жүжигчин Biswajit Chatterjee нарын үнсэлтийн хэсэгтэй холбоотой маргаан гарсан байна. Найруулагч Nawathe Рекхагаас жинхэнэ, бэлтгэлгүй хариу үйлдэл авахыг хүссэн учраас үнсэлтийн хэсгийн талаар түүнд урьдчилан мэдэгдээгүй ажээ. Хожим Рекха өөрийг нь хуурч ийм хэсэгт тоглуулсанд гомдолтой явдгаа илэрхийлсэн байдаг. Кино цензурын асуудалтай тулгарснаар 1979 он хүртэл дэлгэцнээ гараагүй бөгөөд эцэст нь Do Shikaari нэрээр гарчээ. Харин дээрх үнсэлтийн хэсгийн зураг 1970 оны дөрөвдүгээр сард Life сэтгүүлийн Азийн хэвлэлийн нүүрэнд гарсан байна. Үүний дараа Америкийн сэтгүүлч James Shephard Рекхатай ярилцахын тулд Энэтхэгт иржээ. Рекха үүнийг өөрийн ажил албан тушаалын тухай олон нийтэд таниулахын зэрэгцээ дээрх явдалтай холбоотой гомдлоо илэрхийлэх боломж хэмээн үзсэн байна. Гэвч Do Shikaari кино тасалбарын орлогоороо төдийлөн амжилт олсонгүй. 1969 онд Бомбейд ирснийх нь дараахан продюсер, найруулагч Mohan Sehgal түүнийг Sawan Bhadon кинонд тоглуулахаар гэрээ байгуулж, зураг авалт 10 дугаар сарын 11-нд эхэлжээ. Уг кинонд Рекха хайртай залуутайгаа гэрлэхэд эцэг эх нь зөвшөөрдөггүй тосгоны охин Чандагийн дүрийг бүтээсэн бөгөөд түүний хайртай залуугийн дүрд Navin Nischol тогложээ. Рекхагийн үс угаасаа урт, өтгөн байсан хэдий ч Sehgal түүнд хиймэл үс зүүлгэхийг шаардсан байна. Гэвч хиймэл үс нь өөрийнх нь үстэй багтахгүй байсан тул үсчид Рекхагийн үсийг бараг халзан болтол нь хусахад хүрчээ. Тухайн үед Рекха хинди хэлээр чөлөөтэй ярьж чаддаггүй байсан бөгөөд кино багийн олон хүн түүнийг Өмнөд Энэтхэг гаралтай хэмээн шоолдог байв. Түүний хинди киноны анхны бүтээл болсон Sawan Bhadon 1970 оны есдүгээр сард дэлгэцнээ гарч, ашиг орлого сайтай амжилт олжээ. Кино шүүмжлэгчид түүний гадаад төрхийг шүүмжилсэн ч өөртөө итгэлтэй тоглолт болон инээдмийн мэдрэмж, хэмнэлийг нь сайшаасан байна. Manoj Das-ын үзсэнээр Рекхатай хамт тоглосон хэсэг бүрд Navin Nischol-ын нүүрэнд “эвгүйцсэн байдал” ажиглагддаг байсан бол Film World сэтгүүл уг киноны амжилтыг Рекхагийн уран бүтээлийн замналд гарсан томоохон ахиц хэмээн үнэлжээ. Оны сүүлээр найруулагч Kolli Pratyagatma-гийн телугу хэлний Amma Kosam драмын кино дэлгэцнээ гарсан бөгөөд Рекха уг бүтээлээ ээждээ зориулжээ. === 1970-аад оны уран бүтээлүүд (1971–1977) === Рекхад киноны олон санал ирэх болсон ч ихэнх нь уран бүтээлчийн хувьд төдийлөн жинтэй дүрүүд байсангүй. Тэрээр гол төлөв үзэсгэлэнтэй, дур булаам бүсгүйн хэвшмэл дүрд тоглодог байжээ. Рекха 1970-аад онд маш идэвхтэй ажиллаж, жилд дунджаар арван кинонд тоглож байв. Гэвч тэдгээрийн ихэнх нь үзэгч татах зорилготой, арилжааны хэв шинж давамгайлсан кино байсан бөгөөд жүжигчний хувьд илүү чанартай дүр бүтээж, мэргэжлийн өндөр үнэлгээ авахад нь төдийлөн ахиц авчирсангүй. Тэрээр энэ үед Raampur Ka Lakshman (1972), Kahani Kismat Ki (1973), Pran Jaye Par Vachan Na Jaye (1974) зэрэг арилжааны амжилт олсон хэд хэдэн кинонд тоглосон ч жүжиглэх ур чадвараараа хараахан өндөр үнэлэгддэггүй байв. Зохиолч Tejaswini Ganti-гийн тэмдэглэснээр Рекха амжилтад хүрсэн нь тухайн үеийн кино салбарынхныг гайхшируулжээ. Учир нь түүний бордуу арьс, махлаг бие галбир, тод гял цал хувцаслалт нь тухайн үеийн Энэтхэгийн кино үйлдвэрлэл болон нийгэмд давамгайлж байсан эмэгтэй хүний гоо сайхны жишигтэй зөрчилдөж байсан юм. === Орчин үед === Мэргэжлийн замналдаа өндөр амжилтад хүрч, үнэлэгдсэн хэдий ч Рекхагийн олон нийтэд бүрдсэн дүр төрхийг [[Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээлэл]] түүний хувийн амьдрал, хайр дурлалын харилцааны талаарх янз бүрийн таамаг, цуурхалтай байнга холбон бичиж иржээ. Олны анхаарлын төвд байхаас аль болох зайлсхийдэг зангаараа танигдсан Рекха оньсого мэт, бусдаас зайдуу амьдардаг хүн гэсэн нэр хүндтэй болсон бөгөөд үүнээс үүдэн хэвлэл мэдээллийнхэн түүнийг домогт жүжигчин Грета Гарбoтой харьцуулах нь бий. Hindustan Times сонинд Рекха өөрийн амьдралыг “Гарботой адил сонирхол татам нууцлаг байдлаар бүрхсэн” хэмээн бичжээ. Харин Rediff түүний талаар: “Рекхагийн олноос зайдуу амьдрах зан чанар нь түүнийг тойрсон нууцлаг дүр төрхийг бий болгоход ихээхэн нөлөөлсөн” гэж тодорхойлсон байдаг. Рекха [[ярилцлага]] өгөх нь ховор бөгөөд үдэшлэг, олон нийтийн арга хэмжээнээс ч ихэвчлэн зайлсхийдэг. Нэгэн удаа түүнээс нууцлаг дүр төрхийнх нь талаар асуухад тэрээр өөрийгөө зориуд ийм харагдуулахыг хичээдэг гэсэн санааг эрс няцааж: “Ямар нууцлаг байдал гэж? Ийм дүр төрхийг хэвлэл мэдээллийнхэн л бий болгодог. Би угаасаа ичимхий, дотогшоо зантай, хувийн орон зайгаа маш хатуу хамгаалдаг хүн.” хэмээн хариулжээ. [[2003 он]]<nowiki/>д Рекхатай биечлэн уулзсан кино сэтгүүлч Анупама Чопра шар хэвлэлүүд түүнийг “садар эрчүүд болон ганцаардлаас болж гомдож, дотроо хорсол тээсэн, олноос тасарсан эмэгтэй” мэтээр дүрсэлдэг байсан ч бодит байдал дээр Рекха “эдгээрийн аль нь ч биш” байсан хэмээн бичжээ. Харин ч Чопра түүнийг “яриасаг, юм бүхнийг сонирхдог, сэтгэл догдломтгой, эрч хүчтэй, хөгжилтэй бөгөөд бараг байж боломгүй гэмээр өөдрөг хүн” хэмээн тодорхойлсон байна. [[2012 он]]<nowiki/>д Сингапурт болсон IIFA Awards ёслолын үеэр Рекхаг “Энэтхэгийн кино урлагийн хатан хаан” хэмээн өргөмжилжээ. Мөн тус ёслолоос түүнд насан туршийн уран бүтээлийн амжилтыг үнэлсэн “Энэтхэгийн кино урлагт оруулсан онцгой хувь нэмэр” шагналыг гардуулсан байна. 1999 онд нийтлэлчээс зохиолч болсон Mohan Deep Рекхагийн тухай анхны намтар болох Eurekha!: The Intimate Life Story of Rekha (1999) номыг хэвлүүлжээ. Үүний дараа сэтгүүлч Yasser Usman 2016 онд Рекхагийн амьдралын тухай өөр нэгэн намтар болох Rekha: The Untold Story номоо хэвлүүлсэн юм. == Гадаад холбоос == [https://zogii.mn/newsm/8/2/194436 Bollywood од Rekha өнөөдөр 70 нас хүрэв] 3me18rff5dd1ljzqnpkdio5ecyrt0gu 873006 873003 2026-10-10T12:34:06Z Ganaahuu 27277 Рекхагийн зураг оруулав 873006 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rekha01.jpg|alt=Rekha at Dadasaheb Phalke Academy Awards 2011|thumb|Рекха 2011 оны Дадасахеб Фалькегийн академийн шагнал гардуулах ёслолын үеэр]] '''Рекха''' нь Энэтхэгийн алдарт жүжигчин хүн бөгөөд жинхэнэ нэрийг нь Бханурекха Ганесан гэдэг. Тайз дэлгэцийн Рекха нэрээр энэтхэгт төдийгүй дэлхий дахинд алдартай болжээ. Бханурекха Ганесан (1954 оны 10 дугаар сарын 10-нд төрсөн) юм. Энэтхэгийн жүжигчин бөгөөд голчлон хинди хэлээр бүтээсэн кинонуудад тоглодог. Түүнийг Энэтхэгийн кино урлагийн шилдэг жүжигчдийн нэг хэмээн үнэлдэг. Тэрээр 200 гаруй кинонд тоглож, Үндэсний кино шагнал нэг удаа, Filmfare Awards-ын шагналыг гурван удаа хүртсэн зэрэг олон шагнал, хүндэтгэлийн эзэн болжээ. == Намтар == * [[Файл:Rekha02.jpg|alt=Жүжигчин Рекха|thumb|Жүжигчин Рекха]]'''Төрсөн огноо:''' 1954 оны 10 дугаар сарын 10 (71 настай) * '''Төрсөн газар:''' Энэтхэг, Мадрас муж, Мадрас хот * '''Боловсрол:''' Ченнай хотын Sacred Heart Convent сургууль * '''Мэргэжил:''' Жүжигчин * '''Уран бүтээлийн жилүүд:''' 1958 оноос өнөөг хүртэл * '''Бүтээлүүд:''' Бүрэн жагсаалт * '''Нөхөр:''' Мукеш Агарвал (1990 онд гэрлэсэн; 1991 онд нас барсан) === '''Эцэг эх''' === * Эцэг — Жемини Ганесан * Эх — Пушпавалли * '''Удам, гэр бүл:''' Ганесаны гэр бүл * '''Төрийн одон, хүндэтгэл:''' Падма Шри (2010) * Энэтхэгийн парламентын Ражья Сабхагийн гишүүн * '''Алба хашсан хугацаа:''' 2012 оны 4 дүгээр сарын 27 – 2018 оны 4 дүгээр сарын 26 * '''Сонгогдсон хэлбэр:''' Ерөнхийлөгчөөс нэр дэвшүүлэн томилогдсон гишүүн Рекха арилжааны гол урсгалын болон бие даасан кинонуудад зохиомол болон утга зохиолын бүтээлээс сэдэвлэсэн хүчирхэг, нарийн төвөгтэй эмэгтэй дүрүүдийг олонтаа бүтээсэн. Түүний уран бүтээлийн замналд нэр хүнд нь буурсан үе цөөнгүй байсан ч өөрийгөө дахин дахин шинэчилж, кино урлаг дахь байр сууриа удаан хугацаанд хадгалж чадсанаараа онцгой үнэлэгддэг. [[2010]] онд Энэтхэгийн Засгийн газар түүнийг тус улсын иргэний дөрөв дэх дээд шагнал болох Падма Шри одонгоор шагнажээ. Жүжигчин Пушпавалли болон Жемини Ганесан нарын охин Рекха хүүхэд ахуй наснаасаа кино урлагт хөл тавьсан. Тэрээр телугу хэлээр бүтээсэн Inti Guttu (1958), Rangula Ratnam (1966) кинонд хүүхэд жүжигчнээр тогложээ. Харин гол дүр бүтээсэн анхны кино нь каннада хэлээр бүтээсэн Operation Jackpot Nalli C.I.D 999 (1969) байв. == Уран бүтээл == Sawan Bhadon (1970) [[кино]]<nowiki/>гоор хинди кинонд анх тоглосон нь түүнийг ирээдүйтэй шинэ од хэмээн таниулжээ. Гэвч түүний эхэн үеийн хэд хэдэн кино амжилт олсон хэдий ч хэвлэл мэдээллийнхэн түүний гадаад төрх, биеийн жинг ихээхэн шүүмжилдэг байв.Эдгээр шүүмжлэл Рекхад өөрийгөө өөрчлөх түлхэц болж, тэрээр гадаад төрхдөө анхаарахын зэрэгцээ жүжиглэх ур чадвараа дээшлүүлэх, хинди хэлний мэдлэгээ сайжруулахад ихээхэн хүч хөдөлмөр зарцуулжээ. Үүний үр дүнд түүний гадаад төрх, жүжиглэх чадвар эрс өөрчлөгдсөн нь тухайн үед хэвлэл мэдээллээр өргөн яригдсан юм. 1978 онд Ghar, Muqaddar Ka Sikandar кинонуудад бүтээсэн дүрүүд нь түүнд анхны томоохон үнэлэмжийг авчирч, уран бүтээлийнх нь хамгийн амжилттай үеийг эхлүүлэв. Улмаар 1980-аад он болон 1990-ээд оны эхэн үеийн ихэнх хугацаанд тэрээр хинди кино урлагийн тэргүүлэх оддын нэг байлаа. Khubsoorat (1980) инээдмийн кинонд бүтээсэн дүрээрээ Рекха анх удаа Filmfare-ийн шилдэг эмэгтэй жүжигчний шагнал хүртжээ. Үүний дараа тэрээр Baseraa (1981), Ek Hi Bhool (1981), Jeevan Dhaara (1982), Agar Tum Na Hote (1983) зэрэг кинонд тогложээ. 1990-ээд оны эхээр Рекхагийн бүтээсэн дүрүүд шүүмжлэгчдээс гол төлөв төдийлөн сайшаал хүртсэнгүй. Харин 1996 онд тэрээр өмнө нь бүтээж хэвшсэн дүрүүдээсээ эрс өөр дүрд тоглож, Khiladiyon Ka Khiladi (1996) адал явдалт, триллер кинонд гэмт хэргийн ертөнцийн толгойлогч эмэгтэйн дүрийг бүтээжээ. Энэ дүрээрээ тэрээр Filmfare Awards-ын Шилдэг туслах эмэгтэй жүжигчний шагналыг хүртсэн нь түүний гурав дахь Filmfare шагнал болсон юм. Үүний дараа Kama Sutra: A Tale of Love (1996), Aastha: In the Prison of Spring (1997) кинонд тоглож, шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан ч олон нийтийн дунд багагүй маргаан, анхаарал дагуулжээ. 2000-аад онд Zubeidaa, Lajja (хоёул 2001) драмын кинонд бүтээсэн туслах дүрүүдээрээ сайшаал хүртэв. Мөн энэ үеэс эхийн дүрд тоглох болсон бөгөөд шинжлэх ухааны уран зөгнөлт Koi... Mil Gaya (2003), түүний үргэлжлэл болох супер баатрын Krrish (2006) кинонд бүтээсэн дүрүүд нь үүнд багтана. Хоёр кино хоёулаа арилжааны өндөр амжилтад хүрсэн бөгөөд Krrish нь Рекхагийн тоглосон кинонуудаас тухайн үедээ хамгийн өндөр орлого олсон бүтээл болжээ. Жүжигчний ажлаас гадна Рекха 2012–2018 онд Энэтхэгийн парламентын дээд танхим болох Ражья Сабхагийн гишүүнээр ажилласан. Түүний хувийн амьдрал болон олон нийтэд бүрдсэн дүр төрх хэвлэл мэдээллийн байнгын анхаарал, хэлэлцүүлгийн сэдэв болсоор иржээ. 1970-аад оноос эхлэн Рекха жүжигчин Амитабх Баччантай хэд хэдэн амжилттай кинонд хослон тоглосон бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн тэднийг хайр сэтгэлийн холбоотой байсан гэх таамаг олон жилийн турш хэвлэлээр гарч байв. Энэ яриа тэдний хамтран тоглосон Silsila (1981) киногоор оргилдоо хүрсэн бөгөөд уг киноны үйл явдал нь тэдний тухай хэвлэл мэдээллээр тархсан төсөөлөл, цуурхалтай төстэй байлаа. Рекха амьдралдаа ганц удаа гэрлэсэн. Тэрээр 1990 оны гуравдугаар сард Дели хотын аж үйлдвэр эрхлэгч, телевизор үйлдвэрлэгч Мукеш Агарвалтай гэрлэсэн боловч долоон сарын дараа нөхөр нь амиа хорлон нас барснаар гэрлэлт нь төгсжээ. Рекхагийн олон нийтэд бүрдсэн дүр төрхийг түүний гоо үзэсгэлэн, эмэгтэйлэг, дур булаам төрхтэй нь олонтаа холбон тайлбарладаг. Тэрээр ярилцлага өгөх, хувийн амьдралынхаа талаар ярих дургүй байдгаас хэвлэл мэдээллээр түүнийг заримдаа зожиг, олны нүднээс зайдуу амьдардаг хүн хэмээн тодорхойлох болжээ. == Хүүхэд нас ба уран бүтээлийн эхлэл == Рекха дөнгөж нэг настайдаа телугу хэлээр бүтээсэн Inti Guttu драмын кинонд жижиг дүр бүтээжээ. Vedantam Raghavayya-гийн найруулсан уг кино 1958 оны сүүлээр дэлгэцнээ гарч, арилжааны амжилт олсон байна. Тэрээр гурван настайдаа цэцэрлэгт орж, өсвөр насандаа Ченнай хотын Church Park дахь Sacred Heart Convent School сургуульд суралцжээ. Мөн энэ сургуульд байхдаа Ганесан, Арамелу нарын хоёр дахь охин Нараянитай танилцсан бөгөөд Нараяни тэр үед ес, арван орчим настай байжээ. Рекха хүүхэд байхдаа өөрийгөө бусадтай нийлэхдээ эв дүй муутай, ганцаардмал охин байсан хэмээн дурссан байдаг. Мөн хүүхэд насандаа илүүдэл жинтэй байснаа хүлээн зөвшөөрчээ. Тэрээр 1990 онд The Illustrated Weekly of India сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа өөрийгөө “сургуулийнхаа хамгийн бүдүүн охин” байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Энэ үед тэрээр бүжиг, спортод дуртай болсон боловч биеийн жингээсээ санаа зовдог байсан учраас эдгээр үйл ажиллагаанд оролцдоггүй байжээ. Үүнээс болж сургуулийн олон хүүхэд түүнийг шоолж, lotta буюу тамил хэлээр “төмөр сав” гэсэн хоч өгсөн байна. Өөрийгөө Бурхан болон хувь тавиланд “бат итгэдэг хүн” хэмээн тодорхойлсон Рекха сургуулийнхаа сүмд ихээхэн цагийг өнгөрүүлдэг байжээ. [[1966 он]]<nowiki/>д дэлгэцнээ гарсан улс төрийн егөөдөлт Rangula Ratnam кинонд тэрээр дахин жижиг дүр бүтээв. Үзэгчдийн дунд амжилт олсон уг кинонд Рекха эх Пушпавалли болон эгч, дүүгийнхээ нэг Радхатай хамт тогложээ. Рекхагийн намтарч Яссер Усман-ы бичсэнээр, 1968 онд гэр бүл нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарахад Пушпавалли охиноо жүжигчний замналаа эхлүүлэхийг хүссэн байна. Ээж нь Рекхаг кинонд тоглуулах нь гэр бүлийн санхүүгийн байдлыг сайжруулахад тусална гэдэгт итгэлтэй байжээ. Рекха анхандаа жүжигчин болох сонирхолгүй, харин онгоцны үйлчлэгч болохыг мөрөөддөг байсан ч ээжийнхээ хүсэлтийг дагасан байна. Ингээд 13 эсвэл 14 настайдаа, есдүгээр ангид сурч байхдаа сургуулиасаа гарч, жүжигчний ажлыг бүтэн цагаар хийх болжээ. Хожим нь тэрээр сургуулиа бүрэн төгсөөгүйдөө харамсдаг байснаа ярьсан байдаг. Дүүгээ хамгаалж халамжилдаг байсан Рекха өөрийн дүү Радхаг жүжигчний мэргэжлээр явахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд түүнийг боловсролоо бүрэн эзэмшээсэй гэж хүсжээ. == Кино урлагийн замнал == === Анхны дүрүүд (1968–1970) === Рекха 1990 онд Бомбейд анх очсон үеэ дурсахдаа:<blockquote>“''Бомбей яг л ширэнгэн ой шиг санагдаж, би тийшээ ямар ч зэвсэггүй орчихсон мэт байлаа. Энэ бол миний амьдралын хамгийн аймшигтай үеүүдийн нэг байсан..''.”</blockquote>хэмээн ярьжээ. Тэрээр шинэ орчны амьдралын талаар юу ч мэддэггүй байсан бөгөөд зарим эрчүүд түүний туршлагагүй, эмзэг байдлыг ашиглахыг оролддог байсныг дурссан байна. Өдөр бүр шахуу уйлдаг байсан бөгөөд дургүй хоолоо идэж, гялтганасан чимэглэлтэй, биед нь хатгаж өвтгөдөг этгээд хувцас өмсөх хэрэгтэй болдог байжээ. Хиймэл гоёл чимэглэлээс хүчтэй харшил өгч, үсний лак нь олон удаа угаасан ч хэдэн өдрийн турш арилдаггүй байсан тухайгаа ч ярьжээ. Нэг студиэс нөгөөд бараг хүчээр чирэгдэн очдог байснаа дурдаад, “13 настай хүүхдэд ингэж хандах үнэхээр аймшигтай” хэмээн хэлсэн байдаг. 1968 оны сүүлээр Найробид төвтэй бизнес эрхлэгч Kuljeet Pal шинэ уран бүтээл болох Anjana Safar кинондоо шинэ жүжигчин хайхаар Gemini Studios-д иржээ. Уг кино нь H. Rider Haggard-ын 1885 онд хэвлэгдсэн King Solomon's Mines романаас сэдэвлэсэн бүтээл байв. Тэр студид Рекхаг олж харж, Vanisri-гийн дараах хоёр дахь эмэгтэй гол дүрд сонгожээ. Pal Рекхагийн гэрт очиж дэлгэцийн сорил авахдаа хинди хэлээр хэд хэдэн өгүүлбэр хэлж өгсөн бөгөөд Рекха тэдгээрийг [[Латин хэл|латин]] үсгээр галиглан бичээд цээжилсэн байна. Хэсэг хугацааны дараа Рекха өгүүлбэрүүдийг бүрэн хэлж өгөхөд Pal түүний хинди хэлээр төрөлх хэлтэй хүн шиг ярьж байгаад нь сэтгэгдэл өндөр үлджээ. Ингээд тэрээр өөрийн болон дүү Shatrujeet Pal-ын хийх тус бүр дөрвөн кинонд тоглуулах таван жилийн гэрээг Рекхад санал болгосон байна. Рекха 1969 онд [[Бомбей]]<nowiki/>д буюу өнөөгийн [[Мумбай]] хотод нүүж ирээд, Жуху дүүргийн Hotel Ajanta-д өрөө түрээслэн амьдрах болов. Өрөөний төлбөрийг Pal төлдөг байжээ. Мөн тэр жил Рекха кино урлагт орж буйгаа олон нийт, хэвлэл мэдээлэлд албан ёсоор зарлав. Жүжигчин Dr. Rajkumar-тай хамт тоглосон каннада хэлний Operation Jackpot Nalli C.I.D 999 кино дэлгэцнээ гарсан бөгөөд энэ нь түүний анх удаа гол дүрд тоглосон кино байлаа. Raja Nawathe-гийн найруулсан Anjana Safar кинонд тэрээр эцгийнхээ шахалтаар [[Африк]]<nowiki/>т нуугдсан эрдэнэс хайхаар явдаг Сунита хэмээх эмэгтэйн дүрийг бүтээжээ. Энэ кинонд тоглосныхоо төлөө Рекха 25,000 рупийн хөлс авчээ. Тухайн үед ээж нь өвдсөн учир Рекхаг зураг авалтад нагац эгч нь дагалдан явдаг байв. Зураг авалт тэр жилийн наймдугаар сард Mehboob Studio-д эхэлжээ. Энэ киноны зураг авалтын үеэр Рекха болон эрэгтэй гол дүрийн жүжигчин Biswajit Chatterjee нарын үнсэлтийн хэсэгтэй холбоотой маргаан гарсан байна. Найруулагч Nawathe Рекхагаас жинхэнэ, бэлтгэлгүй хариу үйлдэл авахыг хүссэн учраас үнсэлтийн хэсгийн талаар түүнд урьдчилан мэдэгдээгүй ажээ. Хожим Рекха өөрийг нь хуурч ийм хэсэгт тоглуулсанд гомдолтой явдгаа илэрхийлсэн байдаг. Кино цензурын асуудалтай тулгарснаар 1979 он хүртэл дэлгэцнээ гараагүй бөгөөд эцэст нь Do Shikaari нэрээр гарчээ. Харин дээрх үнсэлтийн хэсгийн зураг 1970 оны дөрөвдүгээр сард Life сэтгүүлийн Азийн хэвлэлийн нүүрэнд гарсан байна. Үүний дараа Америкийн сэтгүүлч James Shephard Рекхатай ярилцахын тулд Энэтхэгт иржээ. Рекха үүнийг өөрийн ажил албан тушаалын тухай олон нийтэд таниулахын зэрэгцээ дээрх явдалтай холбоотой гомдлоо илэрхийлэх боломж хэмээн үзсэн байна. Гэвч Do Shikaari кино тасалбарын орлогоороо төдийлөн амжилт олсонгүй. 1969 онд Бомбейд ирснийх нь дараахан продюсер, найруулагч Mohan Sehgal түүнийг Sawan Bhadon кинонд тоглуулахаар гэрээ байгуулж, зураг авалт 10 дугаар сарын 11-нд эхэлжээ. Уг кинонд Рекха хайртай залуутайгаа гэрлэхэд эцэг эх нь зөвшөөрдөггүй тосгоны охин Чандагийн дүрийг бүтээсэн бөгөөд түүний хайртай залуугийн дүрд Navin Nischol тогложээ. Рекхагийн үс угаасаа урт, өтгөн байсан хэдий ч Sehgal түүнд хиймэл үс зүүлгэхийг шаардсан байна. Гэвч хиймэл үс нь өөрийнх нь үстэй багтахгүй байсан тул үсчид Рекхагийн үсийг бараг халзан болтол нь хусахад хүрчээ. Тухайн үед Рекха хинди хэлээр чөлөөтэй ярьж чаддаггүй байсан бөгөөд кино багийн олон хүн түүнийг Өмнөд Энэтхэг гаралтай хэмээн шоолдог байв. Түүний хинди киноны анхны бүтээл болсон Sawan Bhadon 1970 оны есдүгээр сард дэлгэцнээ гарч, ашиг орлого сайтай амжилт олжээ. Кино шүүмжлэгчид түүний гадаад төрхийг шүүмжилсэн ч өөртөө итгэлтэй тоглолт болон инээдмийн мэдрэмж, хэмнэлийг нь сайшаасан байна. Manoj Das-ын үзсэнээр Рекхатай хамт тоглосон хэсэг бүрд Navin Nischol-ын нүүрэнд “эвгүйцсэн байдал” ажиглагддаг байсан бол Film World сэтгүүл уг киноны амжилтыг Рекхагийн уран бүтээлийн замналд гарсан томоохон ахиц хэмээн үнэлжээ. Оны сүүлээр найруулагч Kolli Pratyagatma-гийн телугу хэлний Amma Kosam драмын кино дэлгэцнээ гарсан бөгөөд Рекха уг бүтээлээ ээждээ зориулжээ. === 1970-аад оны уран бүтээлүүд (1971–1977) === Рекхад киноны олон санал ирэх болсон ч ихэнх нь уран бүтээлчийн хувьд төдийлөн жинтэй дүрүүд байсангүй. Тэрээр гол төлөв үзэсгэлэнтэй, дур булаам бүсгүйн хэвшмэл дүрд тоглодог байжээ. Рекха 1970-аад онд маш идэвхтэй ажиллаж, жилд дунджаар арван кинонд тоглож байв. Гэвч тэдгээрийн ихэнх нь үзэгч татах зорилготой, арилжааны хэв шинж давамгайлсан кино байсан бөгөөд жүжигчний хувьд илүү чанартай дүр бүтээж, мэргэжлийн өндөр үнэлгээ авахад нь төдийлөн ахиц авчирсангүй. Тэрээр энэ үед Raampur Ka Lakshman (1972), Kahani Kismat Ki (1973), Pran Jaye Par Vachan Na Jaye (1974) зэрэг арилжааны амжилт олсон хэд хэдэн кинонд тоглосон ч жүжиглэх ур чадвараараа хараахан өндөр үнэлэгддэггүй байв. Зохиолч Tejaswini Ganti-гийн тэмдэглэснээр Рекха амжилтад хүрсэн нь тухайн үеийн кино салбарынхныг гайхшируулжээ. Учир нь түүний бордуу арьс, махлаг бие галбир, тод гял цал хувцаслалт нь тухайн үеийн Энэтхэгийн кино үйлдвэрлэл болон нийгэмд давамгайлж байсан эмэгтэй хүний гоо сайхны жишигтэй зөрчилдөж байсан юм. === Орчин үед === Мэргэжлийн замналдаа өндөр амжилтад хүрч, үнэлэгдсэн хэдий ч Рекхагийн олон нийтэд бүрдсэн дүр төрхийг [[Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээлэл]] түүний хувийн амьдрал, хайр дурлалын харилцааны талаарх янз бүрийн таамаг, цуурхалтай байнга холбон бичиж иржээ. Олны анхаарлын төвд байхаас аль болох зайлсхийдэг зангаараа танигдсан Рекха оньсого мэт, бусдаас зайдуу амьдардаг хүн гэсэн нэр хүндтэй болсон бөгөөд үүнээс үүдэн хэвлэл мэдээллийнхэн түүнийг домогт жүжигчин Грета Гарбoтой харьцуулах нь бий. Hindustan Times сонинд Рекха өөрийн амьдралыг “Гарботой адил сонирхол татам нууцлаг байдлаар бүрхсэн” хэмээн бичжээ. Харин Rediff түүний талаар: “Рекхагийн олноос зайдуу амьдрах зан чанар нь түүнийг тойрсон нууцлаг дүр төрхийг бий болгоход ихээхэн нөлөөлсөн” гэж тодорхойлсон байдаг. Рекха [[ярилцлага]] өгөх нь ховор бөгөөд үдэшлэг, олон нийтийн арга хэмжээнээс ч ихэвчлэн зайлсхийдэг. Нэгэн удаа түүнээс нууцлаг дүр төрхийнх нь талаар асуухад тэрээр өөрийгөө зориуд ийм харагдуулахыг хичээдэг гэсэн санааг эрс няцааж: “Ямар нууцлаг байдал гэж? Ийм дүр төрхийг хэвлэл мэдээллийнхэн л бий болгодог. Би угаасаа ичимхий, дотогшоо зантай, хувийн орон зайгаа маш хатуу хамгаалдаг хүн.” хэмээн хариулжээ. [[2003 он]]<nowiki/>д Рекхатай биечлэн уулзсан кино сэтгүүлч Анупама Чопра шар хэвлэлүүд түүнийг “садар эрчүүд болон ганцаардлаас болж гомдож, дотроо хорсол тээсэн, олноос тасарсан эмэгтэй” мэтээр дүрсэлдэг байсан ч бодит байдал дээр Рекха “эдгээрийн аль нь ч биш” байсан хэмээн бичжээ. Харин ч Чопра түүнийг “яриасаг, юм бүхнийг сонирхдог, сэтгэл догдломтгой, эрч хүчтэй, хөгжилтэй бөгөөд бараг байж боломгүй гэмээр өөдрөг хүн” хэмээн тодорхойлсон байна. [[2012 он]]<nowiki/>д Сингапурт болсон IIFA Awards ёслолын үеэр Рекхаг “Энэтхэгийн кино урлагийн хатан хаан” хэмээн өргөмжилжээ. Мөн тус ёслолоос түүнд насан туршийн уран бүтээлийн амжилтыг үнэлсэн “Энэтхэгийн кино урлагт оруулсан онцгой хувь нэмэр” шагналыг гардуулсан байна. 1999 онд нийтлэлчээс зохиолч болсон Mohan Deep Рекхагийн тухай анхны намтар болох Eurekha!: The Intimate Life Story of Rekha (1999) номыг хэвлүүлжээ. Үүний дараа сэтгүүлч Yasser Usman 2016 онд Рекхагийн амьдралын тухай өөр нэгэн намтар болох Rekha: The Untold Story номоо хэвлүүлсэн юм. == Гадаад холбоос == [https://zogii.mn/newsm/8/2/194436 Bollywood од Rekha өнөөдөр 70 нас хүрэв] f72exfebkrlhp0syjyanwqsyejy5a0u Токиогийн марафон 0 148829 873008 2026-10-10T13:03:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:折返し点 2009 (3420140549).jpg|thumb|362x362px|Токиогийн марафон-2009]] '''Токиогийн марафон''' ([[Япон хэл|япон.]] 東京マラソン, галиг.''Tōkyō Marason,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Tokyo Marathon'') -Японы нийслэл Токио хотод жил бүр болдог [[марафон]] гүйлтийн арга хэмжээ юм. Энэ нь Дэлхийн хөнгөн атл..." 873008 wikitext text/x-wiki [[Файл:折返し点 2009 (3420140549).jpg|thumb|362x362px|Токиогийн марафон-2009]] '''Токиогийн марафон''' ([[Япон хэл|япон.]] 東京マラソン, галиг.''Tōkyō Marason,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Tokyo Marathon'') -Японы нийслэл Токио хотод жил бүр болдог [[марафон]] гүйлтийн арга хэмжээ юм. Энэ нь Дэлхийн хөнгөн атлетикийн платинум шошготой марафон бөгөөд Дэлхийн марафоны 8 томоохон тэмцээний нэг юм. Энэхүү уралдаан хамгийн сүүлд 2026 оны 3-р сарын 1-нд болсон. Үүнийг Токио хот ивээн тэтгэсэн байна. == Түүх == Токиогийн анхны марафон 2007 оны 2-р сарын 18-нд болсон. Гэсэн хэдий ч 2007 оноос өмнөх жилүүдэд Токиогийн марафон нь хоёр марафоноос бүрддэг байсан: тэгш жилүүдэд болдог Токиогийн олон улсын марафон, сондгой жилүүдэд болдог Токио-Нью-Йоркийн нөхөрлөлийн олон улсын марафон. Анхны жил буюу 1981 онд хоёр марафон хоёулаа болсон. Гэсэн хэдий ч нэг хотод сарын зайтай хоёр марафоныг дэмжих боломжгүй байсан тул 1982 оноос эхлэн ээлжлэн зохион байгуулагдах хэлбэр хэрэгжиж эхэлсэн. 2007 оны марафон нь Осака хотод болсон 2007 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд сонгон шалгаруулах уралдаан байв. Нийт оролцогчдын тоог 30,000 гэж тогтоосон. Үүнээс 25,000 хүн марафонд бүртгүүлсэн бол 5,000 хүн 10 км-ийн гүйлтэд бүртгүүлжээ. [[Файл:2012 Tokyo Marathon finishers.jpg|thumb|2012 оны уралдааны бариа.]] Масаказу Фүживара 4 дэх удаагийн уралдааны анхны Японы эрэгтэй тамирчин болсон. 2014 оны 2-р сард [[Кени]] улсын Диксон Чумба 2:05:42 минутын амжилтаар түрүүлсэн. Энэ нь Фукуока марафонд (2009 оны 12-р сарын 6) [[Этиоп]] улсын Цегае Кебедегийн дараа Японд 2 цаг 06 минутаас доош гүйсэн хоёр дахь тохиолдол байв. Түүний дэд байранд мөн [[Этиоп|Этиопын]] тамирчин Тадесе Тола мөн 2 цаг 05:57 минутын амжилтаар 2 цаг 06 минутаас доош гүйсэн байна. 2015 оны Токиогийн марафон бүтэн марафонд 308,810 хүн, 10 км-ийн уралдаанд 1,014 хүн өргөдөл гаргажээ. Ингэснээр нийт 309,824 хүн өргөдөл гаргаж, марафонд 11.3 хүн илүү захиалга өгчээ. 2019 оны арга хэмжээнд 331,211 хүн өргөдөл гаргасан. Өргөдлийн 330,271 нь бүтэн марафонд, 940 нь 10 км-ийн уралдаанд зориулагдсан байв. kajsq38xdo7rakkfttbmpt3xovxnndw Нью-Йорк хотын марафон 0 148830 873011 2026-10-10T13:24:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Нью-Йорк хотын марафон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''New York City Marathon'') -АНУ-ын Нью Йорк хотод жил бүр зохион байгуулагддаг [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Дэлхийн хамгийн том марафонуудын нэг бөгөөд 2014 онд ойролцоогоор 50,000 хүн барианд орсон. АНУ-ын Бостоны марафон..." 873011 wikitext text/x-wiki '''Нью-Йорк хотын марафон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''New York City Marathon'') -АНУ-ын Нью Йорк хотод жил бүр зохион байгуулагддаг [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Дэлхийн хамгийн том марафонуудын нэг бөгөөд 2014 онд ойролцоогоор 50,000 хүн барианд орсон. АНУ-ын [[Бостоны марафон|Бостон]], [[Чикагогийн марафон|Чикагогийн марафонуудтай]] нэгэн адил Дэлхийн марафоны томоохон цувралын нэг хэсэг юм. Энэхүү марафоныг анх 1970 онд Нью Йорк хотын гүйгчдийн холбоо зохион байгуулжээ. Жил бүрийн 11-р сарын эхний ням гарагт зохион байгуулагддаг байна. == Марафоны ялагчид == === эрэгтэй === {| class="wikitable sortable" !Өдөр, сар, он !Ялагч !Улс !амжилт |- |13.09.1970 |Гари Мурк |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:31.38 М.А |- |19.09.1971 |Норман Хиггинс |АНУ |2:22.54 MR |- |01.10.1972 |Шелдон Карлин |АНУ |2:27.52 |- |30.09.1973 |Том Флеминг |АНУ |2:21.54 MR |- |29.09.1974 |Норберт Сандер |АНУ |2:26.30 |- |28.09.1975 |Том Флеминг (2) |АНУ |2:19.27 MR |- |24.01.1976 |Билл Рожерс |АНУ |2:10.10 MR |- |23.10.1977 |Билл Роджерс (2) |АНУ |2:11.28 |- |22.10.1978 |Билл Роджерс (3) |АНУ |2:12.12 |- |21.10.1979 |Билл Роджерс (4) |АНУ |2:11.42 |- |26.10.1980 |Альберто Саласар |АНУ |2:09.41 MR |- |25.10.1981 |Альберто Саласар (2) |АНУ |2:08.13 Д.А |- |24.10.1982 |Альберто Саласар (3) |АНУ |2:09.29 |- |23.10.1983 |Род Диксон |[[Шинэ Зеланд|Шинэ Зэланд]] |2:08.59 |- |28.10.1984 |Орландо Пиццаолато |[[Итали]] |2:14.53 |- |27.10.1985 |Орландо Пиццолато (2) |Итали |2:11.34 |- |02.11.1986 |Жанни Поли |Итали |2:11.06 |- |01.11.1987 |Ибрагим Хуссейн |[[Кени]] |2:11.01 |- |06.11.1988 |Стив Жонс |[[Их Британи]] |2:08.20 |- |05.11.1989 |Жума Иканагаа |Танзани |2:08.01 MR |- |04.11.1990 |Дуглас Вакиихури |Кени |2:12.39 |- |03.11.1991 |Сальвадор Гарсиа |[[Мексик]] |2:09.28 |- |01.11.1992 |Уилли Мтоло |Өмнөд Африк |2:09.29 |- |14.11.1993 |Андрэс Эспиноса |Мексик |2:10.04 |- |06.11.1994 |Герман Силва |Мексик |2:11.21 |- |12.11.1995 |Герман Силва (2) |Мексик |2:11.00 |- |03.11.1996 |Жиакомо Леон |Итали |2:09.54 |- |02.11.1997 |Джон Кагве |Кени |2:08.12 |- |01.11.1998 |Жон Кагве (2) |Кени |2:08.45 |- |07.11.1999 |Жозеф Чебет |Кени |2:09.14 |- |05.11.2000 |Абделькадер Эль-Муазиз |[[Марокко]] |2:10.09 |- |04.11.2001 |Тесфайе Джифар |Этиоп |2:07.43 MR |- |03.11.2002 |Рожерс Роп |Кени |2:08.07 |- |02.11.2003 |Мартин Лель |Кени |2:10.30 |- |07.11.2004 |Хендрик Рамаала |Өмнөд Африк |2:09.28 |- |06.11.2005 |Пол Тергат |Кени |2:09.30 |- |05.11.2006 |Марилсон дос Сантос |[[Бразил]] |2:09.58 |- |04.11.2007 |Мартин Лель (2) |Кени |2:09.04 |- |02.11.2008 |Марилсон дос Сантос (2) |Бразил |2:08.43 |- |01.11.2009 |Мебрахтом Кефлезигхи |АНУ |2:09.15 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2010|07.11.2010||2010 New York City Marathon}} |Гебрегзиабхер Гебремариам |[[Этиоп]] |2:08:14 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2011|06.11.2011||2011 New York City Marathon}} |Жеффри Мутаи |Кени |2:05.06 MR |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2013|03.11.2013||2013 New York City Marathon}} |Жеффри Мутаи (2) |Кени |2:08.24 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2014|02.11.2014||2014 New York City Marathon}} |Уилсон Кипсанг |Кени |2:10.59 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2015|01.11.2015||2015 New York City Marathon}} |Стэнли Бивотт |Кени |2:10.34 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2016|06.11.2016||2016 New York City Marathon}} |Гирмай Гебреселассие |Этиоп |2:07.51 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2017|05.11.2017||2017 New York City Marathon}} |Жеффри Камворор |Кени |2:10.53 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2018|04.11.2018||2018 New York City Marathon}} |Лелиса Десиса |Этиоп |2:05.59 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2019|03.11.2019||2019 New York City Marathon}} |Жеффри Камворор |Кени |2:08.13 |- |07.11.2021 |Альберт Коррир |Кени |2:08.13 |- |06.11.2022 |Эванс Чебет |Кени |2:08.41 |- |05.11.2023 |Тамират Тола |Этиоп |2:04.58 MR |- |03.11.2024 |Абди Нагейе |[[Нидерланд]] |2:07.39 |- |02.11.2025 |Бенсон Кипруто |Кени |2:08.09 |} o1ne6nrmxib5z1zf25pti6r6xs7rg03 873012 873011 2026-10-10T13:36:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 873012 wikitext text/x-wiki '''Нью-Йорк хотын марафон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''New York City Marathon'') -АНУ-ын Нью Йорк хотод жил бүр зохион байгуулагддаг [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Дэлхийн хамгийн том марафонуудын нэг бөгөөд 2014 онд ойролцоогоор 50,000 хүн барианд орсон. АНУ-ын [[Бостоны марафон|Бостон]], [[Чикагогийн марафон|Чикагогийн марафонуудтай]] нэгэн адил Дэлхийн марафоны томоохон цувралын нэг хэсэг юм. Энэхүү марафоныг анх 1970 онд Нью Йорк хотын гүйгчдийн холбоо зохион байгуулжээ. Жил бүрийн 11-р сарын эхний ням гарагт зохион байгуулагддаг байна. == Марафоны ялагчид == === Эрэгтэй === {| class="wikitable sortable" !Өдөр, сар, он !Ялагч !Улс !амжилт |- |13.09.1970 |Гари Мурк |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:31.38 М.А |- |19.09.1971 |Норман Хиггинс |АНУ |2:22.54 MR |- |01.10.1972 |Шелдон Карлин |АНУ |2:27.52 |- |30.09.1973 |Том Флеминг |АНУ |2:21.54 MR |- |29.09.1974 |Норберт Сандер |АНУ |2:26.30 |- |28.09.1975 |Том Флеминг (2) |АНУ |2:19.27 MR |- |24.01.1976 |Билл Рожерс |АНУ |2:10.10 MR |- |23.10.1977 |Билл Роджерс (2) |АНУ |2:11.28 |- |22.10.1978 |Билл Роджерс (3) |АНУ |2:12.12 |- |21.10.1979 |Билл Роджерс (4) |АНУ |2:11.42 |- |26.10.1980 |Альберто Саласар |АНУ |2:09.41 MR |- |25.10.1981 |Альберто Саласар (2) |АНУ |2:08.13 Д.А |- |24.10.1982 |Альберто Саласар (3) |АНУ |2:09.29 |- |23.10.1983 |Род Диксон |[[Шинэ Зеланд|Шинэ Зэланд]] |2:08.59 |- |28.10.1984 |Орландо Пиццаолато |[[Итали]] |2:14.53 |- |27.10.1985 |Орландо Пиццолато (2) |Итали |2:11.34 |- |02.11.1986 |Жанни Поли |Итали |2:11.06 |- |01.11.1987 |Ибрагим Хуссейн |[[Кени]] |2:11.01 |- |06.11.1988 |Стив Жонс |[[Их Британи]] |2:08.20 |- |05.11.1989 |Жума Иканагаа |Танзани |2:08.01 MR |- |04.11.1990 |Дуглас Вакиихури |Кени |2:12.39 |- |03.11.1991 |Сальвадор Гарсиа |[[Мексик]] |2:09.28 |- |01.11.1992 |Уилли Мтоло |Өмнөд Африк |2:09.29 |- |14.11.1993 |Андрэс Эспиноса |Мексик |2:10.04 |- |06.11.1994 |Герман Силва |Мексик |2:11.21 |- |12.11.1995 |Герман Силва (2) |Мексик |2:11.00 |- |03.11.1996 |Жиакомо Леон |Итали |2:09.54 |- |02.11.1997 |Джон Кагве |Кени |2:08.12 |- |01.11.1998 |Жон Кагве (2) |Кени |2:08.45 |- |07.11.1999 |Жозеф Чебет |Кени |2:09.14 |- |05.11.2000 |Абделькадер Эль-Муазиз |[[Марокко]] |2:10.09 |- |04.11.2001 |Тесфайе Джифар |Этиоп |2:07.43 MR |- |03.11.2002 |Рожерс Роп |Кени |2:08.07 |- |02.11.2003 |Мартин Лель |Кени |2:10.30 |- |07.11.2004 |Хендрик Рамаала |Өмнөд Африк |2:09.28 |- |06.11.2005 |Пол Тергат |Кени |2:09.30 |- |05.11.2006 |Марилсон дос Сантос |[[Бразил]] |2:09.58 |- |04.11.2007 |Мартин Лель (2) |Кени |2:09.04 |- |02.11.2008 |Марилсон дос Сантос (2) |Бразил |2:08.43 |- |01.11.2009 |Мебрахтом Кефлезигхи |АНУ |2:09.15 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2010|07.11.2010||2010 New York City Marathon}} |Гебрегзиабхер Гебремариам |[[Этиоп]] |2:08:14 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2011|06.11.2011||2011 New York City Marathon}} |Жеффри Мутаи |Кени |2:05.06 MR |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2013|03.11.2013||2013 New York City Marathon}} |Жеффри Мутаи (2) |Кени |2:08.24 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2014|02.11.2014||2014 New York City Marathon}} |Уилсон Кипсанг |Кени |2:10.59 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2015|01.11.2015||2015 New York City Marathon}} |Стэнли Бивотт |Кени |2:10.34 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2016|06.11.2016||2016 New York City Marathon}} |Гирмай Гебреселассие |Этиоп |2:07.51 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2017|05.11.2017||2017 New York City Marathon}} |Жеффри Камворор |Кени |2:10.53 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2018|04.11.2018||2018 New York City Marathon}} |Лелиса Десиса |Этиоп |2:05.59 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2019|03.11.2019||2019 New York City Marathon}} |Жеффри Камворор |Кени |2:08.13 |- |07.11.2021 |Альберт Коррир |Кени |2:08.13 |- |06.11.2022 |Эванс Чебет |Кени |2:08.41 |- |05.11.2023 |Тамират Тола |Этиоп |2:04.58 MR |- |03.11.2024 |Абди Нагейе |[[Нидерланд]] |2:07.39 |- |02.11.2025 |Бенсон Кипруто |Кени |2:08.09 |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable sortable" !Он !Ялагч !Улс !Цаг |- |1971 |Бэт Боннер |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:55.22 MR |- |1972 |Нина Кушик |АНУ |3:08.41 |- |1973 |Нина Кущик (2) |АНУ |2:57.07 |- |1974 |Катрин Швитцер |АНУ |3:07.29 |- |1975 |Ким Меррит |АНУ |2:46.14 MR |- |1976 |Мики Горман |АНУ |2:39.11 MR |- |1977 |Мики Горман (2) |АНУ |2:43.10 |- |1978 |Грете Вайц |[[Норвеги]] |2:32.30 MR |- |1979 |Грете Вайц (2) |Норвеги |2:27.33 MR |- |1980 |Грете Вайц (3) |Норвеги |2:25.42 MR |- |1981 |Аллисон Роу |[[Шинэ Зеланд]] |2:25.29 MR |- |1982 |Грете Вайц (4) |[[Норвеги]] |2:27.14 |- |1983 |Грете Вайц (5) |Норвеги |2:27.00 |- |1984 |Грете Вайц (6) |Норвеги |2:29.30 |- |1985 |Грете Вайц (7) |Норвеги |2:28.34 |- |1986 |Грете Вайц (8) |Норвеги |2:28.06 |- |1987 |Присцилла Уэлч |[[Их Британи]] |2:30.17 |- |1988 |Грете Вайц (9) |Норвеги |2:28.07 |- |1989 |Ингрид Кристиансен |Норвеги |2:25.30 |- |1990 |Ванда Панфиль |[[Польш]] |2:30.45 |- |1991 |Лиз Макколган |[[Их Британи]] |2:27.32 |- |1992 |Лиза Ондиеки |[[Австрали]] |2:24.40 MR |- |1993 |Ута Пиппиг |[[Герман]] |2:26.24 |- |1994 |Тегла Лорупе |[[Кени]] |2:27.37 |- |1995 |Тегла Лорупе (2) |Кени |2:28.06 |- |1996 |Ануцэ Кэтунэ |[[Румын]] |2:28.18 |- |1997 |Франзиска Рошат-Мозер |[[Швейцар]] |2:28.43 |- |1998 |Франка Фиачони |[[Итали]] |2:25.17 |- |1999 |Адриана Фернандес |[[Мексик]] |2:25.06 |- |2000 |Людмила Петрова |[[Орос]] |2:25.45 |- |2001 |Маргарет Окайо |Кени |2:24.21 MR |- |2002 |Жойс Чепчумба |Кени |2:25.56 |- |2003 |Маргарет Окайо (2) |Кени |2:22.31 MR |- |2004 |Пола Рэдклифф |Их Британи |2:23.10 |- |2005 |Елена Прокопчук |[[Латви]] |2:24.41 |- |2006 |Елена Прокопчук (2) |Латви |2:25.05 |- |2007 |Пола Рэдклифф (2) |Их Британи |2:23.09 |- |2008 |Пола Рэдклифф (3) |Их Британи |2:23.56 |- |2009 |Дерарту Тулу |[[Этиоп]] |2:28.52 |- |2010 |Эдна Киплагат |[[Кени]] |2:28.20 |- |2011 |Фирехивот Дадо |Этиоп |2:23.15 |- |2013 |Приска Джепту |Кени |2:25.07 |- |2014 |Мэри Кейтани |Кени |2:25.07 |- |2015 |Мэри Кейтани (2) |Кени |2:24.25 |- |2016 |Мэри Кейтани (3) |Кени |2:24.26 |- |2017 |Шалан Флэнаган |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:26.53 |- |2018 |Мэри Кейтани (4) |Кени |2:22.48 |- |2019 |Жойсилин Жепкосгеи |Кени |2:22.38 |- |07.11.2021 |Перес Жепчирчир |Кени |2:22.39 |- |06.11.2022 |Шерон Локеди |Кени |2:23.23 |- |05.11.2023 |Хеллен Обири |Кени |2:27.23 |- |03.11.2024 |Шейла Чепкируи |Кени |2:24.53 |- |02.11.2025 |Хеллен Обири |Кени |2:19.51 MR |} 930bd7rfbcnf6qkwl8intgyeakqgctp 873013 873012 2026-10-10T13:40:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 873013 wikitext text/x-wiki '''Нью-Йорк хотын марафон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''New York City Marathon'') -АНУ-ын Нью Йорк хотод жил бүр зохион байгуулагддаг [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Дэлхийн хамгийн том марафонуудын нэг бөгөөд 2014 онд ойролцоогоор 50,000 хүн барианд орсон. АНУ-ын [[Бостоны марафон|Бостон]], [[Чикагогийн марафон|Чикагогийн марафонуудтай]] нэгэн адил Дэлхийн марафоны томоохон цувралын нэг хэсэг юм. Энэхүү марафоныг анх 1970 онд Нью Йорк хотын гүйгчдийн холбоо зохион байгуулжээ. Жил бүрийн 11-р сарын эхний ням гарагт зохион байгуулагддаг байна. [[Файл:Map of the ING New York City Marathon 2013 ru.svg|thumb|Марафон гүйлтийн чиглэлийн зураг]] == Марафоны ялагчид == [[Файл:Paula Brooklyn NYCM 2007 cropped.jpg|thumb|Пола Рэдклифф, 2007 он]] === Эрэгтэй === {| class="wikitable sortable" !Өдөр, сар, он !Ялагч !Улс !амжилт |- |13.09.1970 |Гари Мурк |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:31.38 М.А |- |19.09.1971 |Норман Хиггинс |АНУ |2:22.54 MR |- |01.10.1972 |Шелдон Карлин |АНУ |2:27.52 |- |30.09.1973 |Том Флеминг |АНУ |2:21.54 MR |- |29.09.1974 |Норберт Сандер |АНУ |2:26.30 |- |28.09.1975 |Том Флеминг (2) |АНУ |2:19.27 MR |- |24.01.1976 |Билл Рожерс |АНУ |2:10.10 MR |- |23.10.1977 |Билл Роджерс (2) |АНУ |2:11.28 |- |22.10.1978 |Билл Роджерс (3) |АНУ |2:12.12 |- |21.10.1979 |Билл Роджерс (4) |АНУ |2:11.42 |- |26.10.1980 |Альберто Саласар |АНУ |2:09.41 MR |- |25.10.1981 |Альберто Саласар (2) |АНУ |2:08.13 Д.А |- |24.10.1982 |Альберто Саласар (3) |АНУ |2:09.29 |- |23.10.1983 |Род Диксон |[[Шинэ Зеланд|Шинэ Зэланд]] |2:08.59 |- |28.10.1984 |Орландо Пиццаолато |[[Итали]] |2:14.53 |- |27.10.1985 |Орландо Пиццолато (2) |Итали |2:11.34 |- |02.11.1986 |Жанни Поли |Итали |2:11.06 |- |01.11.1987 |Ибрагим Хуссейн |[[Кени]] |2:11.01 |- |06.11.1988 |Стив Жонс |[[Их Британи]] |2:08.20 |- |05.11.1989 |Жума Иканагаа |Танзани |2:08.01 MR |- |04.11.1990 |Дуглас Вакиихури |Кени |2:12.39 |- |03.11.1991 |Сальвадор Гарсиа |[[Мексик]] |2:09.28 |- |01.11.1992 |Уилли Мтоло |Өмнөд Африк |2:09.29 |- |14.11.1993 |Андрэс Эспиноса |Мексик |2:10.04 |- |06.11.1994 |Герман Силва |Мексик |2:11.21 |- |12.11.1995 |Герман Силва (2) |Мексик |2:11.00 |- |03.11.1996 |Жиакомо Леон |Итали |2:09.54 |- |02.11.1997 |Джон Кагве |Кени |2:08.12 |- |01.11.1998 |Жон Кагве (2) |Кени |2:08.45 |- |07.11.1999 |Жозеф Чебет |Кени |2:09.14 |- |05.11.2000 |Абделькадер Эль-Муазиз |[[Марокко]] |2:10.09 |- |04.11.2001 |Тесфайе Джифар |Этиоп |2:07.43 MR |- |03.11.2002 |Рожерс Роп |Кени |2:08.07 |- |02.11.2003 |Мартин Лель |Кени |2:10.30 |- |07.11.2004 |Хендрик Рамаала |Өмнөд Африк |2:09.28 |- |06.11.2005 |Пол Тергат |Кени |2:09.30 |- |05.11.2006 |Марилсон дос Сантос |[[Бразил]] |2:09.58 |- |04.11.2007 |Мартин Лель (2) |Кени |2:09.04 |- |02.11.2008 |Марилсон дос Сантос (2) |Бразил |2:08.43 |- |01.11.2009 |Мебрахтом Кефлезигхи |АНУ |2:09.15 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2010|07.11.2010||2010 New York City Marathon}} |Гебрегзиабхер Гебремариам |[[Этиоп]] |2:08:14 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2011|06.11.2011||2011 New York City Marathon}} |Жеффри Мутаи |Кени |2:05.06 MR |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2013|03.11.2013||2013 New York City Marathon}} |Жеффри Мутаи (2) |Кени |2:08.24 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2014|02.11.2014||2014 New York City Marathon}} |Уилсон Кипсанг |Кени |2:10.59 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2015|01.11.2015||2015 New York City Marathon}} |Стэнли Бивотт |Кени |2:10.34 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2016|06.11.2016||2016 New York City Marathon}} |Гирмай Гебреселассие |Этиоп |2:07.51 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2017|05.11.2017||2017 New York City Marathon}} |Жеффри Камворор |Кени |2:10.53 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2018|04.11.2018||2018 New York City Marathon}} |Лелиса Десиса |Этиоп |2:05.59 |- |{{Нп5|Нью-Йоркский марафон 2019|03.11.2019||2019 New York City Marathon}} |Жеффри Камворор |Кени |2:08.13 |- |07.11.2021 |Альберт Коррир |Кени |2:08.13 |- |06.11.2022 |Эванс Чебет |Кени |2:08.41 |- |05.11.2023 |Тамират Тола |Этиоп |2:04.58 MR |- |03.11.2024 |Абди Нагейе |[[Нидерланд]] |2:07.39 |- |02.11.2025 |Бенсон Кипруто |Кени |2:08.09 |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable sortable" !Он !Ялагч !Улс !Цаг |- |1971 |Бэт Боннер |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:55.22 MR |- |1972 |Нина Кушик |АНУ |3:08.41 |- |1973 |Нина Кущик (2) |АНУ |2:57.07 |- |1974 |Катрин Швитцер |АНУ |3:07.29 |- |1975 |Ким Меррит |АНУ |2:46.14 MR |- |1976 |Мики Горман |АНУ |2:39.11 MR |- |1977 |Мики Горман (2) |АНУ |2:43.10 |- |1978 |Грете Вайц |[[Норвеги]] |2:32.30 MR |- |1979 |Грете Вайц (2) |Норвеги |2:27.33 MR |- |1980 |Грете Вайц (3) |Норвеги |2:25.42 MR |- |1981 |Аллисон Роу |[[Шинэ Зеланд]] |2:25.29 MR |- |1982 |Грете Вайц (4) |[[Норвеги]] |2:27.14 |- |1983 |Грете Вайц (5) |Норвеги |2:27.00 |- |1984 |Грете Вайц (6) |Норвеги |2:29.30 |- |1985 |Грете Вайц (7) |Норвеги |2:28.34 |- |1986 |Грете Вайц (8) |Норвеги |2:28.06 |- |1987 |Присцилла Уэлч |[[Их Британи]] |2:30.17 |- |1988 |Грете Вайц (9) |Норвеги |2:28.07 |- |1989 |Ингрид Кристиансен |Норвеги |2:25.30 |- |1990 |Ванда Панфиль |[[Польш]] |2:30.45 |- |1991 |Лиз Макколган |[[Их Британи]] |2:27.32 |- |1992 |Лиза Ондиеки |[[Австрали]] |2:24.40 MR |- |1993 |Ута Пиппиг |[[Герман]] |2:26.24 |- |1994 |Тегла Лорупе |[[Кени]] |2:27.37 |- |1995 |Тегла Лорупе (2) |Кени |2:28.06 |- |1996 |Ануцэ Кэтунэ |[[Румын]] |2:28.18 |- |1997 |Франзиска Рошат-Мозер |[[Швейцар]] |2:28.43 |- |1998 |Франка Фиачони |[[Итали]] |2:25.17 |- |1999 |Адриана Фернандес |[[Мексик]] |2:25.06 |- |2000 |Людмила Петрова |[[Орос]] |2:25.45 |- |2001 |Маргарет Окайо |Кени |2:24.21 MR |- |2002 |Жойс Чепчумба |Кени |2:25.56 |- |2003 |Маргарет Окайо (2) |Кени |2:22.31 MR |- |2004 |Пола Рэдклифф |Их Британи |2:23.10 |- |2005 |Елена Прокопчук |[[Латви]] |2:24.41 |- |2006 |Елена Прокопчук (2) |Латви |2:25.05 |- |2007 |Пола Рэдклифф (2) |Их Британи |2:23.09 |- |2008 |Пола Рэдклифф (3) |Их Британи |2:23.56 |- |2009 |Дерарту Тулу |[[Этиоп]] |2:28.52 |- |2010 |Эдна Киплагат |[[Кени]] |2:28.20 |- |2011 |Фирехивот Дадо |Этиоп |2:23.15 |- |2013 |Приска Джепту |Кени |2:25.07 |- |2014 |Мэри Кейтани |Кени |2:25.07 |- |2015 |Мэри Кейтани (2) |Кени |2:24.25 |- |2016 |Мэри Кейтани (3) |Кени |2:24.26 |- |2017 |Шалан Флэнаган |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |2:26.53 |- |2018 |Мэри Кейтани (4) |Кени |2:22.48 |- |2019 |Жойсилин Жепкосгеи |Кени |2:22.38 |- |07.11.2021 |Перес Жепчирчир |Кени |2:22.39 |- |06.11.2022 |Шерон Локеди |Кени |2:23.23 |- |05.11.2023 |Хеллен Обири |Кени |2:27.23 |- |03.11.2024 |Шейла Чепкируи |Кени |2:24.53 |- |02.11.2025 |Хеллен Обири |Кени |2:19.51 MR |} 18ycld3nk8hf7sbsr2xetl56ebxjhmj Загвар:Density 10 148831 873016 2026-10-10T15:14:22Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#ifeq: {{{disp|}}} | table | style=text-align:right {{!}} {{formatnum: {{#expr: {{formatnum: {{{p|{{{1|}}}}}}|R}} round {{{pad|0}}} }} }} {{!!}} style=text-align:right {{!}} {{formatnum: {{#expr: {{formatnum: {{{a|{{{2|}}}}}}|R}} round {{{pad|0}}} }} }} {{#if: {{{3|}}} | {{!!}} style=text-align:right {{!}} {{formatnum: {{#expr: {{formatnum:{{{a|{{{2|}}}}}}|R}} {{#switch: {{{3|}}} | km2=*0.38610 | sqmi=/0.38610 | }} round {{{pad|0}}} }} }} }} {{!!}..." 873016 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq: {{{disp|}}} | table | style=text-align:right {{!}} {{formatnum: {{#expr: {{formatnum: {{{p|{{{1|}}}}}}|R}} round {{{pad|0}}} }} }} {{!!}} style=text-align:right {{!}} {{formatnum: {{#expr: {{formatnum: {{{a|{{{2|}}}}}}|R}} round {{{pad|0}}} }} }} {{#if: {{{3|}}} | {{!!}} style=text-align:right {{!}} {{formatnum: {{#expr: {{formatnum:{{{a|{{{2|}}}}}}|R}} {{#switch: {{{3|}}} | km2=*0.38610 | sqmi=/0.38610 | }} round {{{pad|0}}} }} }} }} {{!!}} style=text-align:right {{!}} }}{{formatnum: {{#expr: {{formatnum:{{{p|{{{1|}}}}}}|R}} / {{formatnum:{{{a|{{{2|}}}}}}|R}} round {{{pad|0}}} }} }}{{#if: {{{3|}}} | {{#ifeq: {{{disp|}}} | table | {{!!}} style=text-align:right {{!}} | &nbsp;(}}{{formatnum: {{#expr: {{formatnum:{{{p|{{{1|}}}}}}|R}} / {{formatnum:{{{a|{{{2|}}}}}}|R}} {{#switch: {{{3|}}} | km2=/0.38610 | sqmi=*0.38610 | }} round {{{pad|0}}} }} }}{{#ifeq: {{{disp|}}} | table || )}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> l79sgo398o0b837kvq38qig6b9he9hz Бүгд Найрамдах Доминикан Улс 0 148832 873019 2026-10-10T19:35:17Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс]] to [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]] over redirect 873019 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]] qg483p155755wv1c9297nyaqmdgzmra Module:Date table sorting 828 148833 873029 2026-10-10T20:11:17Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "local yesno = require('Module:Yesno') local lang = mw.language.getContentLanguage() local N_YEAR_DIGITS = 12 local MAX_YEAR = 10^N_YEAR_DIGITS - 1 -------------------------------------------------------------------------------- -- Dts class -------------------------------------------------------------------------------- local Dts = {} Dts.__index = Dts Dts.months = { "January", "February", "March", "April", "May", "June", "July", "August", "September..." 873029 Scribunto text/plain local yesno = require('Module:Yesno') local lang = mw.language.getContentLanguage() local N_YEAR_DIGITS = 12 local MAX_YEAR = 10^N_YEAR_DIGITS - 1 -------------------------------------------------------------------------------- -- Dts class -------------------------------------------------------------------------------- local Dts = {} Dts.__index = Dts Dts.months = { "January", "February", "March", "April", "May", "June", "July", "August", "September", "October", "November", "December" } Dts.monthsAbbr = { "Jan", "Feb", "Mar", "Apr", "May", "Jun", "Jul", "Aug", "Sep", "Oct", "Nov", "Dec" } function Dts._makeMonthSearch(t) local ret = {} for i, month in ipairs(t) do ret[month:lower()] = i end return ret end Dts.monthSearch = Dts._makeMonthSearch(Dts.months) Dts.monthSearchAbbr = Dts._makeMonthSearch(Dts.monthsAbbr) Dts.monthSearchAbbr['sept'] = 9 -- Allow "Sept" to match September Dts.formats = { dmy = true, mdy = true, dm = true, md = true, my = true, y = true, m = true, d = true, hide = true } function Dts.new(args) local self = setmetatable({}, Dts) -- Parse date parameters. -- In this step we also record whether the date was in DMY or YMD format, -- and whether the month name was abbreviated. if args[2] or args[3] or args[4] then self:parseDateParts(args[1], args[2], args[3], args[4]) elseif args[1] then self:parseDate(args[1]) end -- Raise an error on invalid values if self.year then if self.year == 0 then error('years cannot be zero', 0) elseif self.year < -MAX_YEAR then error(string.format( 'years cannot be less than %s', lang:formatNum(-MAX_YEAR) ), 0) elseif self.year > MAX_YEAR then error(string.format( 'years cannot be greater than %s', lang:formatNum(MAX_YEAR) ), 0) elseif math.floor(self.year) ~= self.year then error('years must be an integer', 0) end end if self.month and ( self.month < 1 or self.month > 12 or math.floor(self.month) ~= self.month ) then error('months must be an integer between 1 and 12', 0) end if self.day and ( self.day < 1 or self.day > 31 or math.floor(self.day) ~= self.day ) then error('days must be an integer between 1 and 31', 0) end -- Set month abbreviation behaviour, i.e. whether we are outputting -- "January" or "Jan". if args.abbr then self.isAbbreviated = args.abbr == 'on' or yesno(args.abbr) or false else self.isAbbreviated = self.isAbbreviated or false end -- Set the format string if args.format then self.format = args.format else self.format = self.format or 'mdy' end if not Dts.formats[self.format] then error(string.format( "'%s' is not a valid format", tostring(self.format) ), 0) end -- Set addkey. This adds a value at the end of the sort key, allowing users -- to manually distinguish between identical dates. if args.addkey then self.addkey = tonumber(args.addkey) if not self.addkey or self.addkey < 0 or self.addkey > 9999 or math.floor(self.addkey) ~= self.addkey then error("the 'addkey' parameter must be an integer between 0 and 9999", 0) end end -- Set whether the displayed date is allowed to wrap or not. self.isWrapping = args.nowrap == 'off' or yesno(args.nowrap) == false return self end function Dts:hasDate() return (self.year or self.month or self.day) ~= nil end -- Find the month number for a month name, and set the isAbbreviated flag as -- appropriate. function Dts:parseMonthName(s) s = s:lower() local month = Dts.monthSearch[s] if month then return month else month = Dts.monthSearchAbbr[s] if month then self.isAbbreviated = true return month end end return nil end -- Parses separate parameters for year, month, day, and era. function Dts:parseDateParts(year, month, day, bc) if year then self.year = tonumber(year) if not self.year then error(string.format( "'%s' is not a valid year", tostring(year) ), 0) end end if month then if tonumber(month) then self.month = tonumber(month) elseif type(month) == 'string' then self.month = self:parseMonthName(month) end if not self.month then error(string.format( "'%s' is not a valid month", tostring(month) ), 0) end end if day then self.day = tonumber(day) if not self.day then error(string.format( "'%s' is not a valid day", tostring(day) ), 0) end end if bc then local bcLower = type(bc) == 'string' and bc:lower() if bcLower == 'bc' or bcLower == 'bce' then if self.year and self.year > 0 then self.year = -self.year end elseif bcLower ~= 'ad' and bcLower ~= 'ce' then error(string.format( "'%s' is not a valid era code (expected 'BC', 'BCE', 'AD' or 'CE')", tostring(bc) ), 0) end end end -- This method parses date strings. This is a poor man's alternative to -- mw.language:formatDate, but it ends up being easier for us to parse the date -- here than to use mw.language:formatDate and then try to figure out after the -- fact whether the month was abbreviated and whether we were DMY or MDY. function Dts:parseDate(date) -- Generic error message. local function dateError() error(string.format( "'%s' is an invalid date", date ), 0) end local function parseDayOrMonth(s) if s:find('^%d%d?$') then return tonumber(s) end end local function parseYear(s) if s:find('^%d%d%d%d?$') then return tonumber(s) end end -- Deal with year-only dates first, as they can have hyphens in, and later -- we need to split the string by all non-word characters, including -- hyphens. Also, we don't need to restrict years to 3 or 4 digits, as on -- their own they can't be confused as a day or a month number. self.year = tonumber(date) if self.year then return end -- Split the string using non-word characters as boundaries. date = tostring(date) local parts = mw.text.split(date, '%W+') local nParts = #parts if parts[1] == '' or parts[nParts] == '' or nParts > 3 then -- We are parsing a maximum of three elements, so raise an error if we -- have more. If the first or last elements were blank, then the start -- or end of the string was a non-word character, which we will also -- treat as an error. dateError() elseif nParts < 1 then -- If we have less than one element, then something has gone horribly -- wrong. error(string.format( "an unknown error occurred while parsing the date '%s'", date ), 0) end if nParts == 1 then -- This can be either a month name or a year. self.month = self:parseMonthName(parts[1]) if not self.month then self.year = parseYear(parts[1]) if not self.year then dateError() end end elseif nParts == 2 then -- This can be any of the following formats: -- DD Month -- Month DD -- Month YYYY -- YYYY-MM self.month = self:parseMonthName(parts[1]) if self.month then -- This is either Month DD or Month YYYY. self.year = parseYear(parts[2]) if not self.year then -- This is Month DD. self.format = 'mdy' self.day = parseDayOrMonth(parts[2]) if not self.day then dateError() end end else self.month = self:parseMonthName(parts[2]) if self.month then -- This is DD Month. self.format = 'dmy' self.day = parseDayOrMonth(parts[1]) if not self.day then dateError() end else -- This is YYYY-MM. self.year = parseYear(parts[1]) self.month = parseDayOrMonth(parts[2]) if not self.year or not self.month then dateError() end end end elseif nParts == 3 then -- This can be any of the following formats: -- DD Month YYYY -- Month DD, YYYY -- YYYY-MM-DD -- DD-MM-YYYY self.month = self:parseMonthName(parts[1]) if self.month then -- This is Month DD, YYYY. self.format = 'mdy' self.day = parseDayOrMonth(parts[2]) self.year = parseYear(parts[3]) if not self.day or not self.year then dateError() end else self.day = parseDayOrMonth(parts[1]) if self.day then self.month = self:parseMonthName(parts[2]) if self.month then -- This is DD Month YYYY. self.format = 'dmy' self.year = parseYear(parts[3]) if not self.year then dateError() end else -- This is DD-MM-YYYY. self.format = 'dmy' self.month = parseDayOrMonth(parts[2]) self.year = parseYear(parts[3]) if not self.month or not self.year then dateError() end end else -- This is YYYY-MM-DD self.year = parseYear(parts[1]) self.month = parseDayOrMonth(parts[2]) self.day = parseDayOrMonth(parts[3]) if not self.year or not self.month or not self.day then dateError() end end end end end function Dts:makeSortKey() local year, month, day local nYearDigits = N_YEAR_DIGITS if self:hasDate() then year = self.year or os.date("*t").year if year < 0 then year = -MAX_YEAR - 1 - year nYearDigits = nYearDigits + 1 -- For the minus sign end month = self.month or 1 day = self.day or 1 else -- Blank {{dts}} transclusions should sort last. year = MAX_YEAR month = 99 day = 99 end return string.format( '%0' .. nYearDigits .. 'd-%02d-%02d-%04d', year, month, day, self.addkey or 0 ) end function Dts:getMonthName() if not self.month then return '' end if self.isAbbreviated then return self.monthsAbbr[self.month] else return self.months[self.month] end end function Dts:makeDisplay() if self.format == 'hide' then return '' end local hasYear = self.year and self.format:find('y') local hasMonth = self.month and self.format:find('m') local hasDay = self.day and self.format:find('d') local isMonthFirst = self.format:find('md') local ret = {} if hasDay and hasMonth and isMonthFirst then ret[#ret + 1] = self:getMonthName() ret[#ret + 1] = ' ' ret[#ret + 1] = self.day if hasYear then ret[#ret + 1] = ',' end elseif hasDay and hasMonth then ret[#ret + 1] = self.day ret[#ret + 1] = ' ' ret[#ret + 1] = self:getMonthName() elseif hasDay then ret[#ret + 1] = self.day elseif hasMonth then ret[#ret + 1] = self:getMonthName() end if hasYear then if hasDay or hasMonth then ret[#ret + 1] = ' ' end local displayYear = math.abs(self.year) if displayYear > 9999 then displayYear = lang:formatNum(displayYear) else displayYear = tostring(displayYear) end ret[#ret + 1] = displayYear if self.year < 0 then ret[#ret + 1] = '&nbsp;BC' end end return table.concat(ret) end function Dts:__tostring() local root = mw.html.create() local span = root:tag('span') :attr('data-sort-value', self:makeSortKey()) -- Display if self:hasDate() and self.format ~= 'hide' then span:wikitext(self:makeDisplay()) if not self.isWrapping then span:css('white-space', 'nowrap') end end return tostring(root) end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exports -------------------------------------------------------------------------------- local p = {} function p._exportClasses() return { Dts = Dts } end function p._main(args) local success, ret = pcall(function () local dts = Dts.new(args) return tostring(dts) end) if success then return ret else ret = string.format( '<strong class="error">Error in [[Template:Date table sorting]]: %s</strong>', ret ) if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then -- Only categorise in the main namespace ret = ret .. '[[Category:Date table sorting templates with errors]]' end return ret end end function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = 'Template:Date table sorting', }) return p._main(args) end return p td7o19uebgwm4bm22pvwz0sxa483q1y Бандийн Сурмаажав 0 148834 873047 2026-10-11T02:49:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бандийн Сурмаажав''' (1921 онд Ховд аймгийн Дуут суманд төрсөн- 2000 онд нас барсан) - Монголын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 1964 оны "Намын эсрэг бүлэг"-ийн хэрэгт холбогдож улс төрийн хэлмэгдэлд өртсөн хүн. == Намтар == * 1953 онд МУИС-ийг дүүргэсэн. * 1957 онд ЗХУ..." 873047 wikitext text/x-wiki '''Бандийн Сурмаажав''' (1921 онд Ховд аймгийн Дуут суманд төрсөн- 2000 онд нас барсан) - Монголын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 1964 оны "Намын эсрэг бүлэг"-ийн хэрэгт холбогдож улс төрийн хэлмэгдэлд өртсөн хүн. == Намтар == * 1953 онд МУИС-ийг дүүргэсэн. * 1957 онд ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны Нийгмийн ухааны академийг төгсөж, дэд эрдэмтэн цол хамгаалсан. * 1961–1964 онд Монголын Волейболын Холбооны (МВХ) дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. * 1964 оны 12-р сард МАХН-ын Төв Хорооны VI бүгд хурал дээр (тухайн үед Улсын Төлөвлөгөөний Комиссын орлогч дарга байсан) Б.Сурмаажав нь [[Цогт-Очирын Лоохууз]], [[Баяндалайн Нямбуу]] нарын хамт МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалын]] бодлогыг шүүмжилж, улмаар "Намын эсрэг бүлэг"-ийн хэрэг тохож хэлмэгдэн хөдөө орон нутагт цөлөгдсөн юм. Түүнд артелийн эсвэл сумын төвөөс гадагш явах эрх байсангүй. Бие нь өвдсөн ч аймаг, хотын эмнэлэг бараадах, амралт сувилалд явах ямар ч эрхгүй байв. Бүр [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] байсан төрсөн эцгийнхэн бие нь муудаж, амьдад нь уулзах хүсэлтээ сар шахуу тавьсан ч Намын Төв Хорооны удирдлагууд зөвшөөрөөгүй тул эцгийгээ өнгөрсөн хойно нь оршуулганд нь арай гэж очиж байжээ. Хожим 1997 онд тэрээр өөрийн туулсан хэлмэгдүүлэлт, түүхэн үйл явдлын үнэн мөнийг хойч үедээ үлдээх зорилгоор '''"Нэр бүтэн, мөр цагаан"''' хэмээх дуртгал номоо бичиж үлдээсэн юм. Энэхүү ном нь 1960-аад оны Монголын төр, нийгмийн амьдрал, хөшигний ардах улс төрийн тэмцлийг харуулах чухал түүхэн баримт болдог байна. pg5xhhvlc478atwc6qx7bqslkqy0bis Баяндалайн Нямбуу 0 148835 873049 2026-10-11T03:12:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Баяндалайн Нямбуу''' (1920 он орчим төрсөн- 1990 он орчим нас барсан) Монгол Улсын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, 1964 онд улс төрийн хэлмэгдэлд өртсөн хүн. == Намтар == Б.Нямбуу 1960-аад оны эхээр МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн бөгөөд Өмнөговь аймгийн Намын хорооны 1 дүгээр на..." 873049 wikitext text/x-wiki '''Баяндалайн Нямбуу''' (1920 он орчим төрсөн- 1990 он орчим нас барсан) Монгол Улсын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, 1964 онд улс төрийн хэлмэгдэлд өртсөн хүн. == Намтар == Б.Нямбуу 1960-аад оны эхээр МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн бөгөөд Өмнөговь аймгийн Намын хорооны 1 дүгээр нарийн бичгийн дарга байсан. 1964 оны 12-р сард болсон МАХН-ын Төв Хорооны VI бүгд хурал дээр Ю.Цэдэнбалын удирдлагын арга барил, намын бодлогын дутагдлыг ил тод шүүмжилснийхээ төлөө намын батлахаа хураалгаж, албан тушаалаасаа хөөгдөн, алс хол хөдөө орон нутагт гэр бүлийн хамт цөлөгдсөн. Тэрээр хожуу өөрийн амьдрал, хэлмэгдлийн түүхийн талаар '''“Эх орноо л гэсэн иргэн би”''' хэмээх дуртгал номоо бичиж үлдээсэн байна. 4fftn7h48h4r0p82xl2sejm84xpmydf Санжжавын Бадамханд 0 148836 873052 2026-10-11T03:50:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Санжжавын Бадамханд''' (1935 онд Увс аймгийн Цагаанхайрхан сумын Асгатын ам хэмээх газар төрсөн- 2026 оны 10-р сарын 8-нд нас барсан) -[[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын Гавьяат багш]]. == Намтар == С.Бадамханд төрсөн сумандаа бага дунд сургууль дүүргээд 15 на..." 873052 wikitext text/x-wiki '''Санжжавын Бадамханд''' (1935 онд Увс аймгийн Цагаанхайрхан сумын Асгатын ам хэмээх газар төрсөн- 2026 оны 10-р сарын 8-нд нас барсан) -[[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын Гавьяат багш]]. == Намтар == С.Бадамханд төрсөн сумандаа бага дунд сургууль дүүргээд 15 настайдаа Улаанбаатар хотын Багшийн сургуульд элсч, 18 настайдаа эмэгтэйчүүдийн сургуульд багш болж хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. С.Бадамханд нь 21, 16, 6,1,33-р дунд сургуулиудад багшилж, хань ижлийнхээ ажил албыг даган Сэлэнгэ аймгийн Бумцэндийн нэрэмжит сургуульд багш, 39 дүгээр цэцэрлэгийн эрхлэгч,Угтаалын сангийн аж ахуйд тариан талбайн манаач,сумын сургуульд багшаар ажиллаж байжээ. Гавьяаныхаа чөлөөнд гарсан хойноо Багшийн сургуульд зөвлөх багшаар ажиллаж, ажиллах хугацаандаа эх орныхоо бараг бүх сумдаар явж, үзүүлэх хичээл зааж, бага ангийн заах арга зүйг эх орны өнцөг булан бүрт нэвтрүүлэхэд, ирээдүйн багш нарыг сургах үйлсэд үнэтэй хувь нэмрээ оруулсан. С.Бадамхандыг "Нээлттэй хичээлийн Бадамханд" гэж алдаршуулсан байдаг. Тэрээр 56 жил улсад тасралтгүй ажиллахдаа 3аавал нэвтрүүлэх туршлагын эзэн, Цагаан толгойн сурах бичгийн хамтран зохиогч. 1990 онд С.Бадамхандын хөдөлмөр бүтээлийг төр засгаас өндрөөр үнэлж МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ цолоор шагнуулсан. k7nln4col6w1w9xgxx8lsnutwf7yvb1 CAMILAAX 0 148837 873067 2026-10-11T05:03:03Z Bldbtr 108134 Followers 1 Monthly Listeners Facebook Instagram Hire Me on SoundBetter TikTok CAMILAAX is an emerging electronic music artist, DJ, and producer from Mongolia. Focusing on Tech House, House, and Techno, CAMILAAX is developing his sound through DJing and electronic music production, exploring different styles and rhythms within the electronic music scene. He made his debut with “PULSE” in October 2026, marking the beginning of his journey as an electronic music producer. 873067 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=CAMILAAX|Born=2002-02-19|Genre=Tech House, House, Techno|URL=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ?si=REWnYNW2Sb-O2yRN5QqZYA}} 736da76033opmf9bh9jh2ik49i65or4 873068 873067 2026-10-11T05:10:33Z Bldbtr 108134 CAMILAAX is a Mongolian electronic music DJ and producer exploring electronic sounds, including techno and house. The project launched its first official release on October 4, 2026. 873068 wikitext text/x-wiki = CAMILAAX = '''CAMILAAX''' нь Монголын электрон хөгжмийн DJ, хөгжмийн продюсер юм. Тэрээр Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалын хөгжмөөр уран бүтээл туурвидаг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://camilaax.bandcamp.com/track/pulse |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Уран бүтээл == CAMILAAX нэрээр 2026 оны 10 дугаар сарын 4-нд '''PULSE''' нэртэй анхны синглээ гаргасан. Тус бүтээл нь Tech House урсгалд хамаарна.<ref>{{Citation |last=CAMILAAX |title=CAMILAAX - Pulse |date=2026-10-04 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I |access-date=2026-10-11}}</ref> == Хөгжмийн чиглэл == CAMILAAX-ийн уран бүтээл электрон бүжгийн хөгжмийн төрөлд хамаарах бөгөөд Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалд төвлөрдөг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://camilaax.bandcamp.com/track/pulse |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Дискографи == {| class="wikitable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл |- |2026 |[https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I PULSE] |Сингл |} {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=CAMILAAX|Born=2002-02-19|Genre=Tech House, House, Techno|URL=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ?si=REWnYNW2Sb-O2yRN5QqZYA}} spzxzbleahy5q7m85opdi18vj5vkpwl 873071 873068 2026-10-11T05:20:51Z Bldbtr 108134 CAMILAAX is an emerging electronic music artist, DJ, and producer from Mongolia. 873071 wikitext text/x-wiki = CAMILAAX = '''CAMILAAX''' нь Монголын электрон хөгжмийн DJ, хөгжмийн продюсер юм. Тэрээр Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалын хөгжмөөр уран бүтээл туурвидаг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Уран бүтээл == CAMILAAX нэрээр 2026 оны 10 дугаар сарын 4-нд '''PULSE''' нэртэй анхны синглээ гаргасан. Тус бүтээл нь Tech House урсгалд хамаарна.<ref>{{Citation |last=CAMILAAX |title=CAMILAAX - Pulse |date=2026-10-04 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I |access-date=2026-10-11}}</ref> == Хөгжмийн чиглэл == CAMILAAX-ийн уран бүтээл электрон бүжгийн хөгжмийн төрөлд хамаарах бөгөөд Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалд төвлөрдөг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://camilaax.bandcamp.com/track/pulse |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Дискографи == {| class="wikitable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл |- |2026 |[https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I PULSE] |Сингл |} {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=CAMILAAX|Born=2002-02-19|Genre=Tech House, House, Techno|URL=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ?si=REWnYNW2Sb-O2yRN5QqZYA}} aps7hz1vygflc8yoz592th0of7n1hn3 873072 873071 2026-10-11T05:23:39Z ~2026-54578-83 108137 /* CAMILAAX */ 873072 wikitext text/x-wiki = CAMILAAX = '''CAMILAAX''' нь Монголын электрон хөгжмийн DJ, продюсер юм. Тэрээр Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалын хөгжмөөр уран бүтээл туурвидаг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Уран бүтээл == CAMILAAX нэрээр 2026 оны 10 дугаар сарын 4-нд '''PULSE''' нэртэй анхны синглээ гаргасан. Тус бүтээл нь Tech House урсгалд хамаарна.<ref>{{Citation |last=CAMILAAX |title=CAMILAAX - Pulse |date=2026-10-04 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I |access-date=2026-10-11}}</ref> == Хөгжмийн чиглэл == CAMILAAX-ийн уран бүтээл электрон бүжгийн хөгжмийн төрөлд хамаарах бөгөөд Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалд төвлөрдөг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://camilaax.bandcamp.com/track/pulse |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Дискографи == {| class="wikitable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл |- |2026 |[https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I PULSE] |Сингл |} {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=CAMILAAX|Born=2002-02-19|Genre=Tech House, House, Techno|URL=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ?si=REWnYNW2Sb-O2yRN5QqZYA}} 5oi7cff5ggfllv0ag1053ysfjh0dq2a 873076 873072 2026-10-11T05:26:26Z Zaya1111 108138 /* CAMILAAX */ 873076 wikitext text/x-wiki = CAMILAAX = '''CAMILAAX''' нь Монголын шинэ гарч ир буй электрон хөгжмийн DJ, продюсер юм. Тэрээр Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалын хөгжмөөр уран бүтээл туурвидаг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Уран бүтээл == CAMILAAX нэрээр 2026 оны 10 дугаар сарын 4-нд '''PULSE''' нэртэй анхны синглээ гаргасан. Тус бүтээл нь Tech House урсгалд хамаарна.<ref>{{Citation |last=CAMILAAX |title=CAMILAAX - Pulse |date=2026-10-04 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I |access-date=2026-10-11}}</ref> == Хөгжмийн чиглэл == CAMILAAX-ийн уран бүтээл электрон бүжгийн хөгжмийн төрөлд хамаарах бөгөөд Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалд төвлөрдөг.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://camilaax.bandcamp.com/track/pulse |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}</ref> == Дискографи == {| class="wikitable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл |- |2026 |[https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I PULSE] |Сингл |} {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=CAMILAAX|Born=2002-02-19|Genre=Tech House, House, Techno|URL=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ?si=REWnYNW2Sb-O2yRN5QqZYA}} b4strqwbdg9c00f5n4gyznpkkcjfeej