Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1914 873153 872641 2026-10-12T05:52:32Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-53556-13|~2026-53556-13]] ([[User talk:~2026-53556-13|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 870229 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Чингис хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Боржигин]] }} | father = [[Чингис хаан]] | mother = [[Бөртэ]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Чингисийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан]] болон [[Бөртэ үжин]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар (хот)|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] 8qhdh956ifsvgiiuyf63585507r4ys7 0 3616 873171 847507 2026-10-12T08:17:12Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ. 873171 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |image=Baabar.jpg |name=Баабар |caption=Б.Батбаяр. 2008 он. |office={{Flagicon|Монгол|1992}} [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |term_start=1998 оны 4 сарын 30 |term_end=1998 оны 12 сар |predecessor=[[Пунцагийн Цагаан]] |successor=[[Янсанжавын Очирсүх]] |prime_minister=[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |office1={{Flagicon|Монгол|1992}} [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start1=1996 |term_end1=2000 |birth_name=Бат-Эрдэнийн Батбаяр |birth_place=[[Цэцэрлэг хот]], [[Архангай]], [[БНМАУ|Монгол]] |birth_date=1954 оны 10 сарын 26<br>({{Age|1954|10|26}} настай) |website={{URL|https://www.baabar.mn/baabar}} |spouse=Лувсандоржийн Амарсанаа |profession=Биохимич |occupation=Нийтлэлч, түүх судлаач |children=2 охин |citizenship={{MGL3}} |party=[[Монголын Социал Демократ Нам]] (1990–2000) |alma_mater=[[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Ягеллоны Их Сургууль]]}} '''Баабар''' хэмээн алдаршсан '''Бат-Эрдэнийн Батбаяр''' ([[1954]] оны 10-р сарын 26-нд [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] хотод төрсөн) нь [[XX зууны манлай]] [[Монгол|Монголын]] нийтлэлч, зохиолч, улс төрч юм. Тэрээр [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны Ардчилсан хувьсгалд]] оролцож, түүнээс хойш нийгэм-улс төр, түүх, эдийн засгийн чиглэлээр ном, нийтлэл, өгүүлэл бичин олонд хүргэх болсон.<ref name=":1">{{Cite web |title=Батбаяр (Баабар) Бат-Эрдэнийн: Ном, Намтар, Цахим ном, Аудио ном {{!}} Интерном |url=https://internom.mn/%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87/5476/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80%20(%D0%91%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80)-%D0%91%D0%B0%D1%82-%D0%AD%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%BD |access-date=2026-10-12 |website=internom.mn |language=mn}}</ref> Шилдэг нийтлэлч, зохиогчийн зэрэгцээ тэрээр 1990 оноос 2000-д он хүртэл улс төрийн томоохон зүтгэлтэн байсан бөгөөд [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Намыг]] үүсгэн байгуулалцаж, тус намын даргын албыг хашиж явсан. 1996 оноос 2000 он хүртэл [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн, 1998 онд [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]], 2004 оноос 2005 он хүртэл Ерөнхий сайдын зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байгаад 2006 оноос Нэпко ХХК-ний ТУЗ-ийн даргаар ажиллаж байна.<ref name=":1" /> == Бага нас, боловсрол == Аав Бат-Эрдэнэ нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан]] сумынх<ref>{{Cite web |last=Баабар |date=2026-09-13 |title=ААВ МИНЬ |url=https://baabar.mn/baabar/aav-min-K3C54 |access-date=2026-10-12 |website=baabar.mn |language=mn}}</ref> ба ээж нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] сумын хүн.<ref name=":2">{{Cite web |last= |date=2019-01-31 |title=Баабар: Би шинэ үеийнхэнд найддаг |url=https://ikon.mn/opinion/1hrf |access-date=2026-10-12 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> Аав нь Их сургууль төгсөөд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн Хөдөө аж ахуйн техникумд хичээлийн эрхлэгчээр томилогдож, жилийн дараа Архангайд Ерөнхий зоо-гоор томилогдсон байна. Б.Батбаяр нь 1954 оны 10-р сарын 26-нд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг]] хотод төрсөн.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=2011-10-01 |title=Би Монголоороо гоёдог: Нийтлэлч: Бат-Эрдэнийн Батбаяр буюу Баабар |url=https://arimgl.blogspot.com/2011/10/blog-post_3811.html |access-date=2026-10-12 |website=Би Монголоороо гоёдог}}</ref> Доороо нэг эрэгтэй (1957) , эмэгтэй дүүтэй (1962).<ref name=":2" /> Түүнийг ой хүрч байхад гэр бүл нь [[Улаанбаатар]] хот руу нүүж, гурван настай байхад нь аав нь Москвад сурахаар явсан. Монголд ирснийх нь дараа, Аав нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн даргаар томилогдон, гэр бүлээрээ нүүсэн.<ref name=":2" /> Б.Батбаяр [[Мөрөн]] хотын найман жилийн сургуульд нэгдүгээр ангид орсон. Гуравдугаар ангид ороход эргээд хотод нүүж, комбинатын 18 дугаар сургуульд сурч төгссөн. Дээд сургууль төгсөөд Хэнтий аймагт жил хэртэй дунд сургуульд багшилсан.<ref name=":2" /> * 1972 онд Улаанбаатар хотод дунд сургууль төгссөн. * 1972-1973 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]]д суралцсан. * 1973-1980 онд [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Польш]] улсын [[Краков]] хотын [[Ягеллоны Их Сургууль|Ягеллоны Их Сургуульд]] суралцаж байгаад 1981 онд Монгол Улсын Их Сургуульд шилжин ирж [[биохими]]ч мэргэжлээр төгссөн. * 1987-1989 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]], * 1990 oнд [[Лондон]] дахь [[Эзэн хааны коллеж (Лондон)|Эзэн хааны коллеж]]ид тус тус суралцсан. == Намтар == Б.Батбаяр 1981-1991 онд [[Микробиологи]]йн Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төвд эрдэм шинжилгээний ажилтан. * 1989-1990 онд [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Монголд өрнөсөн ардчилсан хөдөлгөөний]] удирдагч нарын нэг. * 1990-1994 онд [[Монголын Социал-Демократ Нам]]ын дарга, * 1994-1996 онд чөлөөт нийтлэлч, * 1996-2000 онд [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн, * 1998-1999 онд [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]], * 2004, 2016 онд хоёр хоёр сарын турш Ерөнхий сайдын зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байсан.<ref name=":2" /> Б.Батбаяр 1980-аад оны үед "Баабар" гэсэн нууц нэрээр Монгол орны түүх, нийгэм, улс төрийн байдлын талаар эргэцүүлэл бичиж, хэд хэдэн ном орчуулсныг тухайн үеийн залуучууд гар бичмэлээр тарааж, нууцаар уншиж байлаа. Тэдгээрээс "Бүү март. Мартвал сөнөнө" нийтлэлд [[Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа|Монгол-Орос-Хятадын харилцаа]], [[Коммунизм|коммунист]] дэглэмийг шүүмжилжээ.<ref name=":0">{{Cite web |date=2014-12-07 |title=Ардчилсан социалист хөдөлгөөн ба Монголын социал демократ нам |url=https://www.assa.mn/a/27249 |access-date=2026-08-24 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> 1989 онд [[Ардчилсан Социалист Хөдөлгөөн]]ийг байгуулахад оролцсон. 1990 оны 2-р сард [[Монголын Ардчилсан Холбоо]]ны Анхдугаар Их хуралд Ардчилсан Социалист Хөдөлгөөнийг төлөөлөн оролцохдоо "Хаан нүцгэн байна" илтгэл тавьж, коммунист засаглалыг шүүмжилжээ.<ref name=":0" /> Удалгүй 1990 оны 3-р сарын 2-нд АСХ нь Монголын социал-демократ намыг байгуулж, 1990 оны 3-р сарын 31-нд болсон намын анхдугаар их хурлаар Баабарыг намын даргаар сонгосон байна.<ref>{{Cite web |last= |date=2020-04-01 |title=МЭНДЧИЛГЭЭ |url=https://ikon.mn/n/1u86 |access-date=2026-08-24 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> Уг албыг 1994 он хүртэл хашсан ба 1990-ээд оноос эхлэн нийтлэл бичиж монголчууд дунд их нэр алдартай болсон байна. Тэрээр 1996-2004 онд "ХХ зууны Монгол: нүүдэл, суудал" ном бичжээ. Уг бүтээл нь Англи, Польш, Орос зэрэг хэл рүү орчуулагдсан байдаг.<ref name=":4">{{Cite web |date=2013-11-21 |title=Сарлаг судлаачаас соён гэгээрүүлэгч болсон Баабарын фото түүх |url=https://www.24tsag.mn/a/44222 |access-date=2026-10-12 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> 2006 оноос "Непко" Хэвлэлийн газрын захирлын албыг хашиж байна.<ref name=":4" /> Баабар [[Англи хэл|англи]], [[Польш хэл|польш]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]].<ref name=":3" /> == Гэр бүл == 1985 онд Б.Батбаяр судалгааны байгууллагад хамт ажиллаж байсан Лувсандоржийн Амарсанаатай (1962 онд төрсөн) гэрлэжээ. Л.Амарсанаа нь [[Украин|Украины]] [[Харьков]] хотод оптик физик, Москва дахь Зөвлөлтийн Шинжлэх ухааны академи болон Лондон дахь Эзэн хааны коллежид генетикийн инженерчлэлийн чиглэлээр суралцсан байна. Тэрээр 2000 оноос хойш номын салбарт ажиллаж, толь бичиг зохиогчийн хувиар "Оксфордын Англи-Монгол толь бичиг", "Коллинзын Монгол-Англи толь бичиг" болон "Англи-Монгол толь бичиг" зэрэг бүтээл хэвлүүлж байсан. Мөн эдийн засаг, анагаах ухаан, шинжлэх ухааны чиглэлийн арав орчим бүтээлийг англи хэлнээс монгол хэлнээ орчуулсан байдаг.<ref name=":2" /> Тэдний охин Мядагмаа (эдийн засагч) 1986 оны 6-р сард, охин Удвал (UX дизайнер) 1992 оны 8-р сард тус тус мэндэлжээ. Б.Батбаяр, Л.Амарсанаа нар нь одоогоор дөрвөн ачтай. == Бүтээлүүд == Баабарын "Бүү март. Мартвал сөнөнө", "Айл гэр болж тоглох нь", "Алтан гурвалжин", "Монголчууд: Нүүдэл суудал", "Дори идэр дүүдээ зөвлөх нь" зэрэг бүтээлүүд уншигчдын таалалд нийцэн удаа дараа хэвлэгдэж байлаа. Мөн "ХХ зууны Монгол: Олз ба Гарз" ном нь англи хэлнээ орчуулагдаж, дэлхий дахинд монголын түүхийг цогцоор нь өгүүлсэн цөөн бүтээлүүдийн нэг болжээ. Зохиогч 2003 оноос эхлэн "Өдрийн сонин"-д "Баабар ингэж өгүүлэв" буланг хөтлөн явуулж, шилдэг нийтлэлүүдээрээ "Баабар ингэж өгүүлэв" 3 боть ном хэвлүүлсэн.<ref name=":1" /> *''Монголчууд: Нүүдэл суудал'' *''Зугаатай танин мэдэхүй'' ([[Бямбажавын Цэнддоо|Б.Цэнддоогийн]] хамт) *''Баабар ингэж өгүүлэв'' *''Баабар мөн ингэж өгүүлэв'' *''Баабар бас ингэж өгүүлэв'' *''Дори идэр дүүдээ'' ==Шагнал== *{{Flag|Монгол}}: Монгол Улсын [[Төрийн шагнал]] (2009) - "''[[Монголчууд: Нүүдэл суудал]]''" бүтээлээрээ<ref>{{cite news|title=Шилдэг бүтээлүүд Төрийн шагнал хүртэв|url=http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=58000|date=2009-11-24|publisher=news.mn|accessyear=2009|accessdate=11 сарын 24}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *{{Flag|Япон}}: [[Файл:JPN Kyokujitsu-sho 4Class BAR.svg|73x73px]] "Мандах нар" одон ("Сарнай цэцэг бүхий Алтан туяа" зэрэглэл) (2022 оны 3 сарын 18)<ref>{{Cite web |last=П. Сайнжаргал |first= |date=2022-03-18 |title=Японы Засгийн газраас нийтлэлч Б.Батбаярыг "Мандах нар" одонгоор шагналаа |url=https://ikon.mn/n/2hwr |access-date=2026-10-12 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> == Цахим холбоос == *[https://www.baabar.mn/ Баабарын албан ёсны хуудас - baabar.mn] *[https://web.archive.org/web/20081101124036/http://publish.news.mn/list/id=1 Баабарын албан ёсны хуудас - publish.news.mn] (хуучин) == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Батбаяр, Бат-Эрдэнийн}} [[Ангилал:Сангийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын Социал Демократ намын дарга]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Хэвлэлийн тоймч]] [[Ангилал:Монголын түүхч]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Архангайнхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] c8p42kxvhyapdqfxxfdvl4awoii0w3b 0 4655 873123 742746 2026-10-12T04:00:16Z Эрдэнийн тобчи 108163 Энэ бол Оросын "carat" (жин, өөрөөр хэлбэл, carat, эрдэнийн чулууны жингийн нэгж) гэсэн үгийн зөв бичгийн дүрэм юм. Англи хэл: carat, товчлол: ct. Нэрийн гарал үүсэл: Эртний Газар дундын тэнгисийн бүс нутагт хүмүүс эрдэнийн чулууг жинлэхэд кароб модны (урт шош) үрийг ашигладаг байжээ. Үр бүр бараг ижил жинтэй байсан бөгөөд байгалийн жин болж үйлчилдэг байв. Энэ нь хожим нь нэгж карат болж хөгжсөн. 1ct=0.2g=200mg 873123 wikitext text/x-wiki {{redirect2|Карат|Карат|салаа утга}} '''Карат''' нь [[үнэт чулуу]], [[сувд|сувдын]] [[масс|массыг]] хэмждэг хэмжүүр бөгөөд 0.2 [[Килограмм|гр]]-тай тэнцэнэ. Энэ бол Оросын "carat" (жин, өөрөөр хэлбэл, carat, эрдэнийн чулууны жингийн нэгж) гэсэн үгийн зөв бичгийн дүрэм юм. Англи хэл: carat, товчлол: ct. Нэрийн гарал үүсэл: Эртний Газар дундын тэнгисийн бүс нутагт хүмүүс эрдэнийн чулууг жинлэхэд кароб модны (урт шош) үрийг ашигладаг байжээ. Үр бүр бараг ижил жинтэй байсан бөгөөд байгалийн жин болж үйлчилдэг байв. Энэ нь хожим нь нэгж карат болж хөгжсөн. Эхний жилүүдэд стандартууд улс орнуудад харилцан адилгүй байсан ч 1907 онд олон улсын стандартыг тогтоосон: 1 карат нь 0.2 грамм гэж тогтоосон. 1ct=0.2g=200mg == Гадны холбоосууд == * [http://www.ajediam.com/Sizes-of-Diamonds.html A chart showing the size of various round diamond carat weights.] * [https://web.archive.org/web/20040218034042/http://images.amazon.com/media/i3d/01/actual-diamond-size.pdf A PDF chart showing the size of various fancy shaped diamond carat weights.] {{Stub}} [[Ангилал:Хэмжилтийн нэгж]] a6fbxly5256c3up8qzx12nk8ba1l39j 0 4681 873099 872961 2026-10-12T01:55:36Z Zorigt 49 873099 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳89 % [[Халх]] |↳7 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол овогтон]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1,564,116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол улс]] | established_date2 = 1131 | established_event3 = [[Их Монгол Улс]] | established_date3 = 1206 | established_event4 = [[Юань улс|Их Монгол Их Юан улс]] | established_date4 = 1271 | established_event5 = [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] | established_date5 = 1368 | established_event6 = Монгол-Ойрадын Их Цааз | established_date6 = 1640 | established_event7 = [[Зүүнгар улс|Зүүнгарын мөхөл]] |established_date7 = 1758 | established_event8 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date8 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date9 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event10 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 193 гишүүн улсын нэг болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол Улс Төв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж 4 их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх]] || 3 220 350 || 89.3 % |- | [[Казахууд|Казах]] || 126 999 || 3.5% |- | [[Дөрвөд]] || 86719 || 2.4 % |- | [[Баяд]] || 75 775 || 2.1 % |- | [[Буриад ястан|Буриад]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харьяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны Их хөлгөн буюу ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар [[1206 он|1206 онд]] Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааныг]] дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд [[Хиагт]] руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба 1991 оноос «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлж ирсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] jx5t3pdqzg2f1lya15rje8nbcd5usbz 0 6241 873105 872971 2026-10-12T02:24:18Z Zorigt 49 873105 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = Mongolia XVI.png |caption = [[Умард Юань|Умард Юанийн]] эхэн үеийн Халх Монголчуудын нутаг дэвсгэр. |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%), [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%) болон цөөнх [[Үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. 6 түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь нөмөр болсон Халуун аминд чинь түшиг болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь билээ... Гэж гардаг. == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] 995p0banq4cgb9u9n7mm98mo2z69ngb 4 7418 873118 872807 2026-10-12T03:43:40Z ~2026-54685-06 108168 /* */ 873118 wikitext text/x-wiki ==Түүний замнал== Тэрээр 2024-2025 оны жилүүдийн Хант хаусын суганы үс 2025-2026 оны жилүүдийн Ерөнхийлөгч Коммунистууд манд намын Ерөнхийлөгч Ким Жонгун Khant's Cafe-гын Ерөнхий болон Гүйцэтгэх захирал 2020-2021 оны LGBTQ+ нийгэмлэгийн хүндэт гишүүн ==Түүний хобби== Түүний хобби бол Kdrama үзэх,Ширээний Тэннис тоглох,Дуулах,Өөрийгөө Эмэгтэй гэж бодох,Хичээл хийн Хэрүүл ч мөн хийх дуртай 052m3glae6kgi73jtl69h1cssubplbm 873119 873118 2026-10-12T03:44:06Z ~2026-54685-06 108168 873119 wikitext text/x-wiki ==Түүний хобби== Түүний хобби бол Kdrama үзэх,Ширээний Тэннис тоглох,Дуулах,Өөрийгөө Эмэгтэй гэж бодох,Хичээл хийн Хэрүүл ч мөн хийх дуртай fzvldppr74owl0hab5pl56l1oae3ta1 873120 873119 2026-10-12T03:44:24Z ~2026-54685-06 108168 Хуудсыг хоослов 873120 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 873146 873120 2026-10-12T05:40:09Z Zorigt 49 873146 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] td8wphnym3dsgsgl3ex6fxvrrme3nno 873147 873146 2026-10-12T05:40:41Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Хэлэлцүүлэг:Энхтүшиг Энхбаатар]] to [[Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд]] over a redirect without leaving a redirect 873146 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] td8wphnym3dsgsgl3ex6fxvrrme3nno 0 8069 873133 866716 2026-10-12T04:20:39Z ~2026-54609-75 108171 хха 873133 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Чадраабалын Лодойдамба | зураг = | хэмжээ = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = 1917 он 8 сар 20 өдөр | төрсөн газар = Говь-Алтай аймаг | нас барсан огноо = 1970 он 1 сар 11 өдөр | нас барсан газар = | мэргэжил = Зохиолч | гарал үүсэл = Малчин | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = Үргэлжилсэн үгийн зохиол | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Чадраабалын Лодойдамба''' (* [[1917 он]]ы [[8 сарын 20|8-р сарын 20]]-нд [[Говь-Алтай аймаг]]т төрсөн - [[1970 он]]ы [[1 сарын 11]]-нд нас барсан) нь [[БНМАУ]]-ын [[Төрийн шагнал|Төрийн хошой шагналт]] (1953, 1971) Монголын нэрт зохиолч. 1940 оноос Холбооны техникумд физикийн багш, 1941 онд Радио хороонд орлогч дарга, 1944-45 онд МУИС-ийн Номын төв сургуульд түүх, гүн ухааны багш, МЗЭ-ийн хорооны "Цог" сэтгүүлийн эрхлэгч, 1959 оноос Урлагийн хэрэг эрхлэх хорооны 1-р орлогч дарга, 1961 оноос Соёлын яамны 1-р орлогч сайд, Уран сайхны зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан сэхээтэн юм. == Намтар == Ч.Лодойдамба 1917 оны 8 дугаар сарын 20-нд тэр үеийн Засагт хан аймгийн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумын нутаг Сүхийн хоолойн "Янчилын ам" хэмээх газар Олхонуд отгийн ард Чадраабалын гэрт төржээ. Эцэг [[Цогтын Чадраабал]], эх [[Лувсангомбын Цэрэндэжид]] нарынхаа гар дээр өсөн торниж, улмаар бага насандаа хонь мал хариулж, аргал түлш түүж, хурдан морь унаж, эмнэг хангал сургаж тэр үеийн хүүхэд багачуудын нэгэн адил амьдрал туулжээ. Бага наснаасаа сургууль соёлын мөр хөөж, 1924-1927 онд Гандантэгчилэн хийдэд Ганжуур хэмээх ламд шавилан сууж байгаад оргон хар болж, улмаар 1931-1935 онд Эрдэнэ сумын бага сургууль, Улаанбаатар хотын үлгэр жишээ дунд сургууль, 1935-1938 онд ЗХУ-ын [[Улаан-Үд]] хот дахь [[Монгол Рабфак]], төмөр замын курс зэрэгт тус тус суралцжээ. Ч.Лодойдамба 1939 оноос Улаанбаатар төмөр замд депогийн жижүүр, туслах машинч, жинхэнэ машинч, 1940 оноос Холбооны техникумд физикийн багшаар ажиллаж байгаад, МАХН-ын Төв хорооны шийдвэрээр 1941 оноос Улсын радио хороонд орлогч даргаар дэвшиж, улмаар 1944-1955 онд МАХН-ын Төв хороонд лектор, тасгийн эрхлэгч, Зохиолчдын хорооны төв хэвлэл [["Цог" сэтгүүл|"Цог" сэтгүүлийн]] эрхлэгч зэрэг хариуцлагатай ажил хийж, МАХН-ын XI, XII их хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон байна. 1954 онд МУИС төгсөж, улмаар ЗХУ-д [[Москва]] хотноо ЗХУКН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид суралцан зөвлөлтийн доцент А.В.Прямковын удирдлага дор "Монголын орчин үеийн драматургийн үндсэн үзэл санаа, дүрүүд" гэсэн сэдвээр диссертац бичиж 1959 онд урлаг судлалын ухааны дэд эрдэмтний цол хамгаалжээ. == Уран бүтээл == 1940 оноос уран бүтээлээ туурвиж «Алтайд», «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» роман, «Манай сургуулийнхан» тууж, «Малгайтай чоно», «Солонго», «Дусал нулимс юу гэж хэлсэн бол» зэрэг олон арван шилдэг өгүүллэг бичсэнээс гадна «[[Гарын таван хуруу (кино)|Гарын таван хуруу]]<nowiki/>», «Өөрийн замаар», «Итгэж болно» драмын жүжиг, «[[Энэ хүүхнүүд үү]]<nowiki/>» зэрэг олны танил болсон киноны зохиолыг бичжээ. Зохиолчийн «Тунгалаг тамир», «Алтайд» роман орос, чех, румын, болгар, вьетнам, солонгос, япон зэрэг хэлнээ орчуулж хэвлэгдэж байжээ. «Алтайд» романы хувьд анх 1949 онд нэгдүгээр дэвтрийг хэвлүүлсэн боловч 2 дугаар дэвтэр гэж хэвлэгдээгүй байсаар 1951 онд 2 дэвтрийг нэгтгэн нэг роман болгож хэвлүүлсэн байна. Ч.Лодойдамба БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]ыг 1954 онд «Алтайд» роман болон «Манай сургуулийнхан» туужаар, 1971 онд «Тунгалаг тамир» романаар хоёр дахь удаагаа хүртсэн юм. Лодойдамбын [[Тунгалаг тамир (роман)|''Тунгалаг Тамир'' романы]] (1970-1973) кино хувилбарыг киноны найруулагч [[Равжаагийн Доржпалам]] хийсэн байна. Монголчуудын сайн мэдэх Монгол Улсын Ардын жүжигчин [[Чимидийн Долгорсүрэн]] нь түүний эхнэр юм. Лодойдамбын Тунгалаг тамир роман нь ХХ зууны Монголын шилдэг роман хэмээн үнэлсэн юм. Тэрээр мөн Жүжгийн зохиолч, утга зохиол судлаач, соёл олон нийтийн зүтгэлтэн. == Бүтээлүүд == *"Малгайтай чоно" 1946, 1953 онуудад *"Мялзангийн цагаан өвгөн" 1947 *"Алтайд" 1949, 1951 онд *"Манай сургуулийнхан" тууж 1952 *"Өнгөрсөн үеийн баатрын өнөө үеийн явдал" 1956 *"Миний танилууд" 1962 он *"Гарын таван хуруу" жүжиг 1968 *"Тунгалаг тамир" 1971 2 дахь хэвлэл *"Түүвэр зохиол" 1977 *"Хугараагүй ноён нуруу" *"Гэрээслэл" *"Хугараагүй ноён нуруу" *"Шаргачин" == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070125072507/http://www.elibrary.mn/read_book.php?bid=35 Тунгалаг Тамир], ELibrary.MN-с {{DEFAULTSORT:Лодойдамба, Чадраабалын}} [[Ангилал:Чадраабалын Лодойдамба| ]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Утга зохиол судлаач]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын жүжгийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Говь-Алтайнхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1917 онд төрсөн]] [[Ангилал:1970 онд өнгөрсөн]] s7yp90wwoh0g57brgxv93u99f0tipys 0 8212 873169 849010 2026-10-12T07:25:50Z Эрдэнийн тобчи 108163 Этиопыг кирилл үсгээр бичдэг.Этиоп бол орчин үед колоничлогдоогүй цөөхөн Африкийн орнуудын нэг юм. 873169 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Этиоп Улс | common_name = Этиоп | native_name = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%; |title = Үндэсний хэл дээрх нэр |{{Infobox | subbox = yes | bodystyle = font-size:78%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow | label1 = [[Амхар хэл|Амхар]]: | data1 = {{lang|am|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ}}<br />{{lang|am-Latn|Ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[Оромо хэл|Оромо]]: | data3 = {{lang|om|Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa Itiyoophiyaa}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = [[Сомали хэл|Сомали]]: | data4 = {{lang|so|Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = [[Тигриня хэл|Тигриня]]: | data5 = {{lang|ti|ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ኢትዮጵያ}}<br />{{lang|ti-Latn| Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīki Ítiyop'iya}} | rowclass6 = mergedrow | label6 = [[Афар хэл|Афар]]: | data6 = {{lang|aa|Itiyoppiya Federaalak Demokraatik Rippeblikih}} }} }} | image_flag = Flag of Ethiopia.svg | flag_type = [[Этиопын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of Ethiopia.svg | symbol_type = [[Этиопын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|am|ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ}}<br />({{Lang-mn|"[[Этиопын төрийн дуулал|Этиоп эх орон минь, урагшлаарай]]"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya.ogg]]}}</div> | image_map = Ethiopia (Africa orthographic projection).svg | capital = [[Аддис Абеба]] | coordinates = {{Coord|9|1|N|38|45|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Афар хэл]] <br /> [[Амхар хэл]] <br /> [[Оромо хэл]] <br /> [[Сомали хэл]] <br /> [[Тигриня хэл]]<ref name="Ventures"/><ref name="Nazret"/><ref name="africanews.com">{{cite news |last1=Shaban |first1=Abdurahman |title=One to five: Ethiopia gets four new federal working languages |url=https://www.africanews.com/2020/03/04/one-to-five-ethiopia-gets-four-new-federal-working-languages// |agency=Africa News |access-date=23 October 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215231030/https://www.africanews.com/2020/03/04/one-to-five-ethiopia-gets-four-new-federal-working-languages// |url-status=dead}}</ref> | languages_type = {{nowrap|'''[[Орон нутгийн хэл]]'''}}<ref name="africa.upenn.edu">{{Cite web | url=https://www.africa.upenn.edu/Hornet/Ethiopian_Constitution.html | title=Ethiopian Constitution}}</ref> | ethnic_groups = {{plainlist| * 34.5% [[Оромо үндэстэн|Оромо]] * 26.9% [[Амхара үндэстэн|Амхара]] * 6.2% [[Этиоп дахь сомаличууд|Сомали]] * 6.1% [[Тиграйчууд]] * 4.0% [[Сидама үндэстэн|Сидама]] * 2.5% [[Гураге үндэстэн|Гураге]] * 2.3% [[Волайте үндэстэн|Волайте]] * 1.7% [[Хадия үндэстэн|Хадия]] * 1.7% [[Афар үндэстэн|Афар]] * 1.5% [[Гамо үндэстэн|Гамо]] * 12.6% [[Этиоп дахь угсаатны бүлгийн жагсаалт|бусад]]}} | languages_sub = yes | languages = {{Flatlist| * [[Харари хэл]] * [[Сидама хэл]] * [[Этиопын хэлнүүд]] <!-- includes only languages officially recognized by a region as the working language --> }} | languages2_type = Foreign languages | languages2 = | ethnic_groups_year = 2007<ref name="CSA">{{cite web|title=Table 2.2 Percentage distribution of major ethnic groups: 2007|page=16|url=http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf|work=Summary and Statistical Report of the 2007 Population and Housing Census Results|publisher=Population Census Commission|access-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325050115/http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf|archive-date=25 March 2009}}</ref><ref name=2007Census /> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * 67.3% [[Этиоп дахь христийн шашин|Христийн шашин]] ** 43.8% [[Этиопын Үнэн Алдартны Сүм|Этиопын үнэн алдартан]] ** 22.8% [[Этиоп-Эритрейн Евангелийн сүм|Евангели]] ** 0.7% бусад [[Христианчууд|урсгал]] {{Tree list/end}} |31.3% [[Этиоп дахь ислам|Ислам]] |0.6% [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт шашин]] |0.8% [[Этиоп дахь шашин шүтлэг|бусад]] / [[Шашин шүтлэггүй байдал|байхгүй]] }} | religion_year = 2016<ref>{{cite web |title=Ethiopia- The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/#people-and-society |website=www.cia.gov/the-world-factbook/ |publisher=Central Intelligence Agency (CIA) |access-date=19 July 2021 |archive-date=21 Дөрөвдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421154941/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> | demonym = [[Этиопчууд]] | government_type = [[Холбооны парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref>{{Cite web|url=https://globalafrica.isp.msu.edu/files/5015/5916/5319/TedVestal.pdf|title=Zenawism as ethnic-federalism}}</ref> | leader_title1 = [[Этиопын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сахле-Ворк Зевде]] | leader_title2 = [[Этиопын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Абий Ахмед]] | legislature = [[Холбооны Парламентын Ассамблей]] | upper_house = [[Холбооны Танхим]] | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[Этиопын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Этиопын эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 1270 | established_event2 = ''[[Земане Месафинт]]'' | established_date2 = 5 сарын 7, 1769 он | established_event3 = [[Земане Месафинт#Дуусгавар|Эргэн нэгдэв]] | established_date3 = 2 сарын 11, 1855 он | established_event4 = [[II Менелик#Хөрш улсуудын байлдан дагуулалт болон Италичуудын ялагдал|Төвлөрөл]] | established_date4 = 1904 | established_event5 = [[Италийн Этиоп|Эзлэгдэж]], [[Италийн Зүүн Африк]]т нэгтгэсэн | established_date5 = 5 сарын 9, 1936 он | established_event6 = [[Англи-Этиопын хэлэлцээр]] | established_date6 = 1 сарын 31, 1942 он | established_event7 = [[Дерг]] | established_date7 = 9 сарын 12, 1974 он | established_event8 = [[Этиопын шилжилтийн засгийн газар|Шилжилтийн засгийн газар]] | established_date8 = 5 сарын 28, 1991 он | established_event9 = [[Этиопын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date9 = 8 сарын 21, 1995 он | area_km2 = 1,104,300<ref name="CIA World Factbook"/> | area_rank = 26 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 426,371 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 0.7 | population_estimate = 116,462,712<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Ethiopia|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 13 | population_census = 73,750,932<ref name=2007Census>{{cite web |title=Country Level |url=http://www.csa.gov.et/index.php/census-report/census-tables/category/301-census-tables?download=655:countrylevel |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208061518/http://www.csa.gov.et/index.php/census-report/census-tables/category/301-census-tables?download=655:countrylevel |url-status=dead |archive-date=8 February 2019 |work=2007 Population and Housing Census of Ethiopia |publisher=[[Central Statistical Agency (Ethiopia)|CSA]] |date=13 July 2010 |access-date=18 January 2013}}</ref> | population_census_year = 2007 | population_density_km2 = 92.7 | population_density_sq_mi = 240.1 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 123 | GDP_PPP = {{increase}} $394 тэрбум<ref name="IMFWEOET">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=644,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=21 April 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 55 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,724<ref name="IMFWEOET"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 159 | GDP_nominal = {{increase}} $156 тэрбум<ref name="IMFWEOET"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 59 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,475<ref name="IMFWEOET"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 159 | Gini = 35.0 <!--number only--> | Gini_year = 2015 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.498 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 175 | currency = [[Этиоп бирр|Бирр]] | currency_code = ETB | time_zone = [[Зүүн Африкийн Цаг|ЗАЦ]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = баруун | calling_code = [[+251]] | cctld = [[.et]] }} '''Этиоп''', Этиопыг кирилл үсгээр бичдэг，албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Этиоп Улс''' нь [[Дорнод Африк]]т орших, далайгаас тусгаарлагдсан улс юм. Хойд талаараа [[Эритрей]], баруун талаараа [[Судан]], Өмнөд талаараа [[Кени]], зүүн өмнөд талаараа [[Сомали]], зүүн хойд талаараа [[Жибути]] орнуудтай тус тус хиллэдэг.Этиоп бол орчин үед колоничлогдоогүй цөөхөн Африкийн орнуудын нэг юм. Этиоп нь дэлхийн хамгийн эртний орнуудын нэг бөгөөд хүн амаараа [[Африк]]т хоёрт ордог. [[Хүн]]ий [[эволюци]]йн судалгаанд маш хэрэгтэй олдворууд Этиопод олджээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар одоогийн [[Аддис-Абеба]] хотын орчмоос хүн төрөлхтөн дэлхийд тархсан хэмээгдэж байна. 1. Газарзүйн байршил: Зүүн хойд Африкт, Зүүн Африкийн өндөрлөг дээр байрладаг энэ улс нь далайд гарцгүй улс юм. Хөрш зэргэлдээ орнуудад Эритрей, Жибути, Сомали, Кени, Өмнөд Судан, Судан орно. 2. Газарзүйн байршил: "Африкийн дээвэр" гэгддэг Зүүн Африкийн өндөрлөг дээр байрладаг тус улсын дундаж өндөр нь далайн түвшнээс дээш 3000 метр юм. Хамгийн өндөр оргил нь 4533 метр өндөр Расдаш уул юм. 3. Уур амьсгал: Голчлон өндөрлөг газар болон халуун орны саванна уур амьсгалтай; Цэнхэр Нил мөрөн нь Этиопын өндөрлөг газраас эх авдаг. 4. Хүн ам: Дэлхийн хамгийн олон хүн амтай далайд гарцгүй улс бөгөөд Африкийн хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай улс бөгөөд ойролцоогоор 135.9 сая хүн амтай. 80 гаруй үндэстэн ястны бүлэгтэй бөгөөд хамгийн том нь Оромо, Амхара юм. 5. Хэл: Амхара бол Этиопын Холбооны албан ёсны хэл бөгөөд англи хэл өргөн хэрэглэгддэг. 6. Шашин шүтлэг: Этиопчууд голчлон Ортодокс ба Ислам шашинтнууд юм. Этиопын түүх нь улалмжлалт ёсоор МЭӨ 1000 онд, I Менелик хаанаар эхлэсэн гэгддэг. Этиоп улсын түүх ч гэсэн маш урт бөгөөд [[Аксумитын эзэнт гүрэн]] (4-р зуунд "Этиоп" нэртэй болсон) болон түүний өмнөх [[Дʿмт хаант улс]]аас (МЭӨ 1-р мянганы эхэн үед үүссэн) хойш тасралтгүй үргэлжилдэг. 18 болон 19-р зууны эхэн үеийн ''Земэнэ Месафинт'' ("Шүүгч/Ханхүү нарын эрин") гэгч доройтлын үеийн дараа 1855 онд хожмын II Теводрос эзэн хаан болсон Касса Хаилу улсыг нэгтгэж Этиопын шинэ үеийн түүхийг эхлүүлжээ. Этиоп нь тэр зууны сүүл хүртлээ одоогийн байдал хүртлээ тэлж, 1896 онд Адвагийн тулаанд Рас Маконнений удирдлага доор [[Итали]]чуудыг ялж, өөрсдийгөө колоничлолоос аварчээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|1936-с 1941 онд]] Муссолинигийн Итали улсад эзлэгдэж, [[Британий эзэнт гүрэн]] ба Этиопын хүчнээр чөлөөлөгджээ. Этиоп нь [[Христосын шашин]] руу МЭ 4-р зуунд шилжсэн бөгөөд [[Армени]]йн дараа Христос руу шилжсэн хоёр дахь эртний орон болжээ. 1974 оноос хойш шашингүй болсон бөгөөд [[Ислам]]ын хамгийн эртний үеэс л Мусульмантан хүн ам ихтэй байжээ. Этиоп нь түүхэн явцдаа харьцангуй тусгаарлагдмал, уулархаг орон байсан бөгөөд 20-р зууны дунд үе гэхэд олон улсын хамтын ажиллагааны чухал газар болжээ. 1923 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг]]ийн гишүүн болж, 1942 онд Нэгдсэн Үндэстнүүдийн тунхагт гарын үсэг зурж, [[НҮБ]]-г үндэслэгч 51 орнуудын нэг болжээ. НҮБ-н Африкийн Эдийн засгийн комиссын болон [[Африкийн Холбоо]]ны төв байрууд Аддис-Абебад байрладаг. Дэлхий даяар 55 орчим Этиопын элчин сайд, консул байрладаг. == Цахим холбоос == * {{commons|ኢትዮጵያ}} == Эх сурвалж == <references /> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{stub}} [[Ангилал:Этиоп| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] 1yrszrxcv0npeersel0asimefwyl0pq 873170 873169 2026-10-12T07:41:02Z Zorigt 49 873170 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Этиоп Улс | common_name = Этиоп | native_name = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%; |title = Үндэсний хэл дээрх нэр |{{Infobox | subbox = yes | bodystyle = font-size:78%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow | label1 = [[Амхар хэл|Амхар]]: | data1 = {{lang|am|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ}}<br />{{lang|am-Latn|Ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[Оромо хэл|Оромо]]: | data3 = {{lang|om|Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa Itiyoophiyaa}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = [[Сомали хэл|Сомали]]: | data4 = {{lang|so|Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = [[Тигриня хэл|Тигриня]]: | data5 = {{lang|ti|ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ኢትዮጵያ}}<br />{{lang|ti-Latn| Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīki Ítiyop'iya}} | rowclass6 = mergedrow | label6 = [[Афар хэл|Афар]]: | data6 = {{lang|aa|Itiyoppiya Federaalak Demokraatik Rippeblikih}} }} }} | image_flag = Flag of Ethiopia.svg | flag_type = [[Этиопын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of Ethiopia.svg | symbol_type = [[Этиопын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|am|ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ}}<br />({{Lang-mn|"[[Этиопын төрийн дуулал|Этиоп эх орон минь, урагшлаарай]]"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya.ogg]]}}</div> | image_map = Ethiopia (Africa orthographic projection).svg | capital = [[Аддис Абеба]] | coordinates = {{Coord|9|1|N|38|45|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Афар хэл]] <br /> [[Амхар хэл]] <br /> [[Оромо хэл]] <br /> [[Сомали хэл]] <br /> [[Тигриня хэл]]<ref name="Ventures"/><ref name="Nazret"/><ref name="africanews.com">{{cite news |last1=Shaban |first1=Abdurahman |title=One to five: Ethiopia gets four new federal working languages |url=https://www.africanews.com/2020/03/04/one-to-five-ethiopia-gets-four-new-federal-working-languages// |agency=Africa News |access-date=23 October 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215231030/https://www.africanews.com/2020/03/04/one-to-five-ethiopia-gets-four-new-federal-working-languages// |url-status=dead}}</ref> | languages_type = {{nowrap|'''[[Орон нутгийн хэл]]'''}}<ref name="africa.upenn.edu">{{Cite web | url=https://www.africa.upenn.edu/Hornet/Ethiopian_Constitution.html | title=Ethiopian Constitution}}</ref> | ethnic_groups = {{plainlist| * 34.5% [[Оромо үндэстэн|Оромо]] * 26.9% [[Амхара үндэстэн|Амхара]] * 6.2% [[Этиоп дахь сомаличууд|Сомали]] * 6.1% [[Тиграйчууд]] * 4.0% [[Сидама үндэстэн|Сидама]] * 2.5% [[Гураге үндэстэн|Гураге]] * 2.3% [[Волайте үндэстэн|Волайте]] * 1.7% [[Хадия үндэстэн|Хадия]] * 1.7% [[Афар үндэстэн|Афар]] * 1.5% [[Гамо үндэстэн|Гамо]] * 12.6% [[Этиоп дахь угсаатны бүлгийн жагсаалт|бусад]]}} | languages_sub = yes | languages = {{Flatlist| * [[Харари хэл]] * [[Сидама хэл]] * [[Этиопын хэлнүүд]] <!-- includes only languages officially recognized by a region as the working language --> }} | languages2_type = Foreign languages | languages2 = | ethnic_groups_year = 2007<ref name="CSA">{{cite web|title=Table 2.2 Percentage distribution of major ethnic groups: 2007|page=16|url=http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf|work=Summary and Statistical Report of the 2007 Population and Housing Census Results|publisher=Population Census Commission|access-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325050115/http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf|archive-date=25 March 2009}}</ref><ref name=2007Census /> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * 67.3% [[Этиоп дахь христийн шашин|Христийн шашин]] ** 43.8% [[Этиопын Үнэн Алдартны Сүм|Этиопын үнэн алдартан]] ** 22.8% [[Этиоп-Эритрейн Евангелийн сүм|Евангели]] ** 0.7% бусад [[Христианчууд|урсгал]] {{Tree list/end}} |31.3% [[Этиоп дахь ислам|Ислам]] |0.6% [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт шашин]] |0.8% [[Этиоп дахь шашин шүтлэг|бусад]] / [[Шашин шүтлэггүй байдал|байхгүй]] }} | religion_year = 2016<ref>{{cite web |title=Ethiopia- The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/#people-and-society |website=www.cia.gov/the-world-factbook/ |publisher=Central Intelligence Agency (CIA) |access-date=19 July 2021 |archive-date=21 Дөрөвдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421154941/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> | demonym = [[Этиопчууд]] | government_type = [[Холбооны парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref>{{Cite web|url=https://globalafrica.isp.msu.edu/files/5015/5916/5319/TedVestal.pdf|title=Zenawism as ethnic-federalism}}</ref> | leader_title1 = [[Этиопын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сахле-Ворк Зевде]] | leader_title2 = [[Этиопын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Абий Ахмед]] | legislature = [[Холбооны Парламентын Ассамблей]] | upper_house = [[Холбооны Танхим]] | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[Этиопын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Этиопын эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 1270 | established_event2 = ''[[Земане Месафинт]]'' | established_date2 = 5 сарын 7, 1769 он | established_event3 = [[Земане Месафинт#Дуусгавар|Эргэн нэгдэв]] | established_date3 = 2 сарын 11, 1855 он | established_event4 = [[II Менелик#Хөрш улсуудын байлдан дагуулалт болон Италичуудын ялагдал|Төвлөрөл]] | established_date4 = 1904 | established_event5 = [[Италийн Этиоп|Эзлэгдэж]], [[Италийн Зүүн Африк]]т нэгтгэсэн | established_date5 = 5 сарын 9, 1936 он | established_event6 = [[Англи-Этиопын хэлэлцээр]] | established_date6 = 1 сарын 31, 1942 он | established_event7 = [[Дерг]] | established_date7 = 9 сарын 12, 1974 он | established_event8 = [[Этиопын шилжилтийн засгийн газар|Шилжилтийн засгийн газар]] | established_date8 = 5 сарын 28, 1991 он | established_event9 = [[Этиопын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date9 = 8 сарын 21, 1995 он | area_km2 = 1,104,300<ref name="CIA World Factbook"/> | area_rank = 26 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 426,371 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 0.7 | population_estimate = 116,462,712<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Ethiopia|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 13 | population_census = 73,750,932<ref name=2007Census>{{cite web |title=Country Level |url=http://www.csa.gov.et/index.php/census-report/census-tables/category/301-census-tables?download=655:countrylevel |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208061518/http://www.csa.gov.et/index.php/census-report/census-tables/category/301-census-tables?download=655:countrylevel |url-status=dead |archive-date=8 February 2019 |work=2007 Population and Housing Census of Ethiopia |publisher=[[Central Statistical Agency (Ethiopia)|CSA]] |date=13 July 2010 |access-date=18 January 2013}}</ref> | population_census_year = 2007 | population_density_km2 = 92.7 | population_density_sq_mi = 240.1 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 123 | GDP_PPP = {{increase}} $394 тэрбум<ref name="IMFWEOET">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=644,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=21 April 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 55 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,724<ref name="IMFWEOET"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 159 | GDP_nominal = {{increase}} $156 тэрбум<ref name="IMFWEOET"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 59 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,475<ref name="IMFWEOET"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 159 | Gini = 35.0 <!--number only--> | Gini_year = 2015 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.498 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 175 | currency = [[Этиоп бирр|Бирр]] | currency_code = ETB | time_zone = [[Зүүн Африкийн Цаг|ЗАЦ]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = баруун | calling_code = [[+251]] | cctld = [[.et]] }} '''Этиоп''', албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Этиоп Улс''' нь [[Дорнод Африк]]т орших, далайгаас тусгаарлагдсан улс юм. Хойд талаараа [[Эритрей]], баруун талаараа [[Судан]], Өмнөд талаараа [[Кени]], зүүн өмнөд талаараа [[Сомали]], зүүн хойд талаараа [[Жибути]] орнуудтай тус тус хиллэдэг.　Этиоп бол колоничлогдоогүй цөөхөн Африкийн орнуудын нэг юм. Этиоп нь дэлхийн хамгийн эртний орнуудын нэг бөгөөд хүн амаараа [[Африк]]т хоёрт ордог. НҮБ-ын Африкийн Эдийн засгийн комиссын болон [[Африкийн Холбоо]]ны төв байрууд Аддис-Абебад байрладаг. Дэлхий даяар 55 орчим Этиопын элчин сайд, консул байрладаг. ==Түүх== [[Хүн]]ий [[эволюци]]йн судалгаанд маш хэрэгтэй олдворууд Этиопод олджээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар одоогийн [[Аддис-Абеба]] хотын орчмоос хүн төрөлхтөн дэлхийд тархсан хэмээгдэж байна. Этиопын түүх нь улалмжлалт ёсоор МЭӨ 1000 онд, I Менелик хаанаар эхлэсэн гэгддэг. Этиоп улсын түүх ч гэсэн маш урт бөгөөд [[Аксумитын эзэнт гүрэн]] (4-р зуунд "Этиоп" нэртэй болсон) болон түүний өмнөх [[Дʿмт хаант улс]]аас (МЭӨ 1-р мянганы эхэн үед үүссэн) хойш тасралтгүй үргэлжилдэг. 18 болон 19-р зууны эхэн үеийн ''Земэнэ Месафинт'' ("Шүүгч/Ханхүү нарын эрин") гэгч доройтлын үеийн дараа 1855 онд хожмын II Теводрос эзэн хаан болсон Касса Хаилу улсыг нэгтгэж Этиопын шинэ үеийн түүхийг эхлүүлжээ. Этиоп нь тэр зууны сүүл хүртлээ одоогийн байдал хүртлээ тэлж, 1896 онд Адвагийн тулаанд Рас Маконнений удирдлага доор [[итали]]чуудыг ялж, өөрсдийгөө колоничлолоос аварчээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|1936-аас 1941 онд]] Муссолинигийн Итали улсад эзлэгдэсний дараа [[Британийн эзэнт гүрэн]] ба Этиопын хамтарсан хүчин чөлөөлжээ. Этиоп нь [[Христосын шашин]] руу МЭ 4-р зуунд шилжсэн бөгөөд [[Армени]]йн дараа Христос руу шилжсэн хоёр дахь эртний орон болжээ. 1974 оноос хойш шашингүй болсон бөгөөд [[Ислам]]ын хамгийн эртний үеэс л мусульман хүн ам ихтэй байжээ. Этиоп нь түүхэн явцдаа харьцангуй тусгаарлагдмал, уулархаг орон байсан бөгөөд 20-р зууны дунд үе гэхэд олон улсын хамтын ажиллагааны чухал газар болжээ. 1923 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг]]ийн гишүүн болж, 1942 онд Нэгдсэн Үндэстнүүдийн тунхагт гарын үсэг зурж, [[НҮБ]]-г үндэслэгч 51 орнуудын нэг болжээ. ==Газар зүй== Зүүн хойд Африкт, Зүүн Африкийн өндөрлөг дээр байрладаг энэ улс нь далайд гарцгүй улс юм. Хөрш зэргэлдээ орнуудад Эритрей, Жибути, Сомали, Кени, Өмнөд Судан, Судан орно. "Африкийн дээвэр" гэгддэг Зүүн Африкийн өндөрлөг дээр байрладаг тус улсын дундаж өндөр нь далайн түвшнээс дээш 3000 метр юм. Хамгийн өндөр оргил нь 4533 метр өндөр Расдаш уул юм. ==Уур амьсгал== Голчлон өндөрлөг газар болон халуун орны саванна уур амьсгалтай; Цэнхэр Нил мөрөн нь Этиопын өндөрлөг газраас эх авдаг. ==Хүн ам== Дэлхийн хамгийн олон хүн амтай далайд гарцгүй улс бөгөөд Африкийн хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай тус улс ойролцоогоор 135.9 сая хүн амтай. 80 гаруй үндэстэн ястны бүлэгтэй бөгөөд хамгийн том нь Оромо, Амхара юм. ===Хэл=== Амхара бол Этиопын Холбооны албан ёсны хэл бөгөөд англи хэл өргөн хэрэглэгддэг. ==Шашин шүтлэг== Этиопчууд голчлон Ортодокс ба Ислам шашинтнууд юм. == Цахим холбоос == * {{commons|ኢትዮጵያ}} == Эх сурвалж == <references /> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{stub}} [[Ангилал:Этиоп| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] dk7ykybe5mufgak7ruqtred9q794lwd 0 8539 873143 862372 2026-10-12T05:28:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 873143 wikitext text/x-wiki {{Short description|Италийн нийслэл болон хамгийн том хот}} {{About|Италийн нийслэлийн|Ромын удирдаж байсан эртний эзэнт гүрнийг|Ромын эзэнт гүрэн|хэрэглээг|Ром (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Ром | official_name = {{lang|it|Roma Capitale}} | native_name = {{native name|it|Roma}} | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Италийн хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Rome skyline panorama.jpg | caption1 = [[Хадрианы бунхан]]аас харагдах [[Ромын хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Ромын үзэмж]] | image2 = Trevi Fountain, Rome, Italy 2 - May 2007.jpg | caption2 = [[Треви усан оргилуур]] | image3 = Colosseo 2020.jpg | caption3 = [[Колизей]] | image4 = Barcaccia e scalinata.jpg | caption4 = [[Баркачча]], [[Испанийн шат]] болон [[Тринита деи Монти сүм|Тринита деи Монти]] | image5 = Petersdom von Engelsburg gesehen crop.jpg | caption5 = [[Гэгээн Петрийн цогчин дуган]] | image6 = Engelsburg und Engelsbrücke abends (Zuschnitt).jpg | caption6 = [[Ариун тэнгэр элчийн ордон]] | image7 = Pantheon Rom 1 cropped.jpg | caption7 = [[Пантеон (Ром)|Пантеон]] болон [[Ротонда талбай]] | image8 = Piazza Venezia - Il Vittoriano (cropped).jpg | caption8 = [[Витториано|II Виктор Эммануэлийн хөшөө]] }} | image_flag = [[File:Flag of Rome.svg|100px]] | flag_link = Ромын далбаа | image_shield = [[File:Roma-Stemma-2.svg|70px]] | nickname = {{native name|la|Urbs Aeterna}}<br />{{small|Мөнхийн хот, Үүрдийн хот}}<br/>{{native name|la|[[Caput Mundi]]}}<br />{{small|Дэлхийн нийслэл}}<br/>Гэгээн Петрийн хаан ширээ | etymology = янз бүрийн онолууд {{crossreference|(''[[#Нэрийн гарал|Нэрийн гаралыг]]'' үзнэ үү).}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 753 оны 4 сарын 21 | founder = [[Ромул]] хаан ([[Ромул болон Рем|домогт]])<ref name=britannica/> | image_map = Map of comune of Rome (metropolitan city of Capital Rome, region Lazio, Italy).svg | map_caption = Ром хотын бөөгнөрөл (шараар) доторх хотын захиргааны нутаг дэвсгэр (улаанаар). Цагаан толбо нь [[Ватикан]] юм. | image_map1 = {{Infobox mapframe|wikidata=yes|stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0|geomask=Q220|zoom=8|frame-lat=41.92|frame-long=12.48|marker=city}} | pushpin_map = Итали#Европ | pushpin_map_caption = Итали дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Ром | coordinates = {{Coord|41|53|36|N|12|28|58|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Итали}}{{efn|[[Ватикан]] мөн багтсан}} | subdivision_type2 = [[Италийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Лацио муж|Лацио]] | subdivision_type3 = [[Италийн хотын бөөгнөрлүүд|Хотын бөөгнөрөл]] | subdivision_name3 = [[Нийслэл Ромын Хотын Бөөгнөрөл|Нийслэл Ром]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Ром Хотын Зөвлөл|Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Ром хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Roberto Gualtieri]] ([[Ардчилсан Нам (Итали)|АН]]) | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | elevation_footnote = | area_total_km2 = 1287.36 | area_blank1_title = [[Ромын их метрополитан хот|Их хот]] | area_blank1_km2 = 5363.28 | area_blank2_title = | elevation_m = 21 | elevation_ft = | population_total = 2746984 | total_type = [[Италийн коммун|Хотын захиргаа]] | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=2025&i=D7B|publisher=[[Италийн Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн|ISTAT]]}}</ref> | population_blank1_title = [[Италийн их хотууд|Их хот]] | population_blank1 = 4223885 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_demonym = Ромчууд | population_rank = Европт [[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|8-д]]<br/>Италид [[Италийн хотын жагсаалт|1-т]] | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 region [nama_10r_3gdp] |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/49efafe1-c972-42ca-9256-0d85871ebd9f?lang=en&createdAt=2026-02-24T21:15:48Z |website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Их хот | demographics2_info1 = €201.290 тэрбум (2023) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 00100; 00118-00199 | area_code = 06 | website = {{URL|https://www.comune.roma.it|comune.roma.it}} | pushpin_label = Ром | un_locode = | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | child = yes | official_name = ''[[Ромын түүхэн дүүрэг|Ромын түүхэн төв]], [[Гэгээн Ширээний өмч#Ватиканы гадна Ромын дотор|хот дахь Гэгээн Ширээний харьяа нутаг дэвсгэрээс гадуурх эрх эдэлсэн өмч]] and {{lang|it|[[Гэгээн Паулын сүм хананы гадна талд|Сан-Паоло-фуори-ле-Мура]]|italic=unset}}'' | criteria = {{UNESCO WHS type|i, ii, iii, iv, vi}} | ID = 91 | year = 1980 | area = 1431 га | buffer_zone = }} | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = }} '''Ром''' (кирил монголоор гадаад үг бичих дүрмийн дагуу ''Рома'' гэдэг үгийн адгийн өргөлтгүй «а»-г гээж ''Ром'' гэж бичнэ; тэгэхдээ «о» нь өргөгдөх тул ''Роом'' гэж дууддаг; [[Итали хэл|италиар]] ''Roma'' гэж бичиж {{Audio|It-Roma.ogg|[ˈroːma]}} гэж хэлэх нь монголоор бол ''Роо-ма'', гэж хоёр үеэр сонсдоно; {{lang-la|Roma}}; {{lang-en|Rome}}; {{lang-ru|Рим}}) — [[Итали]] улсын [[нийслэл]], нутгийн талбай болон хүн амын тоогоор улсынхаа хамгийн том [[хот]]. Ром нь Италийн засаг захиргааны нэр зүйлчлэлээр [[Лацио муж]], түүн дотрох [[Ром аймаг]]т харьяалагдах нэгэн [[Италийн засаг захиргааны хуваарь|суурин (''commune'')]] юм. Муж, аймгийн удирдах газар энд төвлөдөг. Мэдээж '''Ром суурин''' (''Commune di Roma'') бусдаасаа хамгийн том бөгөөд ганцаараа '''Нийслэл Ром''' (''Roma Capitale'') гэж нэрлэгдэх ба өөртөө засах зарим эрхтэй байдаг. Нийслэл Ромын 1,285.3 км² дэвсгэр нутагт 2011 оны байдлаар 2.78 сая хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="pop"/><ref name="pop1"/> Ром суурин (яг, гарцаагүй, баараггүй '''Ром хот''')-аас зайлахгүй шавж байрласан дөчөөд суурин бий. Энэхүү Ром хотын бөөгнөрөлд 3 мянган км² нутаг, 3.2-оос 3.8 сая хүн багтана.<ref>[[European Spatial Planning Observation Network]], {{Webarchiv|url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf|wayback=20150924002318|text=Study on Urban Functions (Project 1.4.3)|archiv-bot=2023-09-26 17:27:48 InternetArchiveBot}}, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)</ref><ref>[[Eurostat]], [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00080&plugin=1 Total population in Urban Audit cities, Larger Urban Zone], accessed on 2009-06-23. Data for 2009 unless otherwise noted.</ref><ref>[[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs, {{Webarchiv|url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|wayback=20131031010136|text=World Urbanization Prospects (2009 revision)|archiv-bot=2023-09-26 17:27:48 InternetArchiveBot}}, (United Nations, 2010), Table A.12. Data for 2007.</ref><ref>[[Organization for Economic Cooperation and Development]], ''[http://books.google.com/books?id=kBsfY-Pe2Q4C Competitive Cities in the Global Economy]'', OECD Territorial Reviews, (OECD Publishing, 2006), Table 1.1</ref><ref>Thomas Brinkoff, [http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Principal Agglomerations of the World], accessed on 2009-03-12. Data for 2011-04-01.</ref><ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf World Urban Areas] - Demographia, July 2012</ref> Ром бол Италийн нийслэл тул тус улсын ерөнхийлөгч, засгийн газар, парламентын хоёр танхим, Үндсэн хуулийн шүүх, Бүгд Найрамдах Италийн Дээд шүүх зэрэг үндэстний бүх үндсэн байгууллагууд байрладаг. Ромд Итали болон Ватикан улсад суугаа бүх улсын дипломат төлөөлөгчийн газрууд байдаг. НҮБ-ын зарим төрөлжсөн агентлагуудын төв байр нь Ромд байрладаг, тухайлбал [[НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага]] (FAO), [[Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сан]] (IFAD), [[Дэлхийн хүнсний хөтөлбөр]] (WFP), [[Олон улсын Соёлын үнэт зүйлийг хамгаалах, нөхөн сэргээх судалгааны төв]] (ICCROM) зэрэг юм. Ром хот Италийн дунд бие, [[Тиррений тэнгис]]т гарах баруун эрэгт байрладаг. Хотын төвөөр Италийн гуравдугаар урт гол [[Тибер гол|Тибер]] шувтлан урсдаг. Дунд нь нэг арал бий. Ром нь ''Caput Mundi'' (Дэлхийн нийслэл), ''la Città Eterna'' (Мөнхийн хот), ''Limen Apostolorum'' (Христийн шавь нарын босго), ''la città dei sette colli'' (Долоон гүвээний хот) эсвэл зүгээр л ''l'Urbe'' (Хот) гэсэн хоч нэрүүдтэй. Олон зуун жилийн туршид өрнөдийн соёл иргэншлийн төв байсан бөгөөд [[Католик шашин|Католик шашны]] гол төв болох бүрэн эрхт [[Ватикан]] улс оршдог. Өнөөгийн Ром хот нь орчин үеийн бөгөөд олон үндэстэн амьдардаг газар юм. [[Европын холбоо|Европын Холбоонд]] ирж буй жуулчдынхаа тоогоор гуравт ордог бөгөөд соёл урлаг, улс төрийн нөлөө ихтэй хот юм. Мөн Enel, ENI, Telecom Italia гэсэн дэлхийн хамгийн том 100 компанийн нь төвүүд байдаг. Ром хот нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] харьцангуй бага өртсөн цөөн хотуудын нэг учраас төв хэсэг нь [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалтын үеийн]] болон [[барокко]] маягийн үзэмжтэй. Ром хотын түүхэн төв хэсэг нь [[Дэлхийн өв]] хэмээн [[ЮНЕСКО]]-д бүртгэгдсэн. Ром хотын түүхэнд хамгийн анх удаа эмэгтэй хүн захирагчаар 2016 оны 6-р сард сонгогдсон нь [[Виржиниа Ражи]] юм. == Түүх == Ром хот нь МЭӨ 753 онд байгуулагдсан Европын ууган хотуудын нэг бөгөөд эртний соёл иргэншилийн нийслал юм. Ромыг III зуунд «Мөнхийн хот» (латин. ''Roma Aeterna, Urbs Aeterna'') гэж нэрлэдэг байжээ. Эртний ромын яруу найрагч Альбий Тибулл I зуунд өөрийн бүтээлдээ "Мөнхийн хот" гэж дурьдаж байжээ. == Хүн ам == {| class="wikitable mw-collapsible" !Он ! colspan="2" |Хүн амын тоо |- !МЭӨ 550 он. |35 000 | |- !МЭӨ 509 он |130 000 | |- !МЭӨ 150 он |300 000 | |- !1377 |17 000 | |- !1861 |194 500 | |- !1871 |212 432 | |- !1881 |273 952 | |- !1901 |422 411 | |- !1911 |518 917 | |- !1921 |660 235 | |- !1931 |930 926 | |- !1936 |1 150 589 | |- !1951 |1 651 754 | |- !1961 |2 188 160 | |- !1971 |2 781 993 | |- !1981 |2 840 259 | |- !1991 |2 775 250 | |- !2001 |2 663 182 | |- !2011 |2 617 175 | |- !2014 |2 870 493 | |- !2015 |2 864 348 | |- !2017 |2 873 494 | |- !2018 |2 872 800 | |- !2023 |2 748 109 | |} == Тээвэр == Ром хотод Фиумичино буюу [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчигийн]] нэрэмжит олон улсын нисэх буудал нь Италидаа хамгийн томд тооцогддог бөгөөд Италийн хамгийн том 100 компанийн төвүүд байрладаг. Мөн [[Чампино]] хэмээх хоёр дахь нисэх онгоцны буудалтай. 1955 онд Ромын метро нээгдэж, өнөөдөр Ромын метро нь A, B, C гэсэн гурван шугамтай. C шугам нь Сан Жованни өртөөнөөс А шугамаар дамждаг. D шугамыг 2035 онд нээхээр төлөвлөж байгаа ч археологийн олдворын улмаас барилгын ажил ихэвчлэн саатаж түр зогсдог байна. Тус хотод автобус (350 чиглэл, 8000 гаруй зогсоол), трамвай (39 км зам, 192 зогсоол) зэрэг хөгжсөн маршрутын сүлжээ бий. 2005 онд троллейбусны үйлчилгээг сэргээсэн. Ром хот [[Апеннины хойг|Апеннины хойгийн]] төвд байралдаг тул Италийн төв хэсэгт байрлах төмөр замын гол зангилаа болсон. Ромын гол галт тэрэгний буудал "Термини" нь Европ дахь хамгийн том буудлуудын нэг бөгөөд өдөрт 400,000 гаруй зорчигчдод үйлчилдэг байна. Хоёр дахь чухал галт тэрэгний өртөө "Тибуртина" нь одоо өндөр хурдны галт тэрэгний терминал болгон өөрчлөн зохион байгуулагдаж байна. Ром дахь хувийн тээврийн системд такси болон Noleggio Auto Con Conducente ("Жолоочтой машин захиалаг") багтдаг. Ром дахь бүх таксинууд зөвхөн цагаан өнгөтэй байдаг. Таксины үнэ болон Ромын хотын захиргаанаас олгосон лицензийн дугаарыг таксины хаалган дээр бичсэн байдаг. Мөн таксины ар талд лицензийн дугаартай төмөр самбар байдаг. Ром хотын захиргаанаас нийт 993 таксины лиценз олгосон байдаг ажээ. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Ромын Чампино нисэх онгоцны буудал]], өндөр: {{convert|129|m|abbr=on|disp=or}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1944–одоо | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.0 | Mar record high C = 26.6 | Apr record high C = 30.0 | May record high C = 34.2 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 39.7 | Aug record high C = 40.6 | Sep record high C = 40.0 | Oct record high C = 32.0 | Nov record high C = 26.1 | Dec record high C = 21.2 | year record high C = 40.6 | Jan high C = 12.0 | Feb high C = 13.0 | Mar high C = 15.8 | Apr high C = 18.8 | May high C = 22.3 | Jun high C = 28.1 | Jul high C = 31.0 | Aug high C = 31.6 | Sep high C = 26.7 | Oct high C = 22.2 | Nov high C = 16.9 | Dec high C = 12.7 | year high C = 21.0 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.0 | Mar mean C = 10.7 | Apr mean C = 13.6 | May mean C = 18.0 | Jun mean C = 22.5 | Jul mean C = 25.1 | Aug mean C = 25.4 | Sep mean C = 21.0 | Oct mean C = 17.0 | Nov mean C = 12.4 | Dec mean C = 8.5 | year mean C = 15.8 | Jan low C = 3.4 | Feb low C = 3.4 | Mar low C = 5.9 | Apr low C = 8.6 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 19.3 | Aug low C = 19.8 | Sep low C = 16.0 | Oct low C = 12.4 | Nov low C = 8.5 | Dec low C = 4.7 | year low C = 10.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -6.9 | Mar record low C = -6.5 | Apr record low C = -2.4 | May record low C = 1.8 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 9.1 | Aug record low C = 9.3 | Sep record low C = 4.3 | Oct record low C = 0.8 | Nov record low C = -5.2 | Dec record low C = -6.6 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65.6 | Feb precipitation mm = 62.8 | Mar precipitation mm = 58.6 | Apr precipitation mm = 68.6 | May precipitation mm = 56.9 | Jun precipitation mm = 30.1 | Jul precipitation mm = 19.8 | Aug precipitation mm = 30.2 | Sep precipitation mm = 64.9 | Oct precipitation mm = 88.1 | Nov precipitation mm = 108.2 | Dec precipitation mm = 98.3 | year precipitation mm = 752.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 7.40 | Feb precipitation days = 7.48 | Mar precipitation days = 6.85 | Apr precipitation days = 7.42 | May precipitation days = 5.54 | Jun precipitation days = 3.38 | Jul precipitation days = 2.16 | Aug precipitation days = 2.20 | Sep precipitation days = 6.00 | Oct precipitation days = 7.32 | Nov precipitation days = 8.84 | Dec precipitation days = 9.44 | year precipitation days = 74.03 | humidity colour = | Jan humidity = 75.8 | Feb humidity = 71.5 | Mar humidity = 70.6 | Apr humidity = 70.4 | May humidity = 69.0 | Jun humidity = 65.4 | Jul humidity = 63.3 | Aug humidity = 64.1 | Sep humidity = 69.1 | Oct humidity = 74.0 | Nov humidity = 77.9 | Dec humidity = 77.2 | year humidity = 70.7 | Jan sun = 155.9 | Feb sun = 171.9 | Mar sun = 203.1 | Apr sun = 221.1 | May sun = 276.5 | Jun sun = 298.8 | Jul sun = 337.6 | Aug sun = 320.2 | Sep sun = 237.9 | Oct sun = 200.6 | Nov sun = 153.3 | Dec sun = 146.9 | year sun = 2723.9 | Jan percentsun = 53 | Feb percentsun = 58 | Mar percentsun = 55 | Apr percentsun = 56 | May percentsun = 61 | Jun percentsun = 65 | Jul percentsun = 73 | Aug percentsun = 75 | Sep percentsun = 63 | Oct percentsun = 58 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 51 | year percentsun = | Jan dew point C = 3.9 | Feb dew point C = 3.5 | Mar dew point C = 5.8 | Apr dew point C = 8.5 | May dew point C = 12.1 | Jun dew point C = 15.1 | Jul dew point C = 16.9 | Aug dew point C = 17.7 | Sep dew point C = 15.5 | Oct dew point C = 12.9 | Nov dew point C = 9.3 | Dec dew point C = 5.2 | year dew point C = 10.5 | source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/RomaCiampino_16239.csv |title = Monte Cimone Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230831035310/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/RomaCiampino_16239.csv |archive-date = 2023-08-31}}</ref> | source 2 = Temperature extreme in Toscana<ref>{{cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/italia/stazioni-wmo/roma-ciampino/ |language = it |title = Roma Ciampino |publisher = Temperature estreme in Toscana |access-date = 2026-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230831035322/http://climaintoscana.altervista.org/italia/stazioni-wmo/roma-ciampino/ |archive-date = 2023-08-31}}</ref> | source = }} == Үзмэрүүд == * Ромын чуулган ([[Латин хэл|латин]]. ''Forum Romanum'') - [[Эртний Ром|Эртний Ромын]] эдийн засаг, улс төр, шашны төв. * Эзэнт хааны чуулганууд ([[Латин хэл|латин]]. ''Fori imperiali'') - эртний архитектурын барилгуудын балгасуудын цогцолбор. * [[Колизей]] ([[Латин хэл|латин]]. ''Colosseum'')- Эртний Ромын [[амфитеатр]] буюу задгай цэнгэлдэх хүрээлэн. * [[Пантеон]] ([[Итали хэл|итал]]. Pantheon) - "Бүх бурхдын сүм" гэгддэг Эртний Ромын уран барилга. * Капитоли толгой ([[Латин хэл|латин]]. ''Capitolium, Capitolinus mons'', [[Итали хэл|итали]]. il Campidoglio, Monte Capitolino) - Эртний Ром боссон 7 толгодын нэг юм. Энэ толгод нь дэлхийн хамгийн эртний олон нийтийн музей болох Капитолийн музей, эзэн хаант [[Маркус Аурелиус|Маркус Аурелиусын]] хөшөө байдаг. * Их цирк [[Латин хэл|(латин]]. ''Circus Maximus'') -Эртний Ромын хамгийн том морин тойруулга. * Аппиа зам ([[Латин хэл|латин]]. ''Via Appia'') -Эртний Ромын хамгийн чухал олон нийтийн зам. * Гэгээн Анжело цайз ([[Итали хэл|итали]]. ''Castel Sant' Angelo'') Дундад зууны үед цайз болгон шинчилж баригдсан. * [[Гэгээн Петрийн цогчин дуган|'''Гэгээн''' '''Петрийн''' цогчин дуган]] ([[Итали хэл|итали]]. ''Basilica di San Pietro''), Европ дахь хамгийн том сүм, католик шашны төв (Ватикан улсын нутаг дэвсгэр дээр байрладаг). * Навона талбай ([[Итали хэл|итали]]. ''Piazza Navona'') Жиан Лоренцо Бернини-гийн барьсан "Дөрвөн голын усан оргилуур" бүхий талбай. * Испанийн талбай ([[Итали хэл|итали]]. ''Piazza di Spagna'') болон Испанийн шат ([[Итали хэл|итали]]. ''Scalianta di Spagna''). Испанийн шат нь Испаний талбай дахь завины усан оргилуураас Гэгээн Тринита деи Монти ([[Итали хэл|итали]]. ''Ss. Trinita dei Monti'') сүм рүү хөтөлдөг. * Треви усан оргилуур ([[Итали хэл|итали]]. ''Fontana di Trevi''), Ромын хамгийн алдартай усан оргилуур бөгөөд хамгийн үзэсгэлэнтэй "Яст мэлхийн усан оргилуур" ([[Итали хэл|итали]]. ''Fontane delle Tartarughe'') гэж үздэг. * Вилла Боргезе ([[Итали хэл|итали]]. ''Villa Borghese'') - Ромын Париоли дүүрэг дахь урлагийн музейтэй ургамалын цэцэрлэгт хүрээлэн. * Пигорини Мүзей ([[Итали хэл|итали]]. ''Museo Pigorini'') эртний түүх, угсаатан зүй судлалын хүрээлэнтэй улсын мүзей. == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/pcr Ром хотын албан ёсны сайт] (Итали хэлээр) * [http://www.romaturismo.it Ром хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] (Англи хэлээр) * [http://www.museiincomuneroma.it/ Ромын музейнууд] (Итали хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20081204022431/http://mv.vatican.va/StartNew_EN.html Ватиканы музейнууд] (Англи хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20100118022554/http://www-personal.umich.edu/~bkh/rome/5-20-3.htm Эртний Ромын загварууд] * {{commons|Roma}} [[Ангилал:Ром| ]] [[Ангилал:Лациогийн коммун]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Лациогийн суурин]] [[Ангилал:Франкийн замын суурин]] [[Ангилал:Италийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Итали дахь Ромын хот]] [[Ангилал:Италийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Италийн их сургуулийн хот]] 1ygi7trtdb06473tnoczh9xzef2i9k0 873144 873143 2026-10-12T05:33:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 873144 wikitext text/x-wiki {{Short description|Италийн нийслэл болон хамгийн том хот}} {{About|Италийн нийслэлийн|Ромын удирдаж байсан эртний эзэнт гүрнийг|Ромын эзэнт гүрэн|хэрэглээг|Ром (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Ром | official_name = {{lang|it|Roma Capitale}} | native_name = {{native name|it|Roma}} | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Италийн хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Rome skyline panorama.jpg | caption1 = [[Хадрианы бунхан]]аас харагдах [[Ромын хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Ромын үзэмж]] | image2 = Trevi Fountain, Rome, Italy 2 - May 2007.jpg | caption2 = [[Треви усан оргилуур]] | image3 = Colosseo 2020.jpg | caption3 = [[Колизей]] | image4 = Barcaccia e scalinata.jpg | caption4 = [[Баркачча]], [[Испанийн шат]] болон [[Тринита деи Монти сүм|Тринита деи Монти]] | image5 = Petersdom von Engelsburg gesehen crop.jpg | caption5 = [[Гэгээн Петрийн цогчин дуган]] | image6 = Engelsburg und Engelsbrücke abends (Zuschnitt).jpg | caption6 = [[Ариун тэнгэр элчийн ордон]] | image7 = Pantheon Rom 1 cropped.jpg | caption7 = [[Пантеон (Ром)|Пантеон]] болон [[Ротонда талбай]] | image8 = Piazza Venezia - Il Vittoriano (cropped).jpg | caption8 = [[Витториано|II Виктор Эммануэлийн хөшөө]] }} | image_flag = [[File:Flag of Rome.svg|100px]] | flag_link = Ромын далбаа | image_shield = [[File:Roma-Stemma-2.svg|70px]] | nickname = {{native name|la|Urbs Aeterna}}<br />{{small|Мөнхийн хот, Үүрдийн хот}}<br/>{{native name|la|[[Caput Mundi]]}}<br />{{small|Дэлхийн нийслэл}}<br/>Гэгээн Петрийн хаан ширээ | etymology = янз бүрийн онолууд {{crossreference|(''[[#Нэрийн гарал|Нэрийн гаралыг]]'' үзнэ үү).}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 753 оны 4 сарын 21 | founder = [[Ромул]] хаан ([[Ромул болон Рем|домогт]])<ref name=britannica/> | image_map = Map of comune of Rome (metropolitan city of Capital Rome, region Lazio, Italy).svg | map_caption = Ром хотын бөөгнөрөл (шараар) доторх хотын захиргааны нутаг дэвсгэр (улаанаар). Цагаан толбо нь [[Ватикан]] юм. | image_map1 = {{Infobox mapframe|wikidata=yes|stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0|geomask=Q220|zoom=8|frame-lat=41.92|frame-long=12.48|marker=city}} | pushpin_map = Итали#Европ | pushpin_map_caption = Итали дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Ром | coordinates = {{Coord|41|53|36|N|12|28|58|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Итали}}{{efn|[[Ватикан]] мөн багтсан}} | subdivision_type2 = [[Италийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Лацио муж|Лацио]] | subdivision_type3 = [[Италийн хотын бөөгнөрлүүд|Хотын бөөгнөрөл]] | subdivision_name3 = [[Нийслэл Ромын Хотын Бөөгнөрөл|Нийслэл Ром]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Ром Хотын Зөвлөл|Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Ром хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Roberto Gualtieri]] ([[Ардчилсан Нам (Итали)|АН]]) | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | elevation_footnote = | area_total_km2 = 1287.36 | area_blank1_title = [[Ромын их метрополитан хот|Их хот]] | area_blank1_km2 = 5363.28 | area_blank2_title = | elevation_m = 21 | elevation_ft = | population_total = 2746984 | total_type = [[Италийн коммун|Хотын захиргаа]] | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=2025&i=D7B|publisher=[[Италийн Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн|ISTAT]]}}</ref> | population_blank1_title = [[Италийн их хотууд|Их хот]] | population_blank1 = 4223885 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_demonym = Ромчууд | population_rank = Европт [[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|8-д]]<br/>Италид [[Италийн хотын жагсаалт|1-т]] | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 region [nama_10r_3gdp] |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/49efafe1-c972-42ca-9256-0d85871ebd9f?lang=en&createdAt=2026-02-24T21:15:48Z |website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Их хот | demographics2_info1 = €201.290 тэрбум (2023) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 00100; 00118-00199 | area_code = 06 | website = {{URL|https://www.comune.roma.it|comune.roma.it}} | pushpin_label = Ром | un_locode = | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | child = yes | official_name = ''[[Ромын түүхэн дүүрэг|Ромын түүхэн төв]], [[Гэгээн Ширээний өмч#Ватиканы гадна Ромын дотор|хот дахь Гэгээн Ширээний харьяа нутаг дэвсгэрээс гадуурх эрх эдэлсэн өмч]] and {{lang|it|[[Гэгээн Паулын сүм хананы гадна талд|Сан-Паоло-фуори-ле-Мура]]|italic=unset}}'' | criteria = {{UNESCO WHS type|i, ii, iii, iv, vi}} | ID = 91 | year = 1980 | area = 1431 га | buffer_zone = }} | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = }} '''Ром''' (кирил монголоор гадаад үг бичих дүрмийн дагуу ''Рома'' гэдэг үгийн адгийн өргөлтгүй «а»-г гээж ''Ром'' гэж бичнэ; тэгэхдээ «о» нь өргөгдөх тул ''Роом'' гэж дууддаг; [[Итали хэл|италиар]] ''Roma'' гэж бичиж {{Audio|It-Roma.ogg|[ˈroːma]}} гэж хэлэх нь монголоор бол ''Роо-ма'', гэж хоёр үеэр сонсдоно; {{lang-la|Roma}}; {{lang-en|Rome}}; {{lang-ru|Рим}}) — [[Итали]] улсын [[нийслэл]], нутгийн талбай болон хүн амын тоогоор улсынхаа хамгийн том [[хот]]. Ром нь Италийн засаг захиргааны нэр зүйлчлэлээр [[Лацио муж]], түүн дотрох [[Ром аймаг]]т харьяалагдах нэгэн [[Италийн засаг захиргааны хуваарь|суурин (''commune'')]] юм. Муж, аймгийн удирдах газар энд төвлөдөг. Мэдээж '''Ром суурин''' (''Commune di Roma'') бусдаасаа хамгийн том бөгөөд ганцаараа '''Нийслэл Ром''' (''Roma Capitale'') гэж нэрлэгдэх ба өөртөө засах зарим эрхтэй байдаг. Нийслэл Ромын 1,285.3 км² дэвсгэр нутагт 2011 оны байдлаар 2.78 сая хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="pop"/><ref name="pop1"/> Ром суурин (яг, гарцаагүй, баараггүй '''Ром хот''')-аас зайлахгүй шавж байрласан дөчөөд суурин бий. Энэхүү Ром хотын бөөгнөрөлд 3 мянган км² нутаг, 3.2-оос 3.8 сая хүн багтана.<ref>[[European Spatial Planning Observation Network]], {{Webarchiv|url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf|wayback=20150924002318|text=Study on Urban Functions (Project 1.4.3)|archiv-bot=2023-09-26 17:27:48 InternetArchiveBot}}, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)</ref><ref>[[Eurostat]], [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00080&plugin=1 Total population in Urban Audit cities, Larger Urban Zone], accessed on 2009-06-23. Data for 2009 unless otherwise noted.</ref><ref>[[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs, {{Webarchiv|url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|wayback=20131031010136|text=World Urbanization Prospects (2009 revision)|archiv-bot=2023-09-26 17:27:48 InternetArchiveBot}}, (United Nations, 2010), Table A.12. Data for 2007.</ref><ref>[[Organization for Economic Cooperation and Development]], ''[http://books.google.com/books?id=kBsfY-Pe2Q4C Competitive Cities in the Global Economy]'', OECD Territorial Reviews, (OECD Publishing, 2006), Table 1.1</ref><ref>Thomas Brinkoff, [http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Principal Agglomerations of the World], accessed on 2009-03-12. Data for 2011-04-01.</ref><ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf World Urban Areas] - Demographia, July 2012</ref> Ром бол Италийн нийслэл тул тус улсын ерөнхийлөгч, засгийн газар, парламентын хоёр танхим, Үндсэн хуулийн шүүх, Бүгд Найрамдах Италийн Дээд шүүх зэрэг үндэстний бүх үндсэн байгууллагууд байрладаг. Ромд Итали болон Ватикан улсад суугаа бүх улсын дипломат төлөөлөгчийн газрууд байдаг. НҮБ-ын зарим төрөлжсөн агентлагуудын төв байр нь Ромд байрладаг, тухайлбал [[НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага]] (FAO), [[Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сан]] (IFAD), [[Дэлхийн хүнсний хөтөлбөр]] (WFP), [[Олон улсын Соёлын үнэт зүйлийг хамгаалах, нөхөн сэргээх судалгааны төв]] (ICCROM) зэрэг юм. Ром хот Италийн дунд бие, [[Тиррений тэнгис]]т гарах баруун эрэгт байрладаг. Хотын төвөөр Италийн гуравдугаар урт гол [[Тибер гол|Тибер]] шувтлан урсдаг. Дунд нь нэг арал бий. Ром нь ''Caput Mundi'' (Дэлхийн нийслэл), ''la Città Eterna'' (Мөнхийн хот), ''Limen Apostolorum'' (Христийн шавь нарын босго), ''la città dei sette colli'' (Долоон гүвээний хот) эсвэл зүгээр л ''l'Urbe'' (Хот) гэсэн хоч нэрүүдтэй. Олон зуун жилийн туршид өрнөдийн соёл иргэншлийн төв байсан бөгөөд [[Католик шашин|Католик шашны]] гол төв болох бүрэн эрхт [[Ватикан]] улс оршдог. Өнөөгийн Ром хот нь орчин үеийн бөгөөд олон үндэстэн амьдардаг газар юм. [[Европын холбоо|Европын Холбоонд]] ирж буй жуулчдынхаа тоогоор гуравт ордог бөгөөд соёл урлаг, улс төрийн нөлөө ихтэй хот юм. Мөн Enel, ENI, Telecom Italia гэсэн дэлхийн хамгийн том 100 компанийн нь төвүүд байдаг. Ром хот нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] харьцангуй бага өртсөн цөөн хотуудын нэг учраас төв хэсэг нь [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалтын үеийн]] болон [[барокко]] маягийн үзэмжтэй. Ром хотын түүхэн төв хэсэг нь [[Дэлхийн өв]] хэмээн [[ЮНЕСКО]]-д бүртгэгдсэн. Ром хотын түүхэнд хамгийн анх удаа эмэгтэй хүн захирагчаар 2016 оны 6-р сард сонгогдсон нь [[Виржиниа Ражи]] юм. == Түүх == Ром хот нь МЭӨ 753 онд байгуулагдсан Европын ууган хотуудын нэг бөгөөд эртний соёл иргэншилийн нийслал юм. Ромыг III зуунд «Мөнхийн хот» (латин. ''Roma Aeterna, Urbs Aeterna'') гэж нэрлэдэг байжээ. Эртний ромын яруу найрагч Альбий Тибулл I зуунд өөрийн бүтээлдээ "Мөнхийн хот" гэж дурьдаж байжээ. == Хүн ам == {| class="wikitable mw-collapsible" !Он ! colspan="2" |Хүн амын тоо |- !МЭӨ 550 он. |35 000 | |- !МЭӨ 509 он |130 000 | |- !МЭӨ 150 он |300 000 | |- !1377 |17 000 | |- !1861 |194 500 | |- !1871 |212 432 | |- !1881 |273 952 | |- !1901 |422 411 | |- !1911 |518 917 | |- !1921 |660 235 | |- !1931 |930 926 | |- !1936 |1 150 589 | |- !1951 |1 651 754 | |- !1961 |2 188 160 | |- !1971 |2 781 993 | |- !1981 |2 840 259 | |- !1991 |2 775 250 | |- !2001 |2 663 182 | |- !2011 |2 617 175 | |- !2014 |2 870 493 | |- !2015 |2 864 348 | |- !2017 |2 873 494 | |- !2018 |2 872 800 | |- !2023 |2 748 109 | |} == Тээвэр == Ром хотод Фиумичино буюу [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчигийн]] нэрэмжит олон улсын нисэх буудал нь Италидаа хамгийн томд тооцогддог бөгөөд Италийн хамгийн том 100 компанийн төвүүд байрладаг. Мөн [[Чампино]] хэмээх хоёр дахь нисэх онгоцны буудалтай. 1955 онд Ромын метро нээгдэж, өнөөдөр Ромын метро нь A, B, C гэсэн гурван шугамтай. C шугам нь Сан Жованни өртөөнөөс А шугамаар дамждаг. D шугамыг 2035 онд нээхээр төлөвлөж байгаа ч археологийн олдворын улмаас барилгын ажил ихэвчлэн саатаж түр зогсдог байна. Тус хотод автобус (350 чиглэл, 8000 гаруй зогсоол), трамвай (39 км зам, 192 зогсоол) зэрэг хөгжсөн маршрутын сүлжээ бий. 2005 онд троллейбусны үйлчилгээг сэргээсэн. Ром хот [[Апеннины хойг|Апеннины хойгийн]] төвд байралдаг тул Италийн төв хэсэгт байрлах төмөр замын гол зангилаа болсон. Ромын гол галт тэрэгний буудал "Термини" нь Европ дахь хамгийн том буудлуудын нэг бөгөөд өдөрт 400,000 гаруй зорчигчдод үйлчилдэг байна. Хоёр дахь чухал галт тэрэгний өртөө "Тибуртина" нь одоо өндөр хурдны галт тэрэгний терминал болгон өөрчлөн зохион байгуулагдаж байна. Ром дахь хувийн тээврийн системд такси болон Noleggio Auto Con Conducente ("Жолоочтой машин захиалаг") багтдаг. Ром дахь бүх таксинууд зөвхөн цагаан өнгөтэй байдаг. Таксины үнэ болон Ромын хотын захиргаанаас олгосон лицензийн дугаарыг таксины хаалган дээр бичсэн байдаг. Мөн таксины ар талд лицензийн дугаартай төмөр самбар байдаг. Ром хотын захиргаанаас нийт 993 таксины лиценз олгосон байдаг ажээ. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Ромын Чампино нисэх онгоцны буудал]], өндөр: {{convert|129|m|abbr=on|disp=or}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1944–одоо | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.0 | Mar record high C = 26.6 | Apr record high C = 30.0 | May record high C = 34.2 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 39.7 | Aug record high C = 40.6 | Sep record high C = 40.0 | Oct record high C = 32.0 | Nov record high C = 26.1 | Dec record high C = 21.2 | year record high C = 40.6 | Jan high C = 12.0 | Feb high C = 13.0 | Mar high C = 15.8 | Apr high C = 18.8 | May high C = 22.3 | Jun high C = 28.1 | Jul high C = 31.0 | Aug high C = 31.6 | Sep high C = 26.7 | Oct high C = 22.2 | Nov high C = 16.9 | Dec high C = 12.7 | year high C = 21.0 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.0 | Mar mean C = 10.7 | Apr mean C = 13.6 | May mean C = 18.0 | Jun mean C = 22.5 | Jul mean C = 25.1 | Aug mean C = 25.4 | Sep mean C = 21.0 | Oct mean C = 17.0 | Nov mean C = 12.4 | Dec mean C = 8.5 | year mean C = 15.8 | Jan low C = 3.4 | Feb low C = 3.4 | Mar low C = 5.9 | Apr low C = 8.6 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 19.3 | Aug low C = 19.8 | Sep low C = 16.0 | Oct low C = 12.4 | Nov low C = 8.5 | Dec low C = 4.7 | year low C = 10.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -6.9 | Mar record low C = -6.5 | Apr record low C = -2.4 | May record low C = 1.8 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 9.1 | Aug record low C = 9.3 | Sep record low C = 4.3 | Oct record low C = 0.8 | Nov record low C = -5.2 | Dec record low C = -6.6 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65.6 | Feb precipitation mm = 62.8 | Mar precipitation mm = 58.6 | Apr precipitation mm = 68.6 | May precipitation mm = 56.9 | Jun precipitation mm = 30.1 | Jul precipitation mm = 19.8 | Aug precipitation mm = 30.2 | Sep precipitation mm = 64.9 | Oct precipitation mm = 88.1 | Nov precipitation mm = 108.2 | Dec precipitation mm = 98.3 | year precipitation mm = 752.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 7.40 | Feb precipitation days = 7.48 | Mar precipitation days = 6.85 | Apr precipitation days = 7.42 | May precipitation days = 5.54 | Jun precipitation days = 3.38 | Jul precipitation days = 2.16 | Aug precipitation days = 2.20 | Sep precipitation days = 6.00 | Oct precipitation days = 7.32 | Nov precipitation days = 8.84 | Dec precipitation days = 9.44 | year precipitation days = 74.03 | humidity colour = | Jan humidity = 75.8 | Feb humidity = 71.5 | Mar humidity = 70.6 | Apr humidity = 70.4 | May humidity = 69.0 | Jun humidity = 65.4 | Jul humidity = 63.3 | Aug humidity = 64.1 | Sep humidity = 69.1 | Oct humidity = 74.0 | Nov humidity = 77.9 | Dec humidity = 77.2 | year humidity = 70.7 | Jan sun = 155.9 | Feb sun = 171.9 | Mar sun = 203.1 | Apr sun = 221.1 | May sun = 276.5 | Jun sun = 298.8 | Jul sun = 337.6 | Aug sun = 320.2 | Sep sun = 237.9 | Oct sun = 200.6 | Nov sun = 153.3 | Dec sun = 146.9 | year sun = 2723.9 | Jan percentsun = 53 | Feb percentsun = 58 | Mar percentsun = 55 | Apr percentsun = 56 | May percentsun = 61 | Jun percentsun = 65 | Jul percentsun = 73 | Aug percentsun = 75 | Sep percentsun = 63 | Oct percentsun = 58 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 51 | year percentsun = | Jan dew point C = 3.9 | Feb dew point C = 3.5 | Mar dew point C = 5.8 | Apr dew point C = 8.5 | May dew point C = 12.1 | Jun dew point C = 15.1 | Jul dew point C = 16.9 | Aug dew point C = 17.7 | Sep dew point C = 15.5 | Oct dew point C = 12.9 | Nov dew point C = 9.3 | Dec dew point C = 5.2 | year dew point C = 10.5 | source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/RomaCiampino_16239.csv |title = Monte Cimone Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230831035310/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/RomaCiampino_16239.csv |archive-date = 2023-08-31}}</ref> | source 2 = Temperature extreme in Toscana<ref>{{cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/italia/stazioni-wmo/roma-ciampino/ |language = it |title = Roma Ciampino |publisher = Temperature estreme in Toscana |access-date = 2026-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230831035322/http://climaintoscana.altervista.org/italia/stazioni-wmo/roma-ciampino/ |archive-date = 2023-08-31}}</ref> | source = }} == Үзмэрүүд == * Ромын чуулган ([[Латин хэл|латин]]. ''Forum Romanum'') - [[Эртний Ром|Эртний Ромын]] эдийн засаг, улс төр, шашны төв. * Эзэнт хааны чуулганууд ([[Латин хэл|латин]]. ''Fori imperiali'') - эртний архитектурын барилгуудын балгасуудын цогцолбор. * [[Колизей]] ([[Латин хэл|латин]]. ''Colosseum'')- Эртний Ромын [[амфитеатр]] буюу задгай цэнгэлдэх хүрээлэн. * [[Пантеон (Ром)|Пантеон]] ([[Итали хэл|итал]]. Pantheon) - "Бүх бурхдын сүм" гэгддэг Эртний Ромын уран барилга. * Капитоли толгой ([[Латин хэл|латин]]. ''Capitolium, Capitolinus mons'', [[Итали хэл|итали]]. il Campidoglio, Monte Capitolino) - Эртний Ром боссон 7 толгодын нэг юм. Энэ толгод нь дэлхийн хамгийн эртний олон нийтийн музей болох Капитолийн музей, эзэн хаант [[Маркус Аурелиус|Маркус Аурелиусын]] хөшөө байдаг. * Их цирк [[Латин хэл|(латин]]. ''Circus Maximus'') -Эртний Ромын хамгийн том морин тойруулга. * Аппиа зам ([[Латин хэл|латин]]. ''Via Appia'') -Эртний Ромын хамгийн чухал олон нийтийн зам. * Гэгээн Анжело цайз ([[Итали хэл|итали]]. ''Castel Sant' Angelo'') Дундад зууны үед цайз болгон шинчилж баригдсан. * [[Гэгээн Петрийн цогчин дуган|'''Гэгээн''' '''Петрийн''' цогчин дуган]] ([[Итали хэл|итали]]. ''Basilica di San Pietro''), Европ дахь хамгийн том сүм, католик шашны төв (Ватикан улсын нутаг дэвсгэр дээр байрладаг). * Навона талбай ([[Итали хэл|итали]]. ''Piazza Navona'') Жиан Лоренцо Бернини-гийн барьсан "Дөрвөн голын усан оргилуур" бүхий талбай. * Испанийн талбай ([[Итали хэл|итали]]. ''Piazza di Spagna'') болон Испанийн шат ([[Итали хэл|итали]]. ''Scalianta di Spagna''). Испанийн шат нь Испаний талбай дахь завины усан оргилуураас Гэгээн Тринита деи Монти ([[Итали хэл|итали]]. ''Ss. Trinita dei Monti'') сүм рүү хөтөлдөг. * Треви усан оргилуур ([[Итали хэл|итали]]. ''Fontana di Trevi''), Ромын хамгийн алдартай усан оргилуур бөгөөд хамгийн үзэсгэлэнтэй "Яст мэлхийн усан оргилуур" ([[Итали хэл|итали]]. ''Fontane delle Tartarughe'') гэж үздэг. * Вилла Боргезе ([[Итали хэл|итали]]. ''Villa Borghese'') - Ромын Париоли дүүрэг дахь урлагийн музейтэй ургамалын цэцэрлэгт хүрээлэн. * Пигорини Мүзей ([[Итали хэл|итали]]. ''Museo Pigorini'') эртний түүх, угсаатан зүй судлалын хүрээлэнтэй улсын мүзей. == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/pcr Ром хотын албан ёсны сайт] (Итали хэлээр) * [http://www.romaturismo.it Ром хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] (Англи хэлээр) * [http://www.museiincomuneroma.it/ Ромын музейнууд] (Итали хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20081204022431/http://mv.vatican.va/StartNew_EN.html Ватиканы музейнууд] (Англи хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20100118022554/http://www-personal.umich.edu/~bkh/rome/5-20-3.htm Эртний Ромын загварууд] * {{commons|Roma}} [[Ангилал:Ром| ]] [[Ангилал:Лациогийн коммун]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Лациогийн суурин]] [[Ангилал:Франкийн замын суурин]] [[Ангилал:Италийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Итали дахь Ромын хот]] [[Ангилал:Италийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Италийн их сургуулийн хот]] sh2n1un8zfymnv4hjl2ggaml4tbkj74 873155 873144 2026-10-12T05:55:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 873155 wikitext text/x-wiki {{Short description|Италийн нийслэл болон хамгийн том хот}} {{About|Италийн нийслэлийн|Ромын удирдаж байсан эртний эзэнт гүрнийг|Ромын эзэнт гүрэн|хэрэглээг|Ром (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Ром | official_name = {{lang|it|Roma Capitale}} | native_name = {{native name|it|Roma}} | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Италийн хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Rome skyline panorama.jpg | caption1 = [[Хадрианы бунхан]]аас харагдах [[Ромын хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Ромын үзэмж]] | image2 = Trevi Fountain, Rome, Italy 2 - May 2007.jpg | caption2 = [[Треви усан оргилуур]] | image3 = Colosseo 2020.jpg | caption3 = [[Колизей]] | image4 = Barcaccia e scalinata.jpg | caption4 = [[Баркачча]], [[Испанийн шат]] болон [[Тринита деи Монти сүм|Тринита деи Монти]] | image5 = Petersdom von Engelsburg gesehen crop.jpg | caption5 = [[Гэгээн Петрийн цогчин дуган]] | image6 = Engelsburg und Engelsbrücke abends (Zuschnitt).jpg | caption6 = [[Ариун тэнгэр элчийн ордон]] | image7 = Pantheon Rom 1 cropped.jpg | caption7 = [[Пантеон (Ром)|Пантеон]] болон [[Ротонда талбай]] | image8 = Piazza Venezia - Il Vittoriano (cropped).jpg | caption8 = [[Витториано|II Виктор Эммануэлийн хөшөө]] }} | image_flag = [[File:Flag of Rome.svg|100px]] | flag_link = Ромын далбаа | image_shield = [[File:Roma-Stemma-2.svg|70px]] | nickname = {{native name|la|Urbs Aeterna}}<br />{{small|Мөнхийн хот, Үүрдийн хот}}<br/>{{native name|la|[[Caput Mundi]]}}<br />{{small|Дэлхийн нийслэл}}<br/>Гэгээн Петрийн хаан ширээ | etymology = янз бүрийн онолууд {{crossreference|(''[[#Нэрийн гарал|Нэрийн гаралыг]]'' үзнэ үү).}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 753 оны 4 сарын 21 | founder = [[Ромул]] хаан ([[Ромул болон Рем|домогт]])<ref name=britannica/> | image_map = Map of comune of Rome (metropolitan city of Capital Rome, region Lazio, Italy).svg | map_caption = Ром хотын бөөгнөрөл (шараар) доторх хотын захиргааны нутаг дэвсгэр (улаанаар). Цагаан толбо нь [[Ватикан]] юм. | image_map1 = {{Infobox mapframe|wikidata=yes|stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0|geomask=Q220|zoom=8|frame-lat=41.92|frame-long=12.48|marker=city}} | pushpin_map = Итали#Европ | pushpin_map_caption = Итали дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Ром | coordinates = {{Coord|41|53|36|N|12|28|58|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Итали}}{{efn|[[Ватикан]] мөн багтсан}} | subdivision_type2 = [[Италийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Лацио муж|Лацио]] | subdivision_type3 = [[Италийн хотын бөөгнөрлүүд|Хотын бөөгнөрөл]] | subdivision_name3 = [[Нийслэл Ромын Хотын Бөөгнөрөл|Нийслэл Ром]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Ром Хотын Зөвлөл|Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Ром хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Roberto Gualtieri]] ([[Ардчилсан Нам (Итали)|АН]]) | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | elevation_footnote = | area_total_km2 = 1287.36 | area_blank1_title = [[Ромын их метрополитан хот|Их хот]] | area_blank1_km2 = 5363.28 | area_blank2_title = | elevation_m = 21 | elevation_ft = | population_total = 2746984 | total_type = [[Италийн коммун|Хотын захиргаа]] | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=2025&i=D7B|publisher=[[Италийн Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн|ISTAT]]}}</ref> | population_blank1_title = [[Италийн их хотууд|Их хот]] | population_blank1 = 4223885 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_demonym = Ромчууд | population_rank = Европт [[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|8-д]]<br/>Италид [[Италийн хотын жагсаалт|1-т]] | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 region [nama_10r_3gdp] |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/49efafe1-c972-42ca-9256-0d85871ebd9f?lang=en&createdAt=2026-02-24T21:15:48Z |website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Их хот | demographics2_info1 = €201.290 тэрбум (2023) | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 00100; 00118-00199 | area_code = 06 | website = {{URL|https://www.comune.roma.it|comune.roma.it}} | pushpin_label = Ром | un_locode = | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | child = yes | official_name = ''[[Ромын түүхэн дүүрэг|Ромын түүхэн төв]], [[Гэгээн Ширээний өмч#Ватиканы гадна Ромын дотор|хот дахь Гэгээн Ширээний харьяа нутаг дэвсгэрээс гадуурх эрх эдэлсэн өмч]] and {{lang|it|[[Гэгээн Паулын сүм хананы гадна талд|Сан-Паоло-фуори-ле-Мура]]|italic=unset}}'' | criteria = {{UNESCO WHS type|i, ii, iii, iv, vi}} | ID = 91 | year = 1980 | area = 1431 га | buffer_zone = }} | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = }} '''Ром''' (кирил монголоор гадаад үг бичих дүрмийн дагуу ''Рома'' гэдэг үгийн адгийн өргөлтгүй «а»-г гээж ''Ром'' гэж бичнэ; тэгэхдээ «о» нь өргөгдөх тул ''Роом'' гэж дууддаг; [[Итали хэл|италиар]] ''Roma'' гэж бичиж {{Audio|It-Roma.ogg|[ˈroːma]}} гэж хэлэх нь монголоор бол ''Роо-ма'', гэж хоёр үеэр сонсдоно; {{lang-la|Roma}}; {{lang-en|Rome}}; {{lang-ru|Рим}}) — [[Итали]] улсын [[нийслэл]], нутгийн талбай болон хүн амын тоогоор улсынхаа хамгийн том [[хот]]. Ром нь Италийн засаг захиргааны нэр зүйлчлэлээр [[Лацио муж]], түүн дотрох [[Ром аймаг]]т харьяалагдах нэгэн [[Италийн засаг захиргааны хуваарь|суурин (''commune'')]] юм. Муж, аймгийн удирдах газар энд төвлөдөг. Мэдээж '''Ром суурин''' (''Commune di Roma'') бусдаасаа хамгийн том бөгөөд ганцаараа '''Нийслэл Ром''' (''Roma Capitale'') гэж нэрлэгдэх ба өөртөө засах зарим эрхтэй байдаг. Нийслэл Ромын 1,285.3 км² дэвсгэр нутагт 2011 оны байдлаар 2.78 сая хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="pop"/><ref name="pop1"/> Ром суурин (яг, гарцаагүй, баараггүй '''Ром хот''')-аас зайлахгүй шавж байрласан дөчөөд суурин бий. Энэхүү Ром хотын бөөгнөрөлд 3 мянган км² нутаг, 3.2-оос 3.8 сая хүн багтана.<ref>[[European Spatial Planning Observation Network]], {{Webarchiv|url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf|wayback=20150924002318|text=Study on Urban Functions (Project 1.4.3)|archiv-bot=2023-09-26 17:27:48 InternetArchiveBot}}, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)</ref><ref>[[Eurostat]], [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00080&plugin=1 Total population in Urban Audit cities, Larger Urban Zone], accessed on 2009-06-23. Data for 2009 unless otherwise noted.</ref><ref>[[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs, {{Webarchiv|url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|wayback=20131031010136|text=World Urbanization Prospects (2009 revision)|archiv-bot=2023-09-26 17:27:48 InternetArchiveBot}}, (United Nations, 2010), Table A.12. Data for 2007.</ref><ref>[[Organization for Economic Cooperation and Development]], ''[http://books.google.com/books?id=kBsfY-Pe2Q4C Competitive Cities in the Global Economy]'', OECD Territorial Reviews, (OECD Publishing, 2006), Table 1.1</ref><ref>Thomas Brinkoff, [http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Principal Agglomerations of the World], accessed on 2009-03-12. Data for 2011-04-01.</ref><ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf World Urban Areas] - Demographia, July 2012</ref> Ром бол Италийн нийслэл тул тус улсын ерөнхийлөгч, засгийн газар, парламентын хоёр танхим, Үндсэн хуулийн шүүх, Бүгд Найрамдах Италийн Дээд шүүх зэрэг үндэстний бүх үндсэн байгууллагууд байрладаг. Ромд Итали болон Ватикан улсад суугаа бүх улсын дипломат төлөөлөгчийн газрууд байдаг. НҮБ-ын зарим төрөлжсөн агентлагуудын төв байр нь Ромд байрладаг, тухайлбал [[НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага]] (FAO), [[Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сан]] (IFAD), [[Дэлхийн хүнсний хөтөлбөр]] (WFP), [[Олон улсын Соёлын үнэт зүйлийг хамгаалах, нөхөн сэргээх судалгааны төв]] (ICCROM) зэрэг юм. Ром хот Италийн дунд бие, [[Тиррений тэнгис]]т гарах баруун эрэгт байрладаг. Хотын төвөөр Италийн гуравдугаар урт гол [[Тибер гол|Тибер]] шувтлан урсдаг. Дунд нь нэг арал бий. Ром нь ''Caput Mundi'' (Дэлхийн нийслэл), ''la Città Eterna'' (Мөнхийн хот), ''Limen Apostolorum'' (Христийн шавь нарын босго), ''la città dei sette colli'' (Долоон гүвээний хот) эсвэл зүгээр л ''l'Urbe'' (Хот) гэсэн хоч нэрүүдтэй. Олон зуун жилийн туршид өрнөдийн соёл иргэншлийн төв байсан бөгөөд [[Католик шашин|Католик шашны]] гол төв болох бүрэн эрхт [[Ватикан]] улс оршдог. Өнөөгийн Ром хот нь орчин үеийн бөгөөд олон үндэстэн амьдардаг газар юм. [[Европын холбоо|Европын Холбоонд]] ирж буй жуулчдынхаа тоогоор гуравт ордог бөгөөд соёл урлаг, улс төрийн нөлөө ихтэй хот юм. Мөн Enel, ENI, Telecom Italia гэсэн дэлхийн хамгийн том 100 компанийн нь төвүүд байдаг. Ром хот нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] харьцангуй бага өртсөн цөөн хотуудын нэг учраас төв хэсэг нь [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалтын үеийн]] болон [[барокко]] маягийн үзэмжтэй. Ром хотын түүхэн төв хэсэг нь [[Дэлхийн өв]] хэмээн [[ЮНЕСКО]]-д бүртгэгдсэн. Ром хотын түүхэнд хамгийн анх удаа эмэгтэй хүн захирагчаар 2016 оны 6-р сард сонгогдсон нь [[Виржиниа Ражи]] юм. == Түүх == Ром хот нь МЭӨ 753 онд байгуулагдсан Европын ууган хотуудын нэг бөгөөд эртний соёл иргэншилийн нийслал юм. Ромыг III зуунд «Мөнхийн хот» (латин. ''Roma Aeterna, Urbs Aeterna'') гэж нэрлэдэг байжээ. Эртний ромын яруу найрагч Альбий Тибулл I зуунд өөрийн бүтээлдээ "Мөнхийн хот" гэж дурьдаж байжээ. == Хүн ам == {| class="wikitable mw-collapsible" !Он ! colspan="2" |Хүн амын тоо |- !МЭӨ 550 он. |35 000 | |- !МЭӨ 509 он |130 000 | |- !МЭӨ 150 он |300 000 | |- !1377 |17 000 | |- !1861 |194 500 | |- !1871 |212 432 | |- !1881 |273 952 | |- !1901 |422 411 | |- !1911 |518 917 | |- !1921 |660 235 | |- !1931 |930 926 | |- !1936 |1 150 589 | |- !1951 |1 651 754 | |- !1961 |2 188 160 | |- !1971 |2 781 993 | |- !1981 |2 840 259 | |- !1991 |2 775 250 | |- !2001 |2 663 182 | |- !2011 |2 617 175 | |- !2014 |2 870 493 | |- !2015 |2 864 348 | |- !2017 |2 873 494 | |- !2018 |2 872 800 | |- !2023 |2 748 109 | |} == Тээвэр == Ром хотод Фиумичино буюу [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчигийн]] нэрэмжит олон улсын нисэх буудал нь Италидаа хамгийн томд тооцогддог бөгөөд Италийн хамгийн том 100 компанийн төвүүд байрладаг. Мөн [[Чампино]] хэмээх хоёр дахь нисэх онгоцны буудалтай. 1955 онд Ромын метро нээгдэж, өнөөдөр Ромын метро нь A, B, C гэсэн гурван шугамтай. C шугам нь Сан Жованни өртөөнөөс А шугамаар дамждаг. D шугамыг 2035 онд нээхээр төлөвлөж байгаа ч археологийн олдворын улмаас барилгын ажил ихэвчлэн саатаж түр зогсдог байна. Тус хотод автобус (350 чиглэл, 8000 гаруй зогсоол), трамвай (39 км зам, 192 зогсоол) зэрэг хөгжсөн маршрутын сүлжээ бий. 2005 онд троллейбусны үйлчилгээг сэргээсэн. Ром хот [[Апеннины хойг|Апеннины хойгийн]] төвд байралдаг тул Италийн төв хэсэгт байрлах төмөр замын гол зангилаа болсон. Ромын гол галт тэрэгний буудал "Термини" нь Европ дахь хамгийн том буудлуудын нэг бөгөөд өдөрт 400,000 гаруй зорчигчдод үйлчилдэг байна. Хоёр дахь чухал галт тэрэгний өртөө "Тибуртина" нь одоо өндөр хурдны галт тэрэгний терминал болгон өөрчлөн зохион байгуулагдаж байна. Ром дахь хувийн тээврийн системд такси болон Noleggio Auto Con Conducente ("Жолоочтой машин захиалаг") багтдаг. Ром дахь бүх таксинууд зөвхөн цагаан өнгөтэй байдаг. Таксины үнэ болон Ромын хотын захиргаанаас олгосон лицензийн дугаарыг таксины хаалган дээр бичсэн байдаг. Мөн таксины ар талд лицензийн дугаартай төмөр самбар байдаг. Ром хотын захиргаанаас нийт 993 таксины лиценз олгосон байдаг ажээ. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Ромын Чампино нисэх онгоцны буудал]], өндөр: {{convert|129|m|abbr=on|disp=or}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1944–одоо | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.0 | Mar record high C = 26.6 | Apr record high C = 30.0 | May record high C = 34.2 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 39.7 | Aug record high C = 40.6 | Sep record high C = 40.0 | Oct record high C = 32.0 | Nov record high C = 26.1 | Dec record high C = 21.2 | year record high C = 40.6 | Jan high C = 12.0 | Feb high C = 13.0 | Mar high C = 15.8 | Apr high C = 18.8 | May high C = 22.3 | Jun high C = 28.1 | Jul high C = 31.0 | Aug high C = 31.6 | Sep high C = 26.7 | Oct high C = 22.2 | Nov high C = 16.9 | Dec high C = 12.7 | year high C = 21.0 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.0 | Mar mean C = 10.7 | Apr mean C = 13.6 | May mean C = 18.0 | Jun mean C = 22.5 | Jul mean C = 25.1 | Aug mean C = 25.4 | Sep mean C = 21.0 | Oct mean C = 17.0 | Nov mean C = 12.4 | Dec mean C = 8.5 | year mean C = 15.8 | Jan low C = 3.4 | Feb low C = 3.4 | Mar low C = 5.9 | Apr low C = 8.6 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 19.3 | Aug low C = 19.8 | Sep low C = 16.0 | Oct low C = 12.4 | Nov low C = 8.5 | Dec low C = 4.7 | year low C = 10.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -6.9 | Mar record low C = -6.5 | Apr record low C = -2.4 | May record low C = 1.8 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 9.1 | Aug record low C = 9.3 | Sep record low C = 4.3 | Oct record low C = 0.8 | Nov record low C = -5.2 | Dec record low C = -6.6 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65.6 | Feb precipitation mm = 62.8 | Mar precipitation mm = 58.6 | Apr precipitation mm = 68.6 | May precipitation mm = 56.9 | Jun precipitation mm = 30.1 | Jul precipitation mm = 19.8 | Aug precipitation mm = 30.2 | Sep precipitation mm = 64.9 | Oct precipitation mm = 88.1 | Nov precipitation mm = 108.2 | Dec precipitation mm = 98.3 | year precipitation mm = 752.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 7.40 | Feb precipitation days = 7.48 | Mar precipitation days = 6.85 | Apr precipitation days = 7.42 | May precipitation days = 5.54 | Jun precipitation days = 3.38 | Jul precipitation days = 2.16 | Aug precipitation days = 2.20 | Sep precipitation days = 6.00 | Oct precipitation days = 7.32 | Nov precipitation days = 8.84 | Dec precipitation days = 9.44 | year precipitation days = 74.03 | humidity colour = | Jan humidity = 75.8 | Feb humidity = 71.5 | Mar humidity = 70.6 | Apr humidity = 70.4 | May humidity = 69.0 | Jun humidity = 65.4 | Jul humidity = 63.3 | Aug humidity = 64.1 | Sep humidity = 69.1 | Oct humidity = 74.0 | Nov humidity = 77.9 | Dec humidity = 77.2 | year humidity = 70.7 | Jan sun = 155.9 | Feb sun = 171.9 | Mar sun = 203.1 | Apr sun = 221.1 | May sun = 276.5 | Jun sun = 298.8 | Jul sun = 337.6 | Aug sun = 320.2 | Sep sun = 237.9 | Oct sun = 200.6 | Nov sun = 153.3 | Dec sun = 146.9 | year sun = 2723.9 | Jan percentsun = 53 | Feb percentsun = 58 | Mar percentsun = 55 | Apr percentsun = 56 | May percentsun = 61 | Jun percentsun = 65 | Jul percentsun = 73 | Aug percentsun = 75 | Sep percentsun = 63 | Oct percentsun = 58 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 51 | year percentsun = | Jan dew point C = 3.9 | Feb dew point C = 3.5 | Mar dew point C = 5.8 | Apr dew point C = 8.5 | May dew point C = 12.1 | Jun dew point C = 15.1 | Jul dew point C = 16.9 | Aug dew point C = 17.7 | Sep dew point C = 15.5 | Oct dew point C = 12.9 | Nov dew point C = 9.3 | Dec dew point C = 5.2 | year dew point C = 10.5 | source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/RomaCiampino_16239.csv |title = Monte Cimone Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230831035310/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/RomaCiampino_16239.csv |archive-date = 2023-08-31}}</ref> | source 2 = Temperature extreme in Toscana<ref>{{cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/italia/stazioni-wmo/roma-ciampino/ |language = it |title = Roma Ciampino |publisher = Temperature estreme in Toscana |access-date = 2026-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230831035322/http://climaintoscana.altervista.org/italia/stazioni-wmo/roma-ciampino/ |archive-date = 2023-08-31}}</ref> | source = }} == Үзмэрүүд == * Ромын чуулган ([[Латин хэл|латин]]. ''Forum Romanum'') - [[Эртний Ром|Эртний Ромын]] эдийн засаг, улс төр, шашны төв. * Эзэнт хааны чуулганууд ([[Латин хэл|латин]]. ''Fori imperiali'') - эртний архитектурын барилгуудын балгасуудын цогцолбор. * [[Колизей]] ([[Латин хэл|латин]]. ''Colosseum'')- Эртний Ромын [[амфитеатр]] буюу задгай цэнгэлдэх хүрээлэн. * [[Пантеон (Ром)|Пантеон]] ([[Итали хэл|итал]]. Pantheon) - "Бүх бурхдын сүм" гэгддэг Эртний Ромын уран барилга. * Капитоли толгой ([[Латин хэл|латин]]. ''Capitolium, Capitolinus mons'', [[Итали хэл|итали]]. il Campidoglio, Monte Capitolino) - Эртний Ром боссон 7 толгодын нэг юм. Энэ толгод нь дэлхийн хамгийн эртний олон нийтийн музей болох Капитолийн музей, эзэн хаант [[Марк Аврелий|Марк Аврелийн]] хөшөө байдаг. * Их цирк [[Латин хэл|(латин]]. ''Circus Maximus'') -Эртний Ромын хамгийн том морин тойруулга. * Аппиа зам ([[Латин хэл|латин]]. ''Via Appia'') -Эртний Ромын хамгийн чухал олон нийтийн зам. * Гэгээн Анжело цайз ([[Итали хэл|итали]]. ''Castel Sant' Angelo'') Дундад зууны үед цайз болгон шинчилж баригдсан. * [[Гэгээн Петрийн цогчин дуган|'''Гэгээн''' '''Петрийн''' цогчин дуган]] ([[Итали хэл|итали]]. ''Basilica di San Pietro''), Европ дахь хамгийн том сүм, католик шашны төв (Ватикан улсын нутаг дэвсгэр дээр байрладаг). * Навона талбай ([[Итали хэл|итали]]. ''Piazza Navona'') Жиан Лоренцо Бернини-гийн барьсан "Дөрвөн голын усан оргилуур" бүхий талбай. * Испанийн талбай ([[Итали хэл|итали]]. ''Piazza di Spagna'') болон Испанийн шат ([[Итали хэл|итали]]. ''Scalianta di Spagna''). Испанийн шат нь Испаний талбай дахь завины усан оргилуураас Гэгээн Тринита деи Монти ([[Итали хэл|итали]]. ''Ss. Trinita dei Monti'') сүм рүү хөтөлдөг. * Треви усан оргилуур ([[Итали хэл|итали]]. ''Fontana di Trevi''), Ромын хамгийн алдартай усан оргилуур бөгөөд хамгийн үзэсгэлэнтэй "Яст мэлхийн усан оргилуур" ([[Итали хэл|итали]]. ''Fontane delle Tartarughe'') гэж үздэг. * Вилла Боргезе ([[Итали хэл|итали]]. ''Villa Borghese'') - Ромын Париоли дүүрэг дахь урлагийн музейтэй ургамалын цэцэрлэгт хүрээлэн. * Пигорини Мүзей ([[Итали хэл|итали]]. ''Museo Pigorini'') эртний түүх, угсаатан зүй судлалын хүрээлэнтэй улсын мүзей. == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/pcr Ром хотын албан ёсны сайт] (Итали хэлээр) * [http://www.romaturismo.it Ром хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] (Англи хэлээр) * [http://www.museiincomuneroma.it/ Ромын музейнууд] (Итали хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20081204022431/http://mv.vatican.va/StartNew_EN.html Ватиканы музейнууд] (Англи хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20100118022554/http://www-personal.umich.edu/~bkh/rome/5-20-3.htm Эртний Ромын загварууд] * {{commons|Roma}} [[Ангилал:Ром| ]] [[Ангилал:Лациогийн коммун]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Лациогийн суурин]] [[Ангилал:Франкийн замын суурин]] [[Ангилал:Италийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Итали дахь Ромын хот]] [[Ангилал:Италийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Италийн их сургуулийн хот]] p77p8lslnq9nwrj52k3c7ecslfldr38 0 9015 873121 872852 2026-10-12T03:51:47Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ. 873121 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |honorific_prefix=Ардын Хатанбаатар |name=Сандагдоржийн Магсаржав |image=Khatanbaatar Magsarjav.jpg |image_size= |birth_name=Сандагдоржийн Магсаржав<br/>{{MongolUnicode|ᠬᠠᠲᠤᠨ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ<br/>ᠮᠠᠭᠰᠠᠷᠵᠠᠪ}} |birth_date=1878 оны 6 сарын 10 |birth_place=[[Сайн ноён хан аймаг]], [[Ар Монгол]], [[Манж Чин гүрэн]]<br>(одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]])|death_date=1927 оны 9 сарын 3<br>(49 насалсан) |caption=Хатанбаатар Магсаржав. 1920-д он. |allegiance=[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1924)<br>[[БНМАУ]] (1924–1927) |service_years=1911–1927 |battles=[[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]]<br>[[Ардын хувьсгал]] }} '''Ардын Хатанбаатар Магсаржав''' [[File:Arad-un qatan baghatur maghsurjab.svg|50px]]буюу '''Сандагдоржийн Магсаржав''' нь (1878 оны зургаадугаар сарын 10-нд төрсөн; [[1927 он]]ы [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 3-нд]] нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын цэргийн нэрт жанжин, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч байжээ.<ref>{{cite book |title=Хүүхэд-Залуучуудын Нэвтэрхий Толь |year=1983 |isbn= |pages=203 |url= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=7961 |title=Ардын Хатанбаатар Магсаржав |accessdate=2008-09-07 |work= |publisher=On-Air.tv |date=2008-01-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Уг гарал, бага нас== Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржав нь хуучнаар [[Сайн ноён хан аймаг]], одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]]ын нутагт ядуу тайж Сандагдоржийн хүү болон төржээ. Арван нэгэн насандаа сайн ноён аймгийн хошуу ноён Ганжууржав гүнд шавь орон бичиг үсэг заалгаж, 25-н нас хүртлээ шавь суусан байна. 1905 оны долоодугаар сард язгууртны зэрэг залган Магсаржавыг [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь амбан яамны дэргэд хугацаалан суулгах Халхын жасаанд тохоон томилогдсон байна. == 1911 оны Үндэсний хувьсгалд == 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараагаар шинэ байгуулагдсан засгийн газраас амбаныг зайлан явах шаардлагыг Магсаржав амбан ноёнд дамжуулсан боловч гарч явахаас татгалзсан байна. 1912 оны зун Баруун хязгаарыг төвшитгөн тогтоох сайдад Баргын [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамтаар томилогдон Ховдыг дайран эзлэх ажиллагааг шууд удирдаж, Манж, Хятадуудыг буулгаж авчээ. [[Чин улс|Манжаас]] тусгаарлах Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Ховдыг чөлөөлсөн гарамгай гавьяаг нь үнэлэн Богд Хаант Монгол Улсын Засгийн газраас Магсаржавыг үе улиран залгамжлах ''«Хатанбаатар ван»'' цолоор шагнажээ. 1913 оны хавар Хятадын залхаан цээрлүүлэх цэрэг [[Өвөр Монгол]]д орж ирэхэд Магсаржав, Манлайбаатар Дамдинсүрэн нарын цэргийн хүч очин тулалдаж амжилт олж байсан боловч [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] Хятад, Японтой эвдрэлцэхээс болгоомжлон оролцсон тул түүнийг эргүүлэн татжээ. Үүний дараагаар зүүн хязгаарт [[Бавуужав]]ын довтолгоог дарах, 1918 онд хил нэвтрэн орж ирсэн Оросын цагаан цэргүүдийг зогсоох цэрэг дайны үйл ажиллагаануудад оролцож байжээ. == Ардын хувьсгалд == 1919 оны намар Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] Монголын автономитыг унагасан. 1920 оны дундуур Магсаржавыг нууц бүлгэмийнхэнтэй хэлхээ холбоотой хэмээн сэжиглэж баривчилжээ. Барон Унгерний цэрэг Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөд С.Магсаржав шоронгоос гарч, 1921 оны 2 дугаар сарын 22-нд Монголын Бүх цэргийн жанжнаар томилогдож, зүүн өмнө зүгт зугтсан хятад цэргийг дарах байлдааныг удирджээ. Хатан баатар 1921 оны 4 дүгээр сарын 21-нд Баруун хоёр аймгийн цэргийг дайчлан захирах сайдаар томилогдож, мөн оны 7 дугаар сарын 20-нд [[Монгол Ардын Нам]]ынхантай санаа нэгдэж Улиастайд бослого гаргаж Вандонов нарын цагаантныг устган, эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх зэвсэгт тэмцлээ эхлүүлсэн. Хатан баатар Магсаржав 1921 оны 6 дугаар сарын 5-нд Цэргийн яамны дэд сайд, мөн оны намар Ховдын зэрэг газар үүрлэсэн дайсныг хядан арилгахаар мордуулах Бүх цэргийг захирах их жанжны тушаалд томилогдож баруун хязгаарыг цагаантнаас чөлөөлөх байлдааныг удирдсан. 1921 оны намар, өвөл Хатанбаатар Магсаржав баруун аймгууд дахь цагаантны цэргийн хүчнүүдийг дарж устган гавьяа байгуулжээ. 1922 онд ердийн цэргийн яамны сайдаар тохион томилогдож, [[Дамдины Сүхбаатар]] Магсаржавыг өөрийн биеэр даалт гаргаж МАХН-ын гишүүнд орлогчийн хугацаа дамжуулахгүйгээр шууд элсүүлэн авчээ. 1924 онд МАХН-ын Төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон ба Москва хотод албан айлчлах бүрэлдэхүүнд орж байжээ. == Гавьяа шагнал, дурсгал == Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газраас түүнд Хатанбаатар гэсэн цолыг олгож байжээ. 1914 онд Шар жолоо одонгоор шагнагдсан. 1922 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] Засгийн Газраас Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1924 онд Ардын Засгийн Газраас ''«Ардын»'' хэмээх эрхэм цолыг олгож, 1926 онд БНМАУ-ын Цэргийн гавьяаны нэгдүгээр зэргийн одонгоор шагнасан. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын алдар гавьяаг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Булган аймгийн төв дуулгат бунханыг байгуулж шарилыг нь шилжүүлэн бунхалсан байна. 1998 онд [[Монгол Улс]]ын Засгийн Газрын 39 дүгээр тогтоолоор Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын дунд сургуулийг Ардын Хатанбаатар С. Магсаржавын нэрэмжит сургууль болгосон. == Зохиол бүтээлд == 1981 он бүтээсэн [[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] монголын уран сайхны кино байдаг нь ард түмний хайртай кинонуудын нэг билээ. == Эшлэл == {{reflist}}{{commonscat}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude></noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] {{DEFAULTSORT:Магсаржав, Хатанбаатар}} [[Ангилал:Хатанбаатар Магсаржав| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:Булганыхан]] [[Ангилал:Сайн ноён хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1927 онд өнгөрсөн]] 428vr5h4nkqtuv9usj5rnqm4kgsrvqb 873128 873121 2026-10-12T04:14:41Z Egzs 88168 873128 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |honorific_prefix=Ардын Хатанбаатар |name=Сандагдоржийн Магсаржав |image=Khatanbaatar Magsarjav.jpg |image_size= |birth_name=Сандагдоржийн Магсаржав<br/>{{MongolUnicode|ᠬᠠᠲᠤᠨ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ<br/>ᠮᠠᠭᠰᠠᠷᠵᠠᠪ}} |birth_date=1878 оны 6 сарын 10 |birth_place=[[Сайн ноён хан аймаг]], [[Ар Монгол]], [[Манж Чин гүрэн]]<br>(одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]])|death_date=1927 оны 9 сарын 3<br>(49 насалсан) |caption=Хатанбаатар Магсаржав. 1920-д он. |allegiance={{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1924)<br>{{Flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1924}} [[БНМАУ]] (1924–1927) |service_years=1911–1927 |battles=[[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]]<br>[[Ардын хувьсгал]] }} '''Ардын Хатанбаатар Магсаржав''' [[File:Arad-un qatan baghatur maghsurjab.svg|50px]]буюу '''Сандагдоржийн Магсаржав''' нь (1878 оны зургаадугаар сарын 10-нд төрсөн; [[1927 он]]ы [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 3-нд]] нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын цэргийн нэрт жанжин, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч байжээ.<ref>{{cite book |title=Хүүхэд-Залуучуудын Нэвтэрхий Толь |year=1983 |isbn= |pages=203 |url= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=7961 |title=Ардын Хатанбаатар Магсаржав |accessdate=2008-09-07 |work= |publisher=On-Air.tv |date=2008-01-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Уг гарал, бага нас== Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржав нь хуучнаар [[Сайн ноён хан аймаг]], одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]]ын нутагт ядуу тайж Сандагдоржийн хүү болон төржээ. Арван нэгэн насандаа сайн ноён аймгийн хошуу ноён Ганжууржав гүнд шавь орон бичиг үсэг заалгаж, 25-н нас хүртлээ шавь суусан байна. 1905 оны долоодугаар сард язгууртны зэрэг залган Магсаржавыг [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь амбан яамны дэргэд хугацаалан суулгах Халхын жасаанд тохоон томилогдсон байна. == 1911 оны Үндэсний хувьсгалд == 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараагаар шинэ байгуулагдсан засгийн газраас амбаныг зайлан явах шаардлагыг Магсаржав амбан ноёнд дамжуулсан боловч гарч явахаас татгалзсан байна. 1912 оны зун Баруун хязгаарыг төвшитгөн тогтоох сайдад Баргын [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамтаар томилогдон Ховдыг дайран эзлэх ажиллагааг шууд удирдаж, Манж, Хятадуудыг буулгаж авчээ. [[Чин улс|Манжаас]] тусгаарлах Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Ховдыг чөлөөлсөн гарамгай гавьяаг нь үнэлэн Богд Хаант Монгол Улсын Засгийн газраас Магсаржавыг үе улиран залгамжлах ''«Хатанбаатар ван»'' цолоор шагнажээ. 1913 оны хавар Хятадын залхаан цээрлүүлэх цэрэг [[Өвөр Монгол]]д орж ирэхэд Магсаржав, Манлайбаатар Дамдинсүрэн нарын цэргийн хүч очин тулалдаж амжилт олж байсан боловч [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] Хятад, Японтой эвдрэлцэхээс болгоомжлон оролцсон тул түүнийг эргүүлэн татжээ. Үүний дараагаар зүүн хязгаарт [[Бавуужав]]ын довтолгоог дарах, 1918 онд хил нэвтрэн орж ирсэн Оросын цагаан цэргүүдийг зогсоох цэрэг дайны үйл ажиллагаануудад оролцож байжээ. == Ардын хувьсгалд == 1919 оны намар Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] Монголын автономитыг унагасан. 1920 оны дундуур Магсаржавыг нууц бүлгэмийнхэнтэй хэлхээ холбоотой хэмээн сэжиглэж баривчилжээ. Барон Унгерний цэрэг Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөд С.Магсаржав шоронгоос гарч, 1921 оны 2 дугаар сарын 22-нд Монголын Бүх цэргийн жанжнаар томилогдож, зүүн өмнө зүгт зугтсан хятад цэргийг дарах байлдааныг удирджээ. Хатан баатар 1921 оны 4 дүгээр сарын 21-нд Баруун хоёр аймгийн цэргийг дайчлан захирах сайдаар томилогдож, мөн оны 7 дугаар сарын 20-нд [[Монгол Ардын Нам]]ынхантай санаа нэгдэж Улиастайд бослого гаргаж Вандонов нарын цагаантныг устган, эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх зэвсэгт тэмцлээ эхлүүлсэн. Хатан баатар Магсаржав 1921 оны 6 дугаар сарын 5-нд Цэргийн яамны дэд сайд, мөн оны намар Ховдын зэрэг газар үүрлэсэн дайсныг хядан арилгахаар мордуулах Бүх цэргийг захирах их жанжны тушаалд томилогдож баруун хязгаарыг цагаантнаас чөлөөлөх байлдааныг удирдсан. 1921 оны намар, өвөл Хатанбаатар Магсаржав баруун аймгууд дахь цагаантны цэргийн хүчнүүдийг дарж устган гавьяа байгуулжээ. 1922 онд ердийн цэргийн яамны сайдаар тохион томилогдож, [[Дамдины Сүхбаатар]] Магсаржавыг өөрийн биеэр даалт гаргаж МАХН-ын гишүүнд орлогчийн хугацаа дамжуулахгүйгээр шууд элсүүлэн авчээ. 1924 онд МАХН-ын Төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон ба Москва хотод албан айлчлах бүрэлдэхүүнд орж байжээ. == Гавьяа шагнал, дурсгал == Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газраас түүнд Хатанбаатар гэсэн цолыг олгож байжээ. 1914 онд Шар жолоо одонгоор шагнагдсан. 1922 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] Засгийн Газраас Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1924 онд Ардын Засгийн Газраас ''«Ардын»'' хэмээх эрхэм цолыг олгож, 1926 онд БНМАУ-ын Цэргийн гавьяаны нэгдүгээр зэргийн одонгоор шагнасан. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын алдар гавьяаг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Булган аймгийн төв дуулгат бунханыг байгуулж шарилыг нь шилжүүлэн бунхалсан байна. 1998 онд [[Монгол Улс]]ын Засгийн Газрын 39 дүгээр тогтоолоор Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын дунд сургуулийг Ардын Хатанбаатар С. Магсаржавын нэрэмжит сургууль болгосон. == Зохиол бүтээлд == 1981 он бүтээсэн [[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] монголын уран сайхны кино байдаг нь ард түмний хайртай кинонуудын нэг билээ. == Эшлэл == {{reflist}}{{commonscat}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude></noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] {{DEFAULTSORT:Магсаржав, Хатанбаатар}} [[Ангилал:Хатанбаатар Магсаржав| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:Булганыхан]] [[Ангилал:Сайн ноён хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1927 онд өнгөрсөн]] jhinxb7ay3rex039hdoggeljnya0dbp 873130 873128 2026-10-12T04:15:37Z Egzs 88168 873130 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |honorific_prefix=Ардын Хатанбаатар |name=Сандагдоржийн Магсаржав |image=Khatanbaatar Magsarjav.jpg |image_size= |birth_name=Сандагдоржийн Магсаржав<br/>{{MongolUnicode|ᠬᠠᠲᠤᠨ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ<br/>ᠮᠠᠭᠰᠠᠷᠵᠠᠪ}} |birth_date=1878 оны 6 сарын 10 |birth_place=[[Сайн ноён хан аймаг]], [[Ар Монгол]], [[Манж Чин гүрэн]]<br>(одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]])|death_date=1927 оны 9 сарын 3<br>(49 насалсан) |caption=Хатанбаатар Магсаржав. 1920-д он. |allegiance={{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1924)<br>{{Flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1924}} [[БНМАУ]] (1924–1927) |service_years=1911–1927 |battles=[[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]]<br>[[Ардын хувьсгал]] }} '''Ардын Хатанбаатар Магсаржав''' [[File:Arad-un qatan baghatur maghsurjab.svg|50px]]буюу '''Сандагдоржийн Магсаржав''' нь (1878 оны зургаадугаар сарын 10-нд төрсөн; [[1927 он]]ы [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 3-нд]] нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын цэргийн нэрт жанжин, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч байжээ.<ref>{{cite book |title=Хүүхэд-Залуучуудын Нэвтэрхий Толь |year=1983 |isbn= |pages=203 |url= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=7961 |title=Ардын Хатанбаатар Магсаржав |accessdate=2008-09-07 |work= |publisher=On-Air.tv |date=2008-01-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Уг гарал, бага нас== Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржав нь хуучнаар [[Сайн ноён хан аймаг]], одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]]ын нутагт ядуу тайж Сандагдоржийн хүү болон төржээ. Арван нэгэн насандаа сайн ноён аймгийн хошуу ноён Ганжууржав гүнд шавь орон бичиг үсэг заалгаж, 25-н нас хүртлээ шавь суусан байна. 1905 оны долоодугаар сард язгууртны зэрэг залган Магсаржавыг [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь амбан яамны дэргэд хугацаалан суулгах Халхын жасаанд тохоон томилогдсон байна. == 1911 оны Үндэсний хувьсгалд == 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараагаар шинэ байгуулагдсан засгийн газраас амбаныг зайлан явах шаардлагыг Магсаржав амбан ноёнд дамжуулсан боловч гарч явахаас татгалзсан байна. 1912 оны зун Баруун хязгаарыг төвшитгөн тогтоох сайдад Баргын [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамтаар томилогдон Ховдыг дайран эзлэх ажиллагааг шууд удирдаж, Манж, Хятадуудыг буулгаж авчээ. [[Чин улс|Манжаас]] тусгаарлах Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Ховдыг чөлөөлсөн гарамгай гавьяаг нь үнэлэн Богд Хаант Монгол Улсын Засгийн газраас Магсаржавыг үе улиран залгамжлах ''«Хатанбаатар ван»'' цолоор шагнажээ. 1913 оны хавар Хятадын залхаан цээрлүүлэх цэрэг [[Өвөр Монгол]]д орж ирэхэд Магсаржав, Манлайбаатар Дамдинсүрэн нарын цэргийн хүч очин тулалдаж амжилт олж байсан боловч [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] Хятад, Японтой эвдрэлцэхээс болгоомжлон оролцсон тул түүнийг эргүүлэн татжээ. Үүний дараагаар зүүн хязгаарт [[Бавуужав]]ын довтолгоог дарах, 1918 онд хил нэвтрэн орж ирсэн Оросын цагаан цэргүүдийг зогсоох цэрэг дайны үйл ажиллагаануудад оролцож байжээ. == Ардын хувьсгалд == 1919 оны намар Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] Монголын автономитыг унагасан. 1920 оны дундуур Магсаржавыг нууц бүлгэмийнхэнтэй хэлхээ холбоотой хэмээн сэжиглэж баривчилжээ. Барон Унгерний цэрэг Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөд С.Магсаржав шоронгоос гарч, 1921 оны 2 дугаар сарын 22-нд Монголын Бүх цэргийн жанжнаар томилогдож, зүүн өмнө зүгт зугтсан хятад цэргийг дарах байлдааныг удирджээ. Хатан баатар 1921 оны 4 дүгээр сарын 21-нд Баруун хоёр аймгийн цэргийг дайчлан захирах сайдаар томилогдож, мөн оны 7 дугаар сарын 20-нд [[Монгол Ардын Нам]]ынхантай санаа нэгдэж Улиастайд бослого гаргаж Вандонов нарын цагаантныг устган, эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх зэвсэгт тэмцлээ эхлүүлсэн. Хатан баатар Магсаржав 1921 оны 6 дугаар сарын 5-нд Цэргийн яамны дэд сайд, мөн оны намар Ховдын зэрэг газар үүрлэсэн дайсныг хядан арилгахаар мордуулах Бүх цэргийг захирах их жанжны тушаалд томилогдож баруун хязгаарыг цагаантнаас чөлөөлөх байлдааныг удирдсан. 1921 оны намар, өвөл Хатанбаатар Магсаржав баруун аймгууд дахь цагаантны цэргийн хүчнүүдийг дарж устган гавьяа байгуулжээ. 1922 онд ердийн цэргийн яамны сайдаар тохион томилогдож, [[Дамдины Сүхбаатар]] Магсаржавыг өөрийн биеэр даалт гаргаж МАХН-ын гишүүнд орлогчийн хугацаа дамжуулахгүйгээр шууд элсүүлэн авчээ. 1924 онд МАХН-ын Төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон ба Москва хотод албан айлчлах бүрэлдэхүүнд орж байжээ. == Гавьяа шагнал, дурсгал == Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газраас түүнд Хатанбаатар гэсэн цолыг олгож байжээ. 1914 онд Шар жолоо одонгоор шагнагдсан. 1922 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] Засгийн Газраас Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1924 онд Ардын Засгийн Газраас ''«Ардын»'' хэмээх эрхэм цолыг олгож, 1926 онд БНМАУ-ын Цэргийн гавьяаны нэгдүгээр зэргийн одонгоор шагнасан. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын алдар гавьяаг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Булган аймгийн төв дуулгат бунханыг байгуулж шарилыг нь шилжүүлэн бунхалсан байна. 1998 онд [[Монгол Улс]]ын Засгийн Газрын 39 дүгээр тогтоолоор Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын дунд сургуулийг Ардын Хатанбаатар С. Магсаржавын нэрэмжит сургууль болгосон. == Зохиол бүтээлд == 1981 он бүтээсэн [[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] монголын уран сайхны кино байдаг нь ард түмний хайртай кинонуудын нэг билээ. == Эшлэл == {{reflist}}{{commonscat}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }}{{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}<noinclude></noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] {{DEFAULTSORT:Магсаржав, Хатанбаатар}} [[Ангилал:Хатанбаатар Магсаржав| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:Булганыхан]] [[Ангилал:Сайн ноён хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1927 онд өнгөрсөн]] tp8s2jf6rnno41lsxpms6b0oloztoz6 0 9820 873148 872590 2026-10-12T05:42:57Z ~2026-54703-10 108173 873148 wikitext text/x-wiki {{about|Монголын ястаны}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}} [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Өмнөговь), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн аварга, MVP Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), Азийн наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Ц.Болорцэцэг (Өмнөговь, Өлгий), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), МУГЖ бүжигчин М.Мандхай, Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), Жүдо бөхийн дэлхийн аваргын хошой хүрэл медальт, МУ-ын гавьяат тамирчин Ё.Басхүү (Бөхмөрөн), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] gha7zpdjxgt767g3jr6su6sb5ba4txr 0 16708 873179 860873 2026-10-12T09:59:16Z ~2026-54827-29 108184 /* Энэ өдөр төрөгсөд */ 873179 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 202 дахь ([[өндөр жил]] бол 203 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 163 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1951: Робин Виллиамс * 2000: [[Эрлинг Холанд]], Норвегийн хөлбөмбөгчин == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|21 July|7 сарын 21}} [[Ангилал:Өдөр|0721]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#21]] 8nvf04zg1bhxfede29yy6u5pj9ndy9u 0 20005 873167 805675 2026-10-12T07:19:52Z О. Батсайхан 108165 873167 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр =Роботууд | зураг = | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч =[[Крис Вэж]]<br />[[Карлос Салданья]] | продюсер =[[Жерри Дэвис]]<br />[[Жон С. Донкин]]<br />[[Виллиам Жойс]] | зохиолч =Рон Мита<br />Жим Макклэйн<br />[[Дэвид Линдсэй-Абэйр]]<br />[[Лоуэлл Ганз]]<br />[[Бабалүү Мандел]] | тайлбарлагч = | жүжигчин =[[Эван Макгрегор]]<br />[[Робин Виллиамс]]<br />[[Грег Киннеар]]<br />[[Халле Берри]]<br />[[Харланд Виллиамс]]<br />[[Мэл Брүүкс]]<br />[[Аманда Байнес]]<br />[[Дрю Кэри]]<br />[[Жим Бродбент]]<br />[[Стэнли Туччи]]<br />[[Пол Жиаматти]]<br />[[Дайан Уист]] | хөгжим =[[Жон Пауэлл]] | зураглаач = | эвлүүлэг =[[Жон Карнохан]] | студи =[[Блү Скай Студиос]]<br />20th Century Fox Animation | компани =[[20th Century Fox]] | нээлт =Сингапур — 2005 оны 3 сарын 10<br />АНУ — 2005 оны 3 сарын 11 | хугацаа =89 минут | улс ={{USA}} | хэл =Англи | төсөв =$75 сая | орлого =$260,718,330 | өмнөх = | дараах = }} '''''Роботууд''''' ({{lang-en|Robots}}) нь 2005 онд дэлгэцнээ гарсан Америкийн компьютер-анимац бүхий шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, инээдмийн кино юм. Уг киног [[Блү Скай Студиос]] бүтээж, [[20th Century Fox]] кино компани түгээсэн. Киноны найруулагчаар [[Крис Вэж]], [[Карлос Салданья]] нар ажилласан бөгөөд гол дүрүүдэд [[Эван Макгрегор]], [[Халле Берри]], [[Робин Виллиамс]], [[Грег Киннеар]], [[Мэл Брүүкс]] нар дуу оруулжээ. Кино 2005 оны 3 сарын 11-нд АНУ-ын кино театруудаар нээлтээ хийсэн. <ref>{{Cite web|url=https://movies.disney.com/robots|title=Robots|website=Disney Movies}}</ref> Киноны үйл явдал роботуудаар дүүрэн зохиомол ертөнцөд өрнөдөг. Зохион бүтээгч болохыг мөрөөддөг залуу робот Родни Копперботтом том хотод очиж, өөрийн шүтээн болох Бигвелдтэй уулзахыг хүснэ. Гэвч тэрээр хотын амьдрал, робот үйлдвэрлэлийн компанид гарсан өөрчлөлт болон хуучин роботуудыг ашиглалтаас гаргах гэсэн ашиг хонжоо хайсан удирдлагын бодлоготой тулгардаг. Киноны зохиолыг Рон Мита, Жим Макклэйн, Дэвид Линдсэй-Абэйр, Лоуэлл Ганз, Бабалүү Мандел нар боловсруулсан. Виллиам Жойс нь киноны продюсер болон дүрслэлийн үзэл санааг боловсруулахад оролцсон уран бүтээлчдийн нэг юм. == Үйл явдал == Роботууд амьдардаг ертөнцөд Родни Копперботтом хэмээх залуу робот зохион бүтээгч болох хүсэл мөрөөдөлтэй өснө. Түүний аав Херб ресторандаа аяга таваг угаагчаар ажилладаг бөгөөд гэр бүл нь санхүүгийн боломж муутай байдаг. Родни шинэ бүтээлээрээ бусдад тусалж, роботуудад илүү сайн амьдрал бий болгохыг хүсдэг. Родни өөрийн шүтээн болох зохион бүтээгч Бигвелдтэй уулзаж, түүний компанид ажиллахын тулд Робот хот руу явна. Гэвч хотод очиход Бигвелд компанийн удирдлагаас холдсон бөгөөд түүний оронд Финеас Т. Ратчет удирдлагыг гартаа авсан байв. Ратчет хуучин эд ангиар роботуудыг засварлахын оронд үнэтэй шинэчлэлтийг худалдаалж, хуучирсан роботуудыг ашиглалтаас гаргах бодлого хэрэгжүүлдэг. Родни хотод амьдардаг Фендер болон бусад найзуудтайгаа танилцаж, Ратчетын төлөвлөгөөний үр дагаврыг ойлгоно. Тэд Бигвелдийг эргүүлэн авчирч, энгийн роботуудын амьдралыг хамгаалахын тулд хамтран тэмцдэг. Роднигийн шинэ бүтээл хийх авьяас, тууштай байдал нь хотын ирээдүйг өөрчлөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. == Дүрүүд == * '''Родни Копперботтом''' — зохион бүтээгч болохыг мөрөөддөг, бусдад туслахыг хүсдэг залуу робот. Түүний дууг [[Эван Макгрегор]] оруулсан. * '''Каппи''' — Робот хотын компанид ажилладаг, ухаалаг, бие даасан робот. Түүний дууг [[Халле Берри]] оруулсан. * '''Фендер''' — Роднитой найзалж, түүний адал явдалд хамт оролцдог хөгжилтэй робот. Түүний дууг [[Робин Виллиамс]] оруулсан. * '''Финеас Т. Ратчет''' — компанийн удирдлагыг гартаа авч, ашиг орлогыг нэн тэргүүнд тавьдаг эсрэг дүр. Түүний дууг [[Грег Киннеар]] оруулсан. * '''Бигвелд''' — олон роботод тусалж, хэрэгцээтэй эд анги үйлдвэрлэдэг зохион бүтээгч, Bigweld Industries компанийн үндэслэгч. Түүний дууг [[Мэл Брүүкс]] оруулсан. * '''Пайпер Пинвилер''' — Фендерийн дүү бөгөөд адал явдалд оролцдог залуу робот. Түүний дууг [[Аманда Байнес]] оруулсан. * '''Лугнат''' — Ратчетын талд ажилладаг робот. Түүний дууг [[Дрю Кэри]] оруулсан. * '''Мадам Гаскет''' — хуучин роботуудыг устгах бодлоготой холбоотой эсрэг дүрүүдийн нэг. Түүний дууг [[Жим Бродбент]] оруулсан. * '''Херб Копперботтом''' — Роднигийн аав, ресторандаа ажилладаг робот. Түүний дууг [[Стэнли Туччи]] оруулсан. * '''Лидия Копперботтом''' — Роднигийн ээж. Түүний дууг [[Дайан Уист]] оруулсан. == Бүтээлт == ''Роботууд'' киног [[Блү Скай Студиос]] студи [[20th Century Fox Animation]]-тай хамтран бүтээсэн. Тус кино нь студийн өмнөх бүтээлүүдийн нэгэн адил гурван хэмжээст компьютер-анимац ашиглан дүрүүд, хотын орчин, механик төхөөрөмжүүдийг дүрсэлсэн. Найруулагч Крис Вэж нь өмнө нь ''[[Мөстлөгийн үе]]'' (Ice Age) хүүхэлдэйн киногоор танигдсан бол Карлос Салданья компьютер-анимацын кино бүтээх туршлагатай байв. Виллиам Жойс киноны дүрслэлийн ертөнц, үйлдвэрлэлийн загвар болон уран бүтээлийн үзэл санаанд оролцсон. Киноны зохиолыг Рон Мита, Жим Макклэйн, Дэвид Линдсэй-Абэйр, Лоуэлл Ганз, Бабалүү Мандел нарын оролцоотойгоор боловсруулжээ. Киноны хөгжмийг [[Жон Пауэлл]] зохиож, эвлүүлгийг [[Жон Карнохан]] хийсэн. == Хөгжим == Киноны хөгжмийг Английн хөгжмийн зохиолч [[Жон Пауэлл]] бүтээсэн. Түүний зохиосон хөгжим нь үйл явдлын хурд, адал явдалт хэсгүүд болон сэтгэл хөдлөлийг илэрхийлэхэд ашиглагдсан. Киноны дууны цомогт кинонд ашигласан төрөл бүрийн уран бүтээлчдийн дуунууд багтсан бөгөөд 2005 онд ''Robots: Original Motion Picture Soundtrack'' нэрээр худалдаанд гарсан. == Нээлт ба түгээлт == ''Роботууд'' кино 2005 оны 3 сарын 11-нд АНУ-д нээлтээ хийсэн. Түүнээс өмнө 2005 оны 3 сарын 10-нд Сингапурт үзэгчдэд хүрсэн. Киноны DVD болон VHS хувилбарууд 2005 оны 9 сарын 27-нд худалдаанд гарсан. Кино нь кино театрууд болон гэрийн видео түгээлтийн зах зээлд гарснаар өргөн хүрээний үзэгчдэд хүрсэн. == Орлого == Киноны үйлдвэрлэлийн төсөв ойролцоогоор 75 сая ам.доллар байсан бөгөөд дэлхий даяар нийт 260.7 сая ам.долларын орлого олсон байна. <ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0358082/|title=Robots|website=Box Office Mojo}}</ref> == Шүүмжлэл == Кино шүүмжлэгчид ''Роботууд''-ын дүрслэл, өнгөний зохицол, механик ертөнцийн зохион байгуулалтыг онцлон үнэлсэн. Харин зарим шүүмжлэгч үйл явдлын өрнөл, дүрүүдийн хөгжлийг өмнөх хүүхэлдэйн кинонуудтай харьцуулахад төдийлөн шинэлэг биш гэж үзжээ. Rotten Tomatoes сайтын мэдээллээр кино шүүмжлэгчдийн үнэлгээ 64 хувьтай байсан бөгөөд тус сайтын шүүмжийн нэгтгэлд дүрслэлийн чанарыг сайшаасан ч үйл явдлын өрнөл нь хэвшмэл санагддаг гэж дүгнэсэн байна. <ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/robots|title=Robots|website=Rotten Tomatoes}}</ref> == Гадны холбоосууд == * {{imdb title|0358082|Роботууд}} * {{bcdb title|47509|Роботууд}} * {{Allmovie title|289664|Роботууд}} * {{rotten-tomatoes|robots|Роботууд}} * {{metacritic film|robots|Роботууд}} * {{mojo title|robots|Роботууд}} * [https://movies.disney.com/robots Киноны албан ёсны мэдээлэл] [[Ангилал:2005 оны кино]] [[Ангилал:АНУ-ын кино]] [[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кино]] [[Ангилал:Америкийн инээдмийн кино]] [[Ангилал:Англи хэлээрх кино]] {{stub}} cdcwocj92c7k787725gstjpawk33mmt 873168 873167 2026-10-12T07:24:39Z О. Батсайхан 108165 873168 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр =Роботууд | зураг = | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч =[[Крис Вэж]]<br />[[Карлос Салданья]] | продюсер =[[Жерри Дэвис]]<br />[[Жон С. Донкин]]<br />[[Виллиам Жойс]] | зохиолч =Рон Мита<br />Жим Макклэйн<br />[[Дэвид Линдсэй-Абэйр]]<br />[[Лоуэлл Ганз]]<br />[[Бабалүү Мандел]] | тайлбарлагч = | жүжигчин =[[Эван Макгрегор]]<br />[[Робин Виллиамс]]<br />[[Грег Киннеар]]<br />[[Халле Берри]]<br />[[Харланд Виллиамс]]<br />[[Мэл Брүүкс]]<br />[[Аманда Байнес]]<br />[[Дрю Кэри]]<br />[[Жим Бродбент]]<br />[[Стэнли Туччи]]<br />[[Пол Жиаматти]]<br />[[Дайан Уист]] | хөгжим =[[Жон Пауэлл]] | зураглаач = | эвлүүлэг =[[Жон Карнохан]] | студи =[[Блү Скай Студиос]]<br />20th Century Fox Animation | компани =[[20th Century Fox]] | нээлт =Сингапур — 2005 оны 3 сарын 10<br />АНУ — 2005 оны 3 сарын 11 | хугацаа =89 минут | улс ={{USA}} | хэл =Англи | төсөв =$75 сая | орлого =$260,718,330 | өмнөх = | дараах = }} '''''Роботууд''''' ({{lang-en|Robots}}) нь 2005 онд дэлгэцнээ гарсан Америкийн компьютер-анимац бүхий шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, инээдмийн кино юм. Уг киног [[Блү Скай Студиос]] бүтээж, [[20th Century Fox]] кино компани түгээсэн. Киноны найруулагчаар [[Крис Вэж]], [[Карлос Салданья]] нар ажилласан бөгөөд гол дүрүүдэд [[Эван Макгрегор]], [[Халле Берри]], [[Робин Виллиамс]], [[Грег Киннеар]], [[Мэл Брүүкс]] нар дуу оруулжээ. Кино 2005 оны 3 сарын 11-нд АНУ-ын кино театруудаар нээлтээ хийсэн. <ref>{{Cite web|url=https://movies.disney.com/robots|title=Robots|website=Disney Movies}}</ref> Киноны үйл явдал роботуудаар дүүрэн зохиомол ертөнцөд өрнөдөг. Зохион бүтээгч болохыг мөрөөддөг залуу робот Родни Копперботтом том хотод очиж, өөрийн шүтээн болох Бигвелдтэй уулзахыг хүснэ. Гэвч тэрээр хотын амьдрал, робот үйлдвэрлэлийн компанид гарсан өөрчлөлт болон хуучин роботуудыг ашиглалтаас гаргах гэсэн ашиг хонжоо хайсан удирдлагын бодлоготой тулгардаг. Киноны зохиолыг Рон Мита, Жим Макклэйн, Дэвид Линдсэй-Абэйр, Лоуэлл Ганз, Бабалүү Мандел нар боловсруулсан. Виллиам Жойс нь киноны продюсер болон дүрслэлийн үзэл санааг боловсруулахад оролцсон уран бүтээлчдийн нэг юм. == Үйл явдал == Роботууд амьдардаг ертөнцөд Родни Копперботтом хэмээх залуу робот зохион бүтээгч болох хүсэл мөрөөдөлтэй өснө. Түүний аав Херб ресторандаа аяга таваг угаагчаар ажилладаг бөгөөд гэр бүл нь санхүүгийн боломж муутай байдаг. Родни шинэ бүтээлээрээ бусдад тусалж, роботуудад илүү сайн амьдрал бий болгохыг хүсдэг. Родни өөрийн шүтээн болох зохион бүтээгч Бигвелдтэй уулзаж, түүний компанид ажиллахын тулд Робот хот руу явна. Гэвч хотод очиход Бигвелд компанийн удирдлагаас холдсон бөгөөд түүний оронд Финеас Т. Ратчет удирдлагыг гартаа авсан байв. Ратчет хуучин эд ангиар роботуудыг засварлахын оронд үнэтэй шинэчлэлтийг худалдаалж, хуучирсан роботуудыг ашиглалтаас гаргах бодлого хэрэгжүүлдэг. Родни хотод амьдардаг Фендер болон бусад найзуудтайгаа танилцаж, Ратчетын төлөвлөгөөний үр дагаврыг ойлгоно. Тэд Бигвелдийг эргүүлэн авчирч, энгийн роботуудын амьдралыг хамгаалахын тулд хамтран тэмцдэг. Роднигийн шинэ бүтээл хийх авьяас, тууштай байдал нь хотын ирээдүйг өөрчлөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. == Дүрүүд == * '''Родни Копперботтом''' — зохион бүтээгч болохыг мөрөөддөг, бусдад туслахыг хүсдэг залуу робот. Түүний дууг [[Эван Макгрегор]] оруулсан. * '''Каппи''' — Робот хотын компанид ажилладаг, ухаалаг, бие даасан робот. Түүний дууг [[Халле Берри]] оруулсан. * '''Фендер''' — Роднитой найзалж, түүний адал явдалд хамт оролцдог хөгжилтэй робот. Түүний дууг [[Робин Виллиамс]] оруулсан. * '''Финеас Т. Ратчет''' — компанийн удирдлагыг гартаа авч, ашиг орлогыг нэн тэргүүнд тавьдаг эсрэг дүр. Түүний дууг [[Грег Киннеар]] оруулсан. * '''Бигвелд''' — олон роботод тусалж, хэрэгцээтэй эд анги үйлдвэрлэдэг зохион бүтээгч, Bigweld Industries компанийн үндэслэгч. Түүний дууг [[Мэл Брүүкс]] оруулсан. * '''Пайпер Пинвилер''' — Фендерийн дүү бөгөөд адал явдалд оролцдог залуу робот. Түүний дууг [[Аманда Байнес]] оруулсан. * '''Лугнат''' — Ратчетын талд ажилладаг робот. Түүний дууг [[Дрю Кэри]] оруулсан. * '''Мадам Гаскет''' — хуучин роботуудыг устгах бодлоготой холбоотой эсрэг дүрүүдийн нэг. Түүний дууг [[Жим Бродбент]] оруулсан. * '''Херб Копперботтом''' — Роднигийн аав, ресторандаа ажилладаг робот. Түүний дууг [[Стэнли Туччи]] оруулсан. * '''Лидия Копперботтом''' — Роднигийн ээж. Түүний дууг [[Дайан Уист]] оруулсан. == Бүтээлт == ''Роботууд'' киног [[Блү Скай Студиос]] студи [[20th Century Fox Animation]]-тай хамтран бүтээсэн. Тус кино нь студийн өмнөх бүтээлүүдийн нэгэн адил гурван хэмжээст компьютер-анимац ашиглан дүрүүд, хотын орчин, механик төхөөрөмжүүдийг дүрсэлсэн. Найруулагч Крис Вэж нь өмнө нь ''[[Мөстлөгийн үе]]'' (Ice Age) хүүхэлдэйн киногоор танигдсан бол Карлос Салданья компьютер-анимацын кино бүтээх туршлагатай байв. Виллиам Жойс киноны дүрслэлийн ертөнц, үйлдвэрлэлийн загвар болон уран бүтээлийн үзэл санаанд оролцсон. Киноны зохиолыг Рон Мита, Жим Макклэйн, Дэвид Линдсэй-Абэйр, Лоуэлл Ганз, Бабалүү Мандел нарын оролцоотойгоор боловсруулжээ. Киноны хөгжмийг [[Жон Пауэлл]] зохиож, эвлүүлгийг [[Жон Карнохан]] хийсэн. == Хөгжим == Киноны хөгжмийг Английн хөгжмийн зохиолч [[Жон Пауэлл]] бүтээсэн. Түүний зохиосон хөгжим нь үйл явдлын хурд, адал явдалт хэсгүүд болон сэтгэл хөдлөлийг илэрхийлэхэд ашиглагдсан. Киноны дууны цомогт кинонд ашигласан төрөл бүрийн уран бүтээлчдийн дуунууд багтсан бөгөөд 2005 онд ''Robots: Original Motion Picture Soundtrack'' нэрээр худалдаанд гарсан. == Нээлт ба түгээлт == ''Роботууд'' кино 2005 оны 3 сарын 11-нд АНУ-д нээлтээ хийсэн. Түүнээс өмнө 2005 оны 3 сарын 10-нд Сингапурт үзэгчдэд хүрсэн. Киноны DVD болон VHS хувилбарууд 2005 оны 9 сарын 27-нд худалдаанд гарсан. Кино нь кино театрууд болон гэрийн видео түгээлтийн зах зээлд гарснаар өргөн хүрээний үзэгчдэд хүрсэн. == Орлого == Киноны үйлдвэрлэлийн төсөв ойролцоогоор 75 сая ам.доллар байсан бөгөөд дэлхий даяар нийт 260.7 сая ам.долларын орлого олсон байна. <ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0358082/|title=Robots|website=Box Office Mojo}}</ref> == Шүүмжлэл == Кино шүүмжлэгчид ''Роботууд''-ын дүрслэл, өнгөний зохицол, механик ертөнцийн зохион байгуулалтыг онцлон үнэлсэн. Харин зарим шүүмжлэгч үйл явдлын өрнөл, дүрүүдийн хөгжлийг өмнөх хүүхэлдэйн кинонуудтай харьцуулахад төдийлөн шинэлэг биш гэж үзжээ. Rotten Tomatoes сайтын мэдээллээр кино шүүмжлэгчдийн үнэлгээ 64 хувьтай байсан бөгөөд тус сайтын шүүмжийн нэгтгэлд дүрслэлийн чанарыг сайшаасан ч үйл явдлын өрнөл нь хэвшмэл санагддаг гэж дүгнэсэн байна. <ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/robots|title=Robots|website=Rotten Tomatoes}}</ref> == Гадны холбоосууд == * {{imdb title|0358082|Роботууд}} * {{bcdb title|47509|Роботууд}} * {{Allmovie title|289664|Роботууд}} * {{rotten-tomatoes|robots|Роботууд}} * {{metacritic film|robots|Роботууд}} * {{mojo title|robots|Роботууд}} * [https://movies.disney.com/robots Киноны албан ёсны мэдээлэл] [[Ангилал:2005 оны кино]] [[Ангилал:АНУ-ын кино]] [[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кино]] [[Ангилал:Америкийн инээдмийн кино]] [[Ангилал:Англи хэлээрх кино]] 4us6tjy96pip7aiyar8jovpgk8ofn23 0 20870 873166 834350 2026-10-12T07:12:28Z О. Батсайхан 108165 873166 wikitext text/x-wiki '''Шоонэн Жамп''' ({{nihongo|'''''週刊少年ジャンプ'''''|Shūkan Shōnen Janpu|Шюүкан Шоонэн Жампу}}) нь [[Япон]]ы [[Шүэйша]] хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг, [[манга]] нийтэлдэг долоо хоног тутмын сэтгүүл юм. Тус сэтгүүл нь өсвөр насны хөвгүүдийг үндсэн уншигчдаа болгон чиглүүлдэг боловч олон насны, хүйсийн уншигчдын дунд түгээмэл хэрэглэгддэг. Анхны дугаар нь 1968 оны 7 дугаар сарын 11-нд хэвлэгдэн гарсан бөгөөд 1969 оноос долоо хоног тутмын тогтмол хэвлэл болжээ. == Түүх == ''Шоонэн Жамп'' сэтгүүлийг Японы Шүэйша хэвлэлийн газар 1968 онд анх гаргасан. Тус сэтгүүл нь тухайн үеийн манга хэвлэлийн зах зээлд байр сууриа бэхжүүлэх зорилгоор олон төрлийн манга зохиолыг нэг дугаарт багтаан нийтэлж эхэлсэн байна. Эхний үед хоёр долоо хоног тутам хэвлэгддэг байсан бол 1969 оноос долоо хоног бүр хэвлэгдэх болжээ. 1970-аад онд сэтгүүл уншигчдын хүрээгээ тэлж, тулаант адал явдал, спорт, инээдмийн болон уран зөгнөлт манга зохиолуудыг нийтэлснээр Японы өсвөр үеийн соёлын чухал хэвлэлүүдийн нэг болсон. 1980-аад оны сүүлээс 1990-ээд оны дунд үе хүртэлх хугацаа нь сэтгүүлийн борлуулалт, уншигчдын тоо хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн үе байв. Энэ хугацаанд ''[[Луугийн бөмбөг]]'', ''[[Слэм Данк]]'' зэрэг олон алдартай бүтээл хэвлэгдэн гарчээ. 2000-аад оноос интернэт, цахим хэвлэл болон бусад дижитал мэдээллийн хэрэгслийн хөгжил нь манга унших хэв маягт өөрчлөлт авчирсан. Үүний зэрэгцээ ''Шоонэн Жамп'' хэвлэмэл сэтгүүлээ үргэлжлүүлэн гаргахын зэрэгцээ цахим түгээлт, олон улсын зах зээлд чиглэсэн үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн. == Онцлог == ''Шоонэн Жамп'' нь олон манга зохиолчийн бүтээлийг нэг сэтгүүлд цувралаар нийтэлдгээрээ онцлог юм. Нэг дугаарт хэд хэдэн өөр манга зохиолын шинэ бүлэг багтдаг бөгөөд цуврал бүтээлүүд дараагийн дугааруудад үргэлжлэн хэвлэгддэг. Сэтгүүлд нийтлэгддэг бүтээлүүд нь [[адал явдал]], [[тулаант урлаг]], [[инээдэм]], [[спорт]], [[уран зөгнөл]], [[нууцлаг зохиол]] зэрэг олон төрлийг хамардаг. Зарим бүтээлд нөхөрлөл, хичээл зүтгэл, өрсөлдөөн, зорилгодоо хүрэх хүсэл тэмүүлэл зэрэг сэдвийг голлон харуулдаг. Сэтгүүлийн нэг чухал онцлог нь уншигчдын санал, бүтээлийн нэр хүнд, редакцын үнэлгээ зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан цуврал мангагийн цаашдын хэвлэлийн төлөвлөгөөг тодорхойлдог явдал юм. Шинэ зохиолчид өөрсдийн бүтээлийг нийтлүүлэх боломжтой бөгөөд амжилттай болсон цувралуудыг дараа нь тусгай боть болгон хэвлэдэг. == Алдартай бүтээлүүд == ''Шоонэн Жамп'' сэтгүүлд Японы манга болон анимэйшний хөгжилд нөлөө үзүүлсэн олон бүтээл анх цувралаар хэвлэгдсэн. Тэдгээрээс дараах бүтээлүүдийг онцолж болно. * ''[[Луугийн бөмбөг]]'' (Dragon Ball) — [[Акира Торияма]]гийн бүтээл бөгөөд тулаант адал явдалт мангагийн олон улсын хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. * ''[[One Piece]]'' — [[Эйичиро Ода]]гийн бүтээл бөгөөд далайн дээрэмчдийн адал явдал, нөхөрлөл, эрх чөлөөний тухай өгүүлдэг. * ''[[Наруто]]'' (Naruto) — [[Масаши Кишимото]]гийн бүтээл бөгөөд нинжа нарын ертөнц, нөхөрлөл, зорилгодоо хүрэх тэмцлийг харуулдаг. * ''[[Блич]]'' (Bleach) — [[Тайтэ Кубо]]гийн бүтээл бөгөөд сүнс, ер бусын хүч, тулаант адал явдлыг хослуулсан. * ''[[Слэм Данк]]'' (Slam Dunk) — [[Такэхико Иноүэ]]гийн бүтээл бөгөөд сагсан бөмбөгийн спорт болон өсвөр үеийн амьдралыг дүрсэлдэг. * ''[[JoJo's Bizarre Adventure]]'' — [[Хирохико Араки]]гийн бүтээл бөгөөд ер бусын хүч, адал явдал, өвөрмөц дүрслэлээрээ алдартай. * ''[[Миний баатар академи]]'' (My Hero Academia) — [[Кохэй Хорикоши]]гийн бүтээл бөгөөд супер хүч чадалтай хүмүүсийн нийгэм, баатар болох хүсэл мөрөөдлийн тухай өгүүлдэг. * ''[[Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba]]'' — [[Коёохару Готогэ]]гийн бүтээл бөгөөд чөтгөрийн эсрэг тэмцэж буй залуугийн түүхийг харуулдаг. Эдгээр бүтээлийн зарим нь телевизийн анимэйшн, кино, видео тоглоом болон бусад төрлийн бүтээл болгон хувиргагдаж, олон улсын хэмжээнд өргөн танигдсан. == Соёлын нөлөө == ''Шоонэн Жамп'' нь Японы манга үйлдвэрлэлийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэвлэлүүдийн нэг юм. Тус сэтгүүлээр дамжин олон манга зохиолч, зураач олон нийтэд танигдаж, тэдний бүтээлүүд дэлхийн олон орны уншигчдад хүрсэн. Сэтгүүлд хэвлэгдсэн бүтээлүүдийн олонх нь анимэйшн, уран сайхны кино, видео тоглоом, дүрийн бараа бүтээгдэхүүн зэрэг бусад салбарт өргөжин хөгжсөн. Иймээс ''Шоонэн Жамп'' нь зөвхөн манга хэвлэл төдийгүй Японы орчин үеийн поп соёлын олон улсын тархалтад нөлөөлсөн хэвлэл гэж үздэг. == Цахим хэвлэл == Шүэйша хэвлэлийн газар сэтгүүлийн хэвлэмэл хувилбараас гадна цахим хувилбарыг түгээдэг. Мөн ''[[Shōnen Jump+]]'' зэрэг цахим платформоор дамжуулан уншигчдад манга бүтээлүүдийг хүргэдэг. Эдгээр үйлчилгээ нь мангаг цахимаар унших боломжийг өргөжүүлж, шинэ бүтээл болон зохиолчдыг уншигчдад таниулахад чиглэдэг. == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [https://sp.shonenjump.com/j/ Шоонэн Жамп сэтгүүлийн албан ёсны сайт] * [https://www.shueisha.co.jp/books/magazines/magazine.html?magazine=shonenjump Шүэйша хэвлэлийн газрын сэтгүүлийн хуудас] * [https://www.shueisha.co.jp/ Шүэйша хэвлэлийн газрын албан ёсны сайт] [[Ангилал:Японы манга сэтгүүл]] [[Ангилал:Япон хэлээрх долоо хоног тутмын сэтгүүл]] [[Ангилал:1968 онд анх хэвлэгдсэн]] {{stub}} c8971pak96g51kptm7sbrc4n5gvv3x7 0 21678 873139 849459 2026-10-12T04:59:13Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ. 873139 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |name = Григорий Михайлович Семёнов |birth_date = 1890 оны 9 сарын 25 |death_date = 1946 оны 8 сарын 30<br>(55 насалсан) |image = Ataman semenov.jpg |birth_place = [[Оросын Хаант Улс]], [[Өвөр Байгалын хязгаар]], Дурулгуевийн станиц, Куранжа харуул |death_place = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Москва]] |эх орон = |allegiance = {{flagicon|Орос}} [[Оросын Хаант Улс]] (1911–1917)<br/>{{flagicon|Орос}} [[Цагаан хөдөлгөөн]] (1917–1921) |service_years = 1911–1921 |rank = [[Дэслэгч генерал]] |commands = |battles = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<br>[[Оросын иргэний дайн]] | шагналууд = | бусад_үйл = }} '''Григорий Михайлович Семёнов''' ([[1890]] оны [[9 сарын 25]] – [[1946]] оны [[8 сарын 30]]) — Оросын цэргийн зүтгэлтэн, казакийн атаман, [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д оролцогч, [[Оросын иргэний дайн]]ы үеийн [[Өвөр Байгалын хязгаар|Өвөр Байгал]], [[Алс Дорнод]]од үйл ажиллагаа явуулж байсан [[Цагаан хөдөлгөөн|цагаантнуудын]] цэрэг, улс төрийн томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг юм. Түүний эцэг нь [[буриад]] цустай байсан гэдэг. == Бага нас ба боловсрол == [[Файл:Grigory Mikhaylovich Semyonov 1919.jpg|thumb|Атаман Г.М.Семенов Тусгаар Монгол-Буриадын Бага Сургуулийн төв байрын гадаа. 1919 он.|278x278px]] [[Өвөрбайгалийн казак|Өвөрбайгалийн казак цэрэг]]ийн [[Хуучин Дурулгуй|Дурулгуевийн станиц]]ын [[Куранжа]] харуул буюу (Өнөөдрийн [[Өвөр Байгалын хязгаар]]ын [[Ононгийн район]])д төрсөн байна. <br>Эцэг — Михаил Петрович Семёнов (үх. 1911), Өвөр байгалийн казак.<br>Эх — Евдокия Марковна (зх. 1920), Нижегородцевын [[хуучин шашинтан]]. [[Могойт|Могойт]]од хоёрдугаар ангийн боловсрол эзэмшсэн. [[монгол хэл|Монголоор]] ба [[буриад хэл|буриадаар]] бага зэрэг ярьдаг. 1908—1911 онуудад [[Оренбургийн казак юнкерийн сургууль]]д суралцаж [[Хорунжий]] цолтой төгссөн. Наран улсын энэ санааг хамгийн түрүүнд уухайлан дэмжиж, vнэнчээр зvтгэсэн хүн нь монголын эрлийз атаман Семёнов байлаа. Тэр япончуудтай хамтран Ар болон Өвөр Монгол, Буриад Монгол, Барга, Хөхнуур зэрэг монголчуудын оршин суудаг нутгийг багтаасан нармай Монгол улс байгуулах их хурал зарлан хуралдуулж байсан. 1919 оны хоёрдугаар сарын 25-наас гуравдугаар сарын зургаанд [[Чит хот]]од болсон их хуралд Барга, Буриад, Өвөр Монголоос оролцсон ба харин [[Ар Монгол]]оос нэг ч хүн оролцсонгvй. Г.М.Семёновын цэргийн ивээл дор болсон их хурлаас холбооны бvтэцтэй нэгдсэн Монгол улс байгуулж буйгаа зарлан Түр Засгийн газрыг Өвөр Монголын Нэйс гэгээнээр тэргүүлүүлэн буй болгожээ.<ref>{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=73272 |title=Нартай Монгол улсыг мєрєєдєгч атаман Семёновыг цай ууж суухад нь баривчилжээ |access-date=2020-03-03 |archive-date=2015-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412231531/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=73272 |url-status=dead }}</ref> == Алба хааж эхэлсэн нь == 1908 онд залуу Семенов Оренбургийн казак Юнкерийн сургуульд элсэн орж, 1911 онд төгссөн. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр тэрээр энэ сургуулийг онц дүнтэй, заримынх нь үзэж байгаагаар маш муу төгссөн байна. Тиймээс, полкийн командлагч барон Врангель Семеновыг дүрслэхдээ түүнийг "сургуулиа хэцүү төгссөн", үргэлж боловсрол дутмаг, явцуу үзэл бодолтой, элдэв явуулгад дуртай, зорилгодоо хүрэх арга замдаа ялгаварлан гадуурхдаг байдгийг тэмдэглэжээ. зорилго. Гэсэн хэдий ч казак тосгонд казак гэр бүлд өссөн Семёнов мэргэжлээрээ цэргийн хүн байсан гэж таамаглаж болно. Нөгөө л язгууртан, "цагаан ястай" Врангель Семёнов бол маш сайн цэрэг, амьд, зоригтой, ялангуяа дарга нарынхаа өмнө яаж казакууд, офицеруудын дунд нэр хүндтэй болохыг мэддэг, яаж мэддэг байсан гэж дургүйцэн хэлэв. зохион байгуулах... Тэр үеийн хүнд хэцүү үе нь офицерын сүүлчийн чанар нь илүү чухал байсан байх, үүнийг Семёнов цэргийн маш амжилттай замналаар харуулсан. Ийнхүү дэлхийн нэгдүгээр дайны фронтод Семенов үнэхээр санаачлагатай, эрэлхэг офицер гэдгээ харуулж, Варшавын ойролцоох дэглэмийнхээ тугийг германчуудаас эргүүлэн булаан авсныхаа төлөө Гэгээн Жоржийн одонгоор шагнагджээ. Германчуудад эзлэгдсэн Млава хот руу эхлээд Гэгээн Жоржийн зэвсэг. Цэргийн түүхчид Өвөрбайгалийн нутаг дахь Семёновын бүрэлдэхүүний зарим амжилтыг улаанууд Японы байнгын бүрэлдэхүүн эсэргүүцэж байсан үед л байсан бөгөөд тэд явсны дараа талуудын тохиролцоогоор Семёновын цэргүүд ердөө хоёр сар тэссэн гэж цэргийн түүхчид олон удаа тэмдэглэсэн байдаг. == Монголд == [[Хүрээ|Хүрээнд]] үүссэн болзошгүй нөхцөлд аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор 10 дугаар сарын эхээр Дээд Үдийн нэгдүгээр хорооны хурандаа А.А.Келлерийн команд доор 200 хүнтэй Өвөр Байгалийн казак батальоныг пулементтэй Троицкосавск хотоос нэмж Монголд оруулжээ. Энэ алхмыг хятадын талаас Хаант Орос улс Хүрээнд цэргээ (казак) оруулсан гэж үзсэн байна. Тус цэргийн хорооны бүрэлдэхүүнд хожим Монголын түүхэнд Атаман гэж бичигдсэн Г.М.Семёнов 21 настайдаа үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. 11 дүгээр сарын 30-ний өдөр Казак Монгол цэргүүд нийлж, хятад хурандаа Танжайлийн байгуулсан Хүрээний хятад цэргийн хуаранг бүслэв. 12 дугаар сарын 1-ний өдөр Богдын төлөөлөгч Сандо амбаныг хоёр өдөрт багтаж нутаг буцахыг шаардав. Маргааш өдөр нь хүрээний хятад цэрэг болон зэвсэглэсэн хятад иргэдийн зэвсгийг Г.М.Семёновын зургадугаар зуутын казак цэргүүд хураан авсан байна. 12 дугаар сараас эхлэн консул В.Ф.Любагийн санаачлагаар Хүрээн дэх эмх замбараагүй байдлаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор казакын морьт цэргүүдийг шөнийн цагаар харуул хийлгэж эхэлсэн. Хожим Казак цэргийн харуулууд 1912 онд Богдын 15-ны цагдаад үүргээ шилжүүлсэн байдаг. 12 дугаар сарын 11-ны өдөр Семёнов бууж өгсөн Сандо амбанг Хүрээнээс Троицкосавск хүртэл 320 км замыг 26 цагийн дотор хүргэх консулын даалгавар авч, замын өртөөнд морьдоо 12 удаа сэлбэсэн тухайгаа дурссан байдаг. Семёнов энэ замын даалгавраа морьтны дээд амжилт гэж бичжээ. Троицкосавск хүрсэн амбан сайд цааш Оросын төмөр зам орж, Манжуурын төмөр замаар нутаг буцав. Семеновыг Хүрээний ажиллагаанд онцгой зүтгэсний төлөө Монголоос “Цагаан минжийн арьс”-аар шагнажээ. == Хаант засгийн үзэлтэн == 1917 оны хавар дэглэмийн командлагч Семенов Оросын армийн сахилга бат буурч, бутарч байгааг хараад "Зүүн Сибирийн уугуул иргэдийг" цэрэг татлагад оруулах ажлыг зохион байгуулах саналыг Түр засгийн газрын Дайны сайд Керенскийд тавьжээ. арми, буриад, монголчуудаас бүрдсэн дэглэм байгуулж, өөрийгөө эдгээр ард түмэн, тэдний цэргийн шинж чанарын талаар шинжээч гэж зөвлөж байна. Тэрээр Азийн анги нэгтгэлүүдийн хэрэгцээг энэ нь "орос цэргүүдийн ухамсрыг сэрээх цорын ганц арга зам юм" гэж зөвтгөв. Нийслэлд байхдаа тэрээр командлагчдаа Ленин болон большевикуудыг баривчлах ажлыг зохион байгуулахыг санал болгож, дараа нь нэн даруй буудах ёстой. Тэрээр большевикуудаас арми болон улс орныг завхруулж буй гол муу муухайг олж харсан. Большевикуудыг үзэн ядах нь 1946 онд үхэх хүртлээ түүний бүх цэрэг, улс төрийн үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлсэн дотоод хөдөлгүүр хэвээр байх болно. Тэр монархист биш байсан бөгөөд 1918 онд тэрээр монархист үзэл бодлоо аль хэдийн орхисон; 1919. , би Оросын бүх шинэ "захирагч" бүрэн бүтэлгүйтэж, мартагдсан гэдэгт өөрийн нүдээр итгэлтэй байсан. Большевикуудын цагаан арьстнууд, анархистууд, кадетууд болон бусад дотоод сөрөг хүчин, гадаадын интервенцүүдтэй хийсэн тэмцлийн хүрээнд хаантизмын үзэл санаа өдөр бүр бүдгэрч байв. Цаг хугацаа өөрөө большевизмыг эрс эсэргүүцэгчдийн оюун ухаанаас хаант засаглалын үзэл санааг арилгасан. == Семёнов ба Панмонголизм == Семёнов цагаан хөдөлгөөний нэг удирдагчид хэзээ ч итгэдэггүй байсан учраас тэр Өвөрбайгалийн гуран буриад, монголчууд руу, тэдний эртний мөрөөдөл болох панмонголизм, нэгдсэн Монгол Улсыг сэргээх рүү харцаа хандуулав. Энэ бол угсаатны ардчиллын тоглоом биш, большевикуудтай тулалдах "Цагаан хамгаалагчдын" зорилгодоо харийнхныг ашиглах нууц төлөвлөгөө биш байв. Семёнов Барон Унгерн шиг түүнтэй нэгэн зэрэг, гэхдээ нэлээд бие даасан байдлаар цэргийн чанарыг сайн мэддэг, өндөр үнэлдэг байсан Монгол, Буриадуудаас морин цэргийн ангиудыг байгуулах санааг олж авсан нь сонирхолтой юм. Тэдний нийтлэг санаа болох Монгол-Буриад дэглэм, дивизийг байгуулах санаа нь нэлээд утга учиртай байсан бөгөөд эдгээр харизматик офицеруудын нэг панмонгол улс болох Их Монгол улсыг байгуулах зам дахь анхны алхам байсан юм. Цагаан хөдөлгөөний удирдагчдын хэн нь ч панмонголизмын үзэл санаанд ойртож чадаагүй бөгөөд үүнийг зөвхөн "зэрлэг байдал", "Ази үзэл", "буулга" гэх мэтээр тодорхой холбосон. Гэвч Унгерн, Семёнов нар тэгж бодсонгүй. Тэд бүх Цагаан удирдагчид болон ерөнхийдөө цагаан арьстнууд шиг явцуу үзэлтэй Оросын үндсэрхэг үзэлтнүүд биш байв; харин ч эсрэгээрээ Чингис хааны эзэнт гүрэн, түүний тодорхой бүтэц зохион байгуулалт, хүчтэй дэг журам, хууль ёсны байдал, шашны хүлцэл, соёлын олон талт байдлыг биширдэг байв. Буриад, Монгол, Баргудын үндэсний хөдөлгөөний удирдагчидтай хамтран нэг төрд нэгдэх гэсэн панмонголизм мөрөөдлөө бодитоор хэрэгжүүлэх гэж оролдсон. Орчин үеийн казакууд болон бусад империалистуудын атаман, барон хоёрыг Оросын үндсэрхэг үзэлтнүүдээр харуулах гэсэн оролдлого нь түүхийг гуйвуулсан явдал юм. Албан ёсоор бол тэд панмонголизмын үзэл санаанд автсан нэлээд салан тусгаарлагчид байсан гэж АНУ-ын дэлхийн хамгийн том монголч эрдэмтэн Проф. Роберт Рупен бол 20-р зууны Төв Азийн хамгийн хүчирхэг, нөлөө бүхий санаа байв. == Цуст дарангуйлагч == 1917 оны 12-р сарын эхний хагаст Семёнов буриад-монгол казакуудын отряд большевикуудаас цалин авч байв. Григорий Семенов большевик Аркусыг буудаж, гэдсийг нь онгойлгож, бензинээр дүүргэж, шатаахыг тушаажээ. Атаманч хаа сайгүй "догшин" байж, хамгийн боловсронгуй шоронгуудыг байгуулж, аймшигт эрүүдэн шүүх аргыг зохион бүтээжээ. Троицкосавск хотын шоронд 1600 орчим "найдваргүй" хүмүүсийг цавчиж алжээ. Шоронгийн эмнэлэгт хэвтэж байсан Улаан армийн өвчтэй, шархадсан цэргүүд, өрөвдмөөр хүмүүсийг сэлмээр хэсэг болгон хуваасан. Андрияновка өртөөнд олзлогдсон Улаан армийн 3000 цэрэг, Семёновын отрядад нэгдэхээс татгалзсан казакуудыг бууджээ. Генерал Тирбах, Унгерн нарын Семёновын отрядууд, Чистохин, Филипиний шийтгэх отрядууд онцгой харгислаж байв. Семёнов энэ тухай бичжээ: "Иргэний дайны нөхцөлд хүн төрөлхтөн бүх зөөлөн сэтгэлээ хаях ёстой." Энэхүү хүмүүнлэг бус харгислал нь бүс нутгийн нийтийг хамарсан эсэргүүцэл, партизаны хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлж, Семеновын дээрэмчдийг байгалийн жамаар хөөхөд хүргэв. == Цуст дарангуйлагчийн төгсгөл == 1920 оны намар [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс|Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын]] арми ба улаантнуудаас хүнд ялагдал хүлээсэн Семенов армийн үлдэгдлийг орхин Читагаас онгоцоор зугтав. Дараа нь тэрээр Манжуураас хүч цуглуулахыг удаа дараа оролдсон боловч казакууд түүнийг оргон зайлсан учир итгэхээ больжээ. [[Япон|Японд]] тэрээр Колчакийн алтыг авах гэж оролдсон бөгөөд 1932 онд тэрээр улс төрд эргэн орохыг оролдсон. 1945 оны 8-р сард тэрээр "ажилдаа эргэн орох" найдвараа алдсан тул Зөвлөлтийн цэргүүдэд бууж өгч, жилийн дараа түүнийг дүүжлэн цаазлав. 1913 онд анд Богдо гэгээнийх нь зөгнөл биеллээ: “Гриша чи жирийн үхлээр үхэхгүй. Сум чамайг санана, сэлэм танд хүрэхгүй, сум, жад нисэх болно. Чи өөрөө үхлээ урих болно." Ийм зүйл тохиолдсон: тэрээр байлдааны амьдралынхаа туршид ганц ч шарх аваагүй. 1936 онд бичсэн дурсамж номондоо тэрээр амьдралынхаа ганцхан агшинд бахархдаг: "Би 20 настайдаа улс төрийн үйл ажиллагааны замд орж, агуу их Чингис хааны улсын түүхийг бүтээхэд оролцож байсан. ...”. Барон Унгерн шиг атаман Семёнов амьдралынхаа туршид өөрийгөө эрэлхийлж, зэвсгийн хүчээр, аллага, айдас зэргээр дэг журам тогтоохыг хүсчээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Утга зохиол == * ''Кручинин А. С.'' К истории конфликта между А. В. Колчаком и Г. М. Сёменовым // История белой Сибири. Тезисы 4-й научной конференции. Кемерово, 2001. * ''Познанский В. С.'' Очерки истории вооружённой борьбы Советов Сибири с контрреволюцией в 1917—1918 гг. Новосибирск, 1973. * Российская эмиграция в Маньчжурии: военно-политическая деятельность (1920—1945). Сб. док. / Сост., вступ. ст., прил. Е. Н. Чернолуцкой. Ответ. ред. М. С. Высоков. Өмнөд Сахалинск. 1994. * ''Шерешевский Б. М.'' Разгром семёновщины (апрель — ноябрь 1920 г.). О роли Дальневосточной республики в борьбе за ликвидацию «читинской пробки» и объединение Дальнего Востока. Новосибирск, 1966. * {{книга|автор=Шишкин С. Г.|заглавие=Гражданская война на Дальнем Востоке. Архив ФСБ. Следственное дело Н-18765 в отношении Семенова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т.2 стр. 4-7, 24-39, 117, 122; Т.3 стр. 28-29; Т.5 стр. 82|место=Москва|издательство=Военное издательство министерства обороны СССР|год=1957|страниц=|isbn=|ref=Шишкин}} == Цахим холбоос == * {{YouTube|hd--W5NLWMI| Судебный процесс над атаманом Семёновым, К. Родзаевским и др.}} {{DEFAULTSORT:Семёнов, Григорий}} [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Цагаан армийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын Хаант Улсын Эр Зоригийн Алтан Сэлэм шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Казак]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Буриад ястан]] [[Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаарын хүн]] [[Ангилал:1890 онд төрсөн]] [[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]] robvuv04gxnpjffd9bntocmn0c01my2 873141 873139 2026-10-12T05:15:43Z Egzs 88168 873141 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |name = Григорий Михайлович Семёнов |birth_date = 1890 оны 9 сарын 25 |death_date = 1946 оны 8 сарын 30<br>(55 насалсан) |image = Ataman semenov.jpg |birth_place = [[Оросын Хаант Улс]], [[Өвөр Байгалын хязгаар]], Дурулгуевийн станиц, Куранжа харуул |death_place = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Москва]] |эх орон = |allegiance = {{flagicon|Орос}} [[Оросын Хаант Улс]] (1911–1917)<br/>{{flagicon|Орос}} [[Цагаан хөдөлгөөн]] (1917–1921) |service_years = 1911–1921 |rank = [[Дэслэгч генерал]] |commands = |battles = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<br>[[Оросын иргэний дайн]] | шагналууд = | бусад_үйл = |caption=Г.М.Семёнов. 1920 он.}} '''Григорий Михайлович Семёнов''' ([[1890]] оны [[9 сарын 25]] – [[1946]] оны [[8 сарын 30]]) — Оросын цэргийн зүтгэлтэн, казакийн атаман, [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д оролцогч, [[Оросын иргэний дайн]]ы үеийн [[Өвөр Байгалын хязгаар|Өвөр Байгал]], [[Алс Дорнод]]од үйл ажиллагаа явуулж байсан [[Цагаан хөдөлгөөн|цагаантнуудын]] цэрэг, улс төрийн томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг юм. Түүний эцэг нь [[буриад]] цустай байсан гэдэг. == Бага нас ба боловсрол == [[Файл:Grigory Mikhaylovich Semyonov 1919.jpg|thumb|Атаман Г.М.Семенов Тусгаар Монгол-Буриадын Бага Сургуулийн төв байрын гадаа. 1919 он.|278x278px]] [[Өвөрбайгалийн казак|Өвөрбайгалийн казак цэрг]]ийн [[Хуучин Дурулгуй|Дурулгуевийн станиц]]ын [[Куранжа]] харуул буюу (Өнөөдрийн [[Өвөр Байгалын хязгаар]]ын [[Ононгийн район]])д төрсөн байна. <br>Эцэг — Михаил Петрович Семёнов (үх. 1911), Өвөр байгалийн казак.<br>Эх — Евдокия Марковна (зх. 1920), Нижегородцевын [[хуучин шашинтан]]. [[Могойт|Могойт]]од хоёрдугаар ангийн боловсрол эзэмшсэн. [[монгол хэл|Монголоор]] ба [[буриад хэл|буриадаар]] бага зэрэг ярьдаг. 1908—1911 онуудад [[Оренбургийн казак юнкерийн сургууль]]д суралцаж [[Хорунжий]] цолтой төгссөн. Наран улсын энэ санааг хамгийн түрүүнд уухайлан дэмжиж, vнэнчээр зvтгэсэн хүн нь монголын эрлийз атаман Семёнов байлаа. Тэр япончуудтай хамтран Ар болон Өвөр Монгол, Буриад Монгол, Барга, Хөхнуур зэрэг монголчуудын оршин суудаг нутгийг багтаасан нармай Монгол улс байгуулах их хурал зарлан хуралдуулж байсан. 1919 оны хоёрдугаар сарын 25-наас гуравдугаар сарын зургаанд [[Чит хот]]од болсон их хуралд [[Барга]], Буриад, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголоос]] оролцсон ба харин [[Ар Монгол]]оос нэг ч хүн оролцсонгvй. Г.М.Семёновын цэргийн ивээл дор болсон их хурлаас холбооны бүтэцтэй нэгдсэн Монгол улс байгуулж буйгаа зарлан Түр Засгийн газрыг Өвөр Монголын Нэйс гэгээнээр тэргүүлүүлэн буй болгожээ.<ref>{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=73272 |title=Нартай Монгол улсыг мєрєєдєгч атаман Семёновыг цай ууж суухад нь баривчилжээ |access-date=2020-03-03 |archive-date=2015-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412231531/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=73272 |url-status=dead }}</ref> == Алба хааж эхэлсэн нь == 1908 онд залуу Семенов Оренбургийн казак Юнкерийн сургуульд элсэн орж, 1911 онд төгссөн. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр тэрээр энэ сургуулийг онц дүнтэй, заримынх нь үзэж байгаагаар маш муу төгссөн байна. Тиймээс, полкийн командлагч [[Пётр Врангель|барон Врангель]] Семеновыг дүрслэхдээ түүнийг "сургуулиа хэцүү төгссөн", үргэлж боловсрол дутмаг, явцуу үзэл бодолтой, элдэв явуулгад дуртай, зорилгодоо хүрэх арга замдаа ялгаварлан гадуурхдаг байдгийг тэмдэглэжээ. Гэсэн хэдий ч казак тосгонд казак гэр бүлд өссөн Семёнов мэргэжлээрээ цэргийн хүн байсан гэж таамаглаж болно. Нөгөө л язгууртан, "цагаан ястай" Врангель Семёнов бол маш сайн цэрэг, амьд, зоригтой, ялангуяа дарга нарынхаа өмнө яаж казакууд, офицеруудын дунд нэр хүндтэй болохыг мэддэг, яаж мэддэг байсан гэж дургүйцэн хэлэв. зохион байгуулах... Тэр үеийн хүнд хэцүү үе нь офицерын сүүлчийн чанар нь илүү чухал байсан байх, үүнийг Семёнов цэргийн маш амжилттай замналаар харуулсан. Ийнхүү [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|дэлхийн нэгдүгээр дайны]] фронтод Семенов үнэхээр санаачлагатай, эрэлхэг офицер гэдгээ харуулж, [[Варшав|Варшавын]] ойролцоох дэглэмийнхээ тугийг [[Германы эзэнт гүрэн|германчуудаас]] эргүүлэн булаан авсныхаа төлөө Гэгээн Жоржийн одонгоор шагнагджээ. Германчуудад эзлэгдсэн Млава хот руу эхлээд Гэгээн Жоржийн зэвсэг. Цэргийн түүхчид Өвөрбайгалийн нутаг дахь Семёновын бүрэлдэхүүний зарим амжилтыг улаанууд Японы байнгын бүрэлдэхүүн эсэргүүцэж байсан үед л байсан бөгөөд тэд явсны дараа талуудын тохиролцоогоор Семёновын цэргүүд ердөө хоёр сар тэссэн гэж цэргийн түүхчид олон удаа тэмдэглэсэн байдаг. == Монголд == {{Further|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал}} [[Хүрээ|Хүрээнд]] үүссэн болзошгүй нөхцөлд аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор 10 дугаар сарын эхээр [[Улаан-Үд|Дээд Үдийн]] нэгдүгээр хорооны хурандаа А.А.Келлерийн команд доор 200 хүнтэй Өвөр Байгалийн казак батальоныг пулементтэй [[Троицкосавск]] хотоос нэмж Монголд оруулжээ. Энэ алхмыг хятадын талаас Хаант Орос улс Хүрээнд цэргээ (казак) оруулсан гэж үзсэн байна. Тус цэргийн хорооны бүрэлдэхүүнд хожим Монголын түүхэнд [[Атаман]] гэж бичигдсэн Г.М.Семёнов 21 настайдаа үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. 11 дүгээр сарын 30-ний өдөр Казак Монгол цэргүүд нийлж, хятад хурандаа Танжайлийн байгуулсан Хүрээний хятад цэргийн хуаранг бүслэв. 12 дугаар сарын 1-ний өдөр Богдын төлөөлөгч [[Сандо амбан|Сандо амбаныг]] хоёр өдөрт багтаж нутаг буцахыг шаардав. Маргааш өдөр нь хүрээний хятад цэрэг болон зэвсэглэсэн хятад иргэдийн зэвсгийг Г.М.Семёновын зургадугаар зуутын казак цэргүүд хураан авсан байна. 12 дугаар сараас эхлэн консул В.Ф.Любагийн санаачлагаар Хүрээн дэх эмх замбараагүй байдлаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор казакын морьт цэргүүдийг шөнийн цагаар харуул хийлгэж эхэлсэн. Хожим Казак цэргийн харуулууд 1912 онд Богдын 15-ны цагдаад үүргээ шилжүүлсэн байдаг. 12 дугаар сарын 11-ны өдөр Семёнов бууж өгсөн Сандо амбанг Хүрээнээс Троицкосавск хүртэл 320 км замыг 26 цагийн дотор хүргэх консулын даалгавар авч, замын өртөөнд морьдоо 12 удаа сэлбэсэн тухайгаа дурссан байдаг. Семёнов энэ замын даалгавраа морьтны дээд амжилт гэж бичжээ. Троицкосавск хүрсэн амбан сайд цааш Оросын төмөр зам орж, Манжуурын төмөр замаар нутаг буцав. Семеновыг Хүрээний ажиллагаанд онцгой зүтгэсний төлөө Монголоос “Цагаан минжийн арьс”-аар шагнажээ. == Хаант засгийн үзэлтэн == 1917 оны хавар дэглэмийн командлагч Семенов Оросын армийн сахилга бат буурч, бутарч байгааг хараад "Зүүн Сибирийн уугуул иргэдийг" цэрэг татлагад оруулах ажлыг зохион байгуулах саналыг Түр засгийн газрын Дайны сайд Керенскийд тавьжээ. арми, буриад, монголчуудаас бүрдсэн дэглэм байгуулж, өөрийгөө эдгээр ард түмэн, тэдний цэргийн шинж чанарын талаар шинжээч гэж зөвлөж байна. Тэрээр Азийн анги нэгтгэлүүдийн хэрэгцээг энэ нь "орос цэргүүдийн ухамсрыг сэрээх цорын ганц арга зам юм" гэж зөвтгөв. Нийслэлд байхдаа тэрээр командлагчдаа Ленин болон большевикуудыг баривчлах ажлыг зохион байгуулахыг санал болгож, дараа нь нэн даруй буудах ёстой. Тэрээр большевикуудаас арми болон улс орныг завхруулж буй гол муу муухайг олж харсан. Большевикуудыг үзэн ядах нь 1946 онд үхэх хүртлээ түүний бүх цэрэг, улс төрийн үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлсэн дотоод хөдөлгүүр хэвээр байх болно. Тэр монархист биш байсан бөгөөд 1918 онд тэрээр монархист үзэл бодлоо аль хэдийн орхисон; 1919. , би Оросын бүх шинэ "захирагч" бүрэн бүтэлгүйтэж, мартагдсан гэдэгт өөрийн нүдээр итгэлтэй байсан. Большевикуудын цагаан арьстнууд, анархистууд, кадетууд болон бусад дотоод сөрөг хүчин, гадаадын интервенцүүдтэй хийсэн тэмцлийн хүрээнд хаантизмын үзэл санаа өдөр бүр бүдгэрч байв. Цаг хугацаа өөрөө большевизмыг эрс эсэргүүцэгчдийн оюун ухаанаас хаант засаглалын үзэл санааг арилгасан. == Семёнов ба Панмонголизм == Семёнов цагаан хөдөлгөөний нэг удирдагчид хэзээ ч итгэдэггүй байсан учраас тэр Өвөрбайгалийн гуран буриад, монголчууд руу, тэдний эртний мөрөөдөл болох [[панмонголизм]], нэгдсэн Монгол Улсыг сэргээх рүү харцаа хандуулав. Энэ бол угсаатны ардчиллын тоглоом биш, большевикуудтай тулалдах "Цагаан хамгаалагчдын" зорилгодоо харийнхныг ашиглах нууц төлөвлөгөө биш байв. Семёнов Барон Унгерн шиг түүнтэй нэгэн зэрэг, гэхдээ нэлээд бие даасан байдлаар цэргийн чанарыг сайн мэддэг, өндөр үнэлдэг байсан Монгол, Буриадуудаас морин цэргийн ангиудыг байгуулах санааг олж авсан нь сонирхолтой юм. Тэдний нийтлэг санаа болох Монгол-Буриад дэглэм, дивизийг байгуулах санаа нь нэлээд утга учиртай байсан бөгөөд эдгээр харизматик офицеруудын нэг панмонгол улс болох Их Монгол улсыг байгуулах зам дахь анхны алхам байсан юм. Цагаан хөдөлгөөний удирдагчдын хэн нь ч панмонголизмын үзэл санаанд ойртож чадаагүй бөгөөд үүнийг зөвхөн "зэрлэг байдал", "Ази үзэл", "буулга" гэх мэтээр тодорхой холбосон. Гэвч Унгерн, Семёнов нар тэгж бодсонгүй. Тэд бүх Цагаан удирдагчид болон ерөнхийдөө цагаан арьстнууд шиг явцуу үзэлтэй Оросын үндсэрхэг үзэлтнүүд биш байв; харин ч эсрэгээрээ Чингис хааны эзэнт гүрэн, түүний тодорхой бүтэц зохион байгуулалт, хүчтэй дэг журам, хууль ёсны байдал, шашны хүлцэл, соёлын олон талт байдлыг биширдэг байв. Буриад, Монгол, Баргудын үндэсний хөдөлгөөний удирдагчидтай хамтран нэг төрд нэгдэх гэсэн панмонголизм мөрөөдлөө бодитоор хэрэгжүүлэх гэж оролдсон. Орчин үеийн казакууд болон бусад империалистуудын атаман, барон хоёрыг Оросын үндсэрхэг үзэлтнүүдээр харуулах гэсэн оролдлого нь түүхийг гуйвуулсан явдал юм. Албан ёсоор бол тэд панмонголизмын үзэл санаанд автсан нэлээд салан тусгаарлагчид байсан гэж АНУ-ын дэлхийн хамгийн том монголч эрдэмтэн Проф. Роберт Рупен бол 20-р зууны Төв Азийн хамгийн хүчирхэг, нөлөө бүхий санаа байв. == Цуст дарангуйлагч == 1917 оны 12-р сарын эхний хагаст Семёнов буриад-монгол казакуудын отряд большевикуудаас цалин авч байв. Григорий Семенов большевик Аркусыг буудаж, гэдсийг нь онгойлгож, бензинээр дүүргэж, шатаахыг тушаажээ. Атаманч хаа сайгүй "догшин" байж, хамгийн боловсронгуй шоронгуудыг байгуулж, аймшигт эрүүдэн шүүх аргыг зохион бүтээжээ. Троицкосавск хотын шоронд 1600 орчим "найдваргүй" хүмүүсийг цавчиж алжээ. Шоронгийн эмнэлэгт хэвтэж байсан Улаан армийн өвчтэй, шархадсан цэргүүд, өрөвдмөөр хүмүүсийг сэлмээр хэсэг болгон хуваасан. Андрияновка өртөөнд олзлогдсон Улаан армийн 3000 цэрэг, Семёновын отрядад нэгдэхээс татгалзсан казакуудыг бууджээ. Генерал Тирбах, Унгерн нарын Семёновын отрядууд, Чистохин, Филипиний шийтгэх отрядууд онцгой харгислаж байв. Семёнов энэ тухай бичжээ: "Иргэний дайны нөхцөлд хүн төрөлхтөн бүх зөөлөн сэтгэлээ хаях ёстой." Энэхүү хүмүүнлэг бус харгислал нь бүс нутгийн нийтийг хамарсан эсэргүүцэл, партизаны хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлж, Семеновын дээрэмчдийг байгалийн жамаар хөөхөд хүргэв. == Цуст дарангуйлагчийн төгсгөл == [[Файл:MGB Semenov.jpg|thumb|269x269px|Григорий Семёнов баривчлагдсаных нь дараа [[НКВД]]-ын авсан гэрэл зураг. 1945 он.]] 1920 оны намар [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс|Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын]] арми ба улаантнуудаас хүнд ялагдал хүлээсэн Семенов армийн үлдэгдлийг орхин Читагаас онгоцоор зугтав. Дараа нь тэрээр Манжуураас хүч цуглуулахыг удаа дараа оролдсон боловч казакууд түүнийг оргон зайлсан учир итгэхээ больжээ. [[Японы эзэнт гүрэн|Японд]] тэрээр Колчакийн алтыг авах гэж оролдсон бөгөөд 1932 онд тэрээр улс төрд эргэн орохыг оролдсон. 1945 оны 8-р сард тэрээр "ажилдаа эргэн орох" найдвараа алдсан тул Зөвлөлтийн цэргүүдэд бууж өгч, жилийн дараа түүнийг дүүжлэн цаазлав. 1913 онд анд Богдо гэгээнийх нь зөгнөл биеллээ: “Гриша чи жирийн үхлээр үхэхгүй. Сум чамайг санана, сэлэм танд хүрэхгүй, сум, жад нисэх болно. Чи өөрөө үхлээ урих болно." Ийм зүйл тохиолдсон: тэрээр байлдааны амьдралынхаа туршид ганц ч шарх аваагүй. 1936 онд бичсэн дурсамж номондоо тэрээр амьдралынхаа ганцхан агшинд бахархдаг: "Би 20 настайдаа улс төрийн үйл ажиллагааны замд орж, агуу их Чингис хааны улсын түүхийг бүтээхэд оролцож байсан. ...”. Барон Унгерн шиг атаман Семёнов амьдралынхаа туршид өөрийгөө эрэлхийлж, зэвсгийн хүчээр, аллага, айдас зэргээр дэг журам тогтоохыг хүсчээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Утга зохиол == * ''Кручинин А. С.'' К истории конфликта между А. В. Колчаком и Г. М. Сёменовым // История белой Сибири. Тезисы 4-й научной конференции. Кемерово, 2001. * ''Познанский В. С.'' Очерки истории вооружённой борьбы Советов Сибири с контрреволюцией в 1917—1918 гг. Новосибирск, 1973. * Российская эмиграция в Маньчжурии: военно-политическая деятельность (1920—1945). Сб. док. / Сост., вступ. ст., прил. Е. Н. Чернолуцкой. Ответ. ред. М. С. Высоков. Өмнөд Сахалинск. 1994. * ''Шерешевский Б. М.'' Разгром семёновщины (апрель — ноябрь 1920 г.). О роли Дальневосточной республики в борьбе за ликвидацию «читинской пробки» и объединение Дальнего Востока. Новосибирск, 1966. * {{книга|автор=Шишкин С. Г.|заглавие=Гражданская война на Дальнем Востоке. Архив ФСБ. Следственное дело Н-18765 в отношении Семенова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т.2 стр. 4-7, 24-39, 117, 122; Т.3 стр. 28-29; Т.5 стр. 82|место=Москва|издательство=Военное издательство министерства обороны СССР|год=1957|страниц=|isbn=|ref=Шишкин}} == Цахим холбоос == * {{YouTube|hd--W5NLWMI| Судебный процесс над атаманом Семёновым, К. Родзаевским и др.}} {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}{{DEFAULTSORT:Семёнов, Григорий}} [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Цагаан армийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын Хаант Улсын Эр Зоригийн Алтан Сэлэм шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Казак]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Буриад ястан]] [[Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаарын хүн]] [[Ангилал:1890 онд төрсөн]] [[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]] t9q6fqmez5sodx4rwu01svys2qdm5xc 0 21845 873134 774657 2026-10-12T04:21:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 873134 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Цогзолын Нацагдорж | зураг = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо = {{Birth date|1951|4|17|df=y}} | төрсөн_газар = | нас_барсан_огноо = [[2010]] | нас_барсан_газар = | үндэстэн =Монгол | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | ажил_мэргэжил =хөгжмийн зохиолч }} '''Цогзолын Нацагдорж''' ([[1951]] оны [[4 сарын 17|4-р сарын 17-нд]] [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Эрдэнэдалай сум]]ын "Шаврын ханан" гэдэг газар төрсөн ''-'' 2010 онд нас барсан) [[Монгол Улс]]ын [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[хөгжмийн зохиолч]]. ==Намтар== Ц.Нацагдорж [[1951]] оны [[4 сарын 17|4-р сарын 17-нд]] [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Эрдэнэдалай сум]]ын "Шаврын ханан" гэдэг газар төрсөн. Тэрээр 1966-1970 онд [[Улаанбаатар]] хотын [[Багш нарыг бэлтгэх сургууль|Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн]] [[Дуу хөгжим|дуу хөгжмийн]] багшийн ангид (багш нь Ё.Цэрэндолгор), 1970-1972 онд Улаанбаатар хотын [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Багшийн сургуулийн]] дуу хөгжмийн ангид хөгжмийн онол, зохирлын ухааны багш, ''[[1972]]-[[1978]]'' онд [[Екатеринбург|Свердловск]] хотын [[Уралын хөгжмийн их сургууль|Уралын хөгжмийн их сургуулийн]] хөгжмийн зохиолчийн ангид (багш нь Н.Пузей) суралцан төгссөн. ''[[1978]]-[[1982]]'' онд [[Хөгжим бүжгийн дунд сургууль]]д хөгжмийн онол, хөгжмийн түүх, зохирлын ухааны багш, ''[[1982]]-[[1984]]'' онд [[БНМАУ]]-ын Соёлын Яаманд уран бүтээлийн хэлтсийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч, ''[[1984]]-[[1987]]'' онд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|Дуурь бүжгийн улсын эрдмийн театрын дарга]], [[1987]] оноос [[Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн хороо]]ны хөгжмийн уран бүтээлийн зөвлөлийн эрхлэгч, гадаад харилцаа эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга, ''[[1984]]-[[1990]]'' онд нарийн бичгийн даргаар сонгогдон ажиллаж байв. [[1994]] оноос Сонгодог урлагийн академик театрын даргаар ажилласан юм. [[1985]] онд [[Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэл|Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн шагналыг]] 2-р [[симфони]], "Хөдөөгийн сайхан" симфони чуулбараар, [[1993]] онд "Үүлэн заяа" дуурь, 4-р симфони, "Хөдөөгийн сайхан" симфони чуулбараараа [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхол]] хүртэв.  Хөгжмийн зохиолч Ц.Нацагдоржийн дуурийн уран бүтээлүүд нь дуулаачийн бүтээл гэхийн зэрэгцээ симфонийн, симфонилог бүтээл гэх хэмжээнд хүрсэн байдаг юм. Учир нь түүний дууриудын симфони найрлын хөгжим нь тайзны жүжгийн чимэг, дагалдах хөгжим төдий бус тайзны жүжгийн өрнөлт явцын салшгүй нэг хэсэг мөнөөс мөн юм. Үйл хөдлөл бүрийг, дүр бүрийг хөгжмөөр тодотгож өгсөн байдаг ба үзэгдлүүдийн хооронд үйл явдлаа үргэлжлүүлсэн, тодотгосон хөгжим оруулж өгсөн нь ихээхэн ач холбогдолтой юм.  Мөн тэрээр монголын дуурийн урлагийн түүхэнд Хаадын тухай дууриудаараа алдаршин тэмдэглэгдэх болно.    Түүний "Нутгийн чулуу" хэмээх дуу нь ард түмэнд хэдийнээ танил болсон түүхтэй. 1992 онд [[Дамбын Төрбат|Дамбын Төрбатын]] цомнолоор “Гүюг хаан” 2 бүлэгт балетын хөгжмийг бичсэн нь УДБЭ Театрт балетмейстер [[Балганы Батжаргал|Балганы Батжаргалын]] дэглэлтээр тоглуулжээ . Хөгжмийн зохиолч Ц.Нацагдоржийн мэндэлсний 65 жилийн ойг тохиолдуулан 2016 оны 3-р сард МУСГЗ зохиолч Дамбын Төрбатын зохиолоор бичсэн түүний "Гүн гэрийн гүнж" дуурийг ДБЭТеатрын тайзнаа тавьсан байна. Найруулагчаар Батнасангийн Сүхээ(Ph.D), тайзны зураачаар ДБЭТеатрын ерөнхий зураач, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагналт, МУУГЗ Гунгаасүхийн Ганбаатар нар ажиллав. Ц.Нацагдорж морин хуур хөгжимд зориулж дөрвөн концерт бичжээ. Тэдгээр нь нэг талаас хөгжмийн хэллэгийн хувьд өвөрмөц хэрнээ шинэлэг өнгө аястай, нөгөө талаас морин хуур хөгжмөөр тоглох ур чадварын асуудлыг өндөр төвшинд гаргаж өгсөн гэдгээрээ онцгой ач холбогдолтой юм. Ц.Нацагдоржийн морин хуурт зориулсан нэгдүгээр концертод туульсын шинж давамгайлсан, ардын бий биелэгээ, татлагыг санагдуулсан, зарим талаар алеаторик зэрэг орчин үеийн хөгжмийн зохиомжийн арга барилыг хэрэглэсэн байдаг бол “Морин хуур, хөөмэй, найрал хөгжимд зориулсан концерт” нь зөвхөн морин хуурчид төдий бус морин хуурч-хөөмэйчид зориулагдсан гэдгээрээ онцлог бүтээл болсон байдаг. Дуурь: * "Үүлэн заяа" (1988) * "Өгөөдэй хаан" (1991) * "Гэсэр хаан" (1995) * "Гүн гэрийн гүнж" (2004) * "Тунгалаг тамир" мюзикл(2007) Симфони: * Симфони №1 (1978) * Симфони №2 (1979) * Симфони №3 (1988) * Симфони №4 (1990) * Симфони №5 (2002) "Хөдөөгийн сайхан" 4 ангит симфони чуулбар(1979) Балет: * “Гүюг хаан”(1992) * "Нүүдэл" (2010) Хөгжмийн урлагийн нэгэн томоохон төрөл болох концерт хэмээх төрөл зүйлд бүтээсэн туурвилууд: # Төгөлдөр хуур найрал хөгжимд зорулсан концерт. 1978 # Альт хөгжимд зориулсан бэсрэг концерт. 1981 # Ятганд зориулсан бэсрэг концерт. 1982 # Концертын удиртгал. 1984 # Морин хуур, найрал хөгжимд зориулсан концерт. 1984 # Эвэр бүрээ, найрал хөгжимд зориулсан концерт №1. 1984 # Лимбэ, найрал хөгжимд зориулсан концерт. 1998 # Ёочинд зориулсан концерт. 1999 # Хуучир хөгжимд зориулсан концерт. 2000 # Морин хуур, найрал хөгжимд зориулсан концерт №2. 2000 # Цохивор ба төгөлдөр хуур хөгжимд зориулсан концерт. 2000 # Шудрага хөгжимд зориулсан концерт. 2001 # Морин хуур, найрал хөгжимд зориулсан концерт №3. 2004 # Ятга хөгжимд зориулсан концерт. 2005 # Морин хуур, хөөмэй, найрал хөгжимд зориулсан концерт №4. 2007 # Эвэр бүрээ хөгжимд зориулсан концерт. 2010 {{DEFAULTSORT:Нацагдорж, Цогзолын}} [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Хөгжмийн багш]] [[Ангилал:Соёл урлаг]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] 9sr9qwzgxar286bd0qwttxoybirko0d 0 23422 873126 815187 2026-10-12T04:13:13Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ. 873126 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |honorific_prefix = [[Манлайлал|Манлай]][[баатар]] |name = Жамсрангийн Дамдинсүрэн |birth_name = Жамсрангийн Дамдинсүрэн<br>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠮᠰᠠᠷᠢᠩ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠠᠮᠳᠢᠨᠰᠦ᠋ᠷᠦᠩ}} |birth_date = 1871 оны 3 сарын 13 |death_date = 1921 оны 1 сарын 27<br>(49 насалсан) |image = Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg |image_size = 200px |birth_place = [[Манж Чин гүрэн]], [[Хөлөнбуйр]], Шинэ Баргын [[Шулуун цагаан хошуу]] |death_place = [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]], [[Нийслэл хүрээ]] |allegiance = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] |service_years = 1911–1920 он |commands = [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]], [[Таван замын байлдаан]]ы ерөнхий командлагч жанжин |battles = [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]],<br/>[[Өвөр Монголд гарсан 1911 оны бослогууд]],<br />[[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]],<br />[[Таван замын байлдаан]] |awards = Богд Хаант Монгол Улсын [[Манлайбаатар]]<br />«[[Эрдэнийн Очир одон|Эрдэнийн очир]]» одон |other_works = |signature = }} '''Манлайбаатар Жамсрангийн Дамдинсүрэн''' ([[1871]] оны 3-р сарын 13-нд төрсөн - [[1921]] оны 1-р сарын 27-нд нас барсан) нь [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын]] цэргийн жанжин, [[Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] байв. Тэрээр сумын занги Жамсран, Удвал нарын гэрт гурав дахь хүү нь болж мэндэлсэн. == Намтар == Дамдинсүрэн нь [[Хөлөнбуйр]] нутгийн уугуул [[Барга]] [[Монгол үндэстэн|Монгол]] хүн бөгөөд Шинэ Баргын [[Шулуун цагаан хошуу]]ны суман занги хүн байсан. 1871 онд тус хошууны сумын занги хүйцэлэг овогтой Өлзийн Жамсрангийн гурав дахь хүү болж мэндэлж,<ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=ТҮҮХЭН ХҮН: Хятадын шоронд босоогоороо нөгчсөн гэх Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн |url=https://gogo.mn/r/v5v8x |access-date=2025-04-11 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 7-8 наснаасаа нутгийн бичээч хүнээр манж, монгол бичиг заалгаж сураад 14 наснаас хошууны туслах бичээчийн ажил хийх болжээ. 18 насандаа хуяг цэрэг болж цэргийн эрдэмд суралцсан.<ref name=":0" /> 1891 онд 20 насандаа Бүгдийн даргын яамны орлон бичээч, улмаар жинхэнэ бичээч, тэргүүн бичээчийн албанд тус тус дэвшин ажиллаад, 39 насандаа Шинэ барга Шулуун цагаан хошууны сумын занги болсон байна.<ref name=":0" /> Сумын занги болон дэвшиж улмаар Манжийн Хаанд 1908 онд бараалхахаар очжээ. Тэр үед Бээжинд ирээд байсан Халхын Түшээт Хан Аймгийн ханжин Ханддоржтой танилцан дотно нөхөр бололцож Манжийн төрийн ялзарч буй байдлыг шүүмжлэн ийм үед бидний Монголчууд олон ширхэгийг нийлүүлэн түмэн жингийн хүндийг өргөхтэй адил хүчин чадлаа нэгтгэн нэгэн зэрэг хөдлөхгүй ямар цагийн хүлээнэ. хэмээн ярилцжээ. Дамдинсүрэн нутагтаа буцаж ирээд Ханддоржтой ийнхүү танилцсанаа итгэлтэй хүмүүстээ ярьж байсан гэнэ. Дамдинсүрэн [[Манж Чин улс|Манж Чин Улсын]] Шинэ Засгийн Бодлогых колоничлох шинж чанарыг гүнзгий ойлгож байсан тул түүнийг эсэргүүцэж байсан бөгөөд Баргад тэр үед өрнөсөн улс төрийн үйл явдал нь Их Хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх санаачлагыг бүрэн дэмжиж байлаа. 1911 оны есдүгээр сард Баргын ноёдын нууц хуралдаан болж манж, хятадаас салан тусгаарлах асуудлыг хэлэлцэж, зэвсэгт бослогод бэлтгэх шийдвэр гаргаж, цэрэг элсүүлэн зохион байгуулж 1912 оны эхээр зэвсэгт бослого гаргаж, түүнийг толгойлогчдын нэг Дамдинсүрэн тэргүүтэй долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг нийслэл Хүрээ рүү томилон явуулсанд, тэдгээр долоон хүнийг улсад туслагч гүнгийн хэргэмээр шагнажээ. 1912 онд [[Ховд]]ын байлдаанд Дамдинсүрэнгээр удирдуулсан цэрэг ялалт байгуулсныг хөхүүлэн Богд хааны зарлигаар Дамдинсүрэн нь үе улиран залгамжлах засаг төрийн бэйл, хоёр нүдний тогосын отго, цэргийн жанжин, Манлайбаатар цолоор шагнагдсан. 1913 оны [[Өвөр Монгол]]ыг чөлөөлөх [[Таван замын байлдаан]]ыг ерөнхийд нь удирдсан ерөнхий командлагч жанжин нь Дамдинсүрэн байсан. Дамдинсүрэн бол зөвхөн цэргийн жанжин төдийгүй Монгол улсын гадаад харилцааны нэртэй зүтгэлтэн байлаа. Тэр 1913 оны гуравдугаар сард [[Монгол-Төвдийн гэрээ]] байгуулахад, 1914 онд Монгол; Орос; Хятад гурван улсын этгээдийн гэрээ хэлэлцээ эхлэхэд Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүнд оролцож байжээ.1914 оны наймдугаар сараас 1915 оны тавдугаар сарын 25-нд явагдсан [[Хиагтын хэлэлцээр]]т Дамдинсүрэн Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нэгдмэл нэгэн улс байх байр суурин дээр тууштай зогсож байлаа. Энэ байр суурийг [[Орос]], [[Хятад]]ын төлөөлөгчид шүүмжлэн, хэлэлцээрээс татахыг олон удаа тулган шаардсан учир Монгол Улсын Засгийн газар арга буюу Дамдинсүрэнг хэлэлцээрийн дундуур гэдрэг татсан нь монголын төлөөлөгчдийн байр суурь эрс сулрахад хүргэсэн юм. Хэлэлцээрийн эцэст Монгол [[wiktionary:автономит|автономит]] улс болж, ихэнх Баргууд [[Дундад Иргэн Улс]]-ын бүрэлдэхүүнд үлдсэн. Хоёр их гүрний тулган хүлээлгэсэн гурван улсын хэлэлцээр нь Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг цуцалж зөвхөн Халхын дөрвөн аймаг, Ховдын хязгаарыг Гадаад Монгол гэдэг нэртэйгээр ДИУ-н харъяанд автономит эрхтэй, байлгах болсонд Дамдинсүрэн Монголын нийт ард түмний адил гүн хилэгнэж байлаа. 1915 оны зун [өмнө] Монголд ДИУ-г эсэргүүцсэн олон нийтийн бослого гарсан. Түүний гол удирдагч нь 1913 онд Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн удирдлагаар [Өмнө] Монголыг өмгөөлөн хамгаалах цэргийн нэгэн удирдагч байсан шударга баатар Бавуужав байлаа. Иймд Автономит Гадаад Монголын засгийн газар Дундад, Орос хоёр улсын шахалтаар жанжин Манлайбаатар Дамдинсүрэнг, 1915 оны 7 сард Зүүн Өмнө Хязгаарын түшмэл, цэргийг ятган тохинуулах сайдаар томилон хэдэн сар ажиллуулсан боловч зэвсэгт бослогыг зогсоож чадаагүй билээ. 1918 онд орон нутагтаа түр чөлөөгөөр очихдоо дээрэм тонуул хийж ард олныг айлгаж явсан хоёр хулгайчийг барьж цаазалсан тул Богд хааны зарлигаар жанжин цолыг хурааж, 3 жилийн цалин пүнлүүг хасч улмаар хошуу захирагч хүү Д.Долсоны 3 жилийн пүнлүүг хасч шийтгэсэн байна. Гэсэн ч удалгүй 1919 онд жанжин цолыг нь эргүүлэн олгож, улбар шар хүрэн жолоо, чин ван цолоор [[Богд хаан]] онцгой гавьяа байгуулсан хүнд соёрхдог «[[Эрдэнийн Очир одон|Эрдэнийн очир» одонгоор]] шагнасан. Тэр "Би Хятад, Улаан Орос 2-оос Монголыг хамгаалж чадна" гэж хэлж байжээ. 1920 оны 9-р сарын 11-нд Дамдинсүрэнг баривчлан, Хятадын шоронгийн хатуу чанга эрүү шүүлт, хүнд бэрх нөхцөлд 107 хоног хоригдон, 1921 оны 1-р сарын 27-ны өдөр ''"Би эдний дэргэд хэвтээгээрээ үхэхгүй"'' хэмээн өгүүлж босоогоороо амьсгал хураасан ба "Төр улсын хэргийг амьд хүмүүн хөдөлгөдөг аваас тогтсон суурь ану амь бие хайр үгүй зүтгэж, үхэж үрэгдэгсдийн яс чөмгөн дээр тогтдог" хэмээн айлдан гэрээслэсэн байдаг. == Хүүхдүүд, тэдгээрийн тухай == Дамдинсүрэнгийн хоёр хатнаас төрсөн 3 хүү, 2 охинтой байжээ. Түүний их хатан Бүтэдээс Долсон, Дампил, Уртнасан гэх гурван хүү, Учралт гэх нэг охин төрсөн.<ref>{{Cite web |date=2022-01-05 |title=Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн удмынхан хэвлэлд анх удаа |url=https://www.polit.mn/a/93323 |access-date=2025-04-11 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref> Бага хатан Жамьянмядагаас Нацагханд гэх ганц охин төрсөн.<ref>{{Cite web |date=2019-08-27 |title=Манлай баатар Дамдинсүрэнгийн охин Нацагханд |url=https://dorgio.mn/p/108817 |access-date=2025-04-11 |website=dorgio.mn |language=mn}}</ref> 1929 онд Манлайбаатрын ууган хүү үе улирсан хошуу ноён Д.Долсонгийн хөрөнгийг хураахад 2000 адуу, 7000 хонь ямаа, 100 үхэр, 100 гаруй тэмээг хураасан.<ref name=":0" /> Ууган хүү хошуу ноён Д.Долсонг Ёнзон хамбын «Төв» эсэргүү байгууллага гэгчийн хэргээр баривчилж, 1936 оны 12 дугаар сарын 31-нд буудан, хөрөнгийг нь хураажээ. Дунд хүү Д.Дампилыг 1938 оны 3 дугаар сарын 25-ны 11-р тогтоолоор 10 жил хорьж, хөрөнгийг нь хурааж, отгон хүү Д.Уртнасанг 1938 оны 4 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор буудан алах ялаар шийтгэсэн архивын баримт байдаг. Д.Долсон ноён 1991 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн ДШЦК-ын 193 дугаар тогтоолоор, дунд хүү Д,Дампил 1992 оны 8 дугаар сарын 20-ны өдрийн ДШЦК-ын 145-р тогтоолоор, отгон хүү Д.Уртнасан нь 1972 оны 2 дугаар сарын 10-ны өдрийн 1-р тогтоолоор цагаатгагдсан байна. {{Familytree/start}} {{Familytree| | | | | | |But|~|y|~|Dam|~|~|~|~|~|~|y|~|Jam| | | | | | | |But=Бүтэд|Dam=Манлайбаатар<br>Дамдинсүрэн|Jam=Жамьянмядаг}} {{Familytree| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |!| | |}} {{Familytree| | | | | |,|-|-|-|-|+|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | |}} {{Familytree| | | | |Dol| | |Dm| |Urt| |Uch| |Nac| | |Dol=Долсон|Dm=Дампил|Urt=Уртнасан|Uch=охин<br>Учралт|Nac=охин<br>Нацагханд}} {{Familytree/end}} == Хэлсэн үг == {{Эшлэл|«Би хятадуудын гарт хэвтээгээрээ биш босоогоороо үхнэ. Хэрэв эндээс амьд гардаг юм бол Маймаа /Амгаланбаатар/ хотоос Бээжин хүртэл хүйс тэмтэрнэ»<br> «Зовлон тоочсон хүнийг эр хүн гэдэггүй, түүнийг ярьж биш сөрж туулдаг юм.»<br> «Зовж, жаргасан ч Хятадын модон анжис чирч явахгүй шүү хөө. Алдсан оносон ч ар халхынхаа нутаг, Монголынхоо гал голомтыг түшиж ясаа тавина.»<ref>http://olhunud.blogspot.com/2011/02/normal-0-false-false-false-en-us-ja-he.html</ref><br> «Газар оронгүй бөгөөс улс үгүй»|Манлайбаатар Дамдинсүрэн}} == Сонирхолтой баримтууд == *Богд тэргүүтэй ноёдууд хятадыг дагахаар өмнө зүгт хандаж байх үеэр, Манлай ван Дамдинсүрэн нь бие муудсан хэмээн нутгийн чөлөө авч нутаг гэртээ буцахаар зүүн зүг явахын өмнө цэргийн яамны ноёд сайдууд тусгай урьж, ёслолыг гүйцэтгэсэн баярын хадаг зэргийг барьсанд, Манлай ван Дамдинсүрэн өгсөн хадаг зэрэг зүйлүүдийг хамхин гартаа барьж, түй хэмээн нулимж тотгон дотор нь хаягаад өшгилж орхисон байна. Чингээд хэлсэн нь «намайг эргэж ирэхэд заяа бадарсан байх биз» хэмээжээ.<ref>Ш.Нацагдорж “Манлай баатар Дамдинсүрэн”</ref> == Эх үүсвэр == * Барга судлаач Шарайд Ц. Түмэн: ''Монгол голомтоо гэсэн Баргын ард түмний тэмцэл, хувь заяа'' [http://olhunud.blogspot.com/2011/09/blog-post_6776.html] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *https://web.archive.org/web/20121124084117/http://www.dnews.mn/id/9554 *https://web.archive.org/web/20180307052846/http://www.mongolinternet.com/famous/ManlaiBaatarDamdinsuren.htm *https://web.archive.org/web/20140301021353/http://sonin.mn/news/culture/20926 *http://olhunud.blogspot.com/2011/02/normal-0-false-false-false-en-us-ja-he.html *http://www.mass.mn/n/16646 *http://tungalag.mn/index.php/2014-06-26-10-55-24/item/136-2014-07-30-11-44-26 *http://soyombo-1911.blogspot.com/2011/05/blog-post_05.html {{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Жамсрангийн}} [[Ангилал:Барга ястан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Хөлөнбуйрын хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Эрдэнийн Очир одон шагналтан]] [[Ангилал:1871 онд төрсөн]] [[Ангилал:1921 онд өнгөрсөн]] 2l1lbjpo1ei33a4685ueaa2ncoscgz7 873131 873126 2026-10-12T04:15:42Z Egzs 88168 873131 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |honorific_prefix = [[Манлайлал|Манлай]][[баатар]] |name = Жамсрангийн Дамдинсүрэн |birth_name = Жамсрангийн Дамдинсүрэн<br>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠮᠰᠠᠷᠢᠩ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠠᠮᠳᠢᠨᠰᠦ᠋ᠷᠦᠩ}} |birth_date = 1871 оны 3 сарын 13 |death_date = 1921 оны 1 сарын 27<br>(49 насалсан) |image = Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg |image_size = 200px |birth_place = [[Манж Чин гүрэн]], [[Хөлөнбуйр]], Шинэ Баргын [[Шулуун цагаан хошуу]] |death_place = [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]], [[Нийслэл хүрээ]] |allegiance = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] |service_years = 1911–1920 он |commands = [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]], [[Таван замын байлдаан]]ы ерөнхий командлагч жанжин |battles = [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]],<br/>[[Өвөр Монголд гарсан 1911 оны бослогууд]],<br />[[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]],<br />[[Таван замын байлдаан]] |awards = Богд Хаант Монгол Улсын [[Манлайбаатар]]<br />«[[Эрдэнийн Очир одон|Эрдэнийн очир]]» одон |other_works = |signature = }} '''Манлайбаатар Жамсрангийн Дамдинсүрэн''' ([[1871]] оны 3-р сарын 13-нд төрсөн - [[1921]] оны 1-р сарын 27-нд нас барсан) нь [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын]] цэргийн жанжин, [[Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] байв. Тэрээр сумын занги Жамсран, Удвал нарын гэрт гурав дахь хүү нь болж мэндэлсэн. == Намтар == Дамдинсүрэн нь [[Хөлөнбуйр]] нутгийн уугуул [[Барга]] [[Монгол үндэстэн|Монгол]] хүн бөгөөд Шинэ Баргын [[Шулуун цагаан хошуу]]ны суман занги хүн байсан. 1871 онд тус хошууны сумын занги хүйцэлэг овогтой Өлзийн Жамсрангийн гурав дахь хүү болж мэндэлж,<ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=ТҮҮХЭН ХҮН: Хятадын шоронд босоогоороо нөгчсөн гэх Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн |url=https://gogo.mn/r/v5v8x |access-date=2025-04-11 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 7-8 наснаасаа нутгийн бичээч хүнээр манж, монгол бичиг заалгаж сураад 14 наснаас хошууны туслах бичээчийн ажил хийх болжээ. 18 насандаа хуяг цэрэг болж цэргийн эрдэмд суралцсан.<ref name=":0" /> 1891 онд 20 насандаа Бүгдийн даргын яамны орлон бичээч, улмаар жинхэнэ бичээч, тэргүүн бичээчийн албанд тус тус дэвшин ажиллаад, 39 насандаа Шинэ барга Шулуун цагаан хошууны сумын занги болсон байна.<ref name=":0" /> Сумын занги болон дэвшиж улмаар Манжийн Хаанд 1908 онд бараалхахаар очжээ. Тэр үед Бээжинд ирээд байсан Халхын Түшээт Хан Аймгийн ханжин Ханддоржтой танилцан дотно нөхөр бололцож Манжийн төрийн ялзарч буй байдлыг шүүмжлэн ийм үед бидний Монголчууд олон ширхэгийг нийлүүлэн түмэн жингийн хүндийг өргөхтэй адил хүчин чадлаа нэгтгэн нэгэн зэрэг хөдлөхгүй ямар цагийн хүлээнэ. хэмээн ярилцжээ. Дамдинсүрэн нутагтаа буцаж ирээд Ханддоржтой ийнхүү танилцсанаа итгэлтэй хүмүүстээ ярьж байсан гэнэ. Дамдинсүрэн [[Манж Чин улс|Манж Чин Улсын]] Шинэ Засгийн Бодлогых колоничлох шинж чанарыг гүнзгий ойлгож байсан тул түүнийг эсэргүүцэж байсан бөгөөд Баргад тэр үед өрнөсөн улс төрийн үйл явдал нь Их Хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх санаачлагыг бүрэн дэмжиж байлаа. 1911 оны есдүгээр сард Баргын ноёдын нууц хуралдаан болж манж, хятадаас салан тусгаарлах асуудлыг хэлэлцэж, зэвсэгт бослогод бэлтгэх шийдвэр гаргаж, цэрэг элсүүлэн зохион байгуулж 1912 оны эхээр зэвсэгт бослого гаргаж, түүнийг толгойлогчдын нэг Дамдинсүрэн тэргүүтэй долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг нийслэл Хүрээ рүү томилон явуулсанд, тэдгээр долоон хүнийг улсад туслагч гүнгийн хэргэмээр шагнажээ. 1912 онд [[Ховд]]ын байлдаанд Дамдинсүрэнгээр удирдуулсан цэрэг ялалт байгуулсныг хөхүүлэн Богд хааны зарлигаар Дамдинсүрэн нь үе улиран залгамжлах засаг төрийн бэйл, хоёр нүдний тогосын отго, цэргийн жанжин, Манлайбаатар цолоор шагнагдсан. 1913 оны [[Өвөр Монгол]]ыг чөлөөлөх [[Таван замын байлдаан]]ыг ерөнхийд нь удирдсан ерөнхий командлагч жанжин нь Дамдинсүрэн байсан. Дамдинсүрэн бол зөвхөн цэргийн жанжин төдийгүй Монгол улсын гадаад харилцааны нэртэй зүтгэлтэн байлаа. Тэр 1913 оны гуравдугаар сард [[Монгол-Төвдийн гэрээ]] байгуулахад, 1914 онд Монгол; Орос; Хятад гурван улсын этгээдийн гэрээ хэлэлцээ эхлэхэд Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүнд оролцож байжээ.1914 оны наймдугаар сараас 1915 оны тавдугаар сарын 25-нд явагдсан [[Хиагтын хэлэлцээр]]т Дамдинсүрэн Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нэгдмэл нэгэн улс байх байр суурин дээр тууштай зогсож байлаа. Энэ байр суурийг [[Орос]], [[Хятад]]ын төлөөлөгчид шүүмжлэн, хэлэлцээрээс татахыг олон удаа тулган шаардсан учир Монгол Улсын Засгийн газар арга буюу Дамдинсүрэнг хэлэлцээрийн дундуур гэдрэг татсан нь монголын төлөөлөгчдийн байр суурь эрс сулрахад хүргэсэн юм. Хэлэлцээрийн эцэст Монгол [[wiktionary:автономит|автономит]] улс болж, ихэнх Баргууд [[Дундад Иргэн Улс]]-ын бүрэлдэхүүнд үлдсэн. Хоёр их гүрний тулган хүлээлгэсэн гурван улсын хэлэлцээр нь Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг цуцалж зөвхөн Халхын дөрвөн аймаг, Ховдын хязгаарыг Гадаад Монгол гэдэг нэртэйгээр ДИУ-н харъяанд автономит эрхтэй, байлгах болсонд Дамдинсүрэн Монголын нийт ард түмний адил гүн хилэгнэж байлаа. 1915 оны зун [өмнө] Монголд ДИУ-г эсэргүүцсэн олон нийтийн бослого гарсан. Түүний гол удирдагч нь 1913 онд Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн удирдлагаар [Өмнө] Монголыг өмгөөлөн хамгаалах цэргийн нэгэн удирдагч байсан шударга баатар Бавуужав байлаа. Иймд Автономит Гадаад Монголын засгийн газар Дундад, Орос хоёр улсын шахалтаар жанжин Манлайбаатар Дамдинсүрэнг, 1915 оны 7 сард Зүүн Өмнө Хязгаарын түшмэл, цэргийг ятган тохинуулах сайдаар томилон хэдэн сар ажиллуулсан боловч зэвсэгт бослогыг зогсоож чадаагүй билээ. 1918 онд орон нутагтаа түр чөлөөгөөр очихдоо дээрэм тонуул хийж ард олныг айлгаж явсан хоёр хулгайчийг барьж цаазалсан тул Богд хааны зарлигаар жанжин цолыг хурааж, 3 жилийн цалин пүнлүүг хасч улмаар хошуу захирагч хүү Д.Долсоны 3 жилийн пүнлүүг хасч шийтгэсэн байна. Гэсэн ч удалгүй 1919 онд жанжин цолыг нь эргүүлэн олгож, улбар шар хүрэн жолоо, чин ван цолоор [[Богд хаан]] онцгой гавьяа байгуулсан хүнд соёрхдог «[[Эрдэнийн Очир одон|Эрдэнийн очир» одонгоор]] шагнасан. Тэр "Би Хятад, Улаан Орос 2-оос Монголыг хамгаалж чадна" гэж хэлж байжээ. 1920 оны 9-р сарын 11-нд Дамдинсүрэнг баривчлан, Хятадын шоронгийн хатуу чанга эрүү шүүлт, хүнд бэрх нөхцөлд 107 хоног хоригдон, 1921 оны 1-р сарын 27-ны өдөр ''"Би эдний дэргэд хэвтээгээрээ үхэхгүй"'' хэмээн өгүүлж босоогоороо амьсгал хураасан ба "Төр улсын хэргийг амьд хүмүүн хөдөлгөдөг аваас тогтсон суурь ану амь бие хайр үгүй зүтгэж, үхэж үрэгдэгсдийн яс чөмгөн дээр тогтдог" хэмээн айлдан гэрээслэсэн байдаг. == Хүүхдүүд, тэдгээрийн тухай == Дамдинсүрэнгийн хоёр хатнаас төрсөн 3 хүү, 2 охинтой байжээ. Түүний их хатан Бүтэдээс Долсон, Дампил, Уртнасан гэх гурван хүү, Учралт гэх нэг охин төрсөн.<ref>{{Cite web |date=2022-01-05 |title=Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн удмынхан хэвлэлд анх удаа |url=https://www.polit.mn/a/93323 |access-date=2025-04-11 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref> Бага хатан Жамьянмядагаас Нацагханд гэх ганц охин төрсөн.<ref>{{Cite web |date=2019-08-27 |title=Манлай баатар Дамдинсүрэнгийн охин Нацагханд |url=https://dorgio.mn/p/108817 |access-date=2025-04-11 |website=dorgio.mn |language=mn}}</ref> 1929 онд Манлайбаатрын ууган хүү үе улирсан хошуу ноён Д.Долсонгийн хөрөнгийг хураахад 2000 адуу, 7000 хонь ямаа, 100 үхэр, 100 гаруй тэмээг хураасан.<ref name=":0" /> Ууган хүү хошуу ноён Д.Долсонг Ёнзон хамбын «Төв» эсэргүү байгууллага гэгчийн хэргээр баривчилж, 1936 оны 12 дугаар сарын 31-нд буудан, хөрөнгийг нь хураажээ. Дунд хүү Д.Дампилыг 1938 оны 3 дугаар сарын 25-ны 11-р тогтоолоор 10 жил хорьж, хөрөнгийг нь хурааж, отгон хүү Д.Уртнасанг 1938 оны 4 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор буудан алах ялаар шийтгэсэн архивын баримт байдаг. Д.Долсон ноён 1991 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн ДШЦК-ын 193 дугаар тогтоолоор, дунд хүү Д,Дампил 1992 оны 8 дугаар сарын 20-ны өдрийн ДШЦК-ын 145-р тогтоолоор, отгон хүү Д.Уртнасан нь 1972 оны 2 дугаар сарын 10-ны өдрийн 1-р тогтоолоор цагаатгагдсан байна. {{Familytree/start}} {{Familytree| | | | | | |But|~|y|~|Dam|~|~|~|~|~|~|y|~|Jam| | | | | | | |But=Бүтэд|Dam=Манлайбаатар<br>Дамдинсүрэн|Jam=Жамьянмядаг}} {{Familytree| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |!| | |}} {{Familytree| | | | | |,|-|-|-|-|+|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | |}} {{Familytree| | | | |Dol| | |Dm| |Urt| |Uch| |Nac| | |Dol=Долсон|Dm=Дампил|Urt=Уртнасан|Uch=охин<br>Учралт|Nac=охин<br>Нацагханд}} {{Familytree/end}} == Хэлсэн үг == {{Эшлэл|«Би хятадуудын гарт хэвтээгээрээ биш босоогоороо үхнэ. Хэрэв эндээс амьд гардаг юм бол Маймаа /Амгаланбаатар/ хотоос Бээжин хүртэл хүйс тэмтэрнэ»<br> «Зовлон тоочсон хүнийг эр хүн гэдэггүй, түүнийг ярьж биш сөрж туулдаг юм.»<br> «Зовж, жаргасан ч Хятадын модон анжис чирч явахгүй шүү хөө. Алдсан оносон ч ар халхынхаа нутаг, Монголынхоо гал голомтыг түшиж ясаа тавина.»<ref>http://olhunud.blogspot.com/2011/02/normal-0-false-false-false-en-us-ja-he.html</ref><br> «Газар оронгүй бөгөөс улс үгүй»|Манлайбаатар Дамдинсүрэн}} == Сонирхолтой баримтууд == *Богд тэргүүтэй ноёдууд хятадыг дагахаар өмнө зүгт хандаж байх үеэр, Манлай ван Дамдинсүрэн нь бие муудсан хэмээн нутгийн чөлөө авч нутаг гэртээ буцахаар зүүн зүг явахын өмнө цэргийн яамны ноёд сайдууд тусгай урьж, ёслолыг гүйцэтгэсэн баярын хадаг зэргийг барьсанд, Манлай ван Дамдинсүрэн өгсөн хадаг зэрэг зүйлүүдийг хамхин гартаа барьж, түй хэмээн нулимж тотгон дотор нь хаягаад өшгилж орхисон байна. Чингээд хэлсэн нь «намайг эргэж ирэхэд заяа бадарсан байх биз» хэмээжээ.<ref>Ш.Нацагдорж “Манлай баатар Дамдинсүрэн”</ref> == Эх үүсвэр == * Барга судлаач Шарайд Ц. Түмэн: ''Монгол голомтоо гэсэн Баргын ард түмний тэмцэл, хувь заяа'' [http://olhunud.blogspot.com/2011/09/blog-post_6776.html] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *https://web.archive.org/web/20121124084117/http://www.dnews.mn/id/9554 *https://web.archive.org/web/20180307052846/http://www.mongolinternet.com/famous/ManlaiBaatarDamdinsuren.htm *https://web.archive.org/web/20140301021353/http://sonin.mn/news/culture/20926 *http://olhunud.blogspot.com/2011/02/normal-0-false-false-false-en-us-ja-he.html *http://www.mass.mn/n/16646 *http://tungalag.mn/index.php/2014-06-26-10-55-24/item/136-2014-07-30-11-44-26 *http://soyombo-1911.blogspot.com/2011/05/blog-post_05.html {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}{{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Жамсрангийн}} [[Ангилал:Барга ястан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Хөлөнбуйрын хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Эрдэнийн Очир одон шагналтан]] [[Ангилал:1871 онд төрсөн]] [[Ангилал:1921 онд өнгөрсөн]] opzgv0fsk2wlg59itoda6ekvdwqg66n 873132 873131 2026-10-12T04:19:23Z Egzs 88168 873132 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |honorific_prefix = [[Манлайлал|Манлай]][[баатар]] |name = Жамсрангийн Дамдинсүрэн |birth_name = Жамсрангийн Дамдинсүрэн<br>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠮᠰᠠᠷᠢᠩ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠠᠮᠳᠢᠨᠰᠦ᠋ᠷᠦᠩ}} |birth_date = 1871 оны 3 сарын 13 |death_date = 1921 оны 1 сарын 27<br>(49 насалсан) |image = Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg |image_size = 200px |birth_place = [[Манж Чин гүрэн]], [[Хөлөнбуйр]], Шинэ Баргын [[Шулуун цагаан хошуу]] |death_place = [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]], [[Нийслэл хүрээ]] |allegiance = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] |service_years = 1911–1920 он |commands = [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]], [[Таван замын байлдаан]]ы ерөнхий командлагч жанжин |battles = [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]],<br/>[[Өвөр Монголд гарсан 1911 оны бослогууд]],<br />[[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]],<br />[[Таван замын байлдаан]] |awards = Богд Хаант Монгол Улсын [[Манлайбаатар]]<br />«[[Эрдэнийн Очир одон|Эрдэнийн очир]]» одон |other_works = |signature = }} '''Манлайбаатар Жамсрангийн Дамдинсүрэн''' ([[1871]] оны 3-р сарын 13-нд төрсөн - [[1921]] оны 1-р сарын 27-нд нас барсан) нь [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын]] цэргийн жанжин, [[Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] байв. Тэрээр сумын занги Жамсран, Удвал нарын гэрт гурав дахь хүү нь болж мэндэлсэн. == Намтар == Дамдинсүрэн нь [[Хөлөнбуйр]] нутгийн уугуул [[Барга]] [[Монгол үндэстэн|Монгол]] хүн бөгөөд Шинэ Баргын [[Шулуун цагаан хошуу]]ны суман занги хүн байсан. 1871 онд тус хошууны сумын занги хүйцэлэг овогтой Өлзийн Жамсрангийн гурав дахь хүү болж мэндэлж,<ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=ТҮҮХЭН ХҮН: Хятадын шоронд босоогоороо нөгчсөн гэх Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн |url=https://gogo.mn/r/v5v8x |access-date=2025-04-11 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 7-8 наснаасаа нутгийн бичээч хүнээр манж, монгол бичиг заалгаж сураад 14 наснаас хошууны туслах бичээчийн ажил хийх болжээ. 18 насандаа хуяг цэрэг болж цэргийн эрдэмд суралцсан.<ref name=":0" /> 1891 онд 20 насандаа Бүгдийн даргын яамны орлон бичээч, улмаар жинхэнэ бичээч, тэргүүн бичээчийн албанд тус тус дэвшин ажиллаад, 39 насандаа Шинэ барга Шулуун цагаан хошууны сумын занги болсон байна.<ref name=":0" /> Сумын занги болон дэвшиж улмаар Манжийн Хаанд 1908 онд бараалхахаар очжээ. Тэр үед Бээжинд ирээд байсан Халхын Түшээт Хан Аймгийн ханжин Ханддоржтой танилцан дотно нөхөр бололцож Манжийн төрийн ялзарч буй байдлыг шүүмжлэн ийм үед бидний Монголчууд олон ширхэгийг нийлүүлэн түмэн жингийн хүндийг өргөхтэй адил хүчин чадлаа нэгтгэн нэгэн зэрэг хөдлөхгүй ямар цагийн хүлээнэ. хэмээн ярилцжээ. Дамдинсүрэн нутагтаа буцаж ирээд Ханддоржтой ийнхүү танилцсанаа итгэлтэй хүмүүстээ ярьж байсан гэнэ. Дамдинсүрэн [[Манж Чин улс|Манж Чин Улсын]] Шинэ Засгийн Бодлогых колоничлох шинж чанарыг гүнзгий ойлгож байсан тул түүнийг эсэргүүцэж байсан бөгөөд Баргад тэр үед өрнөсөн улс төрийн үйл явдал нь Их Хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх санаачлагыг бүрэн дэмжиж байлаа. 1911 оны есдүгээр сард Баргын ноёдын нууц хуралдаан болж манж, хятадаас салан тусгаарлах асуудлыг хэлэлцэж, зэвсэгт бослогод бэлтгэх шийдвэр гаргаж, цэрэг элсүүлэн зохион байгуулж 1912 оны эхээр зэвсэгт бослого гаргаж, түүнийг толгойлогчдын нэг Дамдинсүрэн тэргүүтэй долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг нийслэл Хүрээ рүү томилон явуулсанд, тэдгээр долоон хүнийг улсад туслагч гүнгийн хэргэмээр шагнажээ. 1912 онд [[Ховд]]ын байлдаанд Дамдинсүрэнгээр удирдуулсан цэрэг ялалт байгуулсныг хөхүүлэн Богд хааны зарлигаар Дамдинсүрэн нь үе улиран залгамжлах засаг төрийн бэйл, хоёр нүдний тогосын отго, цэргийн жанжин, Манлайбаатар цолоор шагнагдсан. 1913 оны [[Өвөр Монгол]]ыг чөлөөлөх [[Таван замын байлдаан]]ыг ерөнхийд нь удирдсан ерөнхий командлагч жанжин нь Дамдинсүрэн байсан. Дамдинсүрэн бол зөвхөн цэргийн жанжин төдийгүй Монгол улсын гадаад харилцааны нэртэй зүтгэлтэн байлаа. Тэр 1913 оны гуравдугаар сард [[Монгол-Төвдийн гэрээ]] байгуулахад, 1914 онд Монгол; Орос; Хятад гурван улсын этгээдийн гэрээ хэлэлцээ эхлэхэд Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүнд оролцож байжээ.1914 оны наймдугаар сараас 1915 оны тавдугаар сарын 25-нд явагдсан [[Хиагтын хэлэлцээр]]т Дамдинсүрэн Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нэгдмэл нэгэн улс байх байр суурин дээр тууштай зогсож байлаа. Энэ байр суурийг [[Орос]], [[Хятад]]ын төлөөлөгчид шүүмжлэн, хэлэлцээрээс татахыг олон удаа тулган шаардсан учир Монгол Улсын Засгийн газар арга буюу Дамдинсүрэнг хэлэлцээрийн дундуур гэдрэг татсан нь монголын төлөөлөгчдийн байр суурь эрс сулрахад хүргэсэн юм. Хэлэлцээрийн эцэст Монгол [[wiktionary:автономит|автономит]] улс болж, ихэнх Баргууд [[Дундад Иргэн Улс]]-ын бүрэлдэхүүнд үлдсэн. Хоёр их гүрний тулган хүлээлгэсэн гурван улсын хэлэлцээр нь Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг цуцалж зөвхөн Халхын дөрвөн аймаг, Ховдын хязгаарыг Гадаад Монгол гэдэг нэртэйгээр ДИУ-н харъяанд автономит эрхтэй, байлгах болсонд Дамдинсүрэн Монголын нийт ард түмний адил гүн хилэгнэж байлаа. 1915 оны зун [өмнө] Монголд ДИУ-г эсэргүүцсэн олон нийтийн бослого гарсан. Түүний гол удирдагч нь 1913 онд Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн удирдлагаар [Өмнө] Монголыг өмгөөлөн хамгаалах цэргийн нэгэн удирдагч байсан шударга баатар Бавуужав байлаа. Иймд Автономит Гадаад Монголын засгийн газар Дундад, Орос хоёр улсын шахалтаар жанжин Манлайбаатар Дамдинсүрэнг, 1915 оны 7 сард Зүүн Өмнө Хязгаарын түшмэл, цэргийг ятган тохинуулах сайдаар томилон хэдэн сар ажиллуулсан боловч зэвсэгт бослогыг зогсоож чадаагүй билээ. 1918 онд орон нутагтаа түр чөлөөгөөр очихдоо дээрэм тонуул хийж ард олныг айлгаж явсан хоёр хулгайчийг барьж цаазалсан тул Богд хааны зарлигаар жанжин цолыг хурааж, 3 жилийн цалин пүнлүүг хасч улмаар хошуу захирагч хүү Д.Долсоны 3 жилийн пүнлүүг хасч шийтгэсэн байна. Гэсэн ч удалгүй 1919 онд жанжин цолыг нь эргүүлэн олгож, улбар шар хүрэн жолоо, чин ван цолоор [[Богд хаан]] онцгой гавьяа байгуулсан хүнд соёрхдог «[[Эрдэнийн Очир одон|Эрдэнийн очир» одонгоор]] шагнасан. Тэр "Би Хятад, Улаан Орос 2-оос Монголыг хамгаалж чадна" гэж хэлж байжээ. 1920 оны 9-р сарын 11-нд Дамдинсүрэнг баривчлан, Хятадын шоронгийн хатуу чанга эрүү шүүлт, хүнд бэрх нөхцөлд 107 хоног хоригдон, 1921 оны 1-р сарын 27-ны өдөр ''"Би эдний дэргэд хэвтээгээрээ үхэхгүй"'' хэмээн өгүүлж босоогоороо амьсгал хураасан ба "Төр улсын хэргийг амьд хүмүүн хөдөлгөдөг аваас тогтсон суурь ану амь бие хайр үгүй зүтгэж, үхэж үрэгдэгсдийн яс чөмгөн дээр тогтдог" хэмээн айлдан гэрээслэсэн байдаг. == Хүүхдүүд, тэдгээрийн тухай == Дамдинсүрэнгийн хоёр хатнаас төрсөн 3 хүү, 2 охинтой байжээ. Түүний их хатан Бүтэдээс Долсон, Дампил, Уртнасан гэх гурван хүү, Учралт гэх нэг охин төрсөн.<ref>{{Cite web |date=2022-01-05 |title=Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн удмынхан хэвлэлд анх удаа |url=https://www.polit.mn/a/93323 |access-date=2025-04-11 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref> Бага хатан Жамьянмядагаас Нацагханд гэх ганц охин төрсөн.<ref>{{Cite web |date=2019-08-27 |title=Манлай баатар Дамдинсүрэнгийн охин Нацагханд |url=https://dorgio.mn/p/108817 |access-date=2025-04-11 |website=dorgio.mn |language=mn}}</ref> 1929 онд Манлайбаатрын ууган хүү үе улирсан хошуу ноён Д.Долсонгийн хөрөнгийг хураахад 2000 адуу, 7000 хонь ямаа, 100 үхэр, 100 гаруй тэмээг хураасан.<ref name=":0" /> Ууган хүү хошуу ноён Д.Долсонг Ёнзон хамбын «Төв» эсэргүү байгууллага гэгчийн хэргээр баривчилж, 1936 оны 12 дугаар сарын 31-нд буудан, хөрөнгийг нь хураажээ. Дунд хүү Д.Дампилыг 1938 оны 3 дугаар сарын 25-ны 11-р тогтоолоор 10 жил хорьж, хөрөнгийг нь хурааж, отгон хүү Д.Уртнасанг 1938 оны 4 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор буудан алах ялаар шийтгэсэн архивын баримт байдаг. Д.Долсон ноён 1991 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн ДШЦК-ын 193 дугаар тогтоолоор, дунд хүү Д,Дампил 1992 оны 8 дугаар сарын 20-ны өдрийн ДШЦК-ын 145-р тогтоолоор, отгон хүү Д.Уртнасан нь 1972 оны 2 дугаар сарын 10-ны өдрийн 1-р тогтоолоор цагаатгагдсан байна. {{Familytree/start}} {{Familytree| | | | | | |But|~|y|~|Dam|~|~|~|~|~|~|y|~|Jam| | | | | | | |But=Бүтэд|Dam=Манлайбаатар<br>Дамдинсүрэн|Jam=Жамьянмядаг}} {{Familytree| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |!| | |}} {{Familytree| | | | | |,|-|-|-|-|+|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | |}} {{Familytree| | | | |Dol| | |Dm| |Urt| |Uch| |Nac| | |Dol=Долсон|Dm=Дампил|Urt=Уртнасан|Uch=охин<br>Учралт|Nac=охин<br>Нацагханд}} {{Familytree/end}} == Хэлсэн үг == [[Файл:1972 Mongolia stamp 10.jpg|thumb|Манлайбаатар Дамдинсүрэн 1972 оны [[Монгол шуудан|Монгол шуудангийн]] марк дээр.]] {{Эшлэл|«Би хятадуудын гарт хэвтээгээрээ биш босоогоороо үхнэ. Хэрэв эндээс амьд гардаг юм бол Маймаа /Амгаланбаатар/ хотоос Бээжин хүртэл хүйс тэмтэрнэ»<br> «Зовлон тоочсон хүнийг эр хүн гэдэггүй, түүнийг ярьж биш сөрж туулдаг юм.»<br> «Зовж, жаргасан ч Хятадын модон анжис чирч явахгүй шүү хөө. Алдсан оносон ч ар халхынхаа нутаг, Монголынхоо гал голомтыг түшиж ясаа тавина.»<ref>http://olhunud.blogspot.com/2011/02/normal-0-false-false-false-en-us-ja-he.html</ref><br> «Газар оронгүй бөгөөс улс үгүй»|Манлайбаатар Дамдинсүрэн}} == Сонирхолтой баримтууд == *Богд тэргүүтэй ноёдууд хятадыг дагахаар өмнө зүгт хандаж байх үеэр, Манлай ван Дамдинсүрэн нь бие муудсан хэмээн нутгийн чөлөө авч нутаг гэртээ буцахаар зүүн зүг явахын өмнө цэргийн яамны ноёд сайдууд тусгай урьж, ёслолыг гүйцэтгэсэн баярын хадаг зэргийг барьсанд, Манлай ван Дамдинсүрэн өгсөн хадаг зэрэг зүйлүүдийг хамхин гартаа барьж, түй хэмээн нулимж тотгон дотор нь хаягаад өшгилж орхисон байна. Чингээд хэлсэн нь «намайг эргэж ирэхэд заяа бадарсан байх биз» хэмээжээ.<ref>Ш.Нацагдорж “Манлай баатар Дамдинсүрэн”</ref> == Эх үүсвэр == * Барга судлаач Шарайд Ц. Түмэн: ''Монгол голомтоо гэсэн Баргын ард түмний тэмцэл, хувь заяа'' [http://olhunud.blogspot.com/2011/09/blog-post_6776.html] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *https://web.archive.org/web/20121124084117/http://www.dnews.mn/id/9554 *https://web.archive.org/web/20180307052846/http://www.mongolinternet.com/famous/ManlaiBaatarDamdinsuren.htm *https://web.archive.org/web/20140301021353/http://sonin.mn/news/culture/20926 *http://olhunud.blogspot.com/2011/02/normal-0-false-false-false-en-us-ja-he.html *http://www.mass.mn/n/16646 *http://tungalag.mn/index.php/2014-06-26-10-55-24/item/136-2014-07-30-11-44-26 *http://soyombo-1911.blogspot.com/2011/05/blog-post_05.html {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}{{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Жамсрангийн}} [[Ангилал:Барга ястан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Хөлөнбуйрын хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Эрдэнийн Очир одон шагналтан]] [[Ангилал:1871 онд төрсөн]] [[Ангилал:1921 онд өнгөрсөн]] 7kwqn7ogcsjmazki6m5bdrau8wc5tlc 0 29255 873090 845418 2026-10-11T17:45:16Z ~2026-54456-90 108156 /* */ 873090 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Lee Min-ho in June 2026.png | төрсөн_нэр = И Миньху — ''Lee Min-ho'' | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age1|1987|06|22}} | яс_үндэс = [[солонгос үндэстэн]] | төрсөн_газар = [[БНСУ]], [[Сөүл]] | иргэн = {{KOR}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | танил_үе = 2006 он – өнөөдөр | зууч = ''Starhaus Entertainment'' }} '''И Минь-у''' ({{lang-ko|이민호}} ~ [ий минуу]; [[1987 он]]д төрсөн) — [[Өмнөд Солонгос]]ын '''[[жүжигчин]]'''. LEE MIN HO танилцуулга Нэр: LEE MIN HO (이민호) -Хятад нэр: Ли Мин Хо (李敏 镐) -Төрсөн өдөр: 1987 оны 6-р сарын 22 -Орд: Мэлхий -Төрсөн газар: Өмнөд Солонгос, Сөүл, Донжак-гу, Хэксок-донг -Өндөр: 187 см (6’2 ″) -Жин: 71 кг (156 фунт) -Цусны бүлэг: A -Twitter: @actorleeminho -Instagram: @actorleeminho -Facebook: OfficialLeeMinho LEE MIN HO баримтууд: - Тэрээр БНСУ-ын Сөүл, Донжак-гу, Хэксок-донг хотод төрсөн. -Тэрээр MYM Entertainment (Өмнөд Солонгос), IMX Inc. (Япон), Huayi Brothers (Хятад) -ын удирдлага дор ажилладаг. - Бага байхдаа тэрээр мэргэжлийн хөлбөмбөгчин болохыг хүсдэг байв. - Бага сургуулийн 5-р ангид байхдаа авсан бэртлийн улмаас мэргэжлийн хөлбөмбөгчин болох мөрөөдлөө орхих хэрэгтэй болсон. - Ахлах сургуулийн хоёр дахь жилдээ тэрээр жүжиглэх урлагт шилжсэн. - Боловсрол: Конкукийн их сургууль (Кино Урлаг). - Фэйсбүүк, Твиттер хаягаа нээснийхээ дараа англи хэл хичнээн чухал болохыг ойлгосон гэж хэлээд түүнийг судалж эхэлсэн. - Түүний анхны хайр нь 20 настайдаа кампусынх нь найз байсан. - Тэр бол Леонардо Ди Каприогийн том шүтэн бишрэгч тул Холливудын кинонд тоглохыг мөрөөддөг байв. - ‘Personal Taste’ драмын дүрд тоглосныхоо төлөө түүнд 60 сая вон төлжээ. - Тэрбээр найз нөхөдтэйгээ зугаацах бүртээ боулинг тоглох, тоглоом тоглох дуртай. - Тэрбээр цомгийнхоо бичлэгийг хийж байхдаа амьсгаагаа хянахад асуудалтай байсан. - LEE MIN HO унтаж байхдаа юм ярьдаг зуршилтай. - Тэрээр 2 стакан архи, 4 пивоны аяга сөжү ууж чаддаг. - 2015 оны 3-р сард тэрээр Bae Suzy-тэй үерхэж байгаа нь ил болсон. - LEE MIN HO, Bae Suzy нар 2017 оны 11-р сард салсан. - LEE MIN HO-гийн ideal type бол хэт өндөр биш (өөрөө өндөр болохоор), цайвар арьстай эмэгтэй (жаахан бор арьстай болохоор). Тэрээр Song Hye Kyo-г өөрийн ideal type хэмээн дурджээ. Lee Min-Ho драмууд: -The King: Monarch of Eternity (Deo King: Youngwonui Gunjoo) – 2020 (SBS) – Lee Gon -The Legend of the Blue Sea (Pooreun Badaui Junsul) – 2016 (SBS) – Heo Joon-Jae / Dam Ryung -The Heirs (Sangsokjadeul) – 2013 (SBS) – Kim Tan -Faith (Shinui) – 2012 (SBS) – General Choi Young -City Hunter (Siti Hyunteo) – 2011 (SBS) – Lee Yun-Seong -Personal Taste (Gaeinui Chwihyang) – 2010 (MBC) – Jeon Jin-Ho -Boys Over Flowers – 2009 (KBS2) – Koo Jun-Pyo -But I Don’t Know too – 2008 (MBC) – Min Wook Gi -I am Sam (Ayi em saem) – 2007 (KBS2) – Heo Mo-Se -Mackerel Run (Dalryeora Godeungeo) – 2007 (SBS) – Cha Gong-Chan -Secret Campus (Bimilui Kyojeong) – 2006 (EBS) – Park Doo Hyun -Recipe of Love – 2005 (MBC) -Sharp 1 – 2003 (KBS2) -Romance (Romangseu) – 2002 (MBC) – Kim Chae-Won Lee Min-Ho бүрэн хэмжээний кино: Bounty Hunters (2016) – Yi-San Gangnam Blues (Gangnam 1970) – 2015 – Kim Jong-Dae Our School’s E.T. (Woolhakgyo ET) – 2008 – Oh Sang-Hoon Public Enemy Returns (Kang Cheol-joong: Public Enemy 1-1) – 2008 – Jung Ha-Yeon Lee Min-Ho-ийн шагналууд: -2015 (36 дахь) Blue Dragon Film Awards - 2015 оны 11-р сарын 26 - Шилдэг шагнал -2015 (52 дахь) Daejong Film Awards - 2015 оны 11-р сарын 20 - Шилдэг шинэ жүжигчин ("Gangnam Blues") -2015 (51 дэх) PaekSang урлагийн шагнал гардуулах ёслол - 2015 оны 5-р сарын 26 - Хамгийн алдартай жүжигчин ("Gangnam Blues") -2013 оны SBS Drama Awards - 2013 оны 12-р сарын 31 - Шилдэг эрэгтэй жүжигчин (“The Heirs”) -Ten Star Award ("The Heirs") - Шилдэг Netizen шагнал ("The Heirs") - Шилдэг хувцасны шагнал ("The Heirs") - Шилдэг хосын шагнал ("The Heirs") -12 дахь удаагийн Хятадын загварын шагнал гардуулах ёслол ~2013 оны 1-р сарын 18 - "Шилдэг алдартай Азийн жүжигчний шагнал" -2012 оны SBS Drama Awards ~2012 оны 12-р сарын 31 - Шилдэг эрэгтэй жүжигчин (мини цуврал) ("Faith") - Ten Star Award ("Faith") -2011 оны SBS Drama Awards - 2011 оны 12-р сарын 31 - Шилдэг эрэгтэй жүжигчин (тусгай драмa) ("City Hunter") - Шилдэг Netizen шагнал ("City Hunter") - Ten Star Award ("City Hunter") [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын жүжигчин]] 7vqhgth3jmb4e576ao5lmwx3ype1xrf 0 36206 873136 817086 2026-10-12T04:42:42Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ. 873136 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | honorific_prefix = Шударга баатар | name = Харчин гүн Бавуужав | image = Бавуужав.png | image_size = 180px | caption = Шударга баатар Бавуужав | birth_date = 1875 он | death_date = 1916 оны 8 сарын 10 | birth_place = [[Манж Чин улс]], [[Өвөр Монгол]], [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] | death_place = [[Дундад Иргэн Улс]], [[Манжуур]] | эх орон = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|20px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] | allegiance = [[Өвөр Монголын сайн дурын цэрэг]] | service_years = 1911–1915 | commands = [[Таван замын байлдаан]]д жанжин, дараа нь Ерөнхий командлагч | battles = [[Таван замын байлдаан]] | awards = [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын шударга баатар <br />Богд Хаант Монгол Улсын [[гүн]] | other_works = |birth_name=Бавуужав<br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠪᠤᠤᠵᠠᠪ}}|children=[[Ганжууржав]]}} '''Шударга баатар Бавуужав''' буюу '''[[Харчин]] гүн Бавуужав''' гэж алдаршсан Бавуужав (1875 онд төрсөн - 1916 оны 8 сарын 10-нд нас барсан) нь [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монголын]] цэргийн зүтгэлтэн, авъяаслаг жанжин, [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Монголын үндэсний тусгаар тогтнол]]ын төлөө тууштай тэмцэгч, Хятадын түрэмгийлэлийн эсрэг баатарлагаар тэмцэгч хүн байжээ. [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Дундад Иргэн Улс]]ын түрэмгийллийн эсрэг хийсэн [[Таван замын байлдаан]]д [[цэрэг]] удирдан оролцож онц гарамгай гавъяануудыг байгуулсан авъяаслаг цэргийн командлагч байсан байна. ==Намтар== Бавуужав нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]]ы [[Зостын чуулган]]ы [[Түмэд зүүн гарын хошуу]]нд төрж өссөн байна. 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д оролцож байсан цэргийн хэрэгт туршлагатай нэгэн байжээ. [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Богд хаан]]д үнэнчээр хүчин зүтгэж байсан ба [[Таван замын байлдаан]]д нэг замын цэргийн туслах жанжнаар идэвхийлэн оролцож, олон удаа Монголчуудад [[ялалт]] авчиржээ. Монгол цэргин командлагч манлай баатар Дамдинсүрэн нийслэл Хүрээнээс дуудан эргүүлэн татсаны дараа Таван замын байлдааны Монгол цэргийн Ерөнхий командлагчаар томилогдон дайн дуустал энэ тушаалд байсан. Гурван улсын [[Хиагтын хэлэлцээр]]ээр Өвөр Монголыг Монгол улсад нэгтгэхгүй болсонд ихэд бухимдан өөрийн цэргээс өвөрлөгч хошуудын цэргүүдээс бүрдсэн цэргийн ангийг зохион байгуулан Хятадын цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлсэн боловч [[Хятад]]ын [[генерал]] Ми Чэнбао (米振標)-гийн тоо, зэвсэглэлийн хувьд илт давуу хүчинд бут цохигдсон байна. Цэргийн гол хүчээ цохиулсны дараа [[Ар Монгол]]д зугтан гарсан ба Монголын Засгийн газар [[Манжуур]] луу дүрвүүлэн гаргасан ажээ<ref>Баабар. Нүүдэл суудал.</ref>. ===Таван замын байлдааны дараа Хятадын эсрэг=== Бавуужав нь Гурван улсын [[Хиагтын хэлэлцээр]]т ихэд бухимдан өөрийн цэргээс өвөрлөгч цэргүүдээс бүрдсэн цэргийг зохион байгуулан Хятадын цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлэв. Энэ үед түүний зорилго чухам юу байсан нь тодорхойгүй. Өвөрмонголыг хятадаас тусгаар улс болгоход зорисон бололтой байдаг. Энэ үед ДИУ-ын Хуурай замын цэргийн Яам, Туслан зөвлөх Яамнаас нэр хамтлан Монголын Засгийн Газарт албан бичиг ирүүлж Бавуужав Ар Хорчины нутагт нэвтрэн ирж дээрэм тонуул хийж амгалан тайван байдал алдагдуулж байгаа учраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын тусгай цэрэг хөдөлгөж байлдан сөнөөхөөр бэлтгэж байна. Иймд Монгол Улс цэрэг мордуулж Бавуужавын үймээнийг даралцахад туслалцаа үзүүлэх хэрэгтэй хэмээн хүчлэн шаардах болжээ. Үүний дараа Бавуужавын эсрэг ДИУ генерал Ми Чэнбаогийн томоохон хүчийг илгээсэн. Бавуужав хятад цэргийн хэтэрхий давуу хүчинд дийлдэн ухарч зугадсаар 1915 оны 11 дүгээр сарын 15-нд Егүзэр хутагт Галсандашийн хүрээний газар ирж хоргодсон байна. Гэтэл Шяо Лян Чэний захирсан хятад цэрэг Бавуужавыг нэхэн хөөсөөр Монголын хил давж, тэрхүү хүрээнд ирж шөнийн турш Бавуужавын цэрэгтэй зургаан цаг гаруй тулалдаж түүний цэргээс мянга гаруйг алж, 500 гаруй хүн, үхэр буу нэг, пулемёт 1, винтов 1000 гаруй, сум олныг олзолжээ. Бавуужав үлдсэн цэргийнхээ хамт Таонань Баргын зүг зугадан зайлж Солон ууланд очиж бүгсэн байна. Хятад цэрэг ихээхэн сүр үзүүлж, сүм хийд бурхан шүтээн эвдэж, үлэмжхэн эд хөрөнгө дээрэмдэж, Егүзэр хутагтыг баривчилж тусгайд нь өөр хэд хэдэн ламыг бөөнөөр нь цагдан хорьжээ. Монголын Засгийн Газар энэхүү байдалд ихээхэн дургуйцэж Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн, Гадаад Яамны сайд Б.Цэрэндорж нар Нийслэл Хүрээнд сууж байгаа Бүгдийг хамгаалах их сайд Чэнь Лү-д бараалхан “хятадын түшмэл цэрэг шалтгаангүйгээр дайрч ирээд тус хийдийг эзэлж олон хүнийг алж шархдуулав. Хийдийн бурханы хөргийг урж тасчив. Хутагт лам нарыг баривчилж Зүүн, баруун хуучдын хамба ламыг тушаахгүй бол баривчилсан хүмүүсээ суллахгүй гэж байна” гэдгийг мэдэгдээд ДИУ-ын энэ хэрэг явдал Хиагтын гурван улсын гэрээний заалтыг зөрчиж байгаа учир уул цэргийг нэн даруй Монголоос гаргаж, хутагт лам нарыг суллаж тус хүрээ ба иргэдэд учруулсан бүх хохирлыг төлж өгөхийг шаарджээ. Чэнь Лү Монголын удирдагчдад хандаж хэлэхдээ, одоогоор гадаад, дотоод монголын хилийг нарийвчлан тогтоогоогүй байна. Тийм учраас хятад цэрэг хил зөрчсөн гэж үзэх учиргүй. Егүзэр хутагт Бавуужавыг баривчилж, манай цэрэгт тушаалгүй зугатаалгасан буруутай учраас ял эдлэх ёстой. Өөр хэлэх олон үг байхгүй гэж мэдэгдээд тэднийг өчүүхэн ч хайхраагүй төдийгүй Бавуужав бол танай Монголын харьяат болсон хүн болохоор түүний өдүүлж буй гэмт хэргийг танай Засгийн Газар бүрэн хариуцах ёстой хэмээн анхааруулаад сөрөг хэд хэдэн шаардлага тулгасан байна. Т.Намнансүрэн, Б,Цэрэндорж нар түүнд хариу болгож хэлэхдээ: Хиагтын гэрээний дараа Бавуужавыг Өвөр монголдоо буцахыг зөвшөөрсөн учир одоо тэр манай монголд харьяалагдах учиргүй, гэхдээ бид түүнийг баривчилж чадахгүй боловч монголоос хөөн гаргаж болох юм гэж мэдэгдсэн байна. Яг тэр үед хятад цэрэгт баривчлагдсан Егүзэр хутагтаас тусгай хүн яаравчлан зарж Засгийн Газар дахин захидал ирүүлж өөрийг нь хятад руу авч явах гэж байгааг мэдэгджээ. Монголын эрх баригчид энэхүү мэдээг авмагцаа Егүзэрийн хүрээ ба Замын Үүдийн чиглэлд тус бүр мянган цэрэг илгээж, Бавуужавыг Монгол хязгаараас хөөн зайлуулахыг даалган тушаажээ. Гэтэл мөнөөх сайд Чэнь лү Бээжинд цахилгаан утас илгээж манай улс цэргээ ухраан татаж ер болоxгүй. Би Монголын албаны хүмүүст дөрвөн зүйлийн шаардлага тавьсан, тухайлбал Бавуужавыг хамсаатных нь хамт барьж тушаах, дахин түүний хэрэг өдүүлэхгүйг батлан хариуцах, Бавуужавын үймээнээс болж хятад худапдаачдад учруулсан бүх хохирлыг төлөх, Бавуужавын дээрэмчдийг дарахад гаргасан цэргийн бүх зардлыг төлөх хэрэгтэй гэж тэдэнд мэдэгдсэн гэжээ. Мөн тэрбээр Замын-Үүд, Егүзэрийн хүрээний чиглэлд мордуулсан монгол цэрэг нь Бавуужавыг хөөн зайлуулах үүрэгтэй биш байх. Харин манай хятад цэргийн замыг тосч дайтах төлөвлөгөөтэй байж магадгүй гэдгийг тэрхүү цахилгаан утсанд тэмдэглэсэн байлаа.<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref> Монгол Дундад Иргэн Улсын хооронд байдал хурцдаж болзошгүйг ажиглаж байсан консул А.Миллер энэ хэрэг явдлын тухай өөрийн Засгийн Газартаа яаралтай мэдэгдсэний дараа Оросын Гадаад явдлын Яамны сайд С.Д.Сазанов Бээжин дэх элчин сайд В.Н.Крупенскийгээр дамжуулж хятад цэргийг даруй Монголоос татан гаргахыг ДИУ-ын Засгийн Газарт шаарджээ. Үүний хариу болгож 1915 оны 11 дүгээр сарын 18-нд ДИУ-ын ГЯЯ-ны сайд мэдэгдэхдээ "хэрэв монголчууд өөрийн нутаг дээр хоргодож байгаа Бавуужавыг баривчлан тушаавал манай улс цэргээ татаж авахад бэлэн байна" гэж Крупенскийд анхааруулсан байна. Оросын дипломатууд үүний хариу болгож "Бавуужав бол Монгол улстай одоо холбоо харилцаа тасарсан бөгөөд ДИУ Бавуужавын амийг бусниулж болохгүй" гэдгийг мэдэгджээ.<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref> Нийслэл Хүрээнд сууж байсан А.Миллер өөрөө сайд Чэнь Лү-тэй уулзаж ДИУ-ын цэрэг Монголын хилийг давж түрэмгийлсэн явдлыг эрс эсэргүүцэж байгаагаа мэдэгдээд Гадаад, Дотоод Монголын хооронд хилийн зааг байгааг ДИУ үл тоомсорлож байгаад харамсаж байна. Хиагтын гэрээнд зааснаар бол ДИУ Монголд цэрэг байрлуулах эрхгүй. Хятад цэрэгт баривчлагдсан Егүзэр хутагт ба бусад хүмүүсийг сулла. Бавуужав одоо Монголын харъяат биш болсон учир түүний өдүүлсэн хэргийг Монгол улс хариуцах ёсгүй. Тиймээс Монголд учруулсан бүх хохирлоо төлөх хэрэгтэй хэмээн анхааруулжээ.<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref> Чэнь Лү үүний хариу болгож "Гадаад Монгол бол ДИУ -ын нутаг дэвсгэр гэдгийг Хиагтын хэлэлцээрээс тогтоосон бөгөөд бид тэрхүү гэрээг баримтлах хэрэгтэй. Тиймээс манай цэргийг хил зөрчсөн хэмээн буруутгаж болохгүй. Егүзэрийн хийдэд чухам юу болсон тухай би сайн мэдэхгүй байна. Манай Засгийн Газраас надад мэдэгдсэн зүйл одоогоор алга. Харин өчигдөр Т.Намнансүрэн нараас л энэ тухай сонслоо. Энэ талаар эхлээд сайтар судлах хэрэгтэй. Дараа нь тэр явдал юунаас үүссэнийг мэдэж, шийдвэрлэх аргаа ярилцъя. Бавуужав бол Гадаад Монголтой харилцаагаа таслаагүй байгааг би мэдэж байна. Тухайлбал манлай ван Дамдинсүрэнг хэдэн сарын урьд Гадаад Монголын зохих албаны газраас одуулж Бавуужавтай уулзуулан түүнд 30000 рубль тусалсан. Та үүнийг сонсож мэдсэн биз дээ" гэжээ. Чэнь Лү А.Миллертэй ярилцсан тухайгаа тэр дор нь Бээжинд мэдэгдэж, "мөн Гадаад Монголоос өмнө зүг рүү илгээсэн цэрэг Егүзэр хутагтыг манай цэргээс булааж авах санаатай бололтой. Тиймээс Ми-гийн удирдсан цэргийг даруй хойд зүг рүү явуулж Шяо-гийн цэрэгтэй нэгтгэн хүчээ зузаатгах хэрэгтэй" хэмээн зөвлөжээ.<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref> Бавуужав Монголын хязгаараас дутаан зайлж, Өвөр монголын зүүн хойд нутагт очиж хятад цэрэгтэй тулалдахаар бэлтгэж байх үед Монголын Засгийн Газар Егүзэр хутагтыг баривчлан хорьсон хятад цэргийн даргад албан бичиг хүргүүлэн түүнийг суллахыг шаарджээ. Гэтэл тэрхүү цэргийн дарга түүний хариуг өгөлгүйгээр Галсандашид хэлэхдээ, “Танай Засгийн Газраас Бавуужавыг ятган тохинуулах буюу эсхүл хядаж арилгахаар цэрэг гаргасан боловч ер манай ДИУ -ын цэрэг лүгээ хүчин хавсарсугай хэмээсэн үг үгүй ба бас ч зүүн хуучид ван, баруун хуучид хамба лам нарыг нутагт буцаах эсэхийг огт үл дурдсан нь нийлэлцэхгүй тул эл хэргийг миний хэлсэн ёсоор шийтгэн дуусгахын янар чамайг талибахгүй”. Бид буцахдаа “чиний биеийг авч явна”хэмээн сүрдүүлж байв. Гэвч үүнээс хойш төдий л удалгүй 1915 оны 12 дугаар сарын 20-нд хятад цэргийн захирал Шиюу Шан Ли Егүзэр хутагт Галсандашийг дагалдах түшмэл гүн Дашнямын зэрэг есөн хүний хамт баривчлан авч одсон ба Егүзэрийн хүрээнд байгаа хятад цэргийг цахар Мижигсэнгийн Зодбажаваар захируулан үлдээжээ. Үүний дараа Монголын Засгийн Газар Егүзэр хутагтыг суллуулахаар сайд Чэнь Лү-д хэд хэдэн удаа хандаж хүссэний дараа тэрбээр хариу мэдэгдэхдээ хутагт Галсандаш өөрөө “дуртайяа даган орсугай хэмээсэн бөгөөд бас ч Нийслэлд (Бээжин З.Л.) хүрч бараалхсугай хэмээн гуйсан” учир манай цэрэг түүнийг авч явжээ хэмээн дурдсан байна. Мөн ДИУ-ын Засгийн Газар эрхэм хутагтад маш найрсаг хандаж буй учир сэтгэл зовних явдалгүй хэмээн тэмдэглэжээ. Гэвч чухам хэрэг дээрээ бол “хутагт Галсандаш нэгэнт хятадын гарт орсон учир тэдний албадан аваачих муу сүрд дарагдаж, ДИУ-д дагаар орох хэмээн ам алдсан” бөгөөд түүнийг нь хятад ашиглан Галсандашийг дотоод зургаан чуулганыг захирах сайдын тушаалд өргөмжилнө хэмээн амлаж байсан тухай зарим баримт байдгийг нягтлууштай. Үүний сацуу Хайларт сууж байсан Оросын дэд консул П.Усатый 1915 оны 12-р сард Халхын Сэцэнхан аймгийн Илдэн ван Доржпаламын хошуунд түр сууж байсан Бавуужавтай биечлэн уулзаж ДИУ-тай эвлэрэхийг ятгасан боловч амжилт олоогүй билээ.<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref> Бавуужавтай холбогдож гарсан яриа Оросын консул, хятад сайд хоёрын дунд өрнөсөн төдийгүй цаашаа улам гүнзгийрчээ. ДИУ, Гадаад Монгол хоёрын аль аль нь өөрийнх нь эсрэг тэмцэх болсон тэр үед Бавуужав арга буюу Манжуурын чиглэлд зугадан зайлжээ. ДИУ тэр үед Монголоос цэргээ татсан төдийгүй Егүзэр хутагт Галсандашийг ч Монголд буцаахад төдийлөн татгалзах зүйлгүй болсон байлаа. Энэ нь ч Орос, ДИУ-ын хооронд аль болохоор эвсэн зохицох явдал нэн шаардлагатай болж байсантай холбоотой юм. Тиймээс ч 1916 оны эхээр Богд эзэн хаанаас ДИУ-ын ерөнхийлөгчид баяр бэлэг хүргэхээр урьд шийдвэрлэсний дагуу Сэцэнхан Навааннэрин, ван Жамьяндорж нарыг Бээжинд зарж илгээсэн бөгөөд тэд хутагт Галсандаштай уулзаж ярилцан тэр тухайгаа Монголын Засгийн Газар мэдэгдсэнд тэдгээр төлөөлөгчдийг эгж ирэхдээ Галсандашийг дагалдуулан авчир гэж Богд хаан зарлиг болгосны дагуу Егүзэр хутагт 1916 оны 2 дугаар сарын 20-нд эх нутагтаа буцаж иржээ. Түүний дараахан Долооннуурын хавь нутгийг харьяалан захирагч яамны сайдаас түүнд бичиг ирүүлж, хятад цэргүүд Баарин хошуу сүм дээр олон цэрэг суулгаж “хулгай” Бавуужавыг сэргийлэхийн тул тус хутагтын хүрээнээс дайчлан булааж аваачсан мал эд хогшлын үлдэгдэл болох адуу 602, үхэр 37, тэрэг 27, тэмээ 41, эсгий бүрээс 152 бүхэл, 659 хэсэг, хана 309, тооно 58, үүд 86, унь 60, гэрийн тулга 14, бүрээс 5-ыг эгүүлэн хүргүүлснээ мэдэгджээ. ===Манжийн төрийг сэргээх үйлс=== Монгол Улсын эрх баригчид өөрийнх нь саналыг дэмжээгүйд гутарч эцсээ хүртэл тэмцэх андгай тавьсан Бавуужав харьяат цэргээ авч Халхын зүүн захын хошуудыг дайрч Хөлөнбойрын зах нийлэх Халх гол хүрч буудаллахаар одох замын зуур Сэцэнхан аймгийн Илдэн Засаг жүн ван [[Манжбазарын Доржпалам]], эрхэмсэг засаг бэйл Жамсранжавын Цэрэнням, Үйзэн засаг бэйс Цэрэнгийн Гомбосүрэннарын хошууны аль баялаг айлын адуу мал гэр хэрэглэлийг дайчлан авч цэргийн хэрэгцээндээ нийлүүлж байснаас тэр нутгийн ард олон нилээд хэлмэгдэж, аж төрөл нь алдагдаж багагүй зовлонд нэрвэгдэж байв. Энэ байдалд сэтгэл зовнин янз янзын арга сэдэж байлаа. Эрдэмтэн Чимэдийн Дэмчигдорж хэмээгч (Дандаа чинсан) сайн дураар 1915 оны өвөл ид хүйтнээр хэдэн харчин эр дагуулж, тэмээ хөлөглөн урт замыг нууцаар туулан явж Бавуужавтай биечлэн уулзаад түүнийг ятгаж ухуулсан байна. Ч.Дэмчигдорж түүнд хэлэхдээ: “Монгол угсааны хэргийг шинэ үүсгэсэн гавьяагаа төгсгөхгүйгээр өөр зуураа зэвсэг хөдөлгөхийг зүй хэмээвээс болом уу? Сайд бүгд улсаа тэрслэхийг зөв хэмээвээс болом уу? Гүн Та байлдахыг байж хойш эгэхийг хүсмүй” хэмээсэн хойно Бавуужав өөрийн багш Ч.Дэмчигдоржийн үгийг дагаж хэсэг зуур дээрэм хийхээ зогсоосон байна. Гэвч Монгол Улсын Засгийн Газар Бавуужавт бодитой туслалцаа үзүүлээгүй учир тэрбээр дахин хуучин байдалдаа шилжжээ. Тиймээс Монголын Засгийн Газар Сэцэн хан аймгийн цэргийн жанжин бишрэлт ван Пүрэвжавын Доржцэрэнг томилон үлэмжхэн цэргийн хамт илгээж, Бавуужавтай уулзан үймээн самуунаа намжааж, дээрэм тонуулаа зогсоохыг ятган ухуул хэмээн даалган тушаажээ. Тэр үед Бавуужав 3000 цэрэгтэйгээ Илдэн вангийн хошууны нутаг Халх голд байж байгаад Хэрээ уул хэмээх газарт шилжин байрласан боловч П.Доржцэрэн нарыг ирж яваа мэдээг сонсож, Өвөр монголын Хөлөнбойрт очиж, тэндхийн эрх мэдэл бүхий хүмүүстэй уулзаж, учир явдлаа ойлгуулж, тэднээс дэм туслалцаа авч хэсэг зуур сууж байжээ. Ван П.Доржцэрэн Хэрээ уулын орчим очиж маш тодорхой захидал үйлдэж, тусгай элч довтолгон Бавуужавт хүргүүлжээ. Гэвч тэрбээр П.Доржцэрэнгийн ухуулж ятгасныг ер хайхарсангүй, харин ч Манж Дайчин Улсын хаант төрийг дахин сэргээхээр Манжийн сүүлчийн хааны ойр дотно хүмүүс ба түүнийг дэмжигчид болон “Жибингээс (Японоос З.Л.) эш батыг олж нэгэнт зарласан” ба өөрийн хэрэглэж байсан Монголын туг, тамгаа халж өөрчилсөн бас японоос зэвсэг, нисэх онгоц ирүүлэх хугацаа болж байгаа учир 1916 оны 6 дугаар сарын 18-ны барс (өглөө) цагт Зүүн Үзэмчингээс мордож “дэлхий дахиныг засаж түмэн амьтны тусыг үйлдэх үнэн сэтгэлийг дээд тэнгэр байцаан тольдох тул гагцхүү бурхан тэнгэрт даатган залбирмуй” хэмээн өөрийнхөө цаашид тэмцэх зорилгоо “дэмий нуун халхлахгүй үнэнээ нээн гаргаж” мэдүүлэн бичсэн захидлыг түүний элчид өгч буцаасан байна. Тодруулбал Бавуужав Хаант Оросоос ямар боловч тусламж дэмжлэг авна хэмээн итгэж байсан нь талаар болж, Монгол Улсын эрх баригчид ДИУ-аас болгоомжлон түүнд огт туслахгүй болсон явдалд ихээхэн бухимдаж хэрхэх аргаа олж ядан байх үед нь Миязато Ишомури гэгч японы хүн Баргаар дамжин Бавуужавтай уулзаж өөрийгөө Хайларт эм тан худалдаалан суудаг Хун Ли гэдэг хятад хүн хэмээн танилцуулаад, хэрэв та хүсвэл Япон улсаас зэвсэг худалдан авахад чинь би тусалж чадна хэмээн ярьсан байна. Ингэж 1915 оны 8-р сарын эхээр Японтой холбоо тогтоох боломжтой болж, өөрийн түшмэл Тас шувуу гэгчийг М.Ишомуритай хамт Токиод илгээсний дараахан 1915 оны 11 дүгээр сарын 16-нд Японы хоёр офицер ирж Бавуужавтай уулзаж, улмаар одоогийн Чанчун хотод нэг мянган винтов, 50 мянган сум авчирч, эдгээрийг Бавуужавт хүргэж өгөхөд туслалцаа үзүүлэхийг П.Усатыйгаас хүсчээ. Гэвч тэрбээр үүнийг эөвшөөрсөнгүй. Оросын зүгээс Бавуужавт дэмжлэг үзүүлэхгүйг Япон ойлгоод Манжийн хуучинсаг үзэлтэн хаан угсааныхныг ашиглаж Баргаар дамжуулан Бавуужавт хүнс, хувцас, зэвсэг хэрэглэл хүргэх болжээ. Бавуужавт зэвсэг хэрэглэл хүргэхэд туслалцаа үзүүлэх болсон тэдгээр манж хүмүүс бол Хаант Засгийг дахин сэргээхийн төлөө тууштай үйл ажиллагаа явуулж байсан Манжийн хаан угсааны Чан Чи хэмээгч Сү Чин ван, Шаньси, Гансу мужийн сайд Шэн Юн нараар удирдуулсан томоохон бүлэглэлд багтаж байлаа. Тэдний гол төв нь 1904 оноос эхлэн Японы мэдэлд шилжсэн Далянь хотод байрлаж байсан явдал Японоос Бавуужавтай харилцахад зохистой боломж бий болгож байв. Япон ч энэ бүлэглэлд элдэв зүйлээр тусалж Манжийн хаант төр сэргээх гэсэн тэмцлийг нь дэмжиж байлаа. 1916 оны зун Далянь хотоос тэрхүү бүлэглэлийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй ороцдог монгол ван Эрдэнэ-Цогт, манж Дин Ин нар гурван япон офицер дагалдуулан Бавуужавын дэргэд очжээ. Үүнээс хойш төдий л удалгүй Су Чин ван өөрийн хүү Сян Хуйг таван япон офицертой бас очуулжээ. Тэд Бавуужавыг ятгаж, манжийн хаант төрийг сэргээхэд дэмжлэг туслалцаа үзүүл, ялангуяа Өвөр монгол, өмнөд манжийн ард иргэдэд энэ талаар ухуулга ятгалга хийхийг хүсчээ. Бавуужав ч уг хүсэлтийг биелүүлэхээ амлаж, түүнийхээ хариуд их хэмжээний зэвсэг, хувцас, хүнс, бие мөнгө 200 мянган ланг авахаар болсон байна. Мөн Бавуужавын гэр бүлийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд тэднийг японд суулгах зүйтэй хэмээн зөвлөсөн бөгөөд энэ нь чухамдаа Бавуужав Японд чин үнэнчээр хүчин зүтгэхийн баталгаа болсон байж тун магадгүй. Үүнийхээ дараа Бавуужав Барга, Халхын эрх баригчдад захидал бичиг хүргүүлж Хиагтын гурван улсын гэрээ Барга Өвөрмонголыг Халхад нэгтгэх талаар ямар ч оролдлого хийгээгүй. Тиймээс цаашид Манжийн хаант төрийг сэргээн байгуулахаар эрслэн тэмцэх болно гэдгээ мэдэгджээ<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref>. Бавуужав Манжийн хаант төрийг сэргээхийн төлөө тэмцлээ хэрэгжүүлэхдээ Японы дэмжлэг туслалцаанд тулгуурлан юуны өмнө ДИУ-ын эсрэг дайтахаар бэлтгэж, бүх цэргээ таван зам хувааж Чанчүн, Мүгдэн хотууд ба Гирин, Хар мөрөн мужийг дэс дараалан эзэлж, улмаар Бээжинг эзлэхээр төлөвлөжээ. Гэтэл энэ үед ДИУ-ын зүгээс Монголын эрх баригчид Бавуужавтай эвсэн хуйвалдаж буй мэтээр янз бүрийн сэжиг таавар гаргаж, түүний дээрэм тонуул үйлдэж байгааг таслан зогсоохыг удаа дараа хүчлэн шаардсаар байв. Иймд арга буюу Монголын Засгийн Газар Хатанбаатар ван С.Магсаржавыг Бавуужавтай нүүр тулан уулзаж ятган ухуулж, түүнийг дээрэм хулгайгаа зогсоож зэвсгээ хураалган Ар, Өвөр монголын аль хүссэн газраа чөлөөтэй нутаглан суухыг мэдэгд хэмээн илгээжээ. С.Магсаржав Нийслэл Хүрээнээс шууд явж, Сэцэн хан аймгийн Үйзэн гүний хошуу (одоогийн Дорнод аймгийн Матад) хүрч Тэгш Манлай хэмээх газар түр буудаллаж, Далайбаатар гэгч хүнийг Бавуужавтай уулзаж “хязгаарт түвшингүй болгон түйвээж болохгүй, зэр зэвсгээ хураалгаж, нам гүм шударга түвшин явах хэрэгтэй. Улсын сангаас цалин хэрэглэлийг чинь олгоё” хэмээн хэлүүлсэнд Бавуужав түүний үгийн хариу болгож “Бид нэгэнт Монголд жигшигдэн хөөгдсөн учир цэргийн зэр зэвсгийг хураалгаж чадахгүй, цалин мөнгө ч авахгүй, харин энэхүү зэвсгээрээ монголоос чадах чинээгээр хоол олж иднэ. Монголтой эрэгчин эмэгчнээ үхтэл үзнэ. Хэрэв Монголд дийлдвээс бид гомдох явдалгүй, дийлж болбаас хэзээ ч монголоос амиа тэжээнэ хэмээн эрс үг хэлж” мөнөөх Далайбаатарыг гурав хоног хорьж байгаад “чамайг албаас зохино. Гэвч чи мууг алаад Монголыг хорсгож чадахгүй тул буцаж энэ учрыг хэлтүгэй” хэмээн буцаажээ. Бавуужав түүний дараа цэргээ авч Хайлар хотын зүг зайлан одсон учир С.Магсаржав өөрийн биелүүлэх ёстой үүргээ хэрэгжүүлж чадалгүй буцаж иржээ. Үүний дараа Бавуужав Монгол Улсын Засгийн Газарт дэлгэрэнгүй захидал ирүүлж “Бид нар хэдүй Монгол улсаа дахин мандуулсугай” хэмээн тэмцсэн боловч энэ их зорилгодоо хүрч чадсангүй. Тиймээс “Дайчин улсын хэвт ёсны хаан эзнийг Дундадаас (ДИУ-аас) мандуулахаар Манжийн угсаа Су Чин ван лугаа зөвлөлдөн хэлэлцэж тогтоод хэргийг анх үүсгэхэд аливааг хувьсган (өөрчлөн З.Л.) улируулж хэрэглэхгүй аваас үл болох тул тамга, туг, хиурыг бүрнээ шинэ үйлдэж Богд хааны соёрхсон туг тамгыг шүтээн болгож цаг үргэлж аливаа зүйлийг даатган залбирч…Тоа нан фу зэрэг газрыг байлдан эзлэхээр бэлтгэж, цэргийнхээ хагасыг хүүхэд эмэгтэйчүүдийн хамт Хөлөнбойрт үлдээж, aгт морь 300, үхэр 50-иад, майхан тавийг тэр хавийн ардаас тусласныг авч мордох гэж байгаагаа мэдэгдээд “Дундадыг дахин мандуулах түшмэл цэргийг ерөнхийлөн захирагч сайдын тамга” хэмээх монгол үсэгтэй дундаа монголын соёмбо үсгийг сийлсэн тамга даржээ” Мөн энэхүү захидалтай хамт бас нэгэн бичгийн хуулбарыг ирүүлсэн байна. Уул бичгийг Су Чин вангийн дотно хүмүүс Бавуужавт хандаж бичсэн бөгөөд Манж Дайчин улсын төрийг дахин сэргээж хааныг ширээнд нь залахад туслахыг түүнээс хүссэн байна<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref>. ===Манжуурт хийсэн байлдаанууд=== Бавуужав бүх монгол үндэстнийг Богд хааны захиргаанд нэгтгэсэн их улс байгуулахын төлөө тэмцлээсээ няцаж, Манж Чин Улсын хаант төрийг дахин сэргээхээр шимтэх болсон явдлыг Өвөр монголын нилээд хүмүүс дэмжин талархаж байв. Ялангуяа Гадаад Монголд суурьшсан өвөрлөгчдийн олонхи Бавуужавын үйл ажиллагааг дэмжихээр явцгаасан байна. Мөн янз бүрийн хүмүүс Бавуужавын цэрэгт сайн дураар элсэх болсноор түүнийг дагалдагчид таван мянга гаруй болж, Японоос түүнд тусламж болгож үхэр буу 4, явган цэргийн буу гурван мянгыг Мүгдэнгийн ойролцоох төмөр замаар ирүүлсэн байна. Тэр үеэс Бавуужав Тоа нан фү-г байлдахаа больж Мүгдэнг чиглэн давшжээ. Гэвч ДИҮ-ын цэрэг Бавуужавыг тосон байлдахад эхлээд Хятад цэрэг бага зэрэг ухарсхийсэн боловч удалгүй дахин давшилтад орж монгол цэргээс дал гаруйг алж нилээдийг шархдуулж винтов буу ер орчмыг олзолж авчээ. Үүнээс хойших хэд хэдэн тулалдаанд Бавуужав тийм ч их хохирол үзээгүй бөгөөд харин ч түүний цэргийн Жиримийн чуулган хавьд байлдаж байсан хороо нь хятад генерал Ү Цюн шэн гэгчийн захирсан цэрэгт хүчтэй цохилт өгч, улмаар У цюн шэнг шархдуулж, түүний цэргээс 130 гаруйг алж 100 гаруй хүнийг шархдуулсан байна. Байдал ийнхүү хурцдаж Бавуужавын цэрэг 10 мянга гаруй болж, нилээд хүчирхэгжих болсон явдалд Мүгдэнгийн цэргийн захирагч Жан Золин Тоа нан фү рүү цэргийн үлэмж хүч илгээсний сацуу Хар мөрөн мужийн сайд Би Гуйфан мөн тусгай цэрэг гаргаж Тоананфүгээс Бавуужавын цэрэг ирэх гол гол замыг угтуулан сэргийлжээ. Гэвч Бавуужав үргэлжлэн давшсаар Кайтүн Хуйцэсян, Лишүсян, Синанжэн зэрэг хэд хэдэн хотыг эзэлж байсан боловч энгийн иргэдэд бараг хохирол учруулаагүй бөгөөд эзэлсэн хотуудаа ямар ч харуул хамгаалалтгүй орхин цааш давшилтаа үргэлжүүлж байжээ. Ингэж Бавуужав Хянганы нуруунаас Мүгдэн хүртэлх 600 гаруй километр замыг туулж давшсаар байв. Нутгийн ард иргэд Бавуужавыг дэмжиж бүх л бололцоогоороо тусалж байсны сацуу Япон ч зэр зэвсэг, хүнсээр тасралтгүй хангаж байлаа. 1916 оны 8-р сард Бавуужавын цэрэг давшсаар Дорнод Хятадын Төмөр Замын өртөө байрладаг Гоцзыдян хотод ороход нь манжийн хаан угсааныхныг дэмждэг хэдэн зуун манж эрчүүд түүнд дагаар оржээ. Эндээс Бавуужавын цэрэг бага зэрэг зэр зэвсэг нэмж авч цааш дайтахаар бэлтгэж байхад нь тус хотын хятад цэрэг их буу пулемётын хүчирхэг галаар монгол цэрэгт сэхээ авахуулалгүй цохилт өгч улмаар зай завсаргүй бүслэн гаднаас ямар нэгэн зүйл нэвтрэх, гадагш гарах бүх бололцоог хаан тусгаарласан байна. Ийнхүү бүслэлтэд орж хэсэг хугацаа өнгөрсний дараа Бавуужавын цэргийн дотор үймээн дэгдэж Насанбаярын захирсан 300 хүнтэй анги, Батын захирсан 70 цэрэг Бавуужавыг орхин хятад цэрэгтэй нийлжээ. Сарын дараа Бавуужавын цэрэг хятад цэргийн бүслэлтийг сэтэлж, мөн оны 9 дүгээр сарын 18-нд их бууны галаар давшиж, Чанлинсян хотыг эзэлж хятад цэргийг хөөн зайлуулаад хэсэг зуур хүчээ сэлбэж дахин дайтараар зэхэж байв. Гэвч ДИУ Бавуужавын давшилтыг зогсоох түүнийг дарж устгахын тулд түүнтэй дайтах цэргийхээ тоог ихээхэн нэмж генерал Чжан Си Лан гэгчийг тэрхүү цэргийн ерөнхий жанжнаар томилжээ. Бавуужав байлдаанаа үргэлжүүлж Жэхэ мужийн Линьси хот руу давшиж бараг эзлээд байх үедээ 1916 оны 10 дугаар 10-ны өглөө дайсны их бууны галын цэргийг олзлохоор очиж яваад их бууны суманд өртөж амиа алджээ<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref>. ===Бавуужавын цэргийн хувь заяа=== Бавуужавыг алагдсаны дараа түүний цэргүүд давшилтаа зогсоон ухарч хэд хэдэн чиглэлд тархан сарнижээ. Сэвжингээ, Бүмбэжав нарыг нилээд тооны цэрэг дагалдан Хөлөнбойр луу буцаж тэнд үлдсэн цэрэг, эмэгтэйчүүд, хүүхэд рүүгээ 1916 оны 12 дугаар сард очжээ. Мөн цөөвтөр цэрэг хятад цэрэгт дагаар орж, зарим цэрэг нь уугуул нутагтаа буцжээ. Үүний дараа Хөлөнбуйрт очсон цэрэг бэлтгэл хангасныхаа дараа японы цэргийн сургагч Нью Шүкэ, Кизава, Шоотана, Квашима, Үсүй зэрэг арван гурван хүний удирдлагаар Хайлаарт довтолж 1917 оны 6 дугаар сарын эхээр тус хотыг эзлэн авч, Амбаны Яам, баруун зүүн тэнхимийг эзэлж, баруун тэнхимийн дарга Чэн шаныг цаазлахад Хөлөнбойрын амбан Шенфү Цицикар хот руу дүрвэн зайлжээ. Бүмбэжав Сэвжингээ нар Ботгон нутгийн Мин Бао гэгчийг томилж Су Чин ванд бичиг захидал илгээж, түүний зөвлөснөөр Хөлөнбуйрын тусгаар тогтнолыг сэргээснээ зарлаж Цэ Хэ Жа гэгчийг орон нутгийн даргаар томилж Хөлөнбойрын амбаны тушаалыг устгажээ. Мөн цэргийн жанжнаар Чадраабалыг, Цэргийн Яамны сайдаар Сэвжингээг, тусгай сайдаар Даржааг тус тус томилсон байна. Гэвч тэр үед Хаант Орос, ДИУ -ын Засгийн Газраас Японд тулган шаардах бичиг өгч Су Чин ван ба Монголын “дээрэмчин” цэрэгт тусламж үзүүлэхээ бүрмөсөн зогсоохыг шаардсан байна. Япон ч энэхүү шаардлагыг хүлээн авч 1917 оны 10 дугаар сараас эхлэн бүх тусламжаа зогсоосон төдийгүй сургагч нараа эгүүлэн татсан бөгөөд зөвхөн Хасакэ Яма Тарооу, Вака Баяаши хэмээх хоёр хүн үлдсэн байна. Үүнээс хойш удалгүй 8 дугаар сарын 10-нд Өөлдийн бүгдийн дарга Линшэнь монгол түшмэл У куй нар 200 гаруй солон цэргийг удирдаж нилээд тооны орос цэрэгтэй хамтарч Хөлөнуйрыг довтолсонд тус хотыг эзэгнэгчид ялагдал хүлээж, Сэвжингээ, Бүмбэжав нарын удирдсан 3000 цэрэг хуучин хуаран байсан Халх гол руугаа, Фу шинга-гийн захирсан хэсэг цэрэг Солон уул руу зугадаж, Даржааг дагалдсан нилээд цэрэг нутагтаа буцсан байна. Мөн нилээд хүн дараа нь атаман Семёновын цэрэгт элссэн байна. Тэр үед Хөлөнбуйрын Амбаны Яаманд ирээд байж байсан баргын гүн Бавуудайн Цэнд Бавуужавын үлдэгдэл цэрэг үймээн самуун дэгдээж байгааг дарж номхтгохыг хүсч Нийслэл Хүрээнд элч зарсан. Цэнд гүнгийн хүссэний дагуу Монголоос Хатанбаатар Магсаржавын захирсан цэрэг Халх голд ирж, Бавуужавын үлдэгдэл цэрэгтэй дайтан устгажээ. Магсаржавын цэрэгт ялагдсан цэргийн цөөнх нь тэндээсээ зүүн хойд зүг чиглэн Хятадын Шаазгай хот (Таонон<ref>[http://eagle.mn/r/67647 Тогтох тайжийн тухай хоёр дуу] Одоогийн Таононфу гэж буй хотыг монголчууд Шаазгай хот гэдэг байжээ.</ref>)-од очиж ДИУ-ын цэрэгт бууж өгсөн<ref>З.Лонжид, Ж.Өлзий нар. “Шударга баатар Бавуужав” </ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Эх сурвалж== *[[Баабар]]. Нүүдэл суудал. {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} {{DEFAULTSORT:Бавуужав}} [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1875 онд төрсөн]] [[Ангилал:1916 онд өнгөрсөн]] db405xakns67i0fs3c76np5grm3y6ko 0 38581 873160 872742 2026-10-12T06:20:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 873160 wikitext text/x-wiki {{Дэлхий дээрх засаглалын систем}} '''Дарангуйлал''' ([[Латин хэл|лат.]] ''dictatura'')- төрийн эрх мэдэл ямар нэг хяналт, бодит хязгаарлалтгүй нэг хүний эсвэл бүлэг хүмүүсийн гарт төвлөрч хүчирхийллийг янз бүрийн аргаар хэрэгжүүлдэг улс төрийн дэглэмийг хэлдэг байна. Дарангуйлагч дэглэмийн үйл ажиллагаа нь улс төрийн өрсөлдөгч, сөрөг хүчний эсрэг радикал буюу дарангуйлах арга хэмжээ авах, иргэний эрх, эрх чөлөөг хатуу дарангуйлах, устгах зэргээр хэрэгжүүлдэг байна. Орчин үед дарангуйллын улс төрийн тогтолцооны гол хэлбэрүүд нь [[авторитаризм|'''авторитаризм''']] ба [[тоталитаризм|'''тоталитаризм''']] гэж үздэг. Тоталитаризм нь түүхэн ач холбогдолтой бөгөөд голчлон 20-р зууны дунд ба сүүл үеийн тодорхой дэглэмүүдийг хэлдэг бол авторитаризм нь мөн Гуравдагч ертөнцтэй холбоотой хүчтэй төвлөрсөн засаглалтай орчин үеийн улсуудыг тодорхойлоход ашигладаг байна. Хамаатан садны холбооноос үүдэлтэй нийтлэг шинж чанаруудаас үл хамааран эдгээр хоёр хэлбэр нь хоорондоо хэд хэдэн ялгаатай байдаг. Хэрэв тоталитар тогтолцооны хүрээнд төр, түүний удирдах байгууллагууд, нийгэм, эдийн засаг, үзэл суртал болон нийгмийн бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг нэгдмэл байдлаар нэгтгэсэн бол авторитаризм нь олон нийтийн амьдралын янз бүрийн талыг арай бага хэмжээгээр дарангуйлдаг гэдгээрээ онцлог юм. [[Ангилал:Дарангуйлал| ]] [[Ангилал:Төрийн хэлбэр]] [[Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр]] 9czyursuga2h7w1eb7rd7fhde51ke1s 0 47093 873127 861493 2026-10-12T04:13:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 873127 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | зураг = | төрсөн_он = 1953 он | төрсөн_газар = [[Монгол|Монгол]] улсын [[Дундговь]]<br>аймгийн [[Өлзийт сум]] | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = дуучин, жүжигчин | урсгал = Дуурь | төрөл_садан = Төрсөн дүү [[Ардын жүжигчин]] [[Адилбишийн Нэргүй|А.Нэргүй]], Төрсөн эгч [[Гавьяат жүжигчин]] [[Жамьянгийн Дүнжмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>[[Гавьяат жүжигчин]] 1996 <br>[[Ардын жүжигчин]] 2014 }} '''Адилбишийн Дашпэлжээ''' [[Монгол]] улсын [[Ардын Жүжигчин]] дуурийн дуучин. ==Боловсрол== 1977-1982 онд Болгар улсын Софи хотын Хөгжмийн дээд сургуулийг дуурийн дуучин мэргэжлээр төгссөн. ==Ажилласан байдал== 1982 – 2010 онд УДБЭТ-д гоцлол дуучин, 1996-2001 онд УДБЭТ-ын захирал, 2001-2010 онд СУИС-д тэнхимийн эрхлэгч, 2010-2013 онд ХУС-ийн захирал, 2013 оноос УДБЭТ-ын уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байна. ==Бүтээсэн Дүрүүд== * [[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччини]] “Чио Чио Сан” Ямадори, Шарплес * Ж.Пуччини “Турандот” Панг * Ж.Пуччини “Тоска” дуурийн Скарпьяа * [[Пётр Чайковский|П.Чайковский]] “Евгений Онегин" Сумангийн дарга * [[Пётр Чайковский|П.Чайковский]] “ Иолонта” Роберт * [[Жузеппе Верди|Ж.Верди]] “Трубадур” – Граф Ди Луна * Ж.Верди “Отелло” Яго * Ж.Верди “Риголетто Риголетто * [[Вольфганг Амадей Моцарт|В.Моцарт]] “Увидаст лимбэ” Папагено * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] “Учиртай гурван толгой” Юндэн, Худалдаачин * Ц.Нацагдорж “Үүлэн заяа” Тэнүүн * Г.Дарамзагд “Нүүдлийн замд” Сүрэн * [[Дагвын Лувсаншарав|Д.Лувсаншарав]] “Ханбүргэд” Манлай ван Дамдинсүрэн * [[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумаа]] “Үнэн” Иван * [[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргал]] “Ламбугайн нулимс” Түвд * [[Бямбасүрэнгийн Шарав|Б.Шарав]] “Чингис хаан” Тэмүүжин ==Кино дэлгэцэнд бүтээсэн дүрүүд== * “[[Намрын халуун өдрүүд]]” Х.Чойбалсан * “Тусгаар тогтнол” Х.Чойбалсан * “[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]” Ши Пи Нян * “Төрийн сүлд өршөө” Соном-Очир гүн * “Үхэж үл болно” Даритай отчигин * “Мандухай цэцэн хатан” Өнөболд * “Чин ван Ханддорж” * “Долоон бурхан харвадаггүй” * “ Single Ladies 3” * “Түүх мартахгүй” Х.Чойбалсан * ”Нарны садан” {{DEFAULTSORT:Дашпэлжээ, Адилбишийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Дуурийн дуучин]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Үндэсний Хөгжмийн Академийн төгсөгч (Софи)]] [[Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] cpp4c61ocrimikxuuewplg5ov4txii1 873129 873127 2026-10-12T04:14:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 873129 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | зураг = | төрсөн_он = 1953 он | төрсөн_газар = [[Монгол|Монгол]] улсын [[Дундговь]]<br>аймгийн [[Өлзийт сум]] | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = дуучин, жүжигчин | урсгал = Дуурь | төрөл_садан = Төрсөн дүү [[Ардын жүжигчин]] [[Адилбишийн Нэргүй|А.Нэргүй]], Төрсөн эгч [[Гавьяат жүжигчин]] [[Жамьянгийн Дүнжмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>[[Гавьяат жүжигчин]] 1996 <br>[[Ардын жүжигчин]] 2014 }} '''Адилбишийн Дашпэлжээ''' [[Монгол]] улсын [[Ардын Жүжигчин]] дуурийн дуучин. ==Боловсрол== 1977-1982 онд Болгар улсын Софи хотын Хөгжмийн дээд сургуулийг дуурийн дуучин мэргэжлээр төгссөн. ==Ажилласан байдал== 1982 – 2010 онд УДБЭТ-д гоцлол дуучин, 1996-2001 онд УДБЭТ-ын захирал, 2001-2010 онд СУИС-д тэнхимийн эрхлэгч, 2010-2013 онд ХУС-ийн захирал, 2013 оноос УДБЭТ-ын уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байна. ==Бүтээсэн Дүрүүд== * [[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччини]] “Чио Чио Сан” Ямадори, Шарплес * Ж.Пуччини “Турандот” Панг * Ж.Пуччини “Тоска” дуурийн Скарпьяа * [[Пётр Чайковский|П.Чайковский]] “Евгений Онегин" Сумангийн дарга * [[Пётр Чайковский|П.Чайковский]] “ Иолонта” Роберт * [[Жузеппе Верди|Ж.Верди]] “Трубадур” – Граф Ди Луна * Ж.Верди “Отелло” Яго * Ж.Верди “Риголетто Риголетто * [[Вольфганг Амадей Моцарт|В.Моцарт]] “Увидаст лимбэ” Папагено * [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]] “Учиртай гурван толгой” Юндэн, Худалдаачин * [[Цогзолын Нацагдорж|Ц.Нацагдорж]] “Үүлэн заяа” Тэнүүн * Г.Дарамзагд “Нүүдлийн замд” Сүрэн * [[Дагвын Лувсаншарав|Д.Лувсаншарав]] “Ханбүргэд” Манлай ван Дамдинсүрэн * [[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумаа]] “Үнэн” Иван * [[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргал]] “Ламбугайн нулимс” Түвд * [[Бямбасүрэнгийн Шарав|Б.Шарав]] “Чингис хаан” Тэмүүжин ==Кино дэлгэцэнд бүтээсэн дүрүүд== * “[[Намрын халуун өдрүүд]]” Х.Чойбалсан * “Тусгаар тогтнол” Х.Чойбалсан * “[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]” Ши Пи Нян * “Төрийн сүлд өршөө” Соном-Очир гүн * “Үхэж үл болно” Даритай отчигин * “Мандухай цэцэн хатан” Өнөболд * “Чин ван Ханддорж” * “Долоон бурхан харвадаггүй” * “ Single Ladies 3” * “Түүх мартахгүй” Х.Чойбалсан * ”Нарны садан” {{DEFAULTSORT:Дашпэлжээ, Адилбишийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Дуурийн дуучин]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Үндэсний Хөгжмийн Академийн төгсөгч (Софи)]] [[Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] iqmcdnj6gp6ysmja7g5ewrsy5sbmye6 0 47317 873115 751092 2026-10-12T03:35:59Z Эрдэнийн тобчи 108163 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873115 wikitext text/x-wiki {{Жааз Буддын шашны хийд |нэр =Ялгуусан хутагтын хүрээ |байрлал= [[Монгол]] улс, [[Завхан]] аймаг, [[Идэр сум|Идэр]] сум |байгуулсан_хүн = [[Ялгуусан хутагт]] |байгуулагдсан_он =[[1811]] |сүм_хийдийн_төрөл =дацан }} Ялгуусан хутагтын хүрээ. / Ганданчойжиллин. Холдсоныг тогтоогч сүм/ Хуучин Сайнноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны Ялгуусан гэгээний шавийн нутаг одоогийн Идэр сумын төвөөс баруун урагш 18 км орчим зайд Сэвжидбалбар уулын ар Дархан уулын өвөр бэл, Идэрийн голын хойт эрэг дээр энэ хүрээ төвхнөж байжээ. ==Түүх== Ялгуусан хутагтын хүрээ анх үүсэн байгуулагдсан тухай Монгол Улсын үндэсний Төв архивын фондод дараах нэгэн эх баримт хадгалагдаж байна. Уг баримтанд “... Зарлигаар шагнасан Чин сүжигт, номч нэвтэрхий сайн Самади багш сэтгэлэг үнэнхүү төрөлх эрс ялгуусан хутагтын шавь нарыг захирагч Шанзудба Гэндэнгээс манай харьяат арван гуравдугаар үеийн хутагт Лувсандамбадаржаагийн үед Сайшаалтай Ерөөлтийн арванзургаадугаар /1811/ онд байгуулсан сүмд зарлигаар “Хол дахиныг тогтоогч” сүм нэр шагнажээ. Бадаргуулт Төрийн гуравдугаар /1877/ онд арвандөрөвдүгээр үеийн хутагт Лувсансандив Шанзудба Баянтөрбат нар Цаннид ба Мөнх Нүннээ , оточ, Аюушийн чого зэрэг хурал номыг тогтоожээ. Бадаргуулт Төрийн хориндөрөвдүгээр /1898/ онд арвантавдугаар үеийн хутагт Лувсанданзан, Шанзудба засаг лам Дамба-осор нар Гэсэрийн цам, Гүнрэгийн хурал зэргийг тогтоожээ. Олноо өргөгдсөний наймдугаар /1918/ онд арванзургаадугаар үеийн хувилгаан Чимэдцэрэн Шанзудба засаг лам Гэндэн нар Жүд хурлын сургууль тогтоожээ. Эдгээр хурал сургуулиудын хүрээ хийд Идэр голын захад нутаглан суужээ...” хэмээн тэмдэглэсэн байна. XX зууны эхэн үеэр Ялгуусан гэгээний хүрээ нь 10 орчим сүм дугантай дотроо баруун дэнжийн хүрээ зүүн дэнжийн хүрээ хэмээн хуваагддаг 150 гаруй лам сууж хурдаг хүрээ байжээ. Баруун дэнжийн хүрээ зүүн дэнжийн хүрээ нь хоорондоо 2 км гаруй зайтай бөгөөд баруун хүрээнд нь хүрээний гол цогчин дуган, Ялгуусан хутагтын орд өргөө байрлаж байв. Энэ хүрээнд 1915 онд Ялгуусан гэгээний сүүлчийн дүр болох Чимэдцэрэн хутагтыг Хамба ширээнд нь залж байв.1932 оны сүүлч 1933 оны эхээр тус хүрээний лам нарыг дээрээс нь эхлэн баривчлан хэлмэгдүүлснээр хурал номын үйл тасалдсаар 1936 оны эх гэхэд хүрээ үндсэндээ хаагджээ. Одоо Ялгуусан гэгээний хүрээний туурь маш тод мэдрэгдэх бөгөөд УБ хотын Ялгуусан компани 130 гаруй сая төгрөгний хөрөнгө оруулалт хийж дурсгалын цогцолбор босгосон байна. Мөн энэ ажлын хүрээнд цогчин дуган түүний дэргэдэх Цамын талбайг сэргээн засварлажээ. Мөн 2004 онд Ялгуусан хутагтын сүүлчийн дүр Чимэдцэрэнгийн 90 насны ойд зориулан босгосон суварга буй.. Энэхүү хүрээ нь одоогийн Идэр сумын газар нутаг хүн амын нэгээхэн хэсгийг хамарч байсан тухайн үеийн Сайнноён хан аймгйин Ялгуусан хутагтын шавийн гол хүрээ нь байсан төдийгүй [[Төвөдийн Буддын шашин|бурханы шашны]] соёл боловсролын нэг төв болж байжээ. Холбогдох эх сурвалж: 1. Идэр сумын засаг дарга И.Баянтөртэй хийсэн ярилцлагаас. 2007.06.25 2.Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү “Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ. 2004 ==Байршлын тайлбар== Түүхэн газар нь хангайн нурууны өндөрлөгт Сэвжид балбар уулын ард Дархан уулын өвөрт байрлана. Хүрээний туурийн өмнүүр Идэрийн гол урсана. Сэвжид балбар уулын өвөрт Хүүхдийн овоо, Битүүтийн овоо гэсэн хоёр тахилгатай овоотой. Туурийн баруун хойт талд 5 орчим км газар хуучин багийн төв байрлаж байсан. Ойр зэргэлдээ нь суурин газар үгүй. Идэр сумын төвөөс баруун урагш 18 км яваад хүрээний тууринд хүрнэ. Айлууд гол төлөв намаржидаг нутаг юм. солбилцол : North 48° 07’ East 097° 29’ ==Өнөөгийн байдал== Ялгуусан хутагтын хүрээ нь Идэрийн голын баруун дэнжид байрлана. Ялгуулсан Хутагтын хүрээ нь дотроо "Баруун дэнж"-ийн хүрээ, "Зүүн дэнж"-ийн хүрээ хэмээн хоёр хуваагдана. Хоёр хүрээ нь бие биеэсээ 2-3 км орчим зайтай бөгөөд эзэмшил газрын хэмжээ нь адилхан байгаа. 205-133 метр хэмжээтэй юм. Баруун дэнжийн хүрээнд Ялгуулсан хутагтын гол цогчин дугана, байр өргөө нь байжээ. Хүрээ байсан газар нь хангайн нурууны дунд бүс орчим өндөрлөгт байх учир хөрс нь хатуувтар өвс ургамал тачирдуу, гэхдээ нягтрал сайн, овгор овгор чулуулаг ихтэй байна. Ийм учир туурин дээр хаг ургасан улаавтар бондгор чулуунууд сайн үлдэж, туурь сайн мэдэгдэнэ. Элдэв элэгдэл халдлагад өртөөгүй. Олон тооны байгууламжийн жижиг том таван туурь бий. Баруун дэнжийн хүрээний гол дуган 21 х 15,5 метр байжээ. Бусад нь түүнээс арай багавтар. Дундаж хэмжээ нь 14 х 14 метр. Баруун хүрээний туурин дээр [[Улаанбаатар]] хотын “Ялгуулсан” компани 2007 оноос эхлэн 130 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж дурсгалын цогцолбор босгох ажлыг хийжээ. 8 сард дуусгасан. Энэ ажлын хүрээнд гол дугана, түүний дэргэд Цамын талбай засварласан. Гол дуганы дээр 2 жилийн өмнө Ялгуулсан хутагт Ялгасан гэгээн Чимэдцэрэнгийн 90 насны ойд зориулсан суварган цогцолбор босгожээ. Эдүгээ түүнийг тойруулан дуганы туурийг хөндөлгүйгээр жижигхэн намхан хайс барижээ. Хуучин энэ хүрээнд цам гарч байсан тул шинээр Цамын талбай засварлан байгуулжээ. Харин Зүүн хүрээний дэнжид одоогоор засварын ажил хийгдээгүй. Гол дугана байсан бололтой нэгэн өндөрлөг туурийг голд нь гүнзгий малтсан байна. Бусад олон жижиг байгууламжийн тууриуд бие биеэсээ ялгарахгүй. Эдгээр тууриудыг хамгаалалтанд авч яваандаа "Ялгуулсан" компани энд жуулчины цогцолбор байгуулах сонирхолтой ажээ. ==Өмнөх судалгаа== 1. Нутгийн иргэд Ялгуулсан хутагтын хүрээ гэж нэрлэдэг. Б.Ринчэний жагсаалтанд хэд хэдэн нэрийг тэмдэглэжээ. Иргэд хүрээнд сууж байсан сүүлчийн хамба ламыг Ялгасан гэгээн Ялгуулсан хутагт хэмээн нэрлэнэ. Тэр гэгээн 3 настай байхдаа сүү, ус хоёрыг нэг саванд хийснийг ялгаж байсан шидтэн учир ялгасан гэгээн хэмээн нэрлэсэн домогтой юм. 10-14. Эдгээр хэсгийн мэдээллийг Алтан мөнгөн тамгатай арын Ялгуулсан хутагт. УБ.,2006. Номноос тодруулан үзнэ үү ? ==Хэлхээ, холбоос== *[http://www.mongoliantemples.org/index.php/mn/2014-07-01-06-18-41/old-temples/497?view=oldtemplemn/ Эх сурвалж]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Идэр сум]] [[Ангилал:Сайн ноён хан аймаг]] [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:1811 онд байгуулагдсан]] 44y9lz5hwaz40p58xzou4tyd2fe7mff 0 58451 873108 856095 2026-10-12T03:00:37Z Эрдэнийн тобчи 108163 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873108 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}} == '''Интернэт протокол хувилбар-6''' == === '''Түүх''' === Интернэт протокол гэдэг нь дэлхий дээрх интернэтийн сүлжээгээр [[компьютер]]ыг өөр хооронд нь холбох, харилцан ажиллахад шаардлагатай стандарт, дүрмийн нэгдэл юм. Интернэтийн сүлжээний өгөгдөл дамжуулалт ба алдаа хяналтыг хангах зарчмуудыг програм хангамжийн гүйцэтгэлээр хэрэгжүүлэх дүрмүүдийн нэгтгэлийг протокол гэж үзэж болно. Интернэтийн протокол-IP нь зөөврийн удирдлагын протокол-TCP ([[Transmission Control Protocol]]) сүлжээний түвшний протокол буюу интернэт протокол (IP)-оор интернэтээр өгөгдлийг багцлан дамжуулахад хамтдаа ашиглагддаг. IP нь гурван чухал ойлголтыг багтаадаг ба нэгдүгээрт:IP нь IP/IPИнтернэтэд хэрэглэгддэг өгөгдөл дамжуулалтын үндсэн нэгжийг тодорхойлно. Иймд энэ нь IP/IPИнтернэтээр дамжих бүх өгөгдлийн форматыг нарийн заана. Хоёрдугаарт:IP -ын [[програм хангамж]] нь өгөгдлийг яг ямар замаар дамжуулах замчлах үүргийг гүйцэтгэнэ. Гуравдугаарт: Өмнөх 2 үйл ажиллагаанаас гадна өгөгдлийн форматын болон замчлалын өвөрмөц онцлогийн нарийн тодорхойлолтыг хийнэ. IPv6 нь сүүлийн үеийн интернэт протокол юм. IPv6 нь интернэтийн хөгжлийн хурдны хөшүүрэг ба хөдөлгөөнт, төгсгөлөөс төгсгөл хамгаалал бүхий үйлчилгээний хүсэлт шаардлагуудыг хангахуйц протокол юм. . IPv6 -г үндэслэгчид түүнийг одоогоос 17 жилийн өмнөөс олж мэдсэн ба хаягийн зай нь 32 битээс 128 бит болж өргөтгөгдсөн.Интернэтийн протоколын IPv6-г анх 1994 оны 7 дугаар сард интернэтийн инженерын группынхэн RFC-1752 баримт бичгийн хүрээнд 1998 оны 8 дугаар сард анхны стандартыг гаргасан байна. === '''Онол:''' === Энэ хувилбарын үндсэн зорилго болох хаягийг нэмэгдүүлэхээс гадна мэдээллийн сүлжээний замчлалыг хурдан болгох, мэдээлэл холбооны шинэ үйлчилгээ хэрэглээг нэвтрүүлэхэд техникийн дэвшил гаргах зорилготой юм. Интернэтийн протоколын IPv6-ын хаягууд нь 128-бит (16 байт) бөгөөд сүлжээ болгон өөр өөрийн хаягийг хэрэглэсэн ч ойрын ирээдүйн 30 жилд хангалттай хүрэлцэхүйц гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна. Энэхүү шинэ хаяглалт нь 2-тын 128 зэрэгт буюу 3.403 * 1038 онцгой хаяг байх боломжтой юм. Мөн энэ хаягийн дизайн нь сүлжээнүүдийн хооронд нэгдсэн зам үүсгэхэд хялбар байхаар бүтээгдсэн болно. 2004 онд нэгэн нийтлэлд дурдсанаар, дэлхийн бөмбөрцгийн хавтгай дөрвөлжин миллиметр тус бүрт ойролцоогоор 5000 ширхэг IPv6 ноогдож байна гэж тооцоолсон. IPv6-ын ерөнхий ажиллах зарчим нь өмнөх IPv4-тэй төстэй бөгөөд хэрэглэгчийн интерфэйсын /MAC/ хаягийн тусламжтайгаар боловсруулалтыг хийдэг. IPv6-г толгой мэдээлэл илүү их зурвасыг ашигладаг ба хаягыг тогтооход хүндрэлтэй боловч домэйн нэрийн /Домэйн Name Service/ тусламжтайгаар уг асуудлыг шийдэх боломжтой болно. ДНС /ДНС/ нь IPv6 дээр бүрэн ажиллах боломжтой бөгөөд DHCP сервертэй холбогдон ажиллах бүрэн бололцоотой. IPv6-ын хаягийн бүтэц, дизайн нь сүлжээнүүдийн хооронд нэгдсэн зам үүсгэхэд хялбар байхаар бүтээгдсэн болно. IPv6 хаяг нь 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7334 байдлаар бичигддэг. IPv6 хаягийн нөөц нь ирэх 30-40 гаруй жилдээ хангалттай гэж мэргэжилтнүүд үзсэн байна. IPv6 багцын толгойн урт тогтмол 40 байт байдаг. Харин IPv4 хамгийн бага толгойн урт 20 байт боловч options нэмэгдвэл 4-60 байт хүртэл өргөтгөх боломжтой. Харин IPv6 толгойн өргөтгөлд сонголтыг дамжуулдаг. Эдгээрийг хэрэг болох тохиолдолд л оруулдаг учир багцын дамжуулалтыг хурдасгадаг. IPv4 замчлагч багцыг жижиг хэсгүүдэд хуваан олон багц хэлбэрээр цааш дамжуулна. Хүлээн авах хост багцыг цуглуулж дахин угсарна. Хэрэв ганц л багц хаягдвал алдаа заах ба дамжуулалтыг дахин хийх учир үр дүн муутай. IPv6-д хост дамжууллын хамгийн урт замын (MTU) хэмжээг олж мэдээд дамжууллын хамгийн урт замыг илрүүлэх процедурыг дууддаг. Илгээгч IPv6 хост багцыг хэсэгчлэхдээ толгойн өргөтгөлийг ашигладаг. Толгойн шалгалт талбарыг процессын хурдыг нэмэгдүүлэх үүднээс өөрчилсөн. Хэрэв замчлал шалгагдахгүй, сайжруулалт хийгдэхгүй бол процесс маш хурдан болно. Зураг 1.1 Ipv4 болон Ipv6-ийн багцын формат * Version (Хувилбар): Энэ 4 битийн талбар нь протоколын хувилбарыг заана. IPv6-н хувьд дугаар нь 6 байна. * Traffic Class (Ачааллын бүлэг): IPv4-д байдаг үйлчилгээний төрлийн талбар шиг юм. Энэ нь өөр өөр төрлийн ангилалын хоорондох хамгийн сүүлийн өгөгдөл болон бусад өгөгдлийг дамжуулах, түүнийг хүлээн авах үйл ажиллагааг удирдана. * Flow Label (Урсгалын хаяг): Энэ нь сүүлийн ачааллын адил үүрэг гүйцэтгэх ба гол ялгаа нь зөв хуваарилалтын замыг зааж өгнө. * Payload Length (Ачааны урт): Энэ талбар нь интернэт протоколын толгойн дараа зөөгдөх өгөгдлийн урт юм. IPv4-н нэгийн тооллоос IPv6-н тоолол өөр байдаг. Мөн IPv6 толгойг дагаж буй өгөгдлийн урт нь ачааны уртад агуулагддаг. Толгойн өргөтгөл нь ачааны нэг хэсэгт багтдаг учир тоололд ордог. Ачааны урт 2 байт боловч хэрэглээнд 64 КВ байдаг. *Next Header (Дараагийн толгой): Энэ нь IPv4 протоколын төрлийн талбар гэдэг бол IPv6-д интернэт протоколын багцын шинэ зохион байгуулалт гэж нэрлэдэг. Хэрэв дараагийн толгой UDP, TCP бол IPv4-тай адил протоколын дугаар агуулдаг. Жишээ нь: UDP-н хувьд 17, TCP-н хувьд 6 гэх мэт. * Hop Limit (Алхамын хязгаар) : Энэ нь IPv4-н TTL талбартай төстэй. TTL талбар нь сүлжээнд мэдээлэл устахаас өмнө хэдий хэр удаан байх хугацааг (сек)-р заана. IPv4-т ихэнх рутер алхам [[бүрээ]] нэгээр хасдаг. Энэ хугацааг IPv6-д секундээр биш алхмаар тооцдог. * Source address (Эх үүсвэр талын хаяг) : Энэ талбар нь илгээгч талын интернэт протоколын хаягийг заана. * Destination address (Хүлээн авах талын хаяг) : Энэ талбар нь багцыг хүлээн авах талын интернэт протоколын хаягийг агуулна. '''IPv6''' нь хост болон замчлалын хувьд протоколын бүтэц, техникийн нөхцөл, үзүүлэлтийг тодорхойлсон Интернэтийн инженерын группынхэн (IETF: Internet Engineering Task Force) IETF RFC-2460, RFC-4443, RFC-5095, RFC-2711, RFC-4884 зэрэг стандартыг тус тус хангасан байна.  Түүнчлэн IETF RFC-1981, RFC-4861, RFC-4294, RFC-4862, RFC-4868, RFC-3315, RFC-4941, RFC3736, RFC-4361, RFC-3633 протокол стандартыг мөрддөг. '''Толгойн өргөтгөл:''' Толгойн өргөтгөлийг шаардлагатай үед суулгах ба суулгасан тохиолдолд үйлдлийг илүү хурдан дамжуулна. Одоогоор IPv6-д дараах өргөтгөл ашиглагдаж байна. IPv6 багцад толгойн өргөтгөлийг хэрэглэсэн ч болно, хэрэглэхгүй байсан болно. * '''Алхам алхмаар сонголтын толгой -'''Энэ толгой нь багцын дамжих зам дахь зангилаа бүрээр шалгагддаг боломжит мэдээллийг агуулдаг. IPv6 толгойн дараа шууд шалгагдах ба дараагийн толгой тэгээр танигдана. * '''Замчлалын толгой -'''Энэ толгой нь багцын очих хаягт хүрэх зам дахь нэг болон түүнээс их завсрын зангилаануудын жагсаалтыг гаргахад ашиглагддаг. Үүнийг IPv4-т замчлалыг тэмдэглэж эхлэлийг сул орхих сонголт гэдэг. Замчлалын толгой нь өмнөх толгойдоо дараагийн толгойн 43 гэсэн утгаар танигдана. * '''Хэсэгчилсэн толгой''' -IPv6 хост багц илгээхдээ багцын максимум хэмжээг тодорхойлох MTU-г ашигладаг. Хэрэв багц хэт урт байвал эхлэлийн хост хэсэгчлэл хийдэг. Хэсэгчлэл эхлэл хост дээр л хийгддэг бөгөөд хүлээж авах тал хэсэгчилсэн багцыг буцаан угсардаг. Хэсэгчилсэн толгойг өмнөх толгой нь дараагийн толгойн 44 утгаар танина. * '''Очих байршлын сонголтын толгой'''-Энэ толгой нь очих хаягийн зангилаагаар шалгагдах мэдээллийг агуулдаг. Толгойн энэ төрлийг дараагийн толгой 60 гэсэн утгаар танина. IPv6 багцад энэ толгой 2 удаа гарч ирнэ.  Замчлалын толгойг оруулахаас өмнө рутеруудаар боловсруулагдах мэдээллийг агуулах үед, мөн дээд түвшний протокол толгойг оруулахаас өмнө багцын төгсгөлийн цэгийн мэдээллийг агуулах үед тус тус гарч ирнэ. === ''' IPv4 ба IPv6 интернэт протоколын харьцуулалт ''' === {| class="wikitable" |- ! Интернэт протокол хувилбар !!IPv4 !! IPv6 |- | Хэрэглээнд нэвтрүүлж эхэлсэн он || 1981 || 1999 |- | Хаягийн хэмжээ || 32 bit ||128 bit |- | Хаягийн формат || 192.0.2.76 ||2001:ODB8:0234:AB00:0123:1567:8901:ABCD |- | Префиксын тэмдэглэгээний тоо|| 232=4,294,967,296 || 2128=340,282,366,920,938,463,463,374,607,431,768,211,456 |- | Префикс тэмдэглэгээний жишээ || 192.0.2.0/24 10/8 || 2001:0DB8:0234::/48 2600:0000::/12 |} Хүснэгт 1.2 Интернэтийн протоколын хувилбарын үндсэн үзүүлэлтийн харьцуулалт === '''IPv6-ын дотоод хаяг''': === IPv4-тэйадил дотоод сүлжээнд зориулсан хаягууд байгаа бөгөөд эдгээрийг unique local addresses (ULA) буюу онцгой дотоод хаягууд гэдэг. RFC 4193 стандартын дагуу fc00::/7 угтвартай хаягуудыг нөөцөлсөн байна. Үүний дээрээс 40 бит-ийн дурын тоо үүсгэгч оруулсан учраас сүлжээний хаяг давхардах (IP address collision) эрсдлийг бууруулж байгаа юм. fec0:: болон fe80: угтваруудыг мөн тодорхой сүлжээний боломжид зориулан нөөцөлсөн бөгөөд дээрх 3 хэсэг нь интернэтээр цацагддаггүй болно. === '''IPv6 хаягуудын төрлүүд''': === IPv6-д 3 төрлийн хаяг байдаг. Үүнд: * Юникаст Зөвхөн IPv6 –н мэдээлэл дамжуулах дохионы интерфейсээр танигддаг юникаст хаяг руу багц дамжуулахад интерфейс нь тухайн хаягаар танина. * Мультикаст - энэ нь IPv6 интерфейсийн группээр танигдана. Мультикаст хаяг руу багц дамжуулахад мультикаст группын бүх гишүүдээр дамжигдана. * Эникаст - Олон тооны интерфейсүүдэд зориулагдсан багц эникаст хаяг руу дамжуулагдахад багц хамгийн ойр интерфейс дээр очно. === '''IPv6-ын хаягийн бичлэг''': === IPv6-ын хаягийн бичлэгийн форматыг RFC 1886 баримт бичигт заасан ба хаяг нь АААА бичлэгийн хэвийг А эх бичлэгтэй адилаар тодорхойлдог. IPv6 хаяг 128 бит буюу 16 байт хэмжээтэй бөгөөд давхар цэгээр тусгаарлагдсан найман 16-тын тооллын блок хэлбэртэй бичигдэнэ. Жишээ нь: 2001:DB8:0000:0000:0202:B3FF:FE1E:8329. Үүнийг илүү хялбараар бичих боломжтой. Ингэхийн тулд тухайн хаягийн тэгийн оронд тодорхойлох цэгийг бичиж өгнө. Дан тэгээс тогтсон бит-ийг хаяж болно. Жишээ нь: 2001:DB8:0:0:202:B3FF:FE1E:8329 Мөн дараалсан тэгүүдийг 2 тодорхойлох цэгээр орлуулж болно. 2001:DB8::202:B3FF:FE1E:8329 Хаяг 2 тодорхойлох цэг ганц л байх хэрэгтэй. Учир нь компьютер тодорхойлох цэгийг олон тэгүүдэд задлан 128 бит болгон ашигладаг. Хэрэв хаяг хоёроос их тодорхойлох цэгтэй бол компьютер түүнийг хэрхэн задлахаа мэдэхгүй байж болох талтай.IPv4 болон IPv6 зангилаанууд холилдсон орчинд IPv6 хаягийн тохиромжтой хэлбэрийн бичлэгээр хаягийн бага байтын хэсэгт IPv4 хаягийн утгыг тавина. Жишээ нь: 192.168.0.2 хаягийг х:х:х:х:х:х:192.168.0.2 гэж бичих бөгөөд 0:0:0:0:0:0:192.168.0.2 болно. Мөн ::C0A8:2 гэж бичсэн ч болно. '''Префиксийн тэмдэглэл:''' Энэ тэмдэглэл нь RFC4291-ээр тодорхойлогддог. Глобал замчлалын префикс нь интернэт протоколын хаягийн ахлах битүүд бөгөөд сабнэт болон тусгай хаягийг танихад ашиглагдана.  Префикс нь доорх байдлаар бичигддэг. '''IPv6 префиксийн урт:''' Глобал замчлалын префикс - дараах хүснэгтэд одоо дамжуулагдаж байгаа нөөцлөгдсөн префикс болон тусгай хаягуудын байршуулалтыг үзүүлэв. Хаягийн зайн ихэнх хэсэг байршуулалтыг үзүүлэв. Хаягийн зайн ихэнх хэсэг байршуулагдаагүй. Юникаст хаягууд префиксээрээ мультикаст хаягаас ялгардаг. Харин глобал цор ганц юникаст хаягууд 001 ахлах байтаар эхэлдэг.  1111 1111 ахлах байтын IPv6 хаягууд үргэлж мультикаст хаяг байдаг.  Эникаст хаяг нь юникаст хаягийн зайнаас авдаг. Тиймээс префиксээрээ танигдах аргагүй болно. Глобал юникаст хаягууд нь хоёртын 001-ээр танигддаг. Түүний формат нь RFC4291-ээр тодорхойлогдоно. Глобал юникаст хаягийн префикс нь хуудасны байрлалын хаягийн хэмжээг тодорхойлогддог. '''Тусгай хаягууд:''' Энэ нь тусгай хаягийн дугаар юм. 00000000 префикстэй IPv6 хаягийн талбарын эхний хэсгийг нөөцөлсөн байдаг. Тусгай хаягууд нь доорх хаягуудаар тодорхойлогддог . Үүнд: '''Тодорхойгүй хаяг:''' 0:0:0:0:0:0:0:0 байдаг учир бүгд “0” хаяг ч гэдэг. '''Буцаж давтах хаяг (loopback):''' Loopback буюу буцаж давтах хаяг нь өөрийнлокал компьютерүүдийг алсын компьютертэй ижил зарчмаар хаяглахыг хэлнэ.Энэ нь IPv4-т 127.0.0.1 гэж харагдах ба PC гэнэт унтрах үед ашиглагдана. IPv6-д харагдах байдал 0:0:0:0:0:0:0:1 (0::1) байна. IPv6 –ийн нөөц хаягуудыг хүснэгтээр нэгтгэн үзүүлэв. '''Линк болон сайт локал хаяг:''' IPv6 нь хоёр салангид хаяг болох Link болон Site Local хаягийг байрлуулдаг ба хоёулаа өөрсдийн префиксээрээ танигддаг. '''Линк локал хаяг :''' Линк локал хаяг нь зөвхөн нэг чиглэлд л ашиглагддаг ба автомат тохиргоо ашигладаг. Хэрэв таны ашиглаж байгаа компьютер утасгүй сүлжээгээр холбогдож эсвэл Ethernet интерфейс нь кросс кабелиар холбогдсон бол тусгай тохиргоо хийлгүйгээр үүнийг ашиглаж болно '''Сайт локал хаяг:''' Үүнийг цор ганц IPv6 юникаст хаяг гэх ба товчоор локал IPv6 хаяг гэдэг. RFC4193-ээр тодорхойлогдоно. Энэ хаягууд нь цор ганц байх ба Интернэтэд замчлагдахгүй бөгөөд сүлжээг хязгаарлах болон сайтуудыг нэгтгэхэд ашиглагдана. '''Эникаст хаяг:''' Энэ хаяг нь олон тооны хост эсвэл ижил үйлчилгээгээр хангаж байгаа рутерын илүүдэл болон тэнцвэрт байдлыг хангах зориулалттай хаяг юм. IPv6-г судлаачид эхэн үедээ эникаст хаягийн сүлжээний түвшинд RFC1516-ийн дагуу хамтран ашиглаж байсан. Энэ хаяг нь тодорхой префикс байхгүй. IPv6-ийн эникаст хаяг нь глобал юникаст хаягтай ижил дугаарлагддаг. '''Мультикаст хаяг:''' Энэ хаяг нь ахлах FF байтын мөн хоёртын тооллын 11111111 зангилааны группыг танигч юм. Нэг зангилаа нь нэг болон түүнээс их мультикаст хаягт хамаарч болно. Хэрэв багцыг мультикаст хаяг руу илгээвэл түүний бүх гишүүд багцыг боловсруулдаг. '''Глобал юникаст хаяг:''' Глобал юникаст хаягууд нь хоёртын тооллын плефикс 001-ээр танигддаг. Түүний формат нь RFC4291-ээр тодорхойлогдоно. Глобал юникаст хаягийн префикс нь хуудасны байрлалын хаягийн хэмжээг тодорхойлогддог. Энэ хаягийн хэсэг нь ISP болон IRS(олон улсын бүртгэлийн үйлчилгээ)-с өгөгддөг. = Гадаад холбоосууд = * [https://technet.microsoft.com/en-us/network/bb530961.aspx TCP/IP v4 and v6 - TechNet - Microsoft] * [http://www.internetsociety.org/what-we-do/internet-technology-matters/ipv6 IPv6 | Internet Society] * [http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/ipv6_ipv4_difference.html What is The Difference Between IPv6 and IPv4? - Webopedia]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ipv6forum.com/ IPv6 Forum :: Driving IPv6 Deploymen] * [http://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launc] * [https://www.ietf.org/rfc/rfc2460.txt (IPv6) Specification (RFC 2460) - IETF] * [https://support.apple.com/en-us/HT202236 What is IPv6? - Apple Support] = Ашигласан материал = * [[:en:IPv6|https://en.wikipedia.org/wiki/IPv6]] * [http://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launch] [[Ангилал:Интернэт протокол]] [[Ангилал:IP хаяглалт]] 7s8g3893y3k07rfos98b0e3tgffqhqu 0 61991 873088 872762 2026-10-11T15:38:00Z ~2026-54590-01 108150 873088 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 150:300 | launch_date = 2006.11.01 | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол орон даяар | headquarters = Улаанбаатар хот - 36 Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз. Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.<ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> '''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд'''; Бид Дөрвийн Хайр (2009) Тоглоомын Дүрэм (2013) Ус дээшээ урсдаг (2014) Гэр Дүүрэн Охид (2017) '''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; + 17 инээдмийн цуврал (2018) Boobies (2018) Киносутра (2018) Search (2020) Жинхэнэ Эрчүүд (2021) Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022) Өв Залгамжлагчид (2024) Амьдрал (2025) Мөрч (2025) Орь дуу (2025) Хараал хүрсэн Хот (2026) Гэмгүй (2026) Кинонууд орно. '''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' Мэдээ Одмөндөр подкастууд Шинэ цагийн Малчин реалити шоу Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг Хээр подкаст Болзоо ярилцах цаг Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг Япон амьдралын хэв маяг Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг Нэг Мөр нэвтрүүлэг Цаг агаар Бөхийн Өрөө Science of Home Инновацын Эзэд Лхагвын Тойм Шинэ амьдралын Эхлэл Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос Зууны хүлгүүд Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг Монгол Бахархал Түүхийн Эзэд Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг. '''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': N Music Beetle Music Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр Анализ Шоу Хотын Гудамж Хальс Юу өгүүлдэг Вэ Сэтгүүлчийн Эрэл Тусгал Хэвлэлийн Тойм ТВ Клуб 2-р суваг Comedy TV Өглөө хөтөлбөр Монголын Ковер Одод МОНЦАМЭ Гадаад Тойм Органик Монгол Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр Anime News Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь Амгаа мэргэжлээ сольсон нь Мартагдашгүй Намар Үнэн үү Та жингээ хасмаар байна уу Кино Ертөнц Их Мэдэх Зөн билгийн Тулаан монголд Би бүжиглэж чадна Хөдөөний Баясгалан Ханьтайгаа хамтдаа Энэ бол кино Эгэл биш кино Төрсөн бууц Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр Сонгодог Цаг Улаан таван хошуу Oxygen Дэлгүүр хэсэх үү Их мастерын Төлөө Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг Би тоглоомондоо хайртай Номын гэгээ нэвтрүүлэг Монгол вундеркинд 100 жил 100 үйл явдал Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг NTV NEWS Чухал яриа Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг Бундеслига Тэмцээний Тойм Дөнгөсөн нь 440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр Orange Film кино хөтөлбөр BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг Business Day хөтөлбөр American Next Top Model Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}</ref> Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) NTV Sports News Үндэсний Тойм N Entertainment Яг одоо Coffee Break Төгс Ертөнц Чөлөөт эмэгтэйчүүд Ноён Бэрс Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр Нандиа Ток Шоу Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг Jeju challenge IG show K-POP Mongolia Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал Үсэгт Шоо Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн) Вакцин Шоу ТВ Доктор '''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай Эргэдэг Гал тогоо Комеди Клуб Монголиа Fridge Wars mongolia Cash Cab mongolia Top Chef mongolia Нууцлан Хөргөгчний тулаан Их хотын Street Food Get on your Baby (1-4 улирлаар хйигдсэн) '''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. - Хүй Давхар орчлон Өвлийн Уянга Зүгээргүй эмэгтэй Дурлалын Нууц Нэг Хоёрын Гурваа МУСК '''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' - Бүхнээс дээгүүр (2017) - Рекит (2017) - Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017) - Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) - Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) - Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017) - Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) - +17 Bad Angel (2018) - Cool ААВ (2019) - Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) - Сигам (2020) - Самарчид (2021) - Дуудлагын хов базагч 1 (2022) - Бумын Тахилга (2022) - Шар гэгээ (2023) - 13-р сар (2023) - Эцэг (2024) - Гүн тайгын Манан (2025) - Намайг ачсан дурлал (2025) - Хэн ч биш (2025) - Эвдрээгүй Дурсамж (2025) - Эрдэнэсийн Арал (2024) - Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) - Хурим сүйтгэгчид (2024) - Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) - Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022) - Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) - Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) - Нүүргүй Хүн (2023) - Эрлэг бааяа (2025) - Hello Boss (2025) - Тойрог (2024) - Шувуун Хээр (2022) - Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) - Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) - Өнчин (2026) - Амь (2026) '''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) Rio Olympics 2016 Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 2023 world figure shaking championship Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 2019 оны FIBA Basketball World cup TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд Nagoya Asian Games 2026 Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа '''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''': Нянгар хаданд гарсан нь Дэлхийн монгол айл баримтат кино Монголоо хайсан Монгол '''NTV Шагналууд;''' HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө Алтан Шонхор 2014 '''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант '''Редакцийн зөвлөл:''' * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] '''Албан ёсны Танилцуулгууд'''; https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/ <nowiki>https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/</nowiki> <ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/ ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} kfbu2owqv8q96hseg0bflte6f1h48qi 0 63323 873177 517558 2026-10-12T09:37:03Z ~2026-54961-77 108183 873177 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Реторик| ]] [[Ангилал:Харилцааны арга барил]] [[Ангилал:Хэрэглээний хэл шинжлэл]] [[Ангилал:Утга зохиолын онол]] 63ub3ad0mjhxa26nd1mz1c0zeiismih 873178 873177 2026-10-12T09:37:21Z Saroj 48809 [[Special:Contributions/~2026-54961-77|~2026-54961-77]] ([[User talk:~2026-54961-77|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 517558 wikitext text/x-wiki '''Реторик''' гэдэг нь Уран яруу ярих ухаан. Энэ нь эмх цэгцтэй товч тодорхой уран чадварлаг сайн ярих ба бичиж илэрхийлэх урлаг. Урлаг шинжлэх ухаан гэсэн хосолмол шинжтэй. Илтгэх урлаг тогтвортой хөгжсөн газар нь Грек. [[Ангилал:Реторик| ]] [[Ангилал:Харилцааны арга барил]] [[Ангилал:Хэрэглээний хэл шинжлэл]] [[Ангилал:Утга зохиолын онол]] ozp6d860z4qttqvth9w98m0kxptu16y 0 85373 873109 649296 2026-10-12T03:05:15Z Эрдэнийн тобчи 108163 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873109 wikitext text/x-wiki '''Бөөрний чулуу өвчин''' Монгол улсад нэлээн элбэг тохиолдох эмгэг юм. Тухайн өвчний тархалтад газар нутгийн байршил их нөлөөтэй. Дундад Ази, Хойд Кавказ, Австри, [[Нидерланд]], Балканы хойг, Грек, Турк зэрэг улсуудад элбэг тохиолддог бол [[Өмнөд Африк]], Японы зарим хэсэг, Каспийн тэнгисийн эрэг орчмын орнуудад тохиолддоггүй байна. Газар нутгийн онцлогоос гадна тухайн хүний амьдралын хэв маяг, хооллолтын байдал, бодисын солилцооны болон бамбайн дэргэдэх булчирхайн эмгэг, шээсний замын халдвараар байнга өвдөх нь бөөрний чулуу үүсэх шалтгаан хүчин зүйл болж байдаг. Чулуу нь шээсний янз бүрийн давсны кристалуудаас тогтсон байх ба 50% дээш хувь нь оксалат кальцийн давс, оксалат кальцитай холимог найрлагатай байна.Шээс нь эрдэс бодис, хортой бүтээгдэхүүнүүд, даавар, бодисын солилцооны задралын бүтээгдэхүүнүүдийг агуулсан байна. Шээсний найрлага дахь эдгээр бодис нь ууссан байдлаар гадагшилж байдаг. Бөөрний үйл ажиллагаа, шээс дамжуулалтын алдагдлаас шээсэнд агуулагдаж буй бодисуудын найрлага, уусамтгай байдал нь өөрчлөгдөнө. Чулуу үүсэлт нь [[физик]] химийн нарийн процесс ба гол үндэс нь коллойдын тэнцвэрт байдал алдагдахтай холбоотой. Шээсэнд хамгаалах коллойд бодисууд агуулагдах ба тэдгээр нь шээсэнд агуулагдаж буй бодисуудыг уусамтгай болгох, жижиглэх үүрэгтэй байдаг. Хамгаалах коллойдуудын дутагдлаас хэд хэдэн молекулын хэсгүүд нийлж чулууны цөм (мицелл) хэсгийг бүрдүүлнэ. Цөмийг фибрин, цусны бүлэн, аморф тунадас, эсийн детритүүд, гадны биетүүд бүрдүүлнэ.Цаашдаа чулуу үүсэх процесс нь давсны концентраци, устөрөгчийн ионы концентраци буюу шээсний орчин, шээсний коллойдын найрлагаас хамаарна. Зарим судлаачид бөөрний чулуу өвчнийг удамших чанартай гэж үздэг нь бөөрний сувганцрын удамшлын эмгэгүүдийн үед чулуу үүсэх магадлал өндөр байдагтай холбоотой. == Ангилал== Бөөрөнд үүсэж буй чулууг бүтэц, химийн найрлагаар нь: оксалатын, фосфатын, уратын, карбонатын чулуу гэж ангилна. ===== Оксалатын чулуу: ===== Хурган чихний хүчлийн кальцийн давснаас үүсэлтэй. Нягт хатуу, хар саарал өнгөтэй, өргөслөг гадаргуутай. Салст бүрхэвчийг амархан гэмтээж цусны пигмент нь бараан хүрэн өнгөтэй болгоно ===== Фосфатын чулуу ===== Фосфорын хүчлийн кальцийн давс агуулсан.Гадаргуу нь гөлгөр, янз бүрийн хэлбэртэй, зөөлөн чулуу. Цагаан, цагаан саарал өнгөтэй, шүлтлэг орчинд үүсдэг, хурдан үүсэж амархан задардаг чулуу. ===== Уратын чулуу ===== Шээсний хүчил түүний давсуудаас үүссэн шар хүрэн өнгөтэй, гөлгөр гадаргуутай, хатуу чулуу. ===== Карбонатын чулуу ===== Нүүрс хүчлийн кальцийн давснаас үүсэлтэй. Гөлгөр гадаргуутай, цагаан өнгетэй, зөөлөн янз бүрийн хэлбэртэй чулуу. ===== Цистины чулуу ===== Цистин агуулсан хүхрийн нэгдэл. Цагаан шар өнгөтэй, дугуй хэлбэртэй, зеөлөн, гөлгөр гадаргуутай. Маш ховор тохиолдоно. Нимбэгэн шар өнгөтэй, рентген туяаг үл нэвтрүүлнэ. Шээсэнд 6 өнцөгтэй хавтгай ялтас маягтай байна. ===== Уургийн чулуу ===== Фибрин давс, нянгийн холимог, жижиг хэмжээтэй, хавтгай зеөлөн, цагаан чулуу. Бөөрөнд ганц нэг эсвэл олон тооны чулуунууд үүсэж болно. Хэмжээ нь 0,1-15 см хүртэл байна. Зарим чулуунууд нь бөөрний аяганцар, тэвшинцрийн системийг бүхэлд нь хамарсан байдаг. Ийм чулууг шүр хэлбэрийн чулуу гэнэ. Бөөрний чулууны 75%-85% оксалат кальци, фосфат кальцийн давснаас үүссэн байдаг. Кальцийн давснаас үүсэлтэй чулуу нь ихэвчлэн 30-аас дээш насны эрэгтэйчүүдэд тохиолдоно. Шээсэнд оксалат кальцийн кристаллууд нь улаан эсийн хэлбэртэй төстэй 2 талаасаа хонхойсон, гантель хэлбэртэй кристаллууд харагдана. Шээсний хүчлийн давснаас үүссэн чулуу 5%-8% эзэлнэ. Рентген туяаг нэвтрүүлнэ.Ихэвчлэн эрэгтэйчүүдэд болон тулай өвчинтэй хүмүүст илүүтэй тохиолдох ба гэр бүлийн шинжтэй байдаг. Шээсэнд шээсний хүчлийн давсны кристаллууд нь гадаргуудаа урицины пигментийг шингээсэнтэй холбоотой улаан хүрэн өнгөтэй харагдана. == Шинж тэмдэг == Ихэвчлэн эмнэл зүйн тодорхой шинж тэмдэггүй явагдах тул хэвлийн хөндийн рентген зураг авахуулах, хэт авиан шинжилгээгээр тохиолдлоор оношлогддог. Зарим үед цустай шээх шинж илрэх бусад цустай шээх шинжээр илэрдэг өвчнүүдээс (бөөр, шээс дамжуулах замын хавдар, сүрьеэ, уйланхай) ялгах шаардлагатай болно.Шээлэй буюу энгийнээр хэлбэл бөөрнөөс давсаг руу шээс дамжуулах гуурсны аль нэг хэсэгт чулуу тээглэж бөглөснөөс шээсний урсгалд саад болж бөөрний хатгаа өвдөлтийн шинж илэрнэ. Чулууны өргөн 1 см-ээс илүү, барзгар гадаргуутай бол бөөрнөөс давсаг руу орж амжихгүй шээлэйн аль нэг хэсэгт тээглэж тогтоно. Бага хэмжээтэй чулуу бөөрнеөс шээлэйгээр чөлөөтэй доошилж давсаг руу орно. Чулуу шээлэй рүү орох үед эхнээс нь эвгүй оргиж байснаа сүүлийн 20-60 минутанд өвдөлт нэмэгдэж тэсэхийн аргагүй болно. Өвдөлт нь ууц нуруу, цавь, бэлэг эрхтэн, гуяны дотор тал руу дамжина.Өвдөлтийн үед дотор муухай оргих, бөөлжих, шээс саатах зэрэг шинж илрэхээс гадна хэвтэж чадахгүй хөрвөөнө. Энэ үед эмнэлгийн яаралтай тусламж дуудахын зэрэгцээ өвчин намдаах эм өгөх, халуун жин тавьж, халуун усанд суулгах зэрэг анхны тусламж үзүүлнэ. Харин беөрний хатгааг мухар олгойи цочмог үрэвсэл, гэдэсний түгжрэл зэрэг өвчнөөс ялгах хэрэгтэй. Хэрвээ дээрх өвчнүүдийн сэжиг бүхий бол халуун жин тавихыг хориглоно. Шээсний замд чулуутай бол удаан явах, морь унах, машин тэргэнд доргих, биеийн тамир хийсний дараа өвдөлт нэмэгдэж, тайван үед намдана. Халуун жин тавих, агчил тавиулах эмэнд өвдөлт намдана. Өвдөлтийн шинжийг дагалдан цусаар шээх шинж илэрнэ. Эсвэл удаан явган явах, морь унах, машин тэргэнд доргих, биеийн тамир хийсний дараа цусаар шээх явдал үзэгдэнэ. == Эмчилгээ == Бөөрний чулуу өвчний үндсэн гол эмчилгээ бол мэс заслаар, дурангаар чулууг авах болон чулуу хайлуулах, бутлах эмчилгээ болно. '''''kidneys stone''''' -Бөөрний чулуу гэдэг өвчинд бөөр шээсний замд чулуу байрлах, чулуутай холбоотой даган гарч буй хүндрэлийг хамсруулан ойлгох учиртай. Бөөрний шингэн байрладаг хэсэг болон бөөрний хөндийд шээснээс  үүссэн чулуу байрлах нь бий.  Энэ өвчин архаг удаан явцтай, тухайн хүний  биеийн байдлаас болоод чулууны ургалтын хугацаа өөр өөр байх нь бий. Хүний идэж ууж, хэрэглэж буй бүтээгдэхүүн,  биед байгаа  биологийн идэвхт бодисууд, химийн микроэлементүүдийн бүтцээс хамаараад чулууны төрөл, бүтэц хүртэл өөр байдаг -Эрүүл мэндийн судалгааны төвөөс гаргасан судалгаагаар 2013 онд Монгол Улсын хэмжээнд 10 мянган хүн амд 773 хүн өвдсөн гэсэн статистик гарчээ. 1990 онд 10 мянган хүн тутмын 221 нь энэ өвчнөөр өвдөж байсан бол 2008 онд 772, 2013 онд 773 хүн өвчилсөн байх жишээтэй. Өвчлөл жилээс жилд нэмэгдэж буй дүр зураг харагдаад байна. -Бөөрний чулуу үүсэх шалтгаан юү байна вэ? -Шалтгаан маш олон янз. Эхний шалтгаан бол тухайн хүний биед байгаа эрдэс бодис, химийн элементүүдийн цусанд байх ёстой хэвийн тоо хэмжээ их байх явдал юм. Бамбай булчирхай, дотоод шүүрлийн булчирхайн өвчин, элэгний өвчлөлийн улмаас ийм өөрчлөлт гарах нь бий. Дээрх элементүүд шээсээр дамжин гарахдаа бөөрөн дотор чулуу үүсгэдэг. Хоёрдугаарт, усны хэрэглээ нөлөөлдөг. Хүний биеийн 70 хувь уснаас бүрддэг шүү дээ. Биед байх ёстой усны хэмжээ багасах нь чулуужилт үүсэхэд нөлөөлнө. Хөлс ихээр урсгадаг, чийгтэй орчинд  ажил хөдөлмөр эрхэлдэг болон удаан хугацаагаар ус хэрэглэхгүй байх, хэрэглэж байгаа усны чанар муу байх нь чулуу үүсэхэд нөлөөлж байна. Мөн бөөр шээсний замын бүтэц, үйл ажиллагааны онцлогтой холбоотой. Төрөлхийн гажиг бөөртэй, бөөр дутуу байх, бөөрнөөс шээс ялгаран гарахад  шээсний урсгалд саад болохуйц бүтэцтэй бол шээсний тогтонгишил үүсч түүнээс шалтгаалан бөөр чулуужих нь бий. Давсыг хоол хүнсэндээ ихээр хэрэглэх нь бөөрөнд чулуу үүсэх эрсдэлийг хоёр дахин нэмдэг. Хүнсний химийн орц, найрлагатай ч холбоотой. Сүүлийн үед ясны сийрэгжилт өвчнөөс сэргийлэхийн тулд сүү, сүүн бүтээгдэхүүн дэх кальцийн хэмжээг ихэсгэсэн. Гэтэл бөөр шээсний замаар кальци их хэмжээгээр ялгарч, бөөр чулуужиж байна. Ялангуяа бөөрний чулуу үүсэх  хандлагатай хүмүүс кальцийг  их тунгаар хэрэглэвэл бөөр нь амархан чулууждаг байх жишээтэй. Мөн хоол тэжээлд агуулагдаж буй бусад бодисын хэмжээнээс ч шалтгаална. Тэгэхээр хүн бүрт өвчин үүссэн шалтгаан харилцан адилгүй байдаг. Хаван хөөх үйлчилгээтэй эмийг удаан хугацаагаар уувал бөөр шээсний замыг гэмтээж, чулуу үүсгэдэг тал бий. Зарим эмүүд, жишээ нь C витамин гэх мэт хүнсний нэмэгдлүүд  чулуу үүсэх болон өсөх нөхцөлийг дэмждэг гэдэг нь тогтоогдсон. -Бөөрний чулуу үүссэн бол хүнд ямар зовиур илэрдэг вэ. Хүндрээгүй байхад нь мэдэх арга бий юү? -Бөөрний чулуу эхэн үедээ анзаарагдахуйц зовиур шаналгаа  мэдэгддэггүй. Ажигласнаар урьдчилан сэргийлэх үзлэг болон хүчтэй өвдөлт өгсөн үед оношлогдож байна. Бөөрний чулуу бөөрнөөс хөдлөх, суваг руу гүйсэн үед маш хүчтэй өвдөлт өгдөг. Чулуу хаана хэрхэн байрлаж байгаагаас өвдөлтийн мэдрэмж, байрлал ч өөр өөр байдаг. Бөөр нь чулуужсаныг мэдэхгүй явж байгаа хүмүүст ар нуруугаар бага зэргийн өвднө. Нуруу дагаж  хөндүүрлэх, нуруу чилэх зэрэг зовиур илэрдэг. Үүнийг хүмүүс бөөр өвдлөө гэж андуурах нь бий. Харин бөөрний чулуу байрнаасаа хөдөлж, суваг руу орсон бол маш хүчтэй өвддөг. Барагтай хүнийг дөрвөн хөллүүлэхүйц хүчтэй өвддөг. Ямар ч эм тарианд дарагдахгүй өвдөх нь бий. Энэ үед эмчид хандаад  буруу зөрүү оношлогдсон тохиолдол бий. Ялангуяа чулуу баруун бөөрөнд байрласан үед олгой, цөсний өвчинтэй андуурагддаг. Тиймээс бөөрний чулуу өвчинд их анхааралтай хандах ёстой. Бөөрний чулууг үл тоож удаавал бөөрийг гэмтээж, бөөр ажиллагаагүй болох нь ч бий. Өвчтөн өөртөө анзааргатай байж, оношлогоо зөв тавигдах юм бол бөөрний чулууг авч, бөөрийг аврах бүрэн боломж бий. -Бөөрөнд чулуу үүссэн эсэхийг хэрхэн мэдэх вэ. Энгийн шинжилгээгээр энэ өвчин илрэх үү? -Цус, шээсний шинжилгээ, ЭХО оношлогоо -Бөөрний чулуу өвчнөөр хүүхэд өвддөг үү. Хэдэн насныхан голчлон өвддөг вэ? -Бөөрний чулуу хүүхдэд ч үүсч болно. Өвчтөнүүдийг анзаарахад  хүйсийн хувьд эрчүүд давамгайлдаг.  тэр дундаа хөдөлмөрийн бүтээмж өндөртэй  30-40 насны эрчүүд бөөрний чулуу өвчнөөр их өвдөж байна. Энэ өвчин сэдрэх улирал бас бий. Хаврын эхэн үе, намрын адгаар бөөрний чулуу өвчин хөдөлдөг. Жил жилийн 10-12 сар, 3-4 саруудад өвчлөл их байдаг. Бөөрний чулууг авахуулсан ч таван жилийн дотор дахин үүсэх магадлалтай. Яагаад гэвэл идэж уудаг хүнс, хэрэглээндээ өөрчлөлт хийгээгүй тохиолдолд дахин давтах  нь бий. Дэлхий даяар энэ өвчин дахидаг гэдгийг анхааруулсаар байгаа.  -Энэ  өвчин удамшдаг уу? удамших хандлагатай. Хүндрэлүүд -Муудсан өвчлөлтэй бөөрний үүрэг нь алдагдах юм уу эсвэл буурах -Бөөрний гэмтэл эсвэл шархыг авчирдаг -Ureter-ын түгжрэл бий болдог чулуунууд дахин илрэх -Шээсний tract-ын халдвар зэрэг хүндрэлүүд гардаг. '''Урьдчилан сэргийлэх''' Хэрэв та өмнө нь бөөрний чулуужилттай байсан бол хангалттай хэмжээний шээс гаргахын тулд өдөр бүр 6-8 аяга шингэн уугаарай. Чулууны хэлбэрээс хамаарч чулуужилтаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд эм уух, эсвэл бусад арга хэмжээг авах хэрэгтэй. Тусч болох зарим нэгэн төрлийн чулуужилтаас сэргийлж хоолны дэглэмээ өөрчлөх хэрэгтэйг сануулж байна. '''оношлогоо''' Бөөрний чулуу хэт авианы оношлогоонд тодхон харагдах боловч тийм ч нягт бус учраас рентген зурганд харагддаггүй. "pH-meter" багажаар шээсэн дэх хүчил шүлтийн түвшинг хэмжиж, чулуутай эсэхийг тогтоодог. Зарим тохиолдолд бүр баттай болгохын тулд компьютер томографаар чулууны хэмжээг тодорхойлдог ажээ. Гэхдээ рентген зураг, шээсний шинжилгээ байхад дээрх аргуудыг заавал ашиглах шаардлага үгүй билээ. Бөөрөнд 0.5 см диаметрээс дээш хэмжээтэй зүйлийг бөөрний чулуу гэж тодорхойлдог. Харин энэ хэмжээнд хүрэхгүй бол чулуу биш бөгөөд бөөрөнд элс байдаггүй билээ. Хэрэв бөөрөн дотор ямар нэг ширхэгтэй зүйл байна гэж эмч хэлсэн бол яаран эмчлүүлэхээсээ урьдаар биеийн байдлаа сайтар ажиглаж, 6 сар тутам хэт авианы шинжилгээнд хамрагдах нь зүйтэй. Тэгвэл бөөрөн дэх зүйл үнэхээр чулуу мөн үү, үгүй юу гэдэг нь мэдэгдэнэ. Учир нь бөөрний чулуу үргэлж томорч байдаг билээ. Тиймээс шээсний шинжилгээнд зайлшгүй хамрагдах нь зүйтэй. Бөөрний чулуунаас ангижрахын тулд бие дэх "хүчил шүлт"-ийн хэмжээг бууруулах хэрэгтэй. Харин 2 см-ээс том хэмжээтэй чулууг дурангаар авахуулах хэрэгтэй байдаг байна. Энэ үед зөв хооллож, шингэн зүйл сайн уух ёстой ажээ. Гэвч ихэнх тохиолдолд бөөрний чулуу нүүж, давсаг руу очсон байдаг бөгөөд ийм үед чулууг хайлуулах боломжгүй болдог. Учир нь чулуу нүүснээс болж бөөр хүчтэй хатгаж өвдөх, бөөрний тэвшинцрийн үрэвсэл үүсдэг аж. Хүн өдөрт тогтмол 2-2,5л ус уух ёстой. Өдөрт хангалттай ус уугаагүйн улмаас усгүйжиж, шээс элсжиж эхэлдэг. Үүнээс шалтгаалж бөөрний чулуу үүсдэг Мөн шээсний хүчил шүлтийн орчин хамааралтай. Шээсний хэвийн орчин /5,5-6,8/байдаг бол бөөрний чулуутай хүмүүсийн шээс хүчиллэг болж эхэлдэг. Шээсэнд  кальцийн оксалэтын давс үүсдэг. Энэхүү давс удах тусмаа хоорондоо нягтаршиж хурц ирмэгтэй талстыг үүсгэж шээх явцад шээлүүрийн хучуур эсүүдийг гэмтээж, шээсээр улаан эс гадагшилж эхэлдэг. Үүнийг бид цустай шээх гэж ярьдаг. Чулууны төрлийг тодорхойлох шинжилгээ Шээсний хүчлийн түвшин Кристал болон шээсэн дэх улаан эсийн байдлыг харах шинжилгээ Шээсний замын бөглөрөл болон чулууг илрүүлэх оношилгоо: Хэвлийн хэсгийн СТ Хэвлийн хэсгийн /бөөрний MRI Хэвлий хэсгийн рентген зураг авах Судасны pyelogram (IVP) Бөөрний хэт авиа Ритрогрэд pyelogram. Шээсний ерөнхий шинжилгээ '''Шээсний өнгө''' Шээс маш олон төрлийн өнгөтэй байдаг. Гүн шар өнгө эсвэл зөгийн балны өнгөнөөс цайвар шаргал хүртэл маш олон өнгөний хувилбар бий. Өнгөгүй. Тунгалаг: Та маш их ус уудаг. Та ус уухаа багасгаж болно. Зэвхий шаргал: Таны бие хэвийн, эрүүл бөгөөд чийгшил сайтай байна. Тунгалаг шар: Таны эрүүл мэнд хэвийн байна. Бараан шар/Өтгөн шар: Хэвийн. Гэхдээ ус ойр ойрхон уух хэрэгтэй. Хуван шар эсвэл зөгийн балны өнгө: Таны бие хангалттай хэмжээний ус авахгүй байна. Ус уух хэрэгтэй. Хүрэн: Таны элэг өвдсөн байж болзошгүй. Эсвэл маш бага хэмжээний чийгшилтэй байна. Ус уух хэрэгтэй бөгөөд эмчид үзүүлээрэй. Улаан туяатай, ягаан: Та саяхан хүрэн манжин, нэрс эсвэл гишүүнэ идсэн үү? Хэрэв үгүй бол таны шээс цустай байж болзошгүй. Энэ нь хэвийн үзэгдэл ч байж болно. Эсвэл бөөрний өвчин, хавдар, шээсний замын үрэвсэл, түрүү булчирхайн үрэвсэл гэх мэт асуудлууд байж болзошгүй. Мөн хар тугалга эсвэл мөнгөн усны хордлогын шинж тэмдэг байж болно. Та заавал эмчид хандаарай. Улбар шар: Та хангалттай ус уухгүй байна. Эсвэл та элэг, цөсний асуудалтай байж болзошгүй. Мөн хүнсний будаг ч байж болно. Та эмчид хандаарай. Хөх эсвэл ногоон: Маш цөөхөн тохиолддог генийн өвчнүүд таны шээсийг хөх эсвэл ногоон болгож хувиргадаг. Түүнчлэн, зарим төрлийн бактери шээсний замыг үрэвсүүлдэг. Мөн таны идсэн хүнсний будаг эсвэл хэрэглэсэн эмнээс ч ийм өнгө гарч болно. Эмчид хандах шаардлагатай. Бөөрний чулууг яаж эмчлэх вэ? Эмчилгээний гол зорилго нь бодисуудыг бууруулах (багасгах) болоод цаашид үүсч болох бодисуудаас урьдчилан сэргийлэхэд оршино. Жижиг хэмжээтэй чулуунууд нь ихэвчлэн халддаг бөгөөд эмчилгээ нь ямар төрлийн чулуу болон хэр хүндрэлтэй бодисууд байгаагаас хамаарч өөр өөр байдаг байна. Ноцтой өвчилсөн хүмүүсийг эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлэх шаардлагатай байдаг аж. Чулуу сувгаар дамжин өнгөрөхөд шээс шүүгдэж чулуу үлдэж ямар төрлийн гэдэг нь тогтоогддог. Маш их хэмжээний шээсийг бий болгохын тулд өдөр бүр дор хаяж 6-8 аяга ус уух хэрэгтэй болдог байна. Зарим хүмүүс судсаараа шингэн авах хэрэгтэй байдаг. Өвчин намдаагч нь бөөрний чулуу өнгөрөхөд мэдрэгдэх тэр өвдөлтийг хянахад тус болдог ажээ. Их өвдөлтийн үед та ibuprofen гэх үрэвслийн эсрэг эм уух, эсвэл мэдээ алдуулагч тариа хийлгэх хэрэгтэй. Чулууны хэв маяг хэлбэрээс хамаарч эмч чинь чулууны бүрдлийг багасгах юм уу, чулуунаас шалтгаалсан бодисуудыг үгүй хийх жор бичиж өгч болно.Ихэнх жижиг чулуу нь өөрөө аяндаа өдрийн цагаар гадагшилж байдаг. Шингэн зүйл ихээр ууж, эмчийн зөвлөсөн хоолны тусгай хоолны дэглэмийг баримтлах нь нэмэртэй. Жижиг чулуунууд нь өөрөө гадагшлаагүй тохиолдолд өндөр давтамжтай долгионы тусламжтайгаар элсний ширхэгийн хэмжээтэй болтол нь буталсны дараа шээсээр амархан гадагшилдаг. Том чулуунд голчлон мэс засал хийдэг. Бөөрний чулуу дахин үүсэхээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх вэ? Бөөрний чулуужилтын тохиолдлуудын 50% нь дахьдаг. Та бөөрний нэгээс олон чулуутай бол цаашид дахин нэмэгдэх болно. Иймд урьдчилан сэргийлэх нь маш чухал юм. Хэрэв та эмчийн зөвлөгөөг дагавал ч чулуужилтаас урьдчилан сэргийлж чадна. Үүнд: Өдрийн турш цаг тутамд мөн шөнө боссон үедээ заавал ус ууж байх, багаар бодоход өдөрт 2 л ус ууна. Их тунгаар витамин С уухаас зайлсхийх, кальцийн агууламж хүчил саармагжуулагчийг хэтрүүлэн хэрэглэхгүй байх. Хэрэв кальцийн чулуутай бол цай, шоколад, кофе, самар, бууцай зэргийг хүнсэндээ хэрэглэхгүй байх. Хүнсний ногоо, жимс, үр тариаг байнга хэрэглэх. Нимбэгний найрлаганд нь агуулагдах "оксалат" гэх хүчил нь бөөрний чулууны хэмжээг багасгах, томруулахгүй байх, цаашлаад хайлуулах ач тустай болохыг эрдэмтэд олж тогтоосон байна. Иймд та цэвэр, байгалийн гаралтай нимбэг худалдан авч, хэрэглэж байх хэрэгтэйг "Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага"-ын доктор, профессор Эдвард (Edward) зөвлөж байна. Тиймээс та өдөр тутмын амьдралдаа нимбэгний шүүс хэрэглэж байгаарай! == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kidney stones|Бөөрний чулуу}} {{Wiktionary|бөөр|Бөөрний чулуу}} [https://www.youtube.com/watch?v=1Ho-pVOqN3o Бөөрний чулуу авах мэс ажилбар] [[Ангилал:Урологийн өвчин]] [[Ангилал:Бөөрний өвчин]] 89dv3ckz68r6xjf4x2tiemvazldbmgy 0 90038 873089 587978 2026-10-11T16:20:32Z Xqbot 3213 Исправление двойного перенаправления с [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс]] на [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]] 873089 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]] qg483p155755wv1c9297nyaqmdgzmra 0 114128 873162 775767 2026-10-12T06:55:44Z Эрдэнийн тобчи 108163 Тактикийн хувьслын явцад гурван төвийн хамгаалагчийн систем нь хоёр дэд системд хуваагдсан: таван хамгаалагч (3 төвийн хамгаалагч + 2 жигүүрийн хамгаалагч) болон гурван төвийн хамгаалагч + 2 жигүүрийн хамгаалагч. Таван хамгаалагч нь эсрэг довтолгоонд тохиромжтой нягт хамгаалалтын хэлбэрийг бүрдүүлдэг; Гурван төвийн хамгаалагчтай тоглогчид жигүүрийн хамгаалагчид давхцаж, дамжуулалт хийх, бөмбөгийг урагш зөөх, 873162 wikitext text/x-wiki '''Хамгаалагч''' (англ. defender) — Хөлбөмбөгт хамгаалагчид гэдэг нь хамгаалалт, цохилт, өрсөлдөгчийнхөө довтолгоог тасалдуулах үүрэгтэй арын талбайд байрладаг тоглогчид юм. Тэдгээрийг арын хамгаалагч болон төвийн хамгаалагч гэж хуваадаг. Хажуугийн хамгаалагчид хажуу талыг хамгаалах, дамжуулалтад хувь нэмэр оруулахад анхаарлаа төвлөрүүлдэг бөгөөд ухрах, хажуу талаас нь хамгаалах, бие даан хамгаалах чадварыг шаарддаг. Төвийн хамгаалагчид хамгаалалтын цөм болохын хувьд дунд хэсгийг түгжиж, толгойгоороо цохих чадвар, бие бялдрын хүч чадал, арын талбайгаас бөмбөгийг тараах чадварыг шаарддаг. Орчин үеийн хөлбөмбөгт тэд ихэвчлэн довтолгооны зохион байгуулалт, дэвшилд оролцдог. Жигүүрийн хамгаалагчид нь жигүүрийн хамгаалагчийн үүргийг гүйцэтгэдэг арын хамгаалагчид бөгөөд гурван төвийн хамгаалагчийн системд түгээмэл байдаг. Тактикийн хувьслын явцад гурван төвийн хамгаалагчийн систем нь хоёр дэд системд хуваагдсан: таван хамгаалагч (3 төвийн хамгаалагч + 2 жигүүрийн хамгаалагч) болон гурван төвийн хамгаалагч + 2 жигүүрийн хамгаалагч. Таван хамгаалагч нь эсрэг довтолгоонд тохиромжтой нягт хамгаалалтын хэлбэрийг бүрдүүлдэг; Гурван төвийн хамгаалагчтай тоглогчид жигүүрийн хамгаалагчид давхцаж, дамжуулалт хийх, бөмбөгийг урагш зөөх, хажуугийн хамгаалалтыг хангах шаардлагатай байдаг бол жигүүрийн хамгаалагчид довтлох орон зайг бий болгохын тулд хурд, дамжуулалтад найддаг. 2023/24 оны улиралд дотогш чиглэсэн бүрэн хамгаалагчийн тактикийг ашиглах нь нэмэгдсэн нь гурван төвийн хамгаалагчийн формын давтамж буурахад хүргэсэн бөгөөд бүрэн хамгаалагчид дамжуулалт нь 4-2-3-1 формын чухал тактикийн хэрэгсэл болоход хувь нэмэр оруулсан. Хамгаалалтын сөрөг довтолгооны тактик нь хамгаалагчид хажуугийн хэсэгт цохилт хийсний дараа сөрөг довтолгооны зохион байгуулалтад хурдан оролцдог болохыг онцолж байна.{{Stub}} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн тоглогчийн байрлал]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн нэр томьёо]] 88yhl85rlsfyb264auvkgrnrysf5his 0 118305 873110 823522 2026-10-12T03:10:26Z О. Батсайхан 108165 873110 wikitext text/x-wiki = Squid Game = [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb]] Солонгос нэр: 오징어 게임 Монгол нэр: «Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) Улс: Бүгд Найрамдах Солонгос Улс Төрөл: Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл Зохиогч, найруулагч: Хван Дон-хёк (Hwang Dong-hyuk) Анх цацагдсан огноо: 2021 оны 9 дүгээр сарын 17 Платформ: Netflix Улирал: 3 Үндсэн үйл явдал: Гуравдугаар улирал 2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд нээлтээ хийж, гол үйл явдлын төгсгөлийг хүргэсэн. «Squid Game» нь Өмнөд Солонгост бүтээгдсэн, дэлхий даяар өргөн тархсан стриминг телевизийн цуврал юм. Тус бүтээлд Солонгосын хүүхдийн уламжлалт тоглоомуудыг амь нас дэнчинд тавьсан тэмцээн болгон хувиргаж, өр шир, нийгмийн давхаргын ялгаа, эдийн засгийн дарамт, хүний ёс суртахууны сонголтыг харуулдаг. Цуврал нь өвөрмөц дүрслэл, хурц өрнөл, нийгмийн асуудлыг хөндсөн агуулгаараа Netflix-ийн хамгийн алдартай англи хэлнээс бусад хэл дээрх бүтээлүүдийн нэг болсон юм. == 1. Ерөнхий мэдээлэл == {| class="wikitable" !Үзүүлэлт !Мэдээлэл |- |Солонгос нэр |오징어 게임 |- |Англи нэр |Squid Game |- |Монгол нэр |«Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) |- |Үйлдвэрлэсэн улс |БНСУ |- |Төрөл |Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл |- |Зохиогч, найруулагч |Хван Дон-хёк |- |Гол дүрүүд |И Жон-жэ, И Бён-хон, Ви Ха-жүн, Пак Хэ-сү, Жон Хо-ён болон бусад |- |Анхны нээлт |2021 оны 9 дүгээр сарын 17 |- |Хоёрдугаар улирлын нээлт |2024 оны 12 дугаар сарын 26 |- |Гуравдугаар улирлын нээлт |2025 оны 6 дугаар сарын 27 |- |Үзүүлэх платформ |Netflix |- |Улирлын тоо |3 |- |Албан ёсны хуудас |Netflix — Squid Game |} Эх сурвалж: Netflix-ийн албан ёсны мэдээлэл болон IMDb-ийн цувралын танилцуулга. == 2. Албан ёсны постер болон сурталчилгааны зураг == [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb|236x236px]] 2.1. Нэгдүгээр улирлын дүрүүдийн хамтарсан постер Оролцогчид, хамгаалагчид болон тэмцээний талбайг нэг дор харуулж, бүлгийн өрсөлдөөн, хүнийг дугаар болон дүрэмд захируулах тогтолцоог илэрхийлдэг. [[Файл:Squid_Game2.jpg|left|thumb|227x227px]] 2.2. Хоёрдугаар улирлын постер Өмнөх улирлын өнгө, дүрслэлийн хэв маягийг хадгалахын зэрэгцээ шинэ оролцогчид, өшөө авалт, тоглоомын зохион байгуулалтын дотоод зөрчлийг онцолдог. [[Файл:Squid_Game3.jpg|left|thumb|203x203px]] 2.3. Гуравдугаар улирлын постер Эцсийн улирлын сурталчилгаа нь гол дүрүүдийн хувь заяа, тэмцээний төгсгөл болон тоглоомын тогтолцооны эсрэг хийх сонголтыг онцолдог. Зургийн эх сурвалжийн тухай: Энд үзүүлсэн зургууд нь тухайн улирлын постерын жишиг хайлтын дүрслэл юм. Монгол хэлний Википедиад ашиглахын өмнө зургийн эх файл, зохиогч, лиценз болон эх сурвалжийн холбоосыг тус бүрд нь шалгах шаардлагатай. Хайлтын жижигрүүлсэн зураг нь автоматаар чөлөөт лицензтэй гэсэн үг биш. == 3. Үйл явдлын товч агуулга ба гол дүрүүд == === 3.1. Үйл явдлын товч агуулга === «Squid Game» цуврал нь хүүхдийн тоглоомд суурилсан нууц тэмцээний тухай өгүүлдэг. Өр ширэнд баригдсан, эдийн засгийн хүндрэлтэй тулгарсан, амьдралын хүнд нөхцөлд орсон хэдэн зуун хүн их хэмжээний мөнгөн шагнал авах боломжтой гэх урилгыг хүлээн авч, гаднын ертөнцөөс тусгаарлагдсан газар очдог. Гэвч оролцогчид энгийн мэт харагдах тоглоом бүрд ялагдвал амь насаа алдах аюултай тулгарна. Тэмцээн үргэлжлэхийн хэрээр оролцогчид хувийн амьд үлдэх хүсэл, бусадтай хамтран ажиллах, өрсөлдөгчөө хуурах, ёс суртахууны зарчмаа хадгалах зэрэг зөрчилтэй сонголтуудтай тулгардаг. Энэ үйл явдлаар дамжуулан цуврал нь эдийн засгийн тэгш бус байдал, нийгмийн давхаргын ялгаа, хүний эрх ашиг болон ёс суртахууны асуудлыг хөнддөг. === 3.2. Гол дүрүүд === Сон Ги-хүн (Seong Gi-hun, 456 дугаар) Дүрийг И Жон-жэ (Lee Jung-jae) бүтээсэн. Нэгдүгээр улирлын гол дүр бөгөөд санхүүгийн хүндрэл, гэр бүлийн асуудалтай тулгарсан хүн юм. Тэмцээнд оролцох явцдаа мөнгө, амьд үлдэх, бусдын өмнө хүлээх хариуцлага болон тэмцээний зохион байгуулагчдын талаархи үзэл бодол нь өөрчлөгддөг. Түүний хувь заяа гурван улирлын гол үйл явдлыг холбодог. Масктай удирдагч (Front Man) Дүрийг И Бён-хон (Lee Byung-hun) бүтээсэн. Тэмцээний зохион байгуулалт, хяналтын тогтолцоонд чухал байр суурь эзэлдэг. Тэрээр дүрэм журмыг хэрэгжүүлж, тэмцээний дэг журмыг сахиулдаг. Түүний өнгөрсөн амьдрал, байр суурь болон сонголтууд нь эрх мэдэл, дуулгавартай байдал, ёс суртахууны буултын асуудлыг хөнддөг. Хван Жүн-хо (Hwang Jun-ho) Дүрийг Ви Ха-жүн (Wi Ha-joon) бүтээсэн. Цагдаагийн ажилтан бөгөөд сураггүй болсон хүнийг эрэн хайх явцдаа нууц тэмцээний талаар мөрдөн шалгаж эхэлдэг. Түүний үйл явдлын шугам нь тусгаарлагдсан тэмцээний талбайг гадаад ертөнц, хууль сахиулах байгууллага болон нууц зохион байгуулагчидтай холбодог. Чо Сан-ү (Cho Sang-woo, 218 дугаар) Дүрийг Пак Хэ-сү (Park Hae-soo) бүтээсэн. Ги-хүний танил бөгөөд боловсрол, мэргэжлийн туршлагатай боловч амьдралын хүндрэлээс болж тэмцээнд оролцдог. Түүний гаргадаг шийдвэрүүд нь хувийн ашиг сонирхол, нийгмийн байр суурь болон ёс суртахууны хязгаарын хоорондын зөрчлийг харуулдаг. Кан Сэ-бёк (Kang Sae-byeok, 067 дугаар) Дүрийг Жон Хо-ён (Jung Ho-yeon) бүтээсэн. Гэр бүлдээ тусалж, ирээдүйгээ өөрчлөхийг хүсдэг оролцогч. Түүний түүх нь амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, гэр бүлийн хариуцлага болон нийгмийн эмзэг бүлгийн нөхцөл байдлыг харуулдаг. Эдгээрээс гадна хоёрдугаар болон гуравдугаар улиралд шинэ оролцогчид, тэмцээний зохион байгуулалттай холбоотой дүрүүд гарч ирдэг. Тэдгээрийн үйл явдлаар бүлэг хоорондын зөрчил, стратегийн холбоо, хуурамч дүр төрх болон тогтолцооны эсрэг тэмцэх асуудлыг өргөжүүлэн харуулдаг. == 4. Үзэлтийн тоо ба дэлхий даяарх тархалт == «Squid Game» цувралын амжилтыг зөвхөн үзэгчдийн үнэлгээ, хэвлэл мэдээллийн анхаарлаар бус, Netflix-ийн нийтэлсэн үзэлтийн статистик болон олон нийтийн сүлжээний тархалтын үзүүлэлтээр хэмжиж болно. === 4.1. Netflix-ийн үзэлтийн статистик === Netflix-ийн «үзэлтийн тоо» нь тухайн бүтээлийг үзсэн нийт хугацааг бүтээлийн үргэлжлэх хугацаанд хувааж тооцдог үзүүлэлт юм. Энэ нь тухайн бүтээлийг үзсэн давтагдашгүй хүний тоотой адил биш. Эхний хоёр улирлын нийт үзэлт = 600 сая орчим = Гуравдугаар улирал нээлтээ хийхээс өмнөх үеийн үзүүлэлт Гуравдугаар улирлын эхний 3 өдрийн үзэлт = 60.1 сая = Нээлтийн долоо хоногт тэргүүлсэн улс, бүс нутаг = 93 = Гуравдугаар улирлын сурталчилгааны сошиал медиа хүрэлт = 4.56 тэрбум = Эх сурвалж: Netflix-ийн 2025 оны 7 дугаар сарын 1-нд нийтэлсэн цувралын статистик. Сошиал медиа хүрэлт нь телевизийн үзэлтийн тоо биш. === 4.2. Улирал тус бүрийн үзүүлэлт === {| class="wikitable" !Улирал !Нээлтийн огноо !Тархалт, үзэгчдийн хүлээн авалт |- |Нэгдүгээр улирал |2021.09.17 |Netflix-ийн хамгийн амжилттай цувралуудын нэг болж, англи хэлнээс бусад хэл дээрх бүтээлүүдийн жишиг болсон. |- |Хоёрдугаар улирал |2024.12.26 |Нээлтийн эхний долоо хоногт өндөр үзэлт авч, Netflix-ийн хамгийн их үзэлттэй цувралуудын жагсаалтад орсон. |- |Гуравдугаар улирал |2025.06.27 |Эхний гурван өдөр 60.1 сая үзэлт авч, Netflix-ийн мэдээлсэн 93 улс, бүс нутгийн жагсаалтад тэргүүлсэн. |} Эх сурвалж: Netflix — Squid Game by the Numbers. === 4.3. Сошиал медиа ба дагалдах бүтээгдэхүүний тархалт === * Богино хэмжээний видео: Netflix-ийн мэдээлснээр, нэгдүгээр улирлын «Хөдөлгөөнгүй зогс» тоглоомтой холбоотой TikTok видео 128.6 сая органик үзэлт авч, тус платформ дээрх Netflix-ийн хамгийн амжилттай видеонуудын нэг болсон. * Гуравдугаар улирлын сурталчилгаа: Netflix-ийн нийтэлсэн мэдээллээр, дэлхийн хэмжээнд сошиал медиа сурталчилгаа 4.56 тэрбум хүрэлттэй байжээ. * Биечлэн оролцох арга хэмжээ: Хоёрдугаар болон гуравдугаар улирлын сурталчилгааны арга хэмжээ 25-аас дээш улсыг хамарч, онлайн арга хэмжээнд ойролцоогоор 10 сая хүн оролцсон бөгөөд биечлэн зохион байгуулсан арга хэмжээнүүд нийт 273 мянга орчим зочин хүлээн авсан. * Дагалдах бүтээлүүд: «Squid Game: The Challenge» реалити нэвтрүүлэг, «Squid Game: Unleashed» олон тоглогчтой тоглоом болон сэдэвчилсэн оролцоот үзвэрийн төслүүд бий болсон. Эдгээр үзүүлэлт нь цувралын нөлөө телевизийн үзэлтээс хальж, богино видео, тоглоом, биечилсэн арга хэмжээ болон брэндийн хамтын ажиллагаанд хүрснийг харуулдаг. Дээрх тоонууд нь Netflix-ийн 2025 оны 7 дугаар сард нийтэлсэн мэдээлэл юм. [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2020-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] 8t2q3pn9y72p67m9kltl962dmva4a8p 873111 873110 2026-10-12T03:16:08Z О. Батсайхан 108165 873111 wikitext text/x-wiki = Squid Game = [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb]] Солонгос нэр: 오징어 게임 Монгол нэр: «Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) Улс: Бүгд Найрамдах Солонгос Улс Төрөл: Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл Зохиогч, найруулагч: Хван Дон-хёк (Hwang Dong-hyuk) Анх цацагдсан огноо: 2021 оны 9 дүгээр сарын 17 Платформ: Netflix Улирал: 3 Үндсэн үйл явдал: Гуравдугаар улирал 2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд нээлтээ хийж, гол үйл явдлын төгсгөлийг хүргэсэн. «Squid Game» нь Өмнөд Солонгост бүтээгдсэн, дэлхий даяар өргөн тархсан стриминг телевизийн цуврал юм. Тус бүтээлд Солонгосын хүүхдийн уламжлалт тоглоомуудыг амь нас дэнчинд тавьсан тэмцээн болгон хувиргаж, өр шир, нийгмийн давхаргын ялгаа, эдийн засгийн дарамт, хүний ёс суртахууны сонголтыг харуулдаг. Цуврал нь өвөрмөц дүрслэл, хурц өрнөл, нийгмийн асуудлыг хөндсөн агуулгаараа Netflix-ийн хамгийн алдартай англи хэлнээс бусад хэл дээрх бүтээлүүдийн нэг болсон юм. == 1. Ерөнхий мэдээлэл == {| class="wikitable" !Үзүүлэлт !Мэдээлэл |- |Солонгос нэр |오징어 게임 |- |Англи нэр |Squid Game |- |Монгол нэр |«Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) |- |Үйлдвэрлэсэн улс |БНСУ |- |Төрөл |Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл |- |Зохиогч, найруулагч |Хван Дон-хёк |- |Гол дүрүүд |И Жон-жэ, И Бён-хон, Ви Ха-жүн, Пак Хэ-сү, Жон Хо-ён болон бусад |- |Анхны нээлт |2021 оны 9 дүгээр сарын 17 |- |Хоёрдугаар улирлын нээлт |2024 оны 12 дугаар сарын 26 |- |Гуравдугаар улирлын нээлт |2025 оны 6 дугаар сарын 27 |- |Үзүүлэх платформ |Netflix |- |Улирлын тоо |3 |- |Албан ёсны хуудас |Netflix — Squid Game |} Эх сурвалж: Netflix-ийн албан ёсны мэдээлэл болон IMDb-ийн цувралын танилцуулга.[https://www.imdb.com/title/tt10919420/] == 2. Албан ёсны постер болон сурталчилгааны зураг == [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb|236x236px]] 2.1. Нэгдүгээр улирлын дүрүүдийн хамтарсан постер Оролцогчид, хамгаалагчид болон тэмцээний талбайг нэг дор харуулж, бүлгийн өрсөлдөөн, хүнийг дугаар болон дүрэмд захируулах тогтолцоог илэрхийлдэг. [[Файл:Squid_Game2.jpg|left|thumb|227x227px]] 2.2. Хоёрдугаар улирлын постер 2.2. Хоёрдугаар улирлын постер Өмнөх улирлын өнгө, дүрслэлийн хэв маягийг хадгалахын зэрэгцээ шинэ оролцогчид, өшөө авалт, тоглоомын зохион байгуулалтын дотоод зөрчлийг онцолдог. [[Файл:Squid_Game3.jpg|left|thumb|203x203px]] 2.3. Гуравдугаар улирлын постер Эцсийн улирлын сурталчилгаа нь гол дүрүүдийн хувь заяа, тэмцээний төгсгөл болон тоглоомын тогтолцооны эсрэг хийх сонголтыг онцолдог. Зургийн эх сурвалжийн тухай: Энд үзүүлсэн зургууд нь тухайн улирлын постерын жишиг хайлтын дүрслэл юм. Монгол хэлний Википедиад ашиглахын өмнө зургийн эх файл, зохиогч, лиценз болон эх сурвалжийн холбоосыг тус бүрд нь шалгах шаардлагатай. Хайлтын жижигрүүлсэн зураг нь автоматаар чөлөөт лицензтэй гэсэн үг биш. == 3. Үйл явдлын товч агуулга ба гол дүрүүд == === 3.1. Үйл явдлын товч агуулга === «Squid Game» цуврал нь хүүхдийн тоглоомд суурилсан нууц тэмцээний тухай өгүүлдэг. Өр ширэнд баригдсан, эдийн засгийн хүндрэлтэй тулгарсан, амьдралын хүнд нөхцөлд орсон хэдэн зуун хүн их хэмжээний мөнгөн шагнал авах боломжтой гэх урилгыг хүлээн авч, гаднын ертөнцөөс тусгаарлагдсан газар очдог. Гэвч оролцогчид энгийн мэт харагдах тоглоом бүрд ялагдвал амь насаа алдах аюултай тулгарна. Тэмцээн үргэлжлэхийн хэрээр оролцогчид хувийн амьд үлдэх хүсэл, бусадтай хамтран ажиллах, өрсөлдөгчөө хуурах, ёс суртахууны зарчмаа хадгалах зэрэг зөрчилтэй сонголтуудтай тулгардаг. Энэ үйл явдлаар дамжуулан цуврал нь эдийн засгийн тэгш бус байдал, нийгмийн давхаргын ялгаа, хүний эрх ашиг болон ёс суртахууны асуудлыг хөнддөг. === 3.2. Гол дүрүүд === Сон Ги-хүн (Seong Gi-hun, 456 дугаар) Дүрийг И Жон-жэ (Lee Jung-jae) бүтээсэн. Нэгдүгээр улирлын гол дүр бөгөөд санхүүгийн хүндрэл, гэр бүлийн асуудалтай тулгарсан хүн юм. Тэмцээнд оролцох явцдаа мөнгө, амьд үлдэх, бусдын өмнө хүлээх хариуцлага болон тэмцээний зохион байгуулагчдын талаархи үзэл бодол нь өөрчлөгддөг. Түүний хувь заяа гурван улирлын гол үйл явдлыг холбодог. Масктай удирдагч (Front Man) Дүрийг И Бён-хон (Lee Byung-hun) бүтээсэн. Тэмцээний зохион байгуулалт, хяналтын тогтолцоонд чухал байр суурь эзэлдэг. Тэрээр дүрэм журмыг хэрэгжүүлж, тэмцээний дэг журмыг сахиулдаг. Түүний өнгөрсөн амьдрал, байр суурь болон сонголтууд нь эрх мэдэл, дуулгавартай байдал, ёс суртахууны буултын асуудлыг хөнддөг. Хван Жүн-хо (Hwang Jun-ho) Дүрийг Ви Ха-жүн (Wi Ha-joon) бүтээсэн. Цагдаагийн ажилтан бөгөөд сураггүй болсон хүнийг эрэн хайх явцдаа нууц тэмцээний талаар мөрдөн шалгаж эхэлдэг. Түүний үйл явдлын шугам нь тусгаарлагдсан тэмцээний талбайг гадаад ертөнц, хууль сахиулах байгууллага болон нууц зохион байгуулагчидтай холбодог. Чо Сан-ү (Cho Sang-woo, 218 дугаар) Дүрийг Пак Хэ-сү (Park Hae-soo) бүтээсэн. Ги-хүний танил бөгөөд боловсрол, мэргэжлийн туршлагатай боловч амьдралын хүндрэлээс болж тэмцээнд оролцдог. Түүний гаргадаг шийдвэрүүд нь хувийн ашиг сонирхол, нийгмийн байр суурь болон ёс суртахууны хязгаарын хоорондын зөрчлийг харуулдаг. Кан Сэ-бёк (Kang Sae-byeok, 067 дугаар) Дүрийг Жон Хо-ён (Jung Ho-yeon) бүтээсэн. Гэр бүлдээ тусалж, ирээдүйгээ өөрчлөхийг хүсдэг оролцогч. Түүний түүх нь амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, гэр бүлийн хариуцлага болон нийгмийн эмзэг бүлгийн нөхцөл байдлыг харуулдаг. Эдгээрээс гадна хоёрдугаар болон гуравдугаар улиралд шинэ оролцогчид, тэмцээний зохион байгуулалттай холбоотой дүрүүд гарч ирдэг. Тэдгээрийн үйл явдлаар бүлэг хоорондын зөрчил, стратегийн холбоо, хуурамч дүр төрх болон тогтолцооны эсрэг тэмцэх асуудлыг өргөжүүлэн харуулдаг. [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2020-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] c44y9eu0ltgbu71v7gj7zq6at97lbwj 873112 873111 2026-10-12T03:18:18Z О. Батсайхан 108165 873112 wikitext text/x-wiki = Squid Game = [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb]] Солонгос нэр: 오징어 게임 Монгол нэр: «Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) Улс: Бүгд Найрамдах Солонгос Улс Төрөл: Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл Зохиогч, найруулагч: Хван Дон-хёк (Hwang Dong-hyuk) Анх цацагдсан огноо: 2021 оны 9 дүгээр сарын 17 Платформ: Netflix Улирал: 3 Үндсэн үйл явдал: Гуравдугаар улирал 2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд нээлтээ хийж, гол үйл явдлын төгсгөлийг хүргэсэн. «Squid Game» нь Өмнөд Солонгост бүтээгдсэн, дэлхий даяар өргөн тархсан стриминг телевизийн цуврал юм. Тус бүтээлд Солонгосын хүүхдийн уламжлалт тоглоомуудыг амь нас дэнчинд тавьсан тэмцээн болгон хувиргаж, өр шир, нийгмийн давхаргын ялгаа, эдийн засгийн дарамт, хүний ёс суртахууны сонголтыг харуулдаг. Цуврал нь өвөрмөц дүрслэл, хурц өрнөл, нийгмийн асуудлыг хөндсөн агуулгаараа Netflix-ийн хамгийн алдартай англи хэлнээс бусад хэл дээрх бүтээлүүдийн нэг болсон юм. == 1. Ерөнхий мэдээлэл == {| class="wikitable" !Үзүүлэлт !Мэдээлэл |- |Солонгос нэр |오징어 게임 |- |Англи нэр |Squid Game |- |Монгол нэр |«Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) |- |Үйлдвэрлэсэн улс |БНСУ |- |Төрөл |Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл |- |Зохиогч, найруулагч |Хван Дон-хёк |- |Гол дүрүүд |И Жон-жэ, И Бён-хон, Ви Ха-жүн, Пак Хэ-сү, Жон Хо-ён болон бусад |- |Анхны нээлт |2021 оны 9 дүгээр сарын 17 |- |Хоёрдугаар улирлын нээлт |2024 оны 12 дугаар сарын 26 |- |Гуравдугаар улирлын нээлт |2025 оны 6 дугаар сарын 27 |- |Үзүүлэх платформ |Netflix |- |Улирлын тоо |3 |- |Албан ёсны хуудас |Netflix — Squid Game |} Эх сурвалж: Netflix-ийн албан ёсны мэдээлэл болон IMDb-ийн цувралын танилцуулга.[https://www.imdb.com/title/tt10919420/] == 2. Албан ёсны постер болон сурталчилгааны зураг == [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb|236x236px]] 2.1. Нэгдүгээр улирлын дүрүүдийн хамтарсан постер Оролцогчид, хамгаалагчид болон тэмцээний талбайг нэг дор харуулж, бүлгийн өрсөлдөөн, хүнийг дугаар болон дүрэмд захируулах тогтолцоог илэрхийлдэг. [[Файл:Squid_Game2.jpg|left|thumb|227x227px]] 2.2. Хоёрдугаар улирлын постер Өмнөх улирлын өнгө, дүрслэлийн хэв маягийг хадгалахын зэрэгцээ шинэ оролцогчид, өшөө авалт, тоглоомын зохион байгуулалтын дотоод зөрчлийг онцолдог. [[Файл:Squid_Game3.jpg|left|thumb|203x203px]] 2.3. Гуравдугаар улирлын постер Эцсийн улирлын сурталчилгаа нь гол дүрүүдийн хувь заяа, тэмцээний төгсгөл болон тоглоомын тогтолцооны эсрэг хийх сонголтыг онцолдог. == 3. Үйл явдлын товч агуулга ба гол дүрүүд == === 3.1. Үйл явдлын товч агуулга === «Squid Game» цуврал нь хүүхдийн тоглоомд суурилсан нууц тэмцээний тухай өгүүлдэг. Өр ширэнд баригдсан, эдийн засгийн хүндрэлтэй тулгарсан, амьдралын хүнд нөхцөлд орсон хэдэн зуун хүн их хэмжээний мөнгөн шагнал авах боломжтой гэх урилгыг хүлээн авч, гаднын ертөнцөөс тусгаарлагдсан газар очдог. Гэвч оролцогчид энгийн мэт харагдах тоглоом бүрд ялагдвал амь насаа алдах аюултай тулгарна. Тэмцээн үргэлжлэхийн хэрээр оролцогчид хувийн амьд үлдэх хүсэл, бусадтай хамтран ажиллах, өрсөлдөгчөө хуурах, ёс суртахууны зарчмаа хадгалах зэрэг зөрчилтэй сонголтуудтай тулгардаг. Энэ үйл явдлаар дамжуулан цуврал нь эдийн засгийн тэгш бус байдал, нийгмийн давхаргын ялгаа, хүний эрх ашиг болон ёс суртахууны асуудлыг хөнддөг. === 3.2. Гол дүрүүд === Сон Ги-хүн (Seong Gi-hun, 456 дугаар) Дүрийг И Жон-жэ (Lee Jung-jae) бүтээсэн. Нэгдүгээр улирлын гол дүр бөгөөд санхүүгийн хүндрэл, гэр бүлийн асуудалтай тулгарсан хүн юм. Тэмцээнд оролцох явцдаа мөнгө, амьд үлдэх, бусдын өмнө хүлээх хариуцлага болон тэмцээний зохион байгуулагчдын талаархи үзэл бодол нь өөрчлөгддөг. Түүний хувь заяа гурван улирлын гол үйл явдлыг холбодог. Масктай удирдагч (Front Man) Дүрийг И Бён-хон (Lee Byung-hun) бүтээсэн. Тэмцээний зохион байгуулалт, хяналтын тогтолцоонд чухал байр суурь эзэлдэг. Тэрээр дүрэм журмыг хэрэгжүүлж, тэмцээний дэг журмыг сахиулдаг. Түүний өнгөрсөн амьдрал, байр суурь болон сонголтууд нь эрх мэдэл, дуулгавартай байдал, ёс суртахууны буултын асуудлыг хөнддөг. Хван Жүн-хо (Hwang Jun-ho) Дүрийг Ви Ха-жүн (Wi Ha-joon) бүтээсэн. Цагдаагийн ажилтан бөгөөд сураггүй болсон хүнийг эрэн хайх явцдаа нууц тэмцээний талаар мөрдөн шалгаж эхэлдэг. Түүний үйл явдлын шугам нь тусгаарлагдсан тэмцээний талбайг гадаад ертөнц, хууль сахиулах байгууллага болон нууц зохион байгуулагчидтай холбодог. Чо Сан-ү (Cho Sang-woo, 218 дугаар) Дүрийг Пак Хэ-сү (Park Hae-soo) бүтээсэн. Ги-хүний танил бөгөөд боловсрол, мэргэжлийн туршлагатай боловч амьдралын хүндрэлээс болж тэмцээнд оролцдог. Түүний гаргадаг шийдвэрүүд нь хувийн ашиг сонирхол, нийгмийн байр суурь болон ёс суртахууны хязгаарын хоорондын зөрчлийг харуулдаг. Кан Сэ-бёк (Kang Sae-byeok, 067 дугаар) Дүрийг Жон Хо-ён (Jung Ho-yeon) бүтээсэн. Гэр бүлдээ тусалж, ирээдүйгээ өөрчлөхийг хүсдэг оролцогч. Түүний түүх нь амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, гэр бүлийн хариуцлага болон нийгмийн эмзэг бүлгийн нөхцөл байдлыг харуулдаг. Эдгээрээс гадна хоёрдугаар болон гуравдугаар улиралд шинэ оролцогчид, тэмцээний зохион байгуулалттай холбоотой дүрүүд гарч ирдэг. Тэдгээрийн үйл явдлаар бүлэг хоорондын зөрчил, стратегийн холбоо, хуурамч дүр төрх болон тогтолцооны эсрэг тэмцэх асуудлыг өргөжүүлэн харуулдаг. [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2020-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] 8k7e028g25o3ofpc5brdcipjldaawrd 873113 873112 2026-10-12T03:20:19Z О. Батсайхан 108165 873113 wikitext text/x-wiki = Squid Game = [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb]] Солонгос нэр: 오징어 게임 Монгол нэр: «Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) Улс: Бүгд Найрамдах Солонгос Улс Төрөл: Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл Зохиогч, найруулагч: Хван Дон-хёк (Hwang Dong-hyuk) Анх цацагдсан огноо: 2021 оны 9 дүгээр сарын 17 Платформ: Netflix Улирал: 3 Үндсэн үйл явдал: Гуравдугаар улирал 2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд нээлтээ хийж, гол үйл явдлын төгсгөлийг хүргэсэн. «Squid Game» нь Өмнөд Солонгост бүтээгдсэн, дэлхий даяар өргөн тархсан стриминг телевизийн цуврал юм. Тус бүтээлд Солонгосын хүүхдийн уламжлалт тоглоомуудыг амь нас дэнчинд тавьсан тэмцээн болгон хувиргаж, өр шир, нийгмийн давхаргын ялгаа, эдийн засгийн дарамт, хүний ёс суртахууны сонголтыг харуулдаг. Цуврал нь өвөрмөц дүрслэл, хурц өрнөл, нийгмийн асуудлыг хөндсөн агуулгаараа Netflix-ийн хамгийн алдартай англи хэлнээс бусад хэл дээрх бүтээлүүдийн нэг болсон юм. == 1. Ерөнхий мэдээлэл == {| class="wikitable" !Үзүүлэлт !Мэдээлэл |- |Солонгос нэр |오징어 게임 |- |Англи нэр |Squid Game |- |Монгол нэр |«Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) |- |Үйлдвэрлэсэн улс |БНСУ |- |Төрөл |Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл |- |Зохиогч, найруулагч |Хван Дон-хёк |- |Гол дүрүүд |И Жон-жэ, И Бён-хон, Ви Ха-жүн, Пак Хэ-сү, Жон Хо-ён болон бусад |- |Анхны нээлт |2021 оны 9 дүгээр сарын 17 |- |Хоёрдугаар улирлын нээлт |2024 оны 12 дугаар сарын 26 |- |Гуравдугаар улирлын нээлт |2025 оны 6 дугаар сарын 27 |- |Үзүүлэх платформ |Netflix |- |Улирлын тоо |3 |- |Албан ёсны хуудас |Netflix — Squid Game |} Эх сурвалж: Netflix-ийн албан ёсны мэдээлэл болон IMDb-ийн цувралын танилцуулга.[https://www.imdb.com/title/tt10919420/] == 2. Албан ёсны постер болон сурталчилгааны зураг == [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb|236x236px]] 2.1. Нэгдүгээр улирлын дүрүүдийн хамтарсан постер Оролцогчид, хамгаалагчид болон тэмцээний талбайг нэг дор харуулж, бүлгийн өрсөлдөөн, хүнийг дугаар болон дүрэмд захируулах тогтолцоог илэрхийлдэг. [[Файл:Squid_Game2.jpg|left|thumb|227x227px]] 2.2. Хоёрдугаар улирлын постер Өмнөх улирлын өнгө, дүрслэлийн хэв маягийг хадгалахын зэрэгцээ шинэ оролцогчид, өшөө авалт, тоглоомын зохион байгуулалтын дотоод зөрчлийг онцолдог. [[Файл:Squid_Game3.jpg|left|thumb|203x203px]] 2.3. Гуравдугаар улирлын постер Эцсийн улирлын сурталчилгаа нь гол дүрүүдийн хувь заяа, тэмцээний төгсгөл болон тоглоомын тогтолцооны эсрэг хийх сонголтыг онцолдог. == 3. Үйл явдлын товч агуулга ба гол дүрүүд == === 3.1. Үйл явдлын товч агуулга === «Squid Game» цуврал нь хүүхдийн тоглоомд суурилсан нууц тэмцээний тухай өгүүлдэг. Өр ширэнд баригдсан, эдийн засгийн хүндрэлтэй тулгарсан, амьдралын хүнд нөхцөлд орсон хэдэн зуун хүн их хэмжээний мөнгөн шагнал авах боломжтой гэх урилгыг хүлээн авч, гаднын ертөнцөөс тусгаарлагдсан газар очдог. Гэвч оролцогчид энгийн мэт харагдах тоглоом бүрд ялагдвал амь насаа алдах аюултай тулгарна. Тэмцээн үргэлжлэхийн хэрээр оролцогчид хувийн амьд үлдэх хүсэл, бусадтай хамтран ажиллах, өрсөлдөгчөө хуурах, ёс суртахууны зарчмаа хадгалах зэрэг зөрчилтэй сонголтуудтай тулгардаг. Энэ үйл явдлаар дамжуулан цуврал нь эдийн засгийн тэгш бус байдал, нийгмийн давхаргын ялгаа, хүний эрх ашиг болон ёс суртахууны асуудлыг хөнддөг. === 3.2. Гол дүрүүд === Сон Ги-хүн (Seong Gi-hun, 456 дугаар) Дүрийг И Жон-жэ (Lee Jung-jae) бүтээсэн. Нэгдүгээр улирлын гол дүр бөгөөд санхүүгийн хүндрэл, гэр бүлийн асуудалтай тулгарсан хүн юм. Тэмцээнд оролцох явцдаа мөнгө, амьд үлдэх, бусдын өмнө хүлээх хариуцлага болон тэмцээний зохион байгуулагчдын талаархи үзэл бодол нь өөрчлөгддөг. Түүний хувь заяа гурван улирлын гол үйл явдлыг холбодог. Масктай удирдагч (Front Man) Дүрийг И Бён-хон (Lee Byung-hun) бүтээсэн. Тэмцээний зохион байгуулалт, хяналтын тогтолцоонд чухал байр суурь эзэлдэг. Тэрээр дүрэм журмыг хэрэгжүүлж, тэмцээний дэг журмыг сахиулдаг. Түүний өнгөрсөн амьдрал, байр суурь болон сонголтууд нь эрх мэдэл, дуулгавартай байдал, ёс суртахууны буултын асуудлыг хөнддөг. Хван Жүн-хо (Hwang Jun-ho) Дүрийг Ви Ха-жүн (Wi Ha-joon) бүтээсэн. Цагдаагийн ажилтан бөгөөд сураггүй болсон хүнийг эрэн хайх явцдаа нууц тэмцээний талаар мөрдөн шалгаж эхэлдэг. Түүний үйл явдлын шугам нь тусгаарлагдсан тэмцээний талбайг гадаад ертөнц, хууль сахиулах байгууллага болон нууц зохион байгуулагчидтай холбодог. Чо Сан-ү (Cho Sang-woo, 218 дугаар) Дүрийг Пак Хэ-сү (Park Hae-soo) бүтээсэн. Ги-хүний танил бөгөөд боловсрол, мэргэжлийн туршлагатай боловч амьдралын хүндрэлээс болж тэмцээнд оролцдог. Түүний гаргадаг шийдвэрүүд нь хувийн ашиг сонирхол, нийгмийн байр суурь болон ёс суртахууны хязгаарын хоорондын зөрчлийг харуулдаг. Кан Сэ-бёк (Kang Sae-byeok, 067 дугаар) Дүрийг Жон Хо-ён (Jung Ho-yeon) бүтээсэн. Гэр бүлдээ тусалж, ирээдүйгээ өөрчлөхийг хүсдэг оролцогч. Түүний түүх нь амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, гэр бүлийн хариуцлага болон нийгмийн эмзэг бүлгийн нөхцөл байдлыг харуулдаг. Эдгээрээс гадна хоёрдугаар болон гуравдугаар улиралд шинэ оролцогчид, тэмцээний зохион байгуулалттай холбоотой дүрүүд гарч ирдэг. Тэдгээрийн үйл явдлаар бүлэг хоорондын зөрчил, стратегийн холбоо, хуурамч дүр төрх болон тогтолцооны эсрэг тэмцэх асуудлыг өргөжүүлэн харуулдаг. [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2020-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] 4539x6m9kzcyz4dzgse7ngc5dx39oss 873114 873113 2026-10-12T03:24:01Z О. Батсайхан 108165 873114 wikitext text/x-wiki = Squid Game = [[Файл:Squid_Game1.jpg|left|thumb]] Солонгос нэр: 오징어 게임 Монгол нэр: «Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) Улс: Бүгд Найрамдах Солонгос Улс Төрөл: Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл Зохиогч, найруулагч: Хван Дон-хёк (Hwang Dong-hyuk) Анх цацагдсан огноо: 2021 оны 9 дүгээр сарын 17 Платформ: Netflix Улирал: 3 Үндсэн үйл явдал: Гуравдугаар улирал 2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд нээлтээ хийж, гол үйл явдлын төгсгөлийг хүргэсэн. «Squid Game» нь Өмнөд Солонгост бүтээгдсэн, дэлхий даяар өргөн тархсан стриминг телевизийн цуврал юм. Тус бүтээлд Солонгосын хүүхдийн уламжлалт тоглоомуудыг амь нас дэнчинд тавьсан тэмцээн болгон хувиргаж, өр шир, нийгмийн давхаргын ялгаа, эдийн засгийн дарамт, хүний ёс суртахууны сонголтыг харуулдаг. Цуврал нь өвөрмөц дүрслэл, хурц өрнөл, нийгмийн асуудлыг хөндсөн агуулгаараа Netflix-ийн хамгийн алдартай англи хэлнээс бусад хэл дээрх бүтээлүүдийн нэг болсон юм. == 1. Ерөнхий мэдээлэл == {| class="wikitable" !Үзүүлэлт !Мэдээлэл |- |Солонгос нэр |오징어 게임 |- |Англи нэр |Squid Game |- |Монгол нэр |«Кальмарын тоглоом» (шууд орчуулга) |- |Үйлдвэрлэсэн улс |БНСУ |- |Төрөл |Амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, триллер, драм, нийгмийн шүүмжлэл |- |Зохиогч, найруулагч |Хван Дон-хёк |- |Гол дүрүүд |И Жон-жэ, И Бён-хон, Ви Ха-жүн, Пак Хэ-сү, Жон Хо-ён болон бусад |- |Анхны нээлт |2021 оны 9 дүгээр сарын 17 |- |Хоёрдугаар улирлын нээлт |2024 оны 12 дугаар сарын 26 |- |Гуравдугаар улирлын нээлт |2025 оны 6 дугаар сарын 27 |- |Үзүүлэх платформ |Netflix |- |Улирлын тоо |3 |- |Албан ёсны хуудас |Netflix — Squid Game |} Эх сурвалж: Netflix-ийн албан ёсны мэдээлэл болон IMDb-ийн цувралын танилцуулга.[https://www.imdb.com/title/tt10919420/] == 2. Албан ёсны постер болон сурталчилгааны зураг == 2.1. Нэгдүгээр улирлын дүрүүдийн хамтарсан постер Оролцогчид, хамгаалагчид болон тэмцээний талбайг нэг дор харуулж, бүлгийн өрсөлдөөн, хүнийг дугаар болон дүрэмд захируулах тогтолцоог илэрхийлдэг.[[Файл:Squid_Game1.jpg|thumb|236x236px|center]]2.2. Хоёрдугаар улирлын постер Өмнөх улирлын өнгө, дүрслэлийн хэв маягийг хадгалахын зэрэгцээ шинэ оролцогчид, өшөө авалт, тоглоомын зохион байгуулалтын дотоод зөрчлийг онцолдог. [[Файл:Squid_Game2.jpg|thumb|227x227px|center]]2.3. Гуравдугаар улирлын постер Эцсийн улирлын сурталчилгаа нь гол дүрүүдийн хувь заяа, тэмцээний төгсгөл болон тоглоомын тогтолцооны эсрэг хийх сонголтыг онцолдог.[[Файл:Squid_Game3.jpg|thumb|203x203px|center]] == 3. Үйл явдлын товч агуулга ба гол дүрүүд == === 3.1. Үйл явдлын товч агуулга === «Squid Game» цуврал нь хүүхдийн тоглоомд суурилсан нууц тэмцээний тухай өгүүлдэг. Өр ширэнд баригдсан, эдийн засгийн хүндрэлтэй тулгарсан, амьдралын хүнд нөхцөлд орсон хэдэн зуун хүн их хэмжээний мөнгөн шагнал авах боломжтой гэх урилгыг хүлээн авч, гаднын ертөнцөөс тусгаарлагдсан газар очдог. Гэвч оролцогчид энгийн мэт харагдах тоглоом бүрд ялагдвал амь насаа алдах аюултай тулгарна. Тэмцээн үргэлжлэхийн хэрээр оролцогчид хувийн амьд үлдэх хүсэл, бусадтай хамтран ажиллах, өрсөлдөгчөө хуурах, ёс суртахууны зарчмаа хадгалах зэрэг зөрчилтэй сонголтуудтай тулгардаг. Энэ үйл явдлаар дамжуулан цуврал нь эдийн засгийн тэгш бус байдал, нийгмийн давхаргын ялгаа, хүний эрх ашиг болон ёс суртахууны асуудлыг хөнддөг. === 3.2. Гол дүрүүд === Сон Ги-хүн (Seong Gi-hun, 456 дугаар) Дүрийг И Жон-жэ (Lee Jung-jae) бүтээсэн. Нэгдүгээр улирлын гол дүр бөгөөд санхүүгийн хүндрэл, гэр бүлийн асуудалтай тулгарсан хүн юм. Тэмцээнд оролцох явцдаа мөнгө, амьд үлдэх, бусдын өмнө хүлээх хариуцлага болон тэмцээний зохион байгуулагчдын талаархи үзэл бодол нь өөрчлөгддөг. Түүний хувь заяа гурван улирлын гол үйл явдлыг холбодог. Масктай удирдагч (Front Man) Дүрийг И Бён-хон (Lee Byung-hun) бүтээсэн. Тэмцээний зохион байгуулалт, хяналтын тогтолцоонд чухал байр суурь эзэлдэг. Тэрээр дүрэм журмыг хэрэгжүүлж, тэмцээний дэг журмыг сахиулдаг. Түүний өнгөрсөн амьдрал, байр суурь болон сонголтууд нь эрх мэдэл, дуулгавартай байдал, ёс суртахууны буултын асуудлыг хөнддөг. Хван Жүн-хо (Hwang Jun-ho) Дүрийг Ви Ха-жүн (Wi Ha-joon) бүтээсэн. Цагдаагийн ажилтан бөгөөд сураггүй болсон хүнийг эрэн хайх явцдаа нууц тэмцээний талаар мөрдөн шалгаж эхэлдэг. Түүний үйл явдлын шугам нь тусгаарлагдсан тэмцээний талбайг гадаад ертөнц, хууль сахиулах байгууллага болон нууц зохион байгуулагчидтай холбодог. Чо Сан-ү (Cho Sang-woo, 218 дугаар) Дүрийг Пак Хэ-сү (Park Hae-soo) бүтээсэн. Ги-хүний танил бөгөөд боловсрол, мэргэжлийн туршлагатай боловч амьдралын хүндрэлээс болж тэмцээнд оролцдог. Түүний гаргадаг шийдвэрүүд нь хувийн ашиг сонирхол, нийгмийн байр суурь болон ёс суртахууны хязгаарын хоорондын зөрчлийг харуулдаг. Кан Сэ-бёк (Kang Sae-byeok, 067 дугаар) Дүрийг Жон Хо-ён (Jung Ho-yeon) бүтээсэн. Гэр бүлдээ тусалж, ирээдүйгээ өөрчлөхийг хүсдэг оролцогч. Түүний түүх нь амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл, гэр бүлийн хариуцлага болон нийгмийн эмзэг бүлгийн нөхцөл байдлыг харуулдаг. Эдгээрээс гадна хоёрдугаар болон гуравдугаар улиралд шинэ оролцогчид, тэмцээний зохион байгуулалттай холбоотой дүрүүд гарч ирдэг. Тэдгээрийн үйл явдлаар бүлэг хоорондын зөрчил, стратегийн холбоо, хуурамч дүр төрх болон тогтолцооны эсрэг тэмцэх асуудлыг өргөжүүлэн харуулдаг. [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2020-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] obpvc1em2vcbel0afi9mlwxap3k8ifa 0 119925 873163 690788 2026-10-12T06:58:35Z О. Батсайхан 108165 873163 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компьютер, видео тоглоом|Titel=Portal 2|Bild=Portal 2 Official Logo.png|Beschreibung=|Entwickler={{USA|#}} [[Valve Corporation|Valve]]|Verleger={{USA|#}} Valve <small>(Татаж авах)</small><br />{{USA|#}} [[Electronic Arts]] <small>(Жижиглэн худалдаа)</small>|Release={{flagicon|USA}}{{flagicon|CAN}} 2011 оны 4 сарын 19<br />{{EUR|#}} 2011 оны 4 сарын 21<br />{{AUS|#}} 2011 оны 4 сарын 21|Engine=[[Source Engine|Source]]|Plattform=[[Microsoft Windows|Windows]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]], [[macOS]], [[Linux]], [[Xbox One]]|Medien=[[Digitale Distribution|Download]], [[DVD-ROM]], [[Blu-ray Disc]]|Kopierschutz=[[Steam]]works|USK=12|PEGI=12+}} = Portal 2 = '''Portal 2''' нь Valve компанийн хөгжүүлж, эрхлэн гаргасан нэгдүгээр биеэс харах өнцөгтэй, оньсого таавар шийдвэрлэх видео тоглоом юм. Тус тоглоом 2011 онд худалдаанд гарсан бөгөөд 2007 онд гарсан ''Portal'' тоглоомын үргэлжлэл юм. Тоглоом нь ганцаарчилсан тоглолт болон хоёр тоглогчийн хамтын ажиллагааны горимтой. Тоглогчид орон зайн портал үүсгэх төхөөрөмж ашиглан туршилтын өрөөнүүдийн саадыг давж, янз бүрийн оньсого тааврыг шийдвэрлэдэг. == Тоглоомын мэдээлэл == * '''Хөгжүүлэгч:''' Valve * '''Эрхлэн гаргагч:''' Valve * '''Найруулагч:''' Joshua Weier * '''Цуврал:''' Portal * '''Хөдөлгүүр:''' Source * '''Төрөл:''' Оньсого, платформ тоглоом, нэгдүгээр биеэс харах тоглоом * '''Тоглох горим:''' Ганцаарчилсан, хамтын ажиллагаа * '''Платформ:''' Microsoft Windows, macOS, Linux, PlayStation 3, Xbox 360 * '''Анх худалдаанд гарсан огноо:''' 2011 оны 4 дүгээр сарын 19 * '''Өмнөх тоглоом:''' Portal == Өрнөл == ''Portal 2'' тоглоомын үйл явдал Aperture Science судалгааны байгууламжид өрнөнө. Тоглогч гол дүр болох Chell-ийн дүрд тоглож, байгууламжийн туршилтын өрөөнүүдээс гарах арга замыг олохын тулд төрөл бүрийн оньсого таавар шийдвэрлэнэ. Эхний тоглоомын үйл явдлын дараа Chell дахин Aperture Science байгууламжид сэрдэг. Тэрээр Wheatley хэмээх хиймэл оюун ухаантай танилцаж, байгууламжаас гарахыг оролддог. Гэвч тэдний үйлдлээс болж GLaDOS дахин идэвхжиж, Chell-ийг шинэ туршилтуудад оролцуулах болно. Тоглоомын явцад тоглогч Aperture Science-ийн түүх, түүний үүсгэн байгуулагч Cave Johnson болон байгууламжийн хөгжлийн талаар илүү ихийг мэдэж авна. Үйл явдал нь шинжлэх ухааны уран зөгнөлт орчин, хар хошигнол, дүрүүдийн харилцан яриаг хослуулдаг. == Тоглоомын явц == ''Portal 2''-ын үндсэн тоглолт нь портал үүсгэх төхөөрөмж ашиглан орон зайн хоёр цэгийг холбож, туршилтын өрөөнүүдийг туулахад тулгуурладаг. Тоглогч хана, шал, тааз зэрэг тохиромжтой гадаргуу дээр хоёр портал нээж, тэдгээрийн хооронд шилжин хөдөлж чадна. Тоглоомын явцад дараах төхөөрөмж, механизмууд ашиглагдана: * '''Portal Gun:''' Хоорондоо холбогдсон хоёр портал үүсгэдэг төхөөрөмж. * '''Energy Pellet:''' Тодорхой чиглэлд хөдөлж, зарим механизмыг идэвхжүүлдэг энергийн бөмбөлөг. * '''Thermal Discouragement Beam:''' Тоглоомын зарим тааварт ашиглагддаг лазер туяа. * '''Hard Light Bridge:''' Тоглогч болон зарим биетийг давах боломж олгодог гэрлийн гүүр. * '''Excursion Funnel:''' Тоглогч болон биетийг тодорхой чиглэлд зөөдөг энергийн урсгал. * '''Conversion Gel:''' Гадаргуугийн шинж чанарыг өөрчилж, тоглогчийн хөдөлгөөнд нөлөөлдөг гель. Тоглоомын түвшин бүр өөр өөр шийдэл шаарддаг бөгөөд тоглогч орон зайн харилцаа, хөдөлгөөний чиглэл, физикийн зарчмыг ашиглан тааврыг шийдвэрлэх ёстой. === Хамтын ажиллагааны горим === ''Portal 2'' нь хоёр тоглогч хамтран тоглох тусгай кампанит ажилтай. Энэ горимд тоглогчид Atlas болон P-body нэртэй хоёр роботын дүрд тоглоно. Тэд портал ашиглан бие биедээ тусалж, тусгайлан зохион бүтээсэн туршилтын өрөөнүүдийг даван туулдаг. Хамтын ажиллагааны горимд тоглогчид харилцан ойлголцож, үйлдлээ уялдуулах шаардлагатай. Зарим тааврыг ганцаараа шийдвэрлэх боломжгүй бөгөөд хоёр тоглогчийн хамтын ажиллагаа гол үүрэг гүйцэтгэдэг. == Хөгжүүлэлт ба худалдаанд гаргалт == ''Portal 2''-ыг Valve компани хөгжүүлсэн. Тоглоом нь анхны ''Portal''-ын порталд суурилсан механикийг хадгалж, илүү том орчин, шинэ таавар, нэмэлт дүрүүд болон хамтын ажиллагааны горимоор өргөжүүлсэн. Valve тоглоомын ганцаарчилсан кампанит ажилд өгүүлэмж, дүрүүдийн харилцан яриа, туршилтын орчныг чухалчилсан. Харин хамтын ажиллагааны горимд хоёр тоглогч тус тусын портал ашиглан хамтдаа асуудал шийдвэрлэх зарчмыг нэвтрүүлжээ. Тоглоом 2011 оны дөрөвдүгээр сард худалдаанд гарсан. Steam-ийн мэдээлэлд худалдаанд гарсан өдрийг дөрөвдүгээр сарын 18 гэж тэмдэглэдэг бол Metacritic зэрэг тоглоомын мэдээллийн эх сурвалжид дөрөвдүгээр сарын 19 гэж бүртгэсэн байдаг. == Шүүмж ба үнэлгээ == ''Portal 2'' худалдаанд гарсныхаа дараа тоглоомын шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авчээ. Шүүмжүүдэд тааврын зохиомж, өгүүлэмж, дүрүүдийн хошин яриа болон ганцаарчилсан, хамтын ажиллагааны горимуудыг онцолсон байна. Metacritic сайтад тоглоомын олон платформын шүүмжийг нэгтгэсэн үнэлгээ 100-аас 95 оноо байжээ. Энэ үзүүлэлт нь уг тоглоом шүүмжлэгчдээс өргөн хүрээнд өндөр үнэлгээ авсныг харуулдаг. == Шагнал == ''Portal 2'' олон улсын видео тоглоомын шагнал гардуулах ёслолуудаас шагнал хүртсэн. 2012 оны Game Developers Choice Awards ёслолоос дараах шагналуудыг хүртжээ: * Шилдэг өгүүлэмж (''Best Narrative'') * Шилдэг тоглоомын дизайн (''Best Design'') * Шилдэг аудио (''Best Audio'') Мөн 2012 оны BAFTA Games Awards-аас шилдэг тоглоом (''Best Game''), өгүүлэмж (''Story''), дизайн (''Design'') төрөлд шагнал хүртсэн. == Эшлэл == # [https://store.steampowered.com/app/620/Portal_2/ Portal 2 — Steam] # [https://www.metacritic.com/game/portal-2/ Portal 2 — Metacritic] # [https://gamechoiceawards.com/archive-gdca-2012/ 2012 оны Game Developers Choice Awards — албан ёсны архив] # [https://www.bafta.org/media-centre/press 2012 оны BAFTA Games Awards — албан ёсны мэдээлэл] [[Ангилал:USK 12]] [[Ангилал:2011 оны компьютерын тоглоом]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом]] av9m76e8x5dwv7amsdb0l5zol4zaw82 0 128213 873159 872757 2026-10-12T06:19:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 873159 wikitext text/x-wiki [[Файл:Historical totalitarian leaders.jpg|thumb|Тоталитар удирдагчид|382x382px]] '''Тоталитаризм''' ([[Латин хэл|латин.]] ''totalis'' «бүх нийтээрээ, бүтэн, бүрэн дүүрэн», [[Англи хэл|англи.]] ''Totalitarianism'') нийгмийн болон хувь хүний амьдралын бүхий л салбарыг төрөөс бүрэн хянаж байдаг улс төрийн [[Дарангуйлал|'''дарангуйлалын''']] нэг дэглэм юм. Улс төрийн шинжлэх ухаанд тоталитаризм гэдэг нь бүх улс төрийн эрх мэдэл дарангуйлагчийн гарт төвлөрдөг [[Авторитаризм|авторитаризмын]] туйлын хэлбэр юм. Цаашлаад дарангуйлагч нь төрийн хяналтад байдаг болон төрийн харьяа хувийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тасралтгүй цацадаг суртал ухуулгын кампанит ажлаар дамжуулан улс төр болон улс орны ард түмнийг хянадаг байна. Тоталитар дэглэмтэй улсад сөрөг хүчний ямар нэгэн илрэлийг төрөөс нь тэр дор нь таслан зогсоож хүчээр нухчин дардаг байна. "Тоталитаризм" гэдэг үгийг анх 1920-иод оны эхээр Италийн фашист [[Бенито Муссолини]]-гийн засгийн газрыг тодорхойлоход «Тоталитар улс» ([[Итали хэл|итали]]. ''stato totalitario'') гэж ашиглаж байжээ. "Тоталитаризм" гэдэг нэр томьёог дайны хоорондох улс төрд өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн; [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] эхэн үед энэ нь [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] үеийн Зөвлөлт Холбоот Улсыг [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлерийн]] үеийн нацист Германтай харьцуулж, Барууны улс төрийн шинжлэх ухааны онолын ойлголт болгон ашигласнаас үүссэн. Тоталитар улс орон нь Засаглалын хязгааргүй эрх мэдэлтэй, Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх, эрх чөлөөг үгүй хийсэн, эрх баригчдаас өөр үзэл бодолтой хэсгийг хэлмэгдүүлдэг, нийгмийн амьдралыг цэрэгжүүлдэг (тусгай алба, цэрэг цагдаа үүрэг ролийг нэмэгдүүлж, орон тоо их болдог) байна. Уран зохиолд тоталитар нийгмийг английн зохиолч [[Жорж Орвелл|Жорж Орвэлл]] ([[Англи хэл|англи]]: ''George Orwell'', [[1903]]-[[1950]]), Олдоус Хаксли ([[Англи хэл|англи]]. ''Aldous Huxley''; 1894-1963) нар тодоор дүрсэлсэн байдаг. Өнөөдөр "тоталитаризм" гэсэн нэр томьёог хэрэглэхэд Германы [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]], ЗХУ-ын [[Иосиф Сталин]], Италийн [[Бенито Муссолини]] нарын дэглэмүүд тоталитар байсан гэж ерөнхийдөө үздэг. Төрөл бүрийн судлаачид Испанийн [[Франсиско Франко]], Португалийн [[Антониу ди Салазар|Салазар]], Хятадын [[Мао Зэдун]], Кампучийн [[Улаан кхмерууд|Улаан Кхмерууд]], Ираны Хомейни, Афганистаны [[Талибан]], Бүгд Найрамдах Социалист Бүгд Найрамдах Албани Улсын Ахмет Зог, [[Энвер Хожа]], Хойд Солонгосын [[Ким Жон-ын|Кимүүд]], Иракийн [[Саддам Хусейн]], Вьетнамын [[Хо Ши Мин]], Беларусь улсын [[Александр Лукашенко]], Туркменистаны [[Сапармурат Ниязов]] болон [[Сердар Бердымухамедов]], Тажикистаны [[Эмомали Рахмон]], Саудын Арабын [[Аль Сауд]] болон бусад дэглэмүүдийг тоталитар гэж ангилдаг. === [[Карл Иохаим Фридрих|Карл Фридрих]], [[Збигнев Бжезински]] нарын тодорхойлсон тоталитар дэглэмийн шинж тэмдгүүд === * Нийгмийн улс төрийн тогтолцоог бүрдүүлдэг цорын ганц, бүх талыг хамарсан үзэл сурталтай байх; * Ихэвчлэн дарангуйлагчаар удирдуулсан, төрийн аппарат болон нууц цагдаатай нэгддэг нэг улс төрийн намтай байх; * Төр нийгмийн бараг бүх хүрээнд нэвтэрсэн маш өндөр үүрэгтэй Төрийн аппараттай байх; * Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд олон ургальч үзэл байхгүй байх; * Бүх хууль эрх зүйн мэдээллийн сувгууд, түүнчлэн дунд болон дээд боловсролын хөтөлбөрүүдийг хатуу үзэл суртлын цензурээр хянаж байх. Бие даасан мэдээлэл түгээсэн тохиолдолд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх; * Төрийн суртал ухуулгад маш чухал үүрэгтэй байх; олон нийтийн ухамсарыг удирдах; * Уламжлалт ёс суртахууныг үгүйсгэх, өөрсдийн тодорхойлсон зорилгод ("шинэ нийгэм" байгуулах) арга хэрэгслийн сонголтыг бүрэн захируулах; * Хүчний байгууллага нь олон нийтийг дарангуйлалд, айдас хүйдэст барих; * Хувь хүний ​​иргэний эрх, эрх чөлөөг үгүй хийх; * Төвлөрсөн эдийн засгийн төлөвлөлттэй байх; * Зэвсэгт хүчнийг эрх баригч нам бүрэн хянах; * Экспансионизм буюу түрэмгийлж газар нутгаа тэлэх бодлого баримтлах; * Шүүх эрх зүйн ёсыг хэрэгжүүлэхэд захиргааны хяналт тавих; * Төр, иргэний нийгэм, хувь хүний ​​хоорондох бүх хил хязгаарыг арилгахыг эрмэлзэх. [[Ангилал:20-р зууны улс төр]] [[Ангилал:21-р зууны улс төр]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нийгмийн хэлбэр]] [[Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр]] [[Ангилал:Төрийн гүн ухаан]] [[Ангилал:Улс төрийн онол]] [[Ангилал:Улс төрийн систем]] [[Ангилал:Улс төрийн философи]] [[Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Улс төрийн үзэл баримтлал]] [[Ангилал:Фашизм]] 71cpxefrepww5xjvl5nue46t03r7pd3 0 128288 873100 872960 2026-10-12T02:01:29Z Zorigt 49 873100 wikitext text/x-wiki '''Очирын Энхтөр''' (1953 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын дипломат, Элчин сайд. 1971 онд Нийслэлийн 1-р дунд сургууль төгссөн. 1978 онд Чехословак улсын [[Карлын Их Сургууль|Карлын их сургуулийг]] Чех хэл, утга зохиол, нийгэм судлаач мэргэжлээр төгссөн. 1978-1981 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яаманд референт. 1981-1988 онд БНМАУ-аас Чехословакт суух ЭСЯ-нд атташе. 1988-1989 онд ГЯЯ-ны Хоёрдугаар хэлтэст 3-р нарийн бичгийн дарга. 1989-1991 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академид сурч төгссөн. 1991-1995 онд Монгол Улсын ГХЯ-ны Тамгын газарт 1-р нарийн бичгийн дарга. 1995-1999 онд Монгол улсаас ОХУ-д суугаа ЭСЯ-нд Элчин зөвлөхөөр ажилласан байна. 1999-2001 онд ГХЯ-ны Улс төрийн газрын дэд захирал, Хөрш орнуудын газрын дэд захирал, захирлаар тус тус ажиллаж байжээ. 2001-2005 онд ГХЯ-ны Хөрш орнуудын газрын захирлаар ажилласан. 2006-2009 онд Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Чех Улсад суух [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] томилогдон ажилласан. 2009-2012 онд ГХЯ-ны Хөрш онуудын газрын захирал. 2012-2015 онд Бээжин дэх ЭСЯ-нд Консулын хэлтсийн дарга, элчин зөвлөхөөр ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан. {{DEFAULTSORT:Энхтөр, Очирын}} [[Ангилал:Чех дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:20-р зууны дипломатч]] mz7tg3qx4mflv7y8ojttdv5fm06c6ip 873104 873100 2026-10-12T02:02:34Z Zorigt 49 873104 wikitext text/x-wiki '''Очирын Энхтөр''' (1953 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын дипломат, Элчин сайд. 1971 онд Нийслэлийн 1-р дунд сургууль төгссөн. 1978 онд Чехословак улсын [[Карлын Их Сургууль|Карлын их сургуулийг]] Чех хэл, утга зохиол, нийгэм судлаач мэргэжлээр төгссөн. 1978-1981 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яаманд референт. 1981-1988 онд БНМАУ-аас Чехословакт суух ЭСЯ-нд атташе. 1988-1989 онд ГЯЯ-ны Хоёрдугаар хэлтэст 3-р нарийн бичгийн дарга. 1989-1991 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академид сурч төгссөн. 1991-1995 онд Монгол Улсын ГХЯ-ны Тамгын газарт 1-р нарийн бичгийн дарга. 1995-1999 онд Монгол улсаас ОХУ-д суугаа ЭСЯ-нд Элчин зөвлөхөөр ажилласан байна. 1999-2001 онд ГХЯ-ны Улс төрийн газрын дэд захирал, Хөрш орнуудын газрын дэд захирал, захирлаар тус тус ажиллаж байжээ. 2001-2005 онд ГХЯ-ны Хөрш орнуудын газрын захирлаар ажилласан. 2006-2009 онд Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Чех Улсад суух [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] томилогдон ажилласан. 2009-2012 онд ГХЯ-ны Хөрш онуудын газрын захирал. 2012-2015 онд Бээжин дэх ЭСЯ-нд Консулын хэлтсийн дарга, элчин зөвлөхөөр ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан. {{DEFAULTSORT:Энхтөр, Очирын}} [[Ангилал:Чех дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:20-р зууны дипломатч]] 8cz82sqn9yhtxyxpiu0k3qt6h7act7r 14 128479 873102 739502 2026-10-12T02:02:11Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Чех дахь Монголын элчин сайд]] to [[Ангилал:Чех дэх Монголын элчин сайд]] without leaving a redirect 739502 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол-Чехийн харилцаа]] [[Ангилал:Чех дахь элчин сайд|М]] dcp605hggz5y138tggylf2l3i57vfib 873103 873102 2026-10-12T02:02:22Z Zorigt 49 873103 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол-Чехийн харилцаа]] [[Ангилал:Чех дэх элчин сайд|М]] l1kfvubukprg51tssqsex9o07364waj 14 128480 873101 739503 2026-10-12T02:02:00Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Чех дахь элчин сайд]] to [[Ангилал:Чех дэх элчин сайд]] without leaving a redirect 739503 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Элчин сайд хүлээн авагч улсаар]] [[Ангилал:Чехийн гадаад бодлого|Э]] [[Ангилал:Чехийн хүн ажил үйлээр|Э]] 8c2oqo5qoiukl3qam7obn6ovot2dbs9 0 134160 873176 850921 2026-10-12T09:31:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 873176 wikitext text/x-wiki '''Либерал бус ардчилал''' болон '''Хуурамч Ардчилал''' ([[Англи хэл|англи]]. ''illiberal democracy'') -сонгууль гэх мэт ардчиллын зарим үндсэн шинж тэмдэгтэй боловч үг хэлэх эрх чөлөө, цуглаан хийх эрх чөлөө, бие даасан шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалыг салгах гэх мэт ардчиллын бодит механизм, институцуудыг хассан улс төрийн тогтолцоо юм. Ийм тогтолцоонд иргэд улс төрийн болон иргэний бодит эрх чөлөөгүй байдаг. Ийм орнуудын нийгэм нээлттэй байдаггүй. Хуурамч ардчилалтай орнуудын үндсэн хуулинд иргэдийн ардчилсан эрх, эрх чөлөөг тусгасан байдаг ч иргэний эрхийг хамгаалах хууль эрх зүйн механизм, институци байхгүй тул эрх баригч дэглэмүүд хяналтгүй, үл ойшоож, ял шийтгэлгүй хууль зөрчдөг байна. Товчоор хэлбэл -"Либерал бус ардчилал" гэсэн нэр томьёо нь "албан ёсны ардчилсан институци, журмын ард ардчилсан бус үйлдлээ нуудаг" удирдлагын тогтолцоог тодорхойлдог юм. Либерал бус ардчилал гэж яг тодорхой тодорхойлолт, эсвэл бүр байдаг эсэх талаар шинжээчдийн дунд зөвшилцөлд хүрээгүй байна. == Онол == "Либерал бус ардчилал" гэдэг нэр томъёог Америкийн улс төр судлаач [[Фарид Закариа]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Fareed Rafiq Zakaria''; 1964 онд төрсөн) 1997 онд "Foreign Affairs" сэтгүүлд өгүүлэл нийтүүлж шинжлэх ухааны хэрэглээнд анх нэвтрүүлсэн байна. Закариагийн хэлснээр, хөгжсөн нийгмийн институци, үндсэн хуулийг хамгаалах механизмгүй ардчилал нь авторитар дэглэмийг бий болгож, иргэний эрх, эрх чөлөөгүй болж дотоод зөрчилдөөн, дайн тулаанд хүргэдэг байна. Сонгууль дангаараа ардчилал буюу ард түмний бодит эрх мэдлийн баталгаа болж чадахгүй гэдгийг Закариа онцолж байна. Дарангуйлагч авторитар дэглэмүүд өөрсдийн эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд сонгууль явуулж "хиймэл ардчиллыг" байгуулж дүр исгэдэг гэсэн ойлголт байдаг. "Сонголтгүй сонгууль" нь Автократ эрх баригчдад улс орон дотор болон гадаадад өөрсдийн эрх мэдлээ хууль ёсны гэж үзүүлэх боломжийг олгодог байна. Түүнчлэн парламент зэрэг сонгуульт албан тушаалд “сонгосон” автократуудын гар хөл болсон хүмүүс хувийн халдашгүй эрх эдэлж, хариуцлага, эрүүгийн хариуцлагаас хамгаалдах буюу мултардаг байна. == Жишээ == 2014 онд [[Орбан Виктор|Виктор Орбан]] Унгарын Ерөнхий сайдаар улиран сонгогдсоныхоо дараа Унгарын ирээдүйг "либерал бус улс" гэж харж байгаагаа хэлж байсан. Түүний тайлбараар "либерал бус төр" нь либерал ардчиллын үнэт зүйлсийг үгүйсгэдэггүй ч түүнийг төрийн зохион байгуулалтын гол элемент гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй байна. Орбан Сингапур, Орос, Турк, Хятадыг "амжилттай улс"-ын жишээ болгон дурдаж байсан болов ч тэдгээрийн аль нь ч либерал ардчилал биш байсан юм. Мөн Либерал бус ардчиллын жишээ бол "Гүржийн мөрөөдөл нам"-ын доорх Гүрж, "Сербийн дэвшилт нам"-ын доорх Серби, "Хууль ба шударга ёс нам"-ын засаглалтай Польш (2015-2023) зэрэг гэж үздэг юм. g6ggegux8vlqi0hfh31vzh3z6e40erv 0 135875 873138 810266 2026-10-12T04:56:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 873138 wikitext text/x-wiki [[Файл:Puccini Tosca.jpg|thumb|"Тоска" дуурийн анхны зарлалын хуудас]] '''«То́ска»''' дуурь ([[Итали хэл|итал]]. ''Tosca'') — францын зохиолч Викторьен Сарду ([[Франц хэл|франц]]. ''Victorien Sardou''; 1831—1908)-гийн зохиолоор сэдэвлэн хөгжмийн зохиолч [[Жакомо Пуччини]] -гийн бичсэн 3 бүлэг, 3 үзэгдэлт дуурь юм. Дуурийн либретто буюу цоморлигийг Жузеппе Жакоза бичсэн байна. Анхны тоглолт [[Ромын Дуурийн театр]]<nowiki/>т ([[Итали хэл|итал]]. ''Teatro dell’Opera di Roma'') 1900 оны 1-р сарын 14-нд болсон түүхтэй. == Дуурь бүтсэн түүх == “Тоска” жүжгийг Викторьен Сарду тусгайлан Сара Бернхардтад зориулж бичсэн бөгөөд жүжигчин үүгээр асар их амжилтанд хүрсэн. Энэ жүжиг 1887 оны 11-р сарын 24-нд Парисын Порт Сен-Мартин театрт нээлтээ хийсэн. Ж.Пуччини уг жүжгийг Миланы Филодрамматико театрт анх үзээд сэтгэл нь их хөдөлсөн гэдэг. 1889 оны 5-р сарын 7-ны өдрийн захидалдаа хөгжмийн зохиолч өөрийн хэвлэн нийтлэгч Жулио Рикордид уг бүтээлээр дуурь бичих зөвшөөрлийг В.Сардугаас авах хэлэлцээ хийхийг даалгажээ. 1899 оны 1-р сарын 13-нд Парист Пуччини анх Сардутай уулзаж, жүжгээр дуурь бичих зөвшөөрлийг нь авчээ. Хожим нь хөгжмийн зохиолч драмын зохиолчтой зохиолын зарим өөрчлөлтийн талаар санал нэгджээ. Ж.Пуччини бүх жижиг нарийн ширийн зүйлийг арилгаж, үйл явдлыг аль болох хялбарчилж, үйлдлийг аль болох түргэсгэхийг хүссэн байна. 1900 оны 1-р сарын 14-нд [[Ромын Дуурийн театр|Ромын Дуурийн театрт]] нээлтээ хийсэн. Дүрийг Леопольдо Мугноне удирдсан Чариклеа Даркл (Тоска), Эмилио де Марчи (Каварадосси), Эугенио Гиралдони (Скарпиа), Руггеро Галли (Анжелотти) нар дүрийг гүйцэтгэсэн. Танхимд: Хатан хаан Маргарита, Италийн Сайд нарын зөвлөлийн ерөнхийлөгч Луижи Пелло, Соёлын сайд Бачелли нар байлцав. Эхлээд дуурийг үзэгчид тааруу хүлээж авсан. 1900 оны 3-р сарын 17-нд [[Ла Скала]]-д дуурийн нээлт болжээ. Артуро Тосканини удирдаач, Тоскаг Даркл, Скарпиа-г Гиралдони, Каварадоссиг Жузеппе Боржатти нар тогложээ. Энэхүү дуурь Пуччинийн хамгийн хүнд драмтай дууриудын нэг бөгөөд авьяаслаг, үзэсгэлэнтэй хэдий ч огцом сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй хартай, гэнэн бүсгүй Тоска, хийсвэр, мөрөөдөмтгий, мэдрэмтгий, шулуун шударга Каварадосси, санаа муутай, хашир, харгис хэрцгий Скарпья нарийн дүрийг тус тусад нь маш тодорхой хөгжмийн аялгуугаар гаргаж ирсэн нь сонсогч, үзэгчдийн сэтгэлийг зуун жилийн турш байлдан дагуулсаар байна. == Дуурийн үйл явдал == Дуурийн үйл явдал 19-р зууны эхэн үед [[Ром]] хотод өрнөдөг. Үйл явдлын төвд дуучин Флора Тоска, зураач Марио Каварадосси нарын хайр дурлал өрнөдөг байна. Нэгэн цагт Ромын консул байсан Чезаре Анжелоттиг хавчлагаас аврахыг оролдсон зураач Каварадосси түүнийг хөдөө байшингийнхаа худагт нуужээ. Цагдаагийн дарга Скарпиа гэмт хэрэгтэн хаана нуугдаж байгааг тааварлав. Түүнийг барьж авахын тулд тэрээр Мариогийн хайртай Флора Тоскаг дагаж, түүнийг босогчдын нуугдах газар руу хөтөлнө. Гэвч хоригдлын оронд зураач шоронд ордог. Хайртай хүнээ эрүүдэн шүүхээс аврахын тулд охин Анжелоттигийн нуугдаж байсан газрыг илчлэх ёстой. Гэвч энэрэнгүй цагдаагийн дарга Каварадоссиг мөн алахыг тушаажээ. Флора хорон санаат хүнд хайраа өгвөл түүнийг аварч чадна... Түүнд энэ алхамыг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй. Гэхдээ цагдаа зураачийг аврахгүй, буудлага нь бодит биш гэж "дүр эсгэж" байна. Скарпиагаас зугтах бичиг баримтыг хүлээн авсны дараа Тоска түүнийг алж, үүр цайх үед Флора амраг руугаа гүйж ирээд удахгүй зугтах тухай ярина. Мөн тэрээр "хоосон" буудаж байхыг сонсохдоо "жүжигчин шиг" унахыг хүсдэг. Цэргүүд зэвсгээ өргөж, аянга буудаж, Каварадосси унав. Тоглолт дуусч, тэд чөлөөтэй болсон тул охин хайртай хүн рүүгээ яаравчлав! Тэгээд тэр цуст биеийг хараад л үнэхээр юу болсныг ойлгодог. Энэ хооронд цэргүүд аль хэдийн Скарпиагийн алуурчин руу гүйж байна. Уйтгар гунигаар дүүрэн байна... == Дүрүүд == {| class="wikitable" |Флора Тоска, ''алдарт дуучин'' |сопрано |- |Марио Каварадосси, ''зураач'' |[[тенор]] |- |Барон Скарпиа, ''Ром хотын цагдаагийн дарга'' |[[баритон]] |- |Чезаре Анжелотти, ''Ромын консул асан, үугтааж буй улс төрийн хоригдол'' |бас |- |Ризнич |баритон |- |Сполетта, ''цагдаагийн ажилтан'' |тенор |- |Шарроне, ''цагдаа'' |бас |- |Шоронгийн хуяг |бас |- |Малчин |альт |- | colspan="2" |''Кардинал, шүүгч, Роберти (алуурчин), зохиолч, офицер, цэргүүд, хуягууд, цагдаа нар, хатагтай нар, ард түмэн'' |} == Монголд == Монголын тайзнаа "Тоска" дуурийг анх 1982 оны 1-р сарын 9-д тоглож байсан юм. Дараа нь 1987 онд мөн тавьж байсан. Ардын жүжигчин, Төрийн соёрхолт, Зууны манлай дуурийн дуучин [[Хорлоогийн Уртнасан]] бол дуулах заяанд төрсөн чадалтай хоолойтой дуучин юм. Тэрбээр 1982 онд Ж.Пуччинигийн “Тоска” дуурийн  гэнэн, цайлган Тоскаг анх удаа Монголын тайзнаа  дуулжээ. Ардын жүжигчин [[Батын Жавзандулам]] бол Тоскад тайзнаа дуулсан Монголын хоёр дахь хүн юм. Монголын тайзнаа “Тоска”-г авчирсан гурав дахь  дуучин бол Гавьяат жүжигчин С.Мөнгөнцэцэг. Дараа нь Ш.Наранчимэг юм. Өмнө тус дуурийн найруулагчаар УГЗ [[Лхагвын Эрдэнэбулган|Л.Эрдэнэбулган]], удирдаачаар УГЗ Ч.Жамсранжав, зураачаар арын зураач Ч.Гунгаасүх нар ажиллаж, гол дүрүүдэд Тоскад ардын жүжигчин Х.Уртнасан, Каварадоссид Ардын жүжигчин [[Доржийн Банди|Д.Банди]], Скарпиа баронд Ардын жүжигчин [[Авхийн Хавлааш|А.Хавлааш]] нар хоолойны цар хүрээ, авьяас чадлаараа тухайн үеийн сонгодог дуурь сонирхогчдын талархлыг хүлээж байсан юм. 2012 оны 1-р сар, 2017 оны 1-р сар, 2025 оны 2-р сард УДБЭТ-ын тайзнаа тоглосон юм. piul9bcw0cjyfw20qkh2qwgxztld7po 0 137801 873137 800519 2026-10-12T04:45:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 873137 wikitext text/x-wiki '''Дмитрий Хворостовский''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Дми́трий Алекса́ндрович Хворосто́вский,'' 1962 оны 10-р сарын 16-нд ЗХУ-ын [[Красноярск]] хотод төрсөн—2017 оны 11-р сарын 22-нд Их Британийн [[Лондон]] хотод нас барсан) — оросын дуурийн дуучин ([[баритон]] хоолоотой), 1995 онд Оросын Ардын жүжигчин цол хүртсэн. [[Файл:Hvorostovsky (cropped).jpeg|thumb|Дмитрий Хворостовский]] == Намтар == Дмитрий Хворостовский 1962 оны 10-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Красноярск хотод (хаалттай байсан) төрсөн. Түүний эцэг Александр Степанович Хворостовский, химийн инженер. Тэрээр дуулах, төгөлдөр хуур тоглох дуртай байсан бөгөөд дэлхийн дуурийн тайзны оддын дуу бичлэгийн томоохон цуглуулгатай байжээ. Эх Людмила Петровна, эмэгтэйчүүдийн эмч байжээ. Өсвөр насандаа тэрээр Борис Ефимович Шиндарёв багшид шавь орж сурч байжээ. Тэрээр А.М.Горькийн нэрэмжит Красноярскийн сурган хүмүүжүүлэх сургууль, Красноярскийн урлагийн дээд сургуулийг Зөвлөлт Оросын гавьяат жүжигчин, профессор Е.К.Иофелийн ангид сурч төгссөн байна. 1985-1990 онд Красноярскийн Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрын гоцлол дуучнаар ажилласан. 1989 онд Английн Кардифф хотод [[BBC]] телевизийн компаний зохион байгуулдаг олон улсын дуурийн дуулаачдын нэр хүндтэй тэмцээнд түрүүлсний дараа тэд дэлхийн шилдэг дуурийн театруудын тайзнаа уригдаж эхэлсэн: Royal Theatre [[Ковент Гарден театр|Covent Garden]] (Лондон), Баварийн Улсын дуурь (Мюнхений Улсын дуурь), Берлиний Улсын дуурь, [[Ла Скала|Ла Скала театр]] (Милан), [[Венийн дуурийн театр|Венийн Дуурийн театр]], Колон театр (Буэнос Айрес), [[Метрополитен Опера]] (Нью-Йорк), Уянгын дуурь Чикагогийн дуурь, Санкт-Петербургийн Марийны театр, Москвагийн шинэ дуурийн театр, Зальцбургийн наадмын дуурийн тайз зэрэг. 1994 оноос хойш тэрээр Лондонд байшин худалдаж авч байнга оршин суух болсон байна. Тэрээр Оросын болон Их Британийн давхар иргэншилтэй байсан. 2017 оны 11-р сарын 22-ны үдээс хойш Хворостовскийн гэр бүлийнхэн “Facebook” цахим хуудаснаа “Тархины хорт хавдартай хоёр жил хагас тэмцсэний эцэст тэр шөнө буюу 11-р сарын 22-ны өдөр Лондонд гэр бүлийнхэний дэргэд амар тайван нас барсан” гэсэн мэдэгдэл нийтэлжээ. == Уран бүтээл == Тэрээр Бернард Иохан Хайтинк, Клаудио Аббадо, Майкл Тилсон Томас, Зубин Мехта, Жеймс Левайн, Сейзи Озава, Лорин Маазель, [[Валерий Гергиев]], Евгений Колобов, Юрий Темирканов, Владимир Федосеев зэрэг манай үеийн шилдэг хөгжмийн удирдаач нартай хамтран ажилласан. Хворостовский тайзан дээр зөвхөн дуурийн дуучин төдийгүй танхим, кантата, оратори жанрын бүтээлүүдийг тоглох концертын мастер гэдгээрээ бүтээлч, уран сайхны авьяасаа мөн харуулсан байна. == Дурсгал == Дуурийн алдарт дуучны төрсөн Красноярск хот бөгөөд ажлын гараагаа эхлүүлж байсан Красноярск хотын дуурь бүжгийн эрдмийн театрыг 2018 оны 2-р сард, 2019 онд Красноярск хотын Олон улсын нисэх буудал зэргийг Д.Хворостовскийн нэрэмжит болгосон байна. 7e791f2jroy9li0rmyu7up6d3067pbm 0 137914 873164 801731 2026-10-12T07:07:59Z О. Батсайхан 108165 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 873164 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moon Knight Logo.svg|thumb]] '''Moon Knight''' бол [[Marvel Comics]]-ээс гаргасан [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[Комикс|комик]] номонд гардаг дүр юм. Зохиолч Даг Моенч, зураач Дон Перлин нарын бүтээсэн дүр нь "Хүн чоно" кинонд анх 1975 оны 8-р сард гарч ирсэн.<ref>{{Cite web |last=Knight |first=Moon |date=Wikipedia |title=Wikipedia |url= |url-status=Wikipedia |archive-date=Wikipedia |access-date=Wikipedia |website=Wikipedia}}</ref> Раббигийн хүү Марк Спектор өөрийн найз Жан-Пол "Франчи" ДуШампын хамт хөлсний цэрэг болохоосоо өмнө Тэнгисийн цэргийн хүчний тагнуулч, богино хугацаанд ТТГ-ын ажилтанаар ажиллаж байжээ. Суданд ажиллаж байхдаа харгис хэрцгий хөлсний цэрэг Раул Бушман археологич доктор Алрауныг эрийн охин, хамтран зүтгэгч Марлен Алраунегийн нүдэн дээр дайрч, хөнөөхөд Спектор айсан. Бушмантай тулалдаж, үхэлд хүргэгдсэний дараа үхэхээр шархадсан Спектор саяхан олдсон Алраунегийн булшинд хүрч, Египетийн сарны бурхан Хоншугийн хөшөөний өмнө байрлуулав. Спектор үхэж, дараа нь гэнэт сэргэж, бүрэн эдгэрсэн. Тэрээр Хоншу өөрийгөө "сарны баатар", зүүний "Хоншугийн нударга" болохыг хүсэж байгаа бөгөөд одоо гэм зэмгүй хүмүүсийг хамгаалж, өшөө авах замаар хүчирхийллийн амьдралаас гэтэлгэв. Эрт үеийн түүхүүд Спекторыг зүгээр л галзуурсан гэж үздэг ч хожим нь Хоншу бол эртний дэлхийн хүмүүсийн шүтдэг байсан Бусад орон зайн (хэвийн цаг хугацаа, орон зайн хэмжээсээс гадуурх хэмжээ) хэд хэдэн биетүүдийн нэг болох бодитой юм. АНУ-д буцаж ирээд Спектор хөлсний орлогоо Франци, Марлен Алрауне нарын тусламжтай гэмт хэрэгтэй тэмцэгч "Сарны баатар" болгоход зарцуулж, түүний амраг, эцэст нь охиныхоо ээж болно. Хувцас өмссөн хувцсаа өмссөн эгогийн зэрэгцээ тэрээр өөр өөр нийгмийн хүрээллээс мэдээлэл авахын тулд үндсэндээ өөр гурван таних тэмдэг ашигладаг: тэрбумтан бизнесмэн Стивен Грант, таксины жолооч Жейк Локли, мөрдөгч, цагдаагийн зөвлөх ноён Найт. Хожим нь Мүүн Найт диссоциатив таних эмгэгтэй (Зарим түүхэнд шизофрени гэж буруу дурдагдсан) өвчтэй байсан ба Грант, Локли гэгддэг хувиргагч эго нь түүний бага насандаа илэрч байсан нь тогтоогджээ. Сарны баатрын дүр төрхийг хүлээн зөвшөөрдөггүй бусад өөр өөр эго нь түүний насанд хүрсэн үед бусад үед гарч ирсэн, тэр дундаа хүн чонотой тулалдаж байсан сансрын нисгэгч; Хоншу, Хүн аалз, Чоно, Ахмад Америк, Төмөр хүн, Цуурайн дуурайгчид; болон Inner Child гэгддэг улаан үстэй бяцхан охин, Ultimate Marvel-ийн үргэлжлэлд танилцуулагдсан. Спектор бага насны гэмтлээс болж жинхэнэ ДОХ-той эсэх, эсвэл түүнтэй ижил төстэй шинж тэмдгүүд нь Хоншутай сэтгэцийн холбоотой байснаас үүдэлтэй "тархины гэмтэл"-ийн үр дүн мөн үү гэдэг нь түүний зан чанарыг бурхны дөрвөн үндсэн шинж чанарт шилжүүлэхэд хүргэсэн холбоо юм уу гэдгийг янз бүрийн түүхүүдэд маргаж байна. Хоншү Спектор, Грант, Локли нарыг Мүүн Найт болохоос хэдэн арван жилийн өмнө залуу байхдаа тэдэнтэй сэтгэцийн холбоо тогтоосон гэж мэдэгджээ.[2] Түүний ихэнх түүхүүдэд Сарны Найт ид шидийн ойлголтыг хааяа харахаас өөр ер бусын чадваргүй байдаг. Тэрээр биеийн тамирын чадвар, дэвшилтэт технологи, мэргэшсэн тулааны болон мөрдөгч ур чадвар, хүсэл зориг, бэлтгэл, туршлага дээр тулгуурлан өвдөлтийг тэсвэрлэх чадварт тулгуурладаг. Сарны баатар болсноосоо хойш дүр нь Хоншугаар амилуулахын тулд нас барсан олон тохиолдол гарч байсан нь сарны бурхны хамгаалалтыг хүчингүй болгох хүртэл үхэшгүй мөнх байх болно гэсэн үг юм (Хоншу Спекторыг хэр олон удаа амилуулах талаар хязгаарлалттай эсэхээс үл хамааран) үл мэдэгдэх). Хэсэг хугацаанд Сарны баатрын хүч чадал, гэмтэлд тэсвэртэй байдал нь сарны үе шатуудаас хамааран хүний ​​дээд түвшинд хүрч байсан ч хожим нь энэ чадвар нь алга болсон бол Сарны баатрын дүр төрхийг хааяа бусдын бие даасан хувирал болгон дүрсэлсэн байдаг.[3] Энэ дүр нь хүүхэлдэйн кино, видео тоглоом зэрэг комиксоос гадна янз бүрийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарч ирсэн. Оскар Исаак Marvel Cinematic Universe телевизийн цуврал Moon Knight (2022) кинонд Марк Спектор / Сар Найт, Стивен Грант / Ноён Найт, Жэйк Локли нарын дүрийг бүтээжээ. == Хөгжил == Даг Моенч нэгэн ярилцлагадаа дүрийн гарал үүслийн талаар дурссан: "Хэн нэгэн албан тасалгаанд ярьж, Хороог ашиглахыг санал болгоод, би Хороог эргүүлэн авчрах ёстой гэж хэлсэн. Тэгээд би Хороо гэж хэн болохыг олж мэдээд тэд үнэхээр уйтгартай юм байна гэж бодсон. , Би тэднийг ашиглахыг хүсэхгүй байна, тэгээд би "Хэрвээ хүн чоныг алах хөлсний цэрэг хөлсөлж авбал яасан юм бэ" гэж бодлоо санаа, тэгвэл би энэ шинэ дүрийг бүтээх бөгөөд энэ нь ажил хэрэгч хувцастай эдгээр уйтгартай залуус байх болно, тиймээс би Хүн чоныг хэн хамгийн сайн алах вэ, мөнгө өвддөг гэж хэлсэн Хүн чоно шөнөдөө уядаг, учир нь хүн чоно зөвхөн шөнө гарч ирдэг, би энэ дүрийг саран дээр үндэслэх болно, учир нь Сар хүн чоныг өөрчилдөг бөгөөд энэ нь тийм байх болно. Хүн чонын эсрэг, мөн би Сар гэж хэлэнгүүтээ "Өө, би яг сар шиг, хар цагаан, тийрэлтэт ба мөнгөлөг өнгөтэй, хувцас дээр ямар ч өнгөгүй хувцастай болно" гэж хэлсэн."[4] Дон Перлин мөн уг дүрийг бүтээх талаар "Бидэнд энэ номонд хувцастай дүр хэрэгтэй гэж хэлсэн. Тэгээд Даг бид хоёр Moon Knight-ийг бүтээсэн. Би хувцасыг хар цагаан өнгөтэй байхыг хүссэн. Учир нь тэр кинонд тоглох байсан. Энэ нь түүнийг бага зэрэг өөр болгох байсан, тэр хүн чононуудтай тулалдахад ашиглаж болохуйц мөнгөн бороохойтой байсан. == Нийтлэлийн түүх == Энэ дүрийг "Хүн чоно шөнө" №32 (1975 оны 8-р сар) кинонд Дуг Моенчийн бичсэн Дон Перлин, Аль Милгром нарын уран бүтээлээр Хорооноос хөлсөлж, гол дүрийн дүрийг бүтээхээр ажилд оржээ. Бүтээлч баг Moon Knight-д сартай холбоотой тэмдэг, мөнгөн зэвсэг (хүн чононд хортой металл) өгсөн бөгөөд түүнийг хүн чонын баатрын хувьд тохирох антагонист гэж тэмдэглэжээ. Мүүн Найт Расселийг мангас гэхээсээ илүү хохирогч гэдгийг мэдээд түүнд туслахаар шийдсэн 2-р хэсэгтэй түүх №33[6] хүртэл үргэлжилнэ. Дараа нь 37-р шөнө (1976 оны 3-р сард) Хүн чоно кинонд Moon Knight-ийн чөтгөрийн үзэгдэл гарч ирэв. Редактор Марв Вольфман, Лен Вэйн нар энэ дүрд дуртай байсан тул түүнд Doug Moench-ийн Дон Перлиний уран бүтээлээр дахин бичсэн Marvel Spotlight №28–29 (1976 оны 6/8-р сар) дахь бие даасан түүхийг өгөхөөр шийджээ. Энэ түүхийг Билл Мантлогийн бичсэн №22-23 (1978 оны 9/10-р сар) Хүн аалзны хамт Мүүн Найтыг илүү баатарлаг дүр болгон хувиргасан. Анх гарч ирэхдээ муу ёрын хороотой холбоотой байсан нь муу санаатнуудын талаар илүү ихийг мэдэхийн тулд далд үүрэг гүйцэтгэсэн гэж дахин үнэлэгдсэн.[8] Стивен Грантын бичсэн, Жим Крэйгийн уран бүтээлээр бичсэн Marvel Two-in-One №52 кинонд Moon Knight дахин баатрын дүрд тоглосон. Хамгаалагчдын №47–51-д Мүүн Найт Zodiac Cartel-ийн эсрэг дайны үеэр Хамгаалагч нартай богино хугацаанд нэгдсэн. Moon Knight Hulk-ийн давтагдах нөөц түүхүүдэд гарч ирэв! Сэтгүүл №11–15, №17–18, №20, мөн Doug Moench-ийн бичсэн Marvel Preview сэтгүүлийн №21 дэх хар цагаан түүх. Зураач Билл Сиенкевич Халк дахь Moon Knight-ийг зурсан! Сэтгүүлийн №13–15, 17–18, №20 дугаарууд нь тухайн үед Бэтмэн, Ногоон дэнлүү/Ногоон сум зэрэг бүтээлээрээ хамгийн алдартай байсан Нил Адамсын урлагт ихээхэн нөлөөлсөн дүрийн шинэ дүр төрхийг бий болгожээ. DC комикс. Энэ нь Moon Knight-ийн арга барил, түүний өгүүллэгийн уур амьсгалтай зэрэгцэн зарим уншигчдын дунд түүнийг Марвелийн Бэтмэний хувилбар гэсэн ойлголтыг бий болгосон.[9] Hulk-ийн нөөц хуулбарууд болон Marvel Preview-ийн дугаар нь Moon Knight-д хэсэгчилсэн гарал үүслийн түүхийг өгч, түүний ах, давтагдах муу санаатан Рэндалл Спекторыг (дараа нь Сүүдрийн Найт болно) танилцуулав. === 1-р боть === Moon Knight 1980 онд анхны цувралаа хүлээн авсан бөгөөд гол бүтээлч багаар нь Даг Моенч, Билл Сиенкевич нар ажилласан. Уг дүр 1-р дугаарт редактор Денни О'Нилийн санал болгосон Спекторын Хоншугийн булш дахь "амилуулалт"[10] зэрэг гарал үүслийн талаарх дэлгэрэнгүй түүхийг хүлээн авсан бөгөөд энэ нь мөн хэд хэдэн туслах дүр, мөн давтагдах дайсан Бушманыг танилцуулсан. Хэдийгээр олон дүрүүд сарны бурхан Хоншуг жинхэнэ гэдэгт эргэлзэж, Марк Спекторыг үхэх дөхөж байхдаа л хий юм үзсэн гэж үздэг байсан ч Маркын шархнаас нь аяндаа эдгэрсэн тухай өөр тайлбар байхгүй байхад Спекторын амраг Марлен гэх мэт бусад хүмүүс яагаад ингэж дүгнэсэнийг хэзээ ч тайлбарлаагүй. мөн үхэлтэй төстэй байдал. Эрт борлуулалт сайн болсны дараа Марвел Moon Knight цувралыг 15-р дугаараас эхлэн комикийн дэлгүүрүүдээр худалдаалдаг тэргүүлэгч гарчиг болгосон.[10] Хамтрагч мини цуврал Moon Knight: Special Edition нь Hulk болон Marvel Preview Moon Knight түүхийг сэтгүүлийн анхны форматаас нь тохируулан өнгөт болон стандарт комик хэлбэрээр дахин хэвлэв. Sienkiewicz №30 дугаарын дараа цувралыг харандаагаар бичихээ больсон ч цуврал 38-р дугаараар дуусах хүртэл нүүр номоо оруулсаар байв. === 2-р боть === 1985 онд Марвел Алан Зеленец, Крис Уорнер нарын шинэ 6 дугаарт "Сарны баатар" мини цувралаар дүрээ өөрчлөв. Энэхүү бэсрэг цуврал нь "Хоншугийн нударга" нэртэй байв. Зөвхөн эхний 4 дугаарыг Зеленец бичсэн бол сүүлийн хоёр дугаарыг тус бүр өөр өөр зохиолч бичсэн. Энэхүү мини цуврал нь Moon Knight-д Египетийн сэдэвтэй шинэ зэвсгийг бэлэглэхийн зэрэгцээ Марк Спекторын хүч одоо сарны үе шатуудын дагуу нэмэгдэж байгааг харуулж байна. Marvel Fanfare болон West Coast Avengers "Хоншугийн нударга" бэсрэг цувралын дараа Moon Knight Marvel Fanfare-д хоёр дугаарт (#30 ба №38) гарч, West Coast Avengers (#21–41 ба Annuals #2–3) киноны байнгын гишүүн болсон. Стив Энглехарт бичсэн. Жон Бирн цувралын зохиолч болоход Мүүн Найт Баруун эргийн өшөө авагчдын багаас хасагдсан. Марк Спектор: Сарны Найт Punisher Annual №2-д зочлон тоглосны дараа ("Атлантисын дайралт" үйл явдлын хэсэг) уг дүрд 1989 онд зохиолч Чак Диксоны удирдлаган дор "Марк Спектор: Сарны Найт" хэмээх шинэ нэр гарчээ. Марк Спектор: Moon Knight – Special Edition №1 болон Moon Knight: Divided We Fall гэсэн хоёр нэг удаагийн зураг тэмцээний үеэр хэвлэгджээ. Диксон дараа нь 24-р дугаарын дараа цувралаа орхиж, Нууц эзэнт гүрэн гэгддэг террорист байгууллагын гарт алагдсан бололтой Мүүн Найт-ын төөрөгдөлтэй туслах, хоёр дахь Шөнө дундын хувь заяа зэрэг хэд хэдэн үйл явдлыг шийдэгдээгүй орхижээ. II Шөнө дундын хувь тавилан, үйл явдлын өрнөлийг хожим Аль Милгромын бичсэн Amazing Spider-Man №353–358-ын хуудсанд шийдсэн. Marc Spector: Moon Knight 60 дугаартай (1994 оны 3-р сар) төгссөн. Марк Спектор үхэшгүй Сет хэмээх муу санаатантай тулалдаж байхдаа өөрийгөө золиосолж, энэ асуудалд үхсэн бололтой. Түүний цогцсыг гаргаж ирээд хамтрагчид нь оршуулжээ. Төгсгөлийн үйл явдлыг Терри Каванагийн бичсэн бөгөөд Стивен Платт уран сайхны найруулгаар бичсэн бөгөөд дараа нь цувралын сүүлийн дугаарын хэд хэдэн үеэр түүний ажлын хүч чадлыг үндэслэн Image Comics-т хөлсөлжээ. === 3-р боть === 1998 онд Moon Knight боть 4 дугаартай мини цуврал. 3-ыг зохиолч Даг Моенч, зураач Томми Эдвардс, зохиолч Роберт Кампанелла нарын дор хэвлүүлсэн. "Амилалтын дайн" хэмээх дөрвөн ангит өгүүллэгт Марк Спекторыг Хоншу дахин амилуулан, гэртээ амьд, эсэн мэнд амьдрахын зэрэгцээ Хоншуг дуудах үед булшнаас босож буйг харуулдаг. Марк гэрт нь гэнэт гарч ирснийг гэрчилж, Хоншүгийн хөшөө зөвхөн өөрийгөө засахын тулд дэлбэрдэгийг анзаарсан Марлен эцэст нь Хоншуг төөрөгдөл биш бодитой гэдэгт итгэдэг. Гэсэн хэдий ч Марк үхээгүй байсан ч өмнөх бэртлийнхээ улмаас хэдэн сарын турш "үхлийнхтэй адил" байдалд орсон байж болзошгүй талаар өгүүлсэн байдаг.[11] === 4-р боть === 1999 онд Моенч, зураач Марк Текейра нар Moon Knight боть бүтээжээ. 4. Энэхүү дөрвөн ангит мини цуврал комикс худалдан авагчдын гарын авлага шүтэн бишрэгчдийн шагналд дуртай хязгаарлагдмал цуврал номинацид нэр дэвшсэн. Өгүүллийн гарчгийг дугаар бүрийн нүүрэн дээр "Өндөр танихгүй хүмүүс" гэж андуурч бичсэн байсан бол дугаар бүрийн дотоод нүүр хуудсан дээр "Өндөр хачирхалтай" гэсэн зөв гарчиг гарчээ.[12] === 5-р боть === Шинэ үргэлжилсэн цуврал, Moon Knight боть. 5, 2006 оны 4-р сард нээлтээ хийсэн бөгөөд Чарли Хьюстон Дэвид Финчийн уран бүтээлээр бичсэн.[13] Энэхүү цуврал нь Марк Спекторын түүхийг шинэчлэн, Персийн булангийн дайнд тулалдаж байсан гэсэн үг юм. Энэ цувралын 14-р дугаараас эхлэн [14] Майк Бенсон бичих ажлыг хариуцаж, Бэнсоны хэлснээр Хьюстон өгүүллэг/хуйвалдааны зөвлөхөөр ажилласан.[15] 2006 оны цуврал №30 дугаараар (2009 оны 7-р сар) дуусч, 2008 онд зөвхөн нэг Жилийн дугаар хэвлэгдсэн. Питер Миллиган зураач Лоренс Кэмпбеллтэй хамтран Moon Knight: Silent Knight нэртэй 2008 оны улирлын нэг удаагийн дугаарыг бичсэн.[16] Сарны баатар өшөө авалт 2009 оны 9-р сард зохиолч Грегг Хурвиц, зураач Жером Опена нар "Сарны баатар"-ын өшөө авалт нэртэй шинэ цувралыг эхлүүлсэн.[17] "Сарны өшөө авалт" 10 дугаар дугаараар өндөрлөв. Мүүн Найт Нууц өшөө авагчдын №1-21-д тоглох багийн байнгын гишүүн болсон. "Нууц өшөө авагчид" номондоо зохиолч Уоррен Эллис "Moon Knight" заримдаа хувцасгүй, энгийн цагаан костюм, бүтэн цагаан маск өмсдөг гэсэн санааг танилцуулжээ. Moon Knight мөн Shadowland кроссовер болон 2010 онд "Heroes for Hire" киноны дахин нээлтээ хийх үеэр гарч ирэв === 6-р боть === 2011 онд Moon Knight боть цуврал. 6-г Брайан Майкл Бендис, Алекс Малеев нар эхлүүлсэн. Энэ цувралд Moon Knight дахин дөрвөн өөрчлөлтийг туулж байгааг дүрсэлсэн байсан ч одоо түүний гурван хувьсал хүн аалз, Ахмад Америк, Волвериныг дуурайсан байв. Борлуулалт муу байсан тул цувралыг 12 дугаар гарсны дараа цуцалсан.[ишлэл шаардлагатай] === 7-р боть === 2014 оны 3-р сард Marvel NOW! санаачлага Moon Knight vol. 7. Цуврал 1-6 дугаарт Уоррен Эллис, Деклан Шалви, 7-12 дугаарт Брайан Вуд, Грег Смолвуд, №13-17 дугаарт Каллен Банн, Рон Аккинс нарыг багтаасан бүтээлч багууд оролцов.[18] Цуврал нь "Нууц өшөө авагчид" кинонд анх гарч байсан цагаан хослол, зангиатай хувцасыг эргүүлэн авчирсан бөгөөд одоо Moon Knight цагдаагийн зөвлөхөөр ажиллаж байхдаа "Ноён Найт" -д хариулахдаа энэ хувцасыг өмссөн байна. Энэ цувралын №1 дугаарт зохиолч Уоррен Эллис Хоншу бол жинхэнэ бурхан эсвэл харь гаригийн биет мөн бөгөөд Марк Спектор үнэхээр Египетийн булшинд олон жилийн өмнө нас барж, дахин амилсан гэдгийг баталсан. Энэхүү цувралын №1 дугаарт сэтгэл зүйч сэтгэл зүйчийг харуулсан бөгөөд стресс болон олон төрлийн нүүр царайг ашиглах нь тухайн өвчнөөр өвчлөөгүй бол хэн нэгэн хүн ХДХВ-ээр өвчлөхөд хүргэж болохгүй бөгөөд Маркын шинж тэмдгүүд нь бодит DID-тэй тохирохгүй байна. Марк Спекторын янз бүрийн өөрчлөлтүүд нь "тархины гэмтэл" буюу Хоншугийн харь гаригийн биетийн тархинд тэдний оюун ухааныг холбосон өөрчлөлтөөс үүдэлтэй гэж одоо ярьдаг. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь Сарны Найтыг заримдаа сарны бурхны дөрвөн ялгаатай үүрэг, талуудын аль нэгэнд нь тохируулан өөрийн зан чанарыг өөрчлөхөд хүргэдэг. Эдгээр дөрвөн дүрийг "зам хайгч", "тэврэлттэн", "хамгаалагч", "шөнийн аялагчдыг ажиглагч" гэж тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн дүр нь Маркийн ажигласан хүмүүсийн анхны нэр эсвэл зээлсэн нэр, зан чанарын шинж чанараар (түүнийг хүн аалз, чонон хөрвөс, ахмад Америк мэт богино хугацаанд жүжиглэсэн гэх мэт) өөр өөр хэлбэрээр илэрч болно. === 8-р боть === 2016 оны 4-р сард "Бүх шинэ, бүх зүйл өөр гайхамшиг" санаачилгад Moon Knight vol. 8. Жефф Лемире болон зураач Грег Смолвуд (Брайан Вүүдтэй хамт гүйлтээсээ буцаж ирсэн) нарын бичсэн цуврал 6-р дугаараар эргэлдэж эхэлсэн. Арван дөрвөн дугаарын дараа цувралын дугаарыг өөрчилсөн бөгөөд энэ нь өмнө нь хэвлэгдсэн Moon Knight ботуудын үргэлжлэл гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн тул №15 дугаарт №188 гэсэн нэр өгсөн. Энэхүү дугаар солих нь компанийг хамарсан Marvel Legacy санаачилгын хүрээнд хийгдсэн. Цуврал №200 дугаараар төгссөн бөгөөд үүнд өмнө нь үүсгэн байгуулагдсан Moon Knight уран бүтээлчид оролцсон.[19] 2019 онд Каллен Банн бичиж, Ибрахим Мустафа, Мэтт Хорак нар Moon Knight Annual №1-ийг зуржээ.[20] Лемирегийн түүхүүд нь Маркийн түүхийг шинэчилж, тэрээр анх удаа DID-ийн шинж тэмдэг илэрсэн бөгөөд бага байхдаа Стивен Грант гэж нэрлэгдэж байсныг харуулжээ. Мөн энэ цувралд Хоншу Марк Спекторыг бага байхад нь өөрөө болон Марк Спекторын хооронд сэтгэцийн холбоо үүсгэснийг харуулсан нь Маркын DID-тэй төстэй өвчнийг сарны бурхан хариуцаж магадгүй гэдгийг харуулж байна.[21] Цувралд Хоншү олон жилийн турш Маркад нөлөөлж, өөрийгөө бүрэн илчлэхийг олон жилийн дараа хүлээж байсан гэж мэдэгджээ. Дараа нь Хоншү Маркийг өөрийн зан чанарыг бүрэн ноёрхож, хост бие болгон ашиглах бодолтой байгаагаа илчилсэн ч Марк татгалзав. Энэ цувралд Марк Моон Найт-ын маск зүүхээсээ өмнө олон жилийн турш DID-ийн шинж тэмдэг илэрсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд түүний өмнөх хувцас нь халхавчнаас өөр зүйл биш гэж мэдэгдсэн нь түүний нөхцөл байдлыг үгүйсгэсэн хэрэг байсан[22]. Өшөө авагчид боть. 8 №33–38 (Marvel Comics, 2020), Хоншу дэлхийг аврахын тулд дэлхийг давамгайлахыг оролдсон нь Moon Knight-ийг түүнд туслахыг шаардсан. Өшөө авагчидтай хийсэн тулалдааны үр дүнд Хоншу Асгардчуудын шоронд хоригддог. Энэ түүхийг Жейсон Аарон, Хавьер Гаррон, Жейсон Кит нар бүтээжээ. === 9-р боть === 2021 онд Moon Knight боть цуврал. 9-ийг зохиолч Жед МакКэй, зураач Алессандро Капуччо, Рэйчель Розенберг нарын удирдлаган дор эхлүүлсэн. Шинэ цувралд Марк Спектор гэмт хэрэгтэй тэмцэгч Мүүн Найтны дүрд тоглоод зогсохгүй (түүний еврей гаралтай байсан ч) Хоншуд зориулсан "Шөнө дундын номлол"-ын тэргүүн тахилчийн дүрийг бүтээсэн байна. Марк Спектор Хоншутай холбогдсон тухайгаа ярихдаа одоо өөрийн дөрвөн талыг "аялагч", "зам дагагч", "тэврэлттэн", "шөнийн цагаар аялагчдыг хамгаалагч" гэж тодорхойлдог. Марк Спектор сэтгэл зүйн асуудлаа шийдвэрлэхэд нь туслахын тулд сэтгэл зүйчтэй тогтмол эмчилгээ хийлгэж буйгаар дахин дүрслэгдсэн байна. Энэ цувралд Марк Спектор үхэшгүй мөнх байж магадгүй гэдгийг санал болгож байна, учир нь тэр одоо хэд хэдэн удаа амилсан бөгөөд ирээдүйд дахин амилах боломжтой. Уг боть 2023 оны 12-р сарын 30-р дугаараар "Сарны баатрын сүүлчийн өдрүүд" өгүүллэгээр төгсөв.[23] Сарны баатар: Хар, Цагаан, Цус 2022 оны 4-р сард Дисней+ цувралын хамт Жонатан Хикман, Крис Бачало нарын бүтээлч багийн төрөл бүрийн өгүүллэг бүхий Moon Knight: Black, White, and Blood антологийн цуврал гарсан; Марк Гуггенхайм, зураач Хорхе Форнес; мөн зохиолч Мурева Айоделе, Дотун Аканда нар.[24] Сарны өшөө авалт баатрын боть. 2 2023 оны 9-р сард МакКэй, Капуччо нар "Сарны баатар" киног "Сарны баатар"-ын өшөө авалтаар үргэлжлүүлж, Марк Спекторыг нас барсны дараа шинээр гарч ирэх "Сарны баатар"-ыг үргэлжлүүлнэ гэж зарласан. Цуврал 2024 оны 1-р сард дебютээ хийсэн.[25] Сарны баатрын үе шатууд 2024 оны 8-р сард Марвел "Сарны баатрын үе шат" нэртэй антологийн цувралыг гаргасан бөгөөд энэ нь Загалмайтны аян дайн болон бусад түүхэн үеийг багтаасан өмнөх Хоншугийн нударга зохиолын цуврал антологийн цуврал юм. Зохиолч, зохиолчид Улаан, Цагаан, Цус зэрэг дугаар бүрийг өөрчилдөг == Зохиомол дүрийн намтар == === Гарал үүсэл === Чикаго хотод төрсөн Марк Спектор бол нацистын хавчлага хавчлагаас амьд гарсан раввин Элиас Спекторын еврей гаралтай америк хүү юм. Ердийн цаг хугацаа, орон зайнаас гадуурх бусад орон зайд Хоншу (Эртний Египтийн ард түмэн сарны бурхан хэмээн шүтдэг байсан) хүн Маркыг сонирхож эхэлдэг. Хоншу болон түүн шиг хүмүүс бусад хоосон орон зайг ямар ч бэрхшээлгүйгээр орхиж чадахгүй, харин дэлхийн физик ертөнц дэх хостууд болон аватаруудтай сэтгэцийн холбоог бий болгож чадна. Марк Спекторыг сэтгэцийн холбоонд өртөмтгий болгодог "сэтгэл султай" гэдэгт итгэсэн Хоншу хүүг хэзээ нэгэн цагт өөрийн хүлэг баатрын дүрд тоглохоор сонгосон. Хоншу Маркыг сонгосны дараа хүү санамсаргүй байдлаар гэр бүлийнх нь дотны найз Рабби Йиц Перлман бол еврейчүүдийг онилж алсаар байгаа Эрнст хэмээх нацист болохыг олж мэдэв. Марк Перлмантай тулалдаж, зугтсан. Дараа нь Перлман ул мөргүй алга болно.[27] Удалгүй Марк Спектор диссоциатив таних эмгэгийн шинж тэмдэг илэрч эхэлдэг. Марк өөрийгөө Стивен Грант гэх хүүтэй уулзаж, нөхөрлөж байгаа гэдэгт итгэдэг ч заримдаа өөрийгөө Стивенийн дүрд хувирч байгаагаа ойлгодоггүй.[22] Марк үзэгдлээр Хоншу хүүгийн сэтгэлийг хэзээ нэгэн цагт эдгээнэ гэж амлаж байгааг харжээ. Хоншу өөрийн зан чанарт олон талтай, ердийн цаг хугацаа, орон зайн үе шатнаас гадуур оршин тогтнодог биетийн хувьд Маркийн өөрчлөлтүүд нь сарны бурхны өөрийн гэсэн олон талт мөн чанарыг цуурайлах гэсэн түүний оюун санааны үр дүн гэж хожим мэдэгдэв.[28] Өсвөр насандаа Марк Жейк Локли хэмээх Стивенээс гадна өөр нэгэн өөрчлөлтийг үзүүлжээ. Энэхүү гурав дахь өөрчлөлтийн дүр төрх нь Маркийн эцэг эхийг түүнийг Путнам сэтгэцийн эмнэлэгт амьдрахаар явуулахад хүргэдэг. Эцгийнхээ оршуулгад оролцохоор суллагдсан Марк зугтаж, АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн корпуст элссэн бөгөөд тэрээр хүчирхэг тулаанч, бэлтгэгдсэн хүнд жингийн боксчин болжээ. Марк Force Recon-д гурван жил алба хаасны дараа[29] Тэнгисийн явган цэргийнхэн түүнийг бичиг цаасны ажилдаа худал хэлснийг олж мэдээд сэтгэцийн өвчний түүх нь түүнийг "албан тушаалд тэнцэхгүй" гэж дүгнэжээ.[30] Тэрээр халагдаж, Францын нисгэгч, хөлсний цэрэг Жан-Пол "Франчи" ДюШамд элсүүлэх хүртлээ Багдад хотод далд боксчин, тулаанчаар амьжиргаагаа залгуулдаг.[30] Энэ хоёр хэд хэдэн даалгавар дээр хамтран ажилладаг. Энэ үеэр Спектор ТТГ-ын ажилтан Жейсон Масендалтай тааралддаг бөгөөд тэрээр дараа нь хувцастай хөлсний цэрэг Жек О'Лантерн болж, дараа нь Хобгоблин хэмээх нэрийг авсан хоёр дахь муу санаатан болжээ.[31] Маркын ах Рэндалл Спектор ч мөн адил хөлсний цэрэг болсон ч цусанд шунасан. Италид Рэндалл Маркийн найз охин Лизаг алжээ. Хүчтэй мөргөлдөөний дараа Марк Рэндаллыг үхэлд хүргэв. Рэндалл хожим бэртлээсээ эдгэрсэн.[32] Эцэст нь Франци, Марк хоёр хөлсний цэрэг Рауль Бушмантай уулзаж, тэдний ажилд маш их сэтгэгдэл төрүүлж, тодорхой ажилд туслахаар тэднийг элсүүлдэг.[33] Спектор ёс суртахууны хувьд өөрийгөө хатуу ёс суртахууны төвтэй сайн хүн Франци болон алах чадвараараа бахархдаг харгис хэрцгий, ихэвчлэн ёс суртахуунгүй Бушман хоёрын дунд оршдог гэж үздэг. Спектор, Франци нар Бушмантай байгуулсан гэрээгээр Суданы нутгийн цэргийн даргад бослогыг дарахад тусалсан. Тэдний буудсан босогчдын нэг нь Маркын төрсөн ах Рэндалл боловч Марк үүнийг мэдээгүй бөгөөд Рэндалл энэ газарт байгааг ч мэдэхгүй байна. Сумны шархтай байсан ч Рэндалл амьд үлдэж, Марк түүнийг таньсанд итгүүлж, санаатайгаар алахыг оролдсон байна.[34] Марк Спектор Бушманы цусанд шунаж, энгийн иргэд төдийгүй дайсны дайчдыг онилсонд ихэд цочирджээ. Бушман археологич доктор Питер Алрауныг хөнөөжээ. Түүний баг (түүний охин Марлен Алрауне багтдаг) саяхан нуугдмал булш нээсэн. Бушман булшийг дээрэмдэж, ямар ч гэрчийг алах бодолтой байна. Спектор Марленыг айлгаж амийг нь аварч, дараа нь Бушмантай тулалдаанд оролцоно. Ялагдал хүлээсэн Спектор шархдаж, цөлд хоол хүнс, хоргодох газаргүй хаягдаж, шөнийн хүйтэнд зовж шаналж байна. Гэсэн хэдий ч тэрээр үхэх дөхөхөөсөө өмнө соёл иргэншил рүү буцаж ирдэг. Нутгийн иргэд түүнийг булшинд аваачиж, шөнийн цагаар сарны бурхан, аялагчдыг хамгаалагч Хоншугийн хөшөөний өмнө үлдээдэг. Марлен өмнө нь Марк түүний амийг аварсан гэдгийг ойлгож, зүрх нь зогсоход түүнд гашуудахаар бэлддэг. Хэсэг хугацааны дараа Марк Спектор бүрэн эдгэрсэн. Тэрээр сарны бурхан Хоншуг харсан бөгөөд одоо сарны "өш хонзонгийн баатар", "Хоншугийн нударга" болж ажиллахаар сонгогдсон гэж мэдэгддэг. Марлен үүнийг зүүд эсвэл төөрөгдөл гэж үздэг. Марк Хоншугийн хөшөөнөөс мөнгөн, юүдэнтэй нөмрөг авч, түүнийгээ өөрийн болгожээ.[35] Рэндалл энэ бүхнийг ойролцоохоос харж байна. Маркыг орхингуут ​​Рэндалл өөрийгөө Хоншүгийн хөшөөнд үзүүлж, мөн хүч чадлаар адислагдаж, шархыг нь эдгээнэ гэж найдаж байна. Юу ч болоогүй байхад тэр Маркыг оронд нь сарны бурхны тааллыг хүртсэнд дургүйцдэг.[34] === Хүч чадал, чадвар === [[Файл:Supanova Day 2 - Cosplay of Moon Knight.jpg|thumb]] ==== Ур чадвар, сургалт ==== Moon Knight бол Олимпийн зэрэглэлийн тамирчин бөгөөд тулааны стратегидаа гарамгай, чадварлаг акробатчин юм. Спектор бол гайхалтай жолооч бөгөөд нисдэг тэрэг жолоодох чадвартай. Марк Спектор АНУ-ын тэнгисийн явган цэрэг, боксчин, хөлсний цэргийн албан хаагчийн амьдралын туршлага, бэлтгэл сургуулилтын ачаар гардан тулаан, мэргэн бууч, бокс,[99] кунг-фу, эскрима, [[жүдо]],[100] каратэ, нинжүцү зэрэг спортын мэргэжилтэн болсон. , сават,[101] болон Муай Тай. Moon Knight-ийн тулааны хэв маяг нь янз бүрийн тулааны техникүүдийн элементүүдийг хослуулсан бөгөөд дасан зохицох чадвар, хүрээлэн буй орчныг өөртөө ашигтайгаар ашиглах, өрсөлдөгчөө айлгах, тодорхой хэмжээний өвдөлт, гэмтлийг хүлээн зөвшөөрөх чадвараас ихээхэн хамаардаг. Байлдааны хэв маягийг төгс хуулбарлаж чаддаг муу санаатан, хөлсний дайчин Taskmaster тэрээр Moon Knight-ыг хуулбарлахгүй байхыг илүүд үздэг тул баатар хааяа хааж эсвэл бултахын оронд цохилт өгөхийг илүүд үздэг гэж мэдэгджээ.[102] Moon Knight өвдөлт, эрүү шүүлтийг маш өндөр тэсвэрлэдэг болохыг харуулсан.[103] Moon Knight бол бас шинжээч мөрдөгч юм.[104] Мөрдөн байцаалт нь түүний түүхийн чухал хэсэг бөгөөд түүнд бусад зан чанарууд нь ихэвчлэн тусалдаг. Жейк Локли гудамжны түвшинд мэдээлэл цуглуулдаг,[104] баян, нөлөө бүхий хүмүүсийн дунд Стивен Грант,[105] ноён Найт нь цагдаагийн хэргийг мөрдөн байцаах NYPD-тэй хамтран ажилладаг.[85] === Технологи ба тоног төхөөрөмж === Moon Knight-ийн хувьд Spector нь ихэвчлэн хөнгөн, кевлар хуяг өмсдөг бөгөөд салхи, дулааны урсацыг барьж чаддаг тусгайлан хийсэн мөнгөн гулсуур өмсдөг. Тэр ихэвчлэн бугуй болон тугалдаа төмөр бэхэлгээ зүүдэг. Хожмын хувцаснууд нь түүний цээж, мөрөнд нэмэлт хамгаалалт өгдөг металл хавтангуудыг нэмсэн. Moon Knight карьерынхаа туршид янз бүрийн зэвсгийг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь мөнгөөр ​​хийгдсэн эсвэл бүрддэг. Түүний хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг зэвсэг бол мөнгөн хавирган саран сум (зарим нь мохоо, зарим нь иртэй) ба дэгээ харваж, бооны таяг руу сунгах чадвартай адамантаар бэхжүүлсэн бороохой юм. Заримдаа нунчаку болон нийлмэл нум хэрэглэдэг байсан. Мүүн Найт хэсэгхэн хугацаанд шөрмөстэй гар хөл өмссөн байв.[106] Нэгэн удаа Мүүн Найт Хоншугийн дагалдагчдын бүтээсэн алтан болон зааны ясан Египетийн сэдэвт зэвсгийг хүлээн авчээ.[107] Үүнд: болас, алтан шаргал хэлбэртэй сум, зааны ясан бумеранг, шидэгч төмөр, сүх хэлбэртэй бариул, аюулын үед гэрэлтдэг алтан анх хэлбэртэй мохоо зэвсэг багтсан байна. Эдгээр зүйлсийг хожим Hawkeye-ийн зохион бүтээсэн давхар зэвсгээр сольсон. Эрүүл мэндийн асуудлаас болж зовж шаналж байх хугацаандаа Сарны Найт илүү сайн хамгаалалт хийхийн тулд нимгэн, хөнгөн Адамант хуяг хэрэглэдэг. Энэ хугацаанд тэрээр адамантийн таяг, кабелийн шугамыг буудах чадвартай бороохой, хавирган сар сум харвадаг гар хангалга олж авдаг.[108] "Харанхуй хаанчлал"-ын үйл явдлуудын үеэр Tinkerer Moon Knight-г үе мөчийг түгжих функцтэй карбонат хуяг хийж, хүч чадлыг нь бэхжүүлдэг.[109] Moon Knight нь хүн төрөлхтний хүч дутмаг байсан ч барилгыг нурахаас хамгаалахын тулд энэ функцийг ашигладаг. Нэмж дурдахад, хуяг нь алсын удирдлагаар ажиллуулсны дараа тэр даруй түүний биеийн эргэн тойронд цугларч чаддаг байв.[109] Тээвэрлэлтийн хувьд Moon Knight нь Mooncopter, Angelwing зэрэг олон төрлийн нарийн төвөгтэй нисэх онгоцуудыг ашигладаг бөгөөд VTOL (босоо хөөрөх, буух) болон 20 мм-ийн их буу бүхий мини тийрэлтэт онгоцыг ашигладаг. Заримдаа Moon Knight нь цагаан өнгөтэй, захиалгат мотоцикль, алсын удирдлагатай цагаан лимузин, алсын удирдлагатай хавирган сар хэлбэртэй нисгэгчгүй онгоц/планер зэргийг ашиглаж байсан.[110] "Хоншугийн эрин үе"-ийн үйл явдлын эхэн үед Маркийг ид шидийн Анхнуудаар бурханлаг чанараа шүтэн биширч байсан шашин шүтлэгээр хангагдсан бөгөөд энэ нь түүнд балар эртний өвөг дээдсээрээ дамжуулан дэлхийн хамгийн Хүчирхэг нэгэнд заяасан анхны хүчийг зайлуулж, ашиглах боломжийг олгосон юм. Даниел Рэндээс "Төмөр нударга"-ын хүч, "Сүнстэн морьтон" киноны өшөө авалтын сүнс Заратосыг тамын дайчныхаа хажуугаар, Шидтэний дээд эмч Стрэнжтэй холбоотой ид шидийн чадварыг авсан. Тэрээр эдгээрийг мөн Бүх Эцэг Торын Оддын Брэнд, Финиксийн Хүч болон Один Хүчээр шингэсэн Мжолнирыг өөртөө шингээх зорилгоор олж авсан.[90] === Супер хүчнүүд === Марк Спектор нэг бус удаа нас барж, дараа нь Хоншу өөр хэмжээст биетээр амилсан. Хоншу үүнийг үргэлжлүүлэн хийж, Марк Спекторыг үхэшгүй мөнх болгох уу, эсвэл шинэ аварга сонгох хүртлээ үүнийг хийх үү гэдэг нь тодорхойгүй байна. Тархи нь Хоншугийн нөлөөгөөр өөрчлөгдсөний улмаас Марк Спектор жирийн хүнээс илүү телепатик болон сэтгэцийн халдлагыг тэсвэрлэдэг. Тэр заримдаа зөгнөлийн үзэгдэл эсвэл сайжруулсан ойлголтыг мэдэрдэг. Зарим хүмүүс эдгээр үзэгдлүүдийг төөрөгдөл эсвэл зүгээр л Спектор санамсаргүйгээр өөрөө гипноз хийж байгаагаар өдөөгдсөн гэж үздэг байсан ч Хоншу бодитой бөгөөд түүнд эдгээр алсын харааг өгдөг нь одоо мэдэгдэж байна. Маркийн Хоншутай холбоотой байдал, энэ ер бусын ойлголт нь сарны бурханы "хувцас"-ыг төлөөлдөг Сарны баатрын хувцасыг өмсөхөд улам бүр нэмэгддэг гэж хэд хэдэн түүхэнд өгүүлсэн байдаг. Муу санаатны профайл нь ер бусын/ид шид дээр суурилсан чадвартай амьтдад зохих ёсоор ажиллахгүй, хүнээс хэтэрсэн шинжилгээ хийх чадвартай бөгөөд баатар сарны баатрын хувцсаа өмсөх болгонд Марк Спекторыг харах нь зовиуртай санагдсан гэж тэмдэглэжээ. Энэ нь Спекторын сэтгэцийн эмгэгээс болсон уу, эсвэл хувцас өмссөн нь Сарны бурханы хүчийг сарны баатарт шууд оруулахад тусалсан уу гэдгийг Профайл мэдэхгүй байна.[111] Сарны баатар алтан болон зааны ясан зэвсгийг (түүний Хоншугийн нударга гэсэн статусыг бэлэгддэг) хэрэглэж байх үед түүний хүч чадал, тэсвэр хатуужил, рефлексүүд нь сарны үе шатуудаас хамааран нэмэгдэж, тэргэл сартай шөнө хүний ​​дээд түвшинд ажилладаг байв. Сар шинийн үеэр ч тэр хэдэн зуун фунтыг өргөж чаддаг.[36] Хэдийгээр зарим хүмүүс энэхүү ер бусын хүч нь Хоншутай ямар ч холбоогүй бөгөөд өөрийгөө гипнозын үр дүн гэж үздэг байсан ч Хоншү жинхэнэ бөгөөд Марк Спектортой шууд холбоотой гэдгийг одоо мэддэг болсон. Дараа нь Хоншу дуулгаваргүй байдлын шийтгэл болгон энэ хүчийг Сарны хүлэгээс хассан бөгөөд хэзээ ч буцааж өгөөгүй.[48] "Могойн дайн"-ын дараа Маркийн ивээн тэтгэгч Хоншү бурхан Мефистофелийн мандах бэлтгэлд зориулж дэлхий дээрх аваргыг бүх шинэ чадвараар улам хүчирхэгжүүлэхээр шийджээ.[112] Сарны эрх мэдлийн арслангийн хувийг өөрийн сүлдэнд өгснөөр; Марк шалгуураас гадуур хэд хэдэн хүний ​​хамт Хоншугийн нударганы хувьд өөрийн нэр бүхий бүх чадварыг эзэмшсэн байх болно. Тэрээр гаригийн тойрог замын хиймэл дагуулаас бүрдсэн астрал чулуулгийн тогтоцыг бий болгох, үхэгсдийг амилуулж, тушаал өгөх зэрэг сарны нөлөөллөөс гадна өөрийн хувцсан дүр төрхөө хүссэнээрээ өөрчлөх, өөрчлөх чадварыг олгов; Түүний бурханлаг чанарт үнэнч мумигууд, Хоншугийн хүслээр бүтээгдсэн сарны доорх сарны хүч чадал, сансар огторгуйн хүйтэн хөндийд амьдралын дэмжлэггүйгээр тусламжгүйгээр амьд үлдэх чадвар.[90] Эдгээр хүч нь Мүүн Найтад дэлхийн хамгийн хүчирхэг баатрууд болох Өшөө авагчдыг ялан дийлэхэд хангалттай түүхий хүчийг өгсөн.[90] Богинохон хугацаанд Moon Knight орчлон ертөнц болон магадгүй олон ертөнцийн амьдрал, үхэл, дахин төрөлтийг удирддаг сансар судлалын махчин шувуу болох үхэшгүй Финиксийн Хүчний аватар болжээ. Сансрын пирокинез, телекинез, нислэг гэх мэт сансар огторгуйд зориулсан Аватар дүрийн бүх ердийн ур чадвар, чадварыг эзэмшсэн байх.[113] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Комиксын дүр]] [[Ангилал:Марвелийн комиксын дүр]] q82mqtvvqcl5sc9ga69yjv51f6btouc 0 141182 873173 841640 2026-10-12T09:00:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 873173 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | image = Nero_Glyptothek_Munich_321.jpg | caption = Нероны толгой баримал [[Глиптотек]], [[Мюнхен]] | succession = [[Ромын эзэн хаан]] | reign = 54 оны 10 сарын 13 – 68 оны 6 сарын 9 | predecessor = [[Клавдий]] | successor = [[Гальба]] | birth_name = Луций Домитий Агенобарб | birth_date = МЭ&nbsp;37 оны 12 сарын 15 | birth_place = Антиум, Итали, Ромын эзэнт гүрэн | death_date = МЭ&nbsp;68 оны 6 сарын 9 (30 насласан) | death_place = Ром, Итали | burial_place = Домитий Агенобарбын бунхан, Пинчио толгой, Ром | queen = {{ubl|Клавдиа Октавиа|Поппея Сабина|Статилиа Мессалина|Спорус|Пифагор}} | issue = Клавдиа Августа | full name = Неро Клавдий Цезарь Друс Германик | regnal name = Неро Клавдий Цезарь Август Германик | dynasty = [[Юлий-Клавдий]] | father = {{ubl|Гней Домитий Агенобарб|[[Клавдий]] (өргөж авсан)}} | mother = Залуу Агриппина }} '''Неро Клавдиус Цезарь Августус Германик''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus,'' төрсөн нэр '''Луций Домитий Агенобарб'''; МЭ 37 оны 12 сарын 15 - МЭ 68 оны 6 сарын 9) бол МЭ 54 оноос МЭ 68 он хүртэл Ромын төрийг барьж байсан [[Ромын эзэн хаан|эзэн хаан]] бөгөөд [[Юлий-Клавдий]] угсааны сүүлчийн хаан юм. Неро Антиумд МЭ 37 онд Гней Домитий Агенобарб, Залуу Агриппина ([[Август]] хааны гуч охин) хоёрын хүү болон мэндэлжээ. Эцэг нь 3 настайд нь нас барсан байна.{{sfn|Светон, ''Неро''|loc=6}} Түүнийг 11 нас хүрэхэд эх нь [[Клавдий|Клавдий хаантай]] гэр бүл болж, Клавдий хаан түүнийг өргөж авчээ.<ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/biography/Julia-Agrippina | title=Julia Agrippina &#124; Empress, Mother, Empress Nero &#124; Britannica | date=2024-01-01|lang=en }}</ref> МЭ 54 онд Клавдий хаан таалах төгсөхөд Неро Преторын харуул, сенатын тусламжтайгаар хаан ширээнд суусан байна. Анхандаа хатан эх, гэрийн багш [[Сенека (залуу)|Залуу Сенека]] болон преторын префект(харуулын захирагч ноён) Секст Афраний Бурр нар хааны зөвлөхөөр ажилллаж байсан боловч Неро хаан яваандаа өөрөө төрийг захирч тэдний нөлөөнөөс ангижрах болжээ. Улмаар тэдний эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл даамжирч хаан төрсөн эхийгээ хороосон байна. Мөн тэрээр Поппея Сабинатай суухын тулд өөрийн хатан Клавдиа Октавиа, цус нэгтэй дүү Британникыг хөнөөсөн гэх мэдээ Ромын эх сурвалжуудад бий. Неро [[дипломат ажиллагаа]], [[худалдаа]], [[соёл|соёлыг]] хөхүүлэн дэмждэг байжээ. Тэрээр [[амфитеатр]] олноор барихыг тушаал болгож, хөнгөн атлетикийн наадам, уралдаан тэмцээнүүдийг дэмжин зохион байгуулдаг байсан юм. Мөн боол, дорд гаралтай хүмүүсийн ажил болох жүжигчин, яруу найрагч, хөгжимчин, тэргээр уралдаачын дүрд хувирч олны өмнө гардаг байсан нь улс иргэдийг цочирдуулдаг байв. Ингэснээр Неро доод давхаргын иргэдийн дунд ихээхэн сайн нэртэй болсон ч нөгөө талаас, эдгээр арга хэмжээнд зарцуулагдсан зардлыг Ромын язгууртнуудаас гаргуулдаг байсан нь тэдний эгдүүцлийг хүргэдэг байжээ. Неро хаан суухтай давхцан 52 онд [[Парфын улс|Парфын улсаас]] өөрийн тавиул [[I Тиридат|I Тиридатыг]] [[Их Армен Улс|Их Армен улсын]] хаанаар өргөмжилжээ. Неро хариуд нь Корбуло жанжинд цэрэг өгч, 58–63 онд 5 жил байлдан ялалт байгуулж [[Армени|Арменийг]] өөрийн нөлөөнд хэвээр үлдээжээ. [[Боудика]] хатан Британид бослого гаргахад Гай Светоний Паулин жанжныг илгээж дарсан байдаг. Мөн [[Боспорын Улс|Боспорын улсыг]] 63-68 оны хооронд Ромын эзэнт улсад нэгтгэж, түүнийг хаан байх үед Еврей-Ромын анхны дайн эхэлсэн юм. Хожим нь хаан өргөмжлөгдсөн [[Гальба|Гальбын]] тусламжтай сенатор [[Гай Юлий Виндекс]] Неро хааны эсрэг босч, эзгүй шүүх хурлаар ([[Латин хэл|латин]]: ''Trial in absentia'') төрийн дайсан хэмээн зарлаж цаазаар авах ял оноосон байна. Неро Ром хотоос зугтан, 68 оны 6 сарын 9-нд амиа хорлож насыг барснаар Ромын эзэнт гүрэнд [[иргэний дайн]] гарсан юм. 69 оныг Ромын түүхэнд [[Дөрвөн хааны жил]] хэмээн нэрлэдэг. Ихэнх Ромын сурвалжид түүнийг эрх мэдлээ хэтрүүлэн ашигласан, дарангуйлагч, завхай хаан байсан гэж зэмлэн тэмдэглэсэн байдаг. [[Светон|Светоны]] өгүүлснээр [[Ромын их түймэр]] бол Алтан ордон ([[Латин хэл|латин]]: ''Domus Aurea'') барих газар султгах гэсэн Неро хааны сэдсэн харгис арга байжээ. == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |author=Светон |chapter=Life of Nero |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html |title=The Twelve Caesars |publisher=Loeb Classical Library |year=1914 |ref={{harvid|Светон, ''Неро''}} |orig-date={{circa}} AD 121}} [[Ангилал:Ромын эзэн хаан]] [[Ангилал:1-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Неро]] [[Ангилал:37 онд төрсөн]] [[Ангилал:68 онд өнгөрсөн]] 8sf1xazagio7fih76ssropkuad5190g 0 142913 873151 872669 2026-10-12T05:51:47Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-53530-35|~2026-53530-35]] ([[User talk:~2026-53530-35|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-53496-73|~2026-53496-73]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 872589 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Таван Богд Групп | logo = | founder = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг | foundation = 1995 | area_served = Ази, Европ, Хойд Америк | industry = Ноолуурын хувцас, автомашин, санхүүгийн үйлчилгээ, аялал жуулчлал ба зочид буудал, хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний бараа, электроник, хэвлэлийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, эрүүл мэнд | num_employees = 13,000 (2025) | location = Улаанбаатар, Монгол Улс | type = Конгломерат | homepage = https://tavanbogd.com/ }} '''Таван Богд Групп''' Монголын хамгийн өндөр оргил уулсаар нэрлэгдсэн Таван Богд Групп 1995 онд Японы FUJIFILM корпорацын албан ёсны дистрибьютер болж үүсэн байгуулагдсан. Өдгөө бизнесийн 10 салбарт, 18 охин компани, 1 хөрөнгө оруулалттай компани, 12,000 гаруй ажилтантайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: # AI эрүүл мэнд # Ноолуурын үйлдвэрлэл # Хүнс үйлдвэрлэл # Аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ # Барилга бүтээн байгуулалт # Мэдээллийн технологи # Автомашин, уул уурхайн тоног төхөөрөмж # Рестораны үйлчилгээ # Олон улсын худалдаа, үйлдвэрлэл # Банк & санхүү <ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – Official Website|url=https://tavanbogd.com/}}</ref> == Түүх == Таван Богд Групп нь 1995 онд Цагаач Баатарсайхан, түүний гэргий Дашдаваагийн Хулан болон Цагаачийн Оюунцэцэг нарын хамт үүсгэн байгуулсан. Анх Fujifilm корпорацийн албан ёсны дистрибьютер болон фото угаах үйлчилгээ эрхэлж эхэлсэн. 2000-аад оноос эхлэн ноолуурын үйлдвэрлэл, банк санхүү, аялал жуулчлал зэрэг салбарт өргөжин тэлсэн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – About us|url=https://tavanbogd.com/about}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Охин компаниуд == === Ноолуур === * '''[[Говь (компани)|Говь ХК]]''': Монголын ноолуурын тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бөгөөд дэлхий даяар 140 гаруй дэлгүүртэй. <ref>{{Cite web|title=Store Locations – GOBI Cashmere|url=https://www.gobicashmere.com/us/pages/store-location/}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gobi Cashmere Company Profile|url=https://www.globixo.com/gobi-cashmere}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Автомашин ба уул уурхайн техник === * '''Таван Богд Автомотив ХХК''': Toyota, Lexus автомашины албан ёсны дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=Toyota – Tavan Bogd LLC|url=https://toyota-tavanbogd.mn/}}</ref> * '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК''': Hitachi Construction Machinery-ийн албан ёсны дилер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavanbogd Construction Machinery|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref> * '''[[Таван богд моторс|Таван Богд Трейд]] ХХК''': Geely автомашины дистрибьютер; Hankook, SK ZIC, TEIN бүтээгдэхүүн борлуулдаг.<ref>{{Cite web|title=Geely Distributor in Mongolia – Tavan Bogd Motors|url=https://geely.tavanbogd.com/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Хүнсний үйлдвэрлэл ба түргэн хоол === * '''Улаанбаатар Гурил ХХК''': Улсын гурилын хэрэгцээний ~35%-ийг хангадаг.<ref>{{Cite web|title=ADB supports Ulaanbaatar Flour|url=https://www.adb.org/news/adb-ulaanbaatar-flour-partner-support-wheat-supply-chain-mongolia}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс ХХК''': KFC сүлжээг Монголд төлөөлж 26 салбартай.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК''': Pizza Hut-ийн 30 салбар, хүргэлтийн үйлчилгээтэй.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> === Банк, санхүү === * '''[[ХААН Банк]]''': Монголын хамгийн том банк; 550 салбар, 2.8 сая харилцагчтай.<ref>{{Cite web|title=About Us – Khan Bank|url=https://www.khanbank.com/en/about-us}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Khan Bank Semi-Annual Report June 2025|url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/563_20250721074819report.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Капитал ХХК''': Үнэт цаасны зуучлал, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Capital – Official site|url=https://www.tavancapital.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Таван Богд Финанс ХХК''': Финтек үйлчилгээ, хэрэглээний зээл, PayON аппликейшн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Finance – PayON App|url=https://www.tavanbogdfinance.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Олон улсын худалдаа === * '''Таван Богд Интернэйшнл ХХК''': Danone, Ferrero, Heinz, Godiva зэрэг брэндийн дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavan Bogd International|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Godiva Mongolia store opening|url=https://www.montsame.mn/en/read/123456}}</ref> * '''UBP ХХК''': JINS нүдний шил, Subway түргэн хоол, дэвтэр, хэвлэлтийн бүтээгдэхүүн.<ref>{{Cite web|title=UBP LLC company page|url=https://ubp.mn/}}</ref> === Аялал жуулчлал ба зочлох үйлчилгээ === * '''Жуулчин ХХК''': Монголын анхны аялал жуулчлалын компани (1954).<ref>{{Cite web|title=Juulchin – About us|url=https://juulchin.mn/}}</ref> * '''Таван Богд Нура ХХК:''' Ai эрүүл мэндийн төв * '''Жуулчин Duty Free ХК''': Duty Free худалдааны оператор.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Duty Free – official|url=https://jdf.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Жуулчин Тэрэлж Ресорт''': Горхи-Тэрэлжид байрлах амралтын газар.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Terelj Resort|url=https://juulchintereljresort.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Кемпински Хаан Палас''': Улаанбаатар дахь 5 одтой зочид буудал.<ref>{{Cite web|title=Kempinski GM introduces world to Mongolia|url=https://hotelsmag.com/news/kempinski-gm-introduces-world-to-mongolia/}}</ref> * '''Galleria Ulaanbaatar''': Худалдаа, үйлчилгээний төв.<ref>{{Cite web|title=Galleria Ulaanbaatar – Official website|url=http://galleriaub.mn/}}</ref> * '''Airlink Mongolia ХХК''': Нислэгийн тийз борлуулалтын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Airlink Mongolia|url=https://airlink.mn/}}</ref> === Үл хөдлөх хөрөнгө === * '''Таван Богд Холдингс ХХК''': Орон сууцны төсөл (Gerlug Vista, Gerlug Palace гэх мэт).<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Property – Official page|url=https://tavanproperty.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] ffopr52t6o3gjrrmbtj0ls1968ahs5v 873152 873151 2026-10-12T05:52:12Z Zorigt 49 873152 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Таван Богд Групп | logo = | founder = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг | foundation = 1995 | area_served = Ази, Европ, Хойд Америк | industry = Ноолуурын хувцас, автомашин, санхүүгийн үйлчилгээ, аялал жуулчлал ба зочид буудал, хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний бараа, электроник, хэвлэлийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, эрүүл мэнд | num_employees = 12,000 (2026) | location = Улаанбаатар, Монгол Улс | type = Конгломерат | homepage = https://tavanbogd.com/ }} '''Таван Богд Групп''' Монголын хамгийн өндөр оргил уулсаар нэрлэгдсэн Таван Богд Групп 1995 онд Японы FUJIFILM корпорацын албан ёсны дистрибьютер болж үүсэн байгуулагдсан. Өдгөө бизнесийн 10 салбарт, 18 охин компани, 1 хөрөнгө оруулалттай компани, 12,000 гаруй ажилтантайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: # AI эрүүл мэнд # Ноолуурын үйлдвэрлэл # Хүнс үйлдвэрлэл # Аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ # Барилга бүтээн байгуулалт # Мэдээллийн технологи # Автомашин, уул уурхайн тоног төхөөрөмж # Рестораны үйлчилгээ # Олон улсын худалдаа, үйлдвэрлэл # Банк & санхүү <ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – Official Website|url=https://tavanbogd.com/}}</ref> == Түүх == Таван Богд Групп нь 1995 онд Цагаач Баатарсайхан, түүний гэргий Дашдаваагийн Хулан болон Цагаачийн Оюунцэцэг нарын хамт үүсгэн байгуулсан. Анх Fujifilm корпорацийн албан ёсны дистрибьютер болон фото угаах үйлчилгээ эрхэлж эхэлсэн. 2000-аад оноос эхлэн ноолуурын үйлдвэрлэл, банк санхүү, аялал жуулчлал зэрэг салбарт өргөжин тэлсэн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – About us|url=https://tavanbogd.com/about}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Охин компаниуд == === Ноолуур === * '''[[Говь (компани)|Говь ХК]]''': Монголын ноолуурын тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бөгөөд дэлхий даяар 140 гаруй дэлгүүртэй. <ref>{{Cite web|title=Store Locations – GOBI Cashmere|url=https://www.gobicashmere.com/us/pages/store-location/}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gobi Cashmere Company Profile|url=https://www.globixo.com/gobi-cashmere}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Автомашин ба уул уурхайн техник === * '''Таван Богд Автомотив ХХК''': Toyota, Lexus автомашины албан ёсны дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=Toyota – Tavan Bogd LLC|url=https://toyota-tavanbogd.mn/}}</ref> * '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК''': Hitachi Construction Machinery-ийн албан ёсны дилер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavanbogd Construction Machinery|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref> * '''[[Таван богд моторс|Таван Богд Трейд]] ХХК''': Geely автомашины дистрибьютер; Hankook, SK ZIC, TEIN бүтээгдэхүүн борлуулдаг.<ref>{{Cite web|title=Geely Distributor in Mongolia – Tavan Bogd Motors|url=https://geely.tavanbogd.com/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Хүнсний үйлдвэрлэл ба түргэн хоол === * '''Улаанбаатар Гурил ХХК''': Улсын гурилын хэрэгцээний ~35%-ийг хангадаг.<ref>{{Cite web|title=ADB supports Ulaanbaatar Flour|url=https://www.adb.org/news/adb-ulaanbaatar-flour-partner-support-wheat-supply-chain-mongolia}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс ХХК''': KFC сүлжээг Монголд төлөөлж 26 салбартай.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК''': Pizza Hut-ийн 30 салбар, хүргэлтийн үйлчилгээтэй.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> === Банк, санхүү === * '''[[ХААН Банк]]''': Монголын хамгийн том банк; 550 салбар, 2.8 сая харилцагчтай.<ref>{{Cite web|title=About Us – Khan Bank|url=https://www.khanbank.com/en/about-us}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Khan Bank Semi-Annual Report June 2025|url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/563_20250721074819report.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Капитал ХХК''': Үнэт цаасны зуучлал, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Capital – Official site|url=https://www.tavancapital.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Таван Богд Финанс ХХК''': Финтек үйлчилгээ, хэрэглээний зээл, PayON аппликейшн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Finance – PayON App|url=https://www.tavanbogdfinance.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Олон улсын худалдаа === * '''Таван Богд Интернэйшнл ХХК''': Danone, Ferrero, Heinz, Godiva зэрэг брэндийн дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavan Bogd International|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Godiva Mongolia store opening|url=https://www.montsame.mn/en/read/123456}}</ref> * '''UBP ХХК''': JINS нүдний шил, Subway түргэн хоол, дэвтэр, хэвлэлтийн бүтээгдэхүүн.<ref>{{Cite web|title=UBP LLC company page|url=https://ubp.mn/}}</ref> === Аялал жуулчлал ба зочлох үйлчилгээ === * '''Жуулчин ХХК''': Монголын анхны аялал жуулчлалын компани (1954).<ref>{{Cite web|title=Juulchin – About us|url=https://juulchin.mn/}}</ref> * '''Таван Богд Нура ХХК:''' Ai эрүүл мэндийн төв * '''Жуулчин Duty Free ХК''': Duty Free худалдааны оператор.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Duty Free – official|url=https://jdf.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Жуулчин Тэрэлж Ресорт''': Горхи-Тэрэлжид байрлах амралтын газар.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Terelj Resort|url=https://juulchintereljresort.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Кемпински Хаан Палас''': Улаанбаатар дахь 5 одтой зочид буудал.<ref>{{Cite web|title=Kempinski GM introduces world to Mongolia|url=https://hotelsmag.com/news/kempinski-gm-introduces-world-to-mongolia/}}</ref> * '''Galleria Ulaanbaatar''': Худалдаа, үйлчилгээний төв.<ref>{{Cite web|title=Galleria Ulaanbaatar – Official website|url=http://galleriaub.mn/}}</ref> * '''Airlink Mongolia ХХК''': Нислэгийн тийз борлуулалтын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Airlink Mongolia|url=https://airlink.mn/}}</ref> === Үл хөдлөх хөрөнгө === * '''Таван Богд Холдингс ХХК''': Орон сууцны төсөл (Gerlug Vista, Gerlug Palace гэх мэт).<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Property – Official page|url=https://tavanproperty.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] f64692rzx0ez1imz178b7ps959ot2nl 0 144774 873087 850376 2026-10-11T12:59:35Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[File:State Flag and War Ensign of the Kingdom of Sardinia (1816-1848).svg]] → [[File:State Flag and War Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 873087 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|la|Regnum Sardiniae}}<br />{{native name|sc|Rennu de Sardigna}}<br />{{native name|it|Regno di Sardegna}}<br />{{native name|pms|Regn ëd Sardëgna}} | conventional_long_name = Сардинийн хаант улс | common_name = {{plainlist| * Сардини * Пьемонт–Сардини }} | year_start = 1720 | year_end = 1861 | image_flag = State Flag and War Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg | flag_type = [[Савой-Сардинийн хаант улсын тав дахь далбаа|Далбаа]]<br />(1816–1848) | image_coat = Greater coat of arms of the Kingdom of Sardinia (1833-1848).svg | symbol_type = Төрийн сүлд<br />(1833–1848) | national_motto = [[FERT]]<br />([[Савой]] угсааны) | national_anthem = [[S'hymnu sardu nationale]]<br />"Сардинийн төрийн дуулал"<br />{{center| }} | image_map = Piedmont-Sardinia_1850s.png | image_map_caption = Сардинийн хаант улс 1859 онд | status = Бүрэн эрхт хаант улс | status_text = [[Савой]]н угсааны удирдсан [[бүрэн эрхт улс]]<br />(1720–1861) * [[Нийлмэл улс]]<br />(1720–1847) * [[Нэгдсэн улс]]<br />(1847–1861) | capital = {{plainlist| * [[Кальяри]]<br />(1324–1847) * [[Турин]]<br />(1847–1861) }} | common_languages = [[Итали хэл|Итали]] (1760 оноос албан ёсны), [[Франц хэл|франц]] (1760 он хүртэл албан ёсны), [[Пьемонт хэл|пьемонт]], [[Лигур хэл|лигур]], [[Окситан хэл|окситан]], [[Франко-прованс хэл|арпитан]], [[Сардин хэл|сардин]], [[Корсик хэл|корсик]], [[Каталан хэл|каталан]], [[Испани хэл|испани]] | religion = [[Католик сүм|Ромын Католик]]<br />([[Төрийн шашин|албан ёсны]], 1848) | demonym = [[Сардиничууд]] | government_type = {{plainlist| * [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]<br />(1720–1848) * Парламентын [[үндсэн хуульт хаант засаг]]<br />(1848–1861) }} | title_leader = [[Сардинийн хаадын жагсаалт|Хаан]] | year_leader1 = 1720 (анхны) | leader1 = [[II Виктор Амадей]] | year_leader2 = 1849–1861 (сүүлийн) | leader2 = [[II Виктор Эммануэл]] | title_deputy = [[Сардинийн хаант улсын ерөнхий сайд нарын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] | year_deputy1 = 1848 (анхны) | deputy1 = [[Чезаре Балбо]] | year_deputy2 = 1860–1861 (сүүлийн) | deputy2 = [[Камилло Бенсо]] | legislature = Парламент | house1 = Сенат | house2 = Төлөөлөгчдийн танхим | era = | event1 = [[Хаагийн гэрээ (1720)|Савойн улсын нэг хэсэг болов]] | date_event1 = 1720 | event4 = [[Савой]] болон [[Ниццагийн гүнлиг|Ниццагийн]] [[Турины гэрээ (1860)|ялагдал]] | date_event4 = 1860 | event_end = [[Италийн хаант улсыг тунхагласан нь|Италийн шинэ хаант улсын хэсэг болов]] | stat_year1 = 1821 | stat_pop1 = 3,974,500 | currency = {{plainlist| * [[Кальяриз]]<br />(1720–1813) * [[Сардинийн скудо]]<br />(1755–1816) * [[Пьедмонтын скудо]]<br />(1755–1816) * [[Францын франк]]<br />(1800–1814) * [[Сардинийн лира]]<br />(1816–1861) }} | p1 = Сардинийн хаант улс (1700–1720) | s1 = Италийн хаант улс | flag_p1 = Flag_of_Sardinia.svg | flag_p3 = Savoie flag.svg | p3 = Савойн гүнлиг | flag_p5 = Flag of Genoa.svg | p5 = Генуягийн Бүгд Найрамдах Улс | flag_p9 = Flag of Italy (1861-1946).svg | p9 = Төв Италийн нэгдсэн мужууд | flag_p10 = Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1860).svg | p10 = Хоёр Сицилийн хаант улс | flag_s1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag_s2 = Flag of France.svg | s2 = Францын хоёрдугаар эзэнт гүрэн | today = {{ubl|[[Итали]]|[[Франц]]|[[Монако]]}} }} '''Сардинийн хаант улс''' буюу '''Савой-Сардинийн хаант улс''' ([[Итали хэл|итал]]. ''Regno di Sardegna'', [[Сардин хэл|сард.]] ''Regnu de Sardigna'') — Европод 1720-1861 онд оршиж байсан улс. Нийт газар нутаг нь 76 000 км²; хүн ам нь 5 167 000 байсан (1857 онд). Нийслэл хот нь [[Турин]] байв. 1861 онд Италийн Вант Улс байгуулагдсаны дараа хуучин Сардинийн хаант улс нь Италийн Сардини, Пьемонт, Лигуриа мужууд болон Павиа мужийн нэг хэсэгт багтсан. Савой, Ницца нь Францад шилжсэн юм. == 18-р зуун == 1720 онд Савойн гүн II Виктор Амадей нь 1713 оны Утрехтийн гэрээгээр хүлээн авсан Сицилийн хаант улсынхаа хариуд Хабсбургийн хаант улсаас хамаагүй цөөн хүн амтай, баян чинээлэг Сардиниа арлыг хүлээн авчээ. Шинээр байгуулагдсан улсыг Сардинийн хаант улс гэж нэрлэж Туринд нийслэллэсэн боловч Пьемонт нь хүн ам болон улс төрийн ач холбогдлын хувьд хамгийн чухал хэсэг хэвээр байжээ. Тухайн үед Сардиниа, Савой, Ниццагаас гадна орчин үеийн Пьемонтын баруун хагас (Турин ба Кунео)-оос бүрдэж байв. 1730 онд II Виктор Амадей өөрийн хүү III Карл Эммануэл (1730–1773)-ын төлөө хаан ширээнээс татгалзжээ. Жилийн дараа тэрээр титмээ эргүүлэн авахын тулд бослого гаргахыг оролдсон боловч баривчлагдаж, 1732 онд шоронд нас баржээ. [[Ангилал:Италийн түүх]] [[Ангилал:Сардинийн хаант улс| ]] [[Ангилал:1324 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1861 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Сардинийн түүх]] [[Ангилал:Арлын орон]] t9l8o4ms6wm34aojh7i41hunqglux80 0 148794 873150 872748 2026-10-12T05:48:22Z Zorigt 49 873150 wikitext text/x-wiki [[Файл:António de Oliveira Salazar portrait (by Manuel Alves San Payo) – Lisboa.jpg|thumb]] '''Антониу ди Оливейре Салазар''' ([[Португал хэл|порт.]] ''António de Oliveira Salazar''; 1889 оны 4-р сарын 28-нд [[Лиссабон]] орчим төрсөн - 1970 оны 7-р сарын 27-нд Лиссабон хотод нас барсан) — Португалын төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд (1932—1968), "[[Шинэ Төр]]" ([[Португал хэл|порт.]] ''Estado Novo'') үзэлтэй дэглэмийг байгуулагч, Португалын дарангуйлагч. Тэрээр 1932 оны 7-р сарын 5-наас 1968 оны 9-р сарын 27 хүртэл Португалыг бодит байдал дээр захирч байсан. Тэрээр 1951 оны 4-р сарын 18-наас 7-р сарын 21 хүртэл 3 сар Португалын Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажилласан. Тэрээр Португалын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар гурван удаа (1932, 1936–1944, 1961–1962), Сангийн сайдаар хоёр удаа (1926, 1928–1940), Колони нутгуудын сайдаар (1932), Тэнгисийн цэргийн сайдаар (1936, 1939), Гадаад хэргийн сайдаар (1936–1947) ажиллаж байжээ. Антониу ди Салазар хаанчлалынхаа эхний үед Португалын эдийн засгийн хямралыг даван туулж, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангаж, дэлхийн эдийн засгийн хямралын үед эдийн засгийн өсөлтийг хангаж чадсан юм. Гэсэн хэдий ч дарангуйлал, Үндэсний Холбооны намын эрх мэдлийн монополь байдал тогтоож, сөрөг хүчний байгууллагуудыг хориглож, устган дарангуйлсан юм. А.Салазарын гадаад бодлого нь Португалд Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцохоос зайлсхийх, дайнаас эдийн засгийн ашиг хүртэх, дайны дараа олон тооны колониудын бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах боломжийг олгосон юм. Хөрш Испанийн [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] дэглэмтэй тал бүрийн нягт харилцаа холбоотой байсан. Мөн 1949 оны 4-р сарын 4-нд Португал [[НАТО]]-г үүсгэн байгуулагч нэг гишүүн болсон байна. Дайны дараа колоничлолын эсрэг хөдөлгөөн эрчимжсэн боловч Антониу Салазар колоничлолоо хадгалахыг тууштай дэмжиж байв. Энэ нь социалист орнуудын дэмжлэгтэй колониудыг хянахын тулд удаан үргэлжилсэн дайн хийхэд хүргэсэн. 1970-аад оны эхээр Португал улс ихэнх колонидоо (Энэтхэгт хавсаргасан Гоа, Гвинейн нэг хэсгээс бусад) хяналтаа хадгалж чадсан боловч дайн нь тус улсын эдийн засагт маш их хохирол учруулж, цэрэг татлагаас зайлсхийхийг эрэлхийлсэн хүн амын цагаачлалын давалгааг өдөөж, Португалын нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн юм. 21-р зууны эхэн үед Антониу Салазар португалчуудын дунд алдартай хэвээр байгаа юм. 2007 оны 3-р сарын 26-нд "Аугаа их Португал" шоу нэвтрүүлгийн санал хураалтын үр дүнд Салазарыг тус улсын түүхэн дэх хамгийн агуу португал хүнээр нэрлэж, [[Далайчин Энрике]] ([[Португал хэл|порт.]] ''Henrique о Navegador'') болон Португалын анхны хаан бөгөөд Португалын төрийг үндэслэгч [[I Афонсу]] нарыг давжээ. rp0tutj2bkwrtq9vyb1u9zcl75qnbxh 0 148795 873158 872749 2026-10-12T06:14:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 873158 wikitext text/x-wiki '''Авторитаризм''' ([[Латин хэл|латин.]] auctoritas - "эрх мэдэл", "нөлөөлөл") - улс оронд эдийн засаг, иргэний болон үзэл суртлын тодорхой түвшинг хадгалахын зэрэгцээ нэг хүний ​​(ерөнхийлөгч, хаан, ерөнхий сайд) эсвэл бүлэг хүмүүсийн (жишээлбэл, улс төрийн нам) байнгын төвлөрсөн (автократ буюу олигархи) эрх мэдэлд суурилсан ардчилсан бус [[дарангуйлал|'''дарангуйлалын''']] дэглэмийн нэг төрөл юм. Энэхүү улс төрийн дэглэм нь сөрөг хүчнийг дарах эсвэл бүрэн байхгүй байх, мөн хууль ёсны сөрөг хүчин төрийн бодлогод мэдэгдэхүйц нөлөөлөх чадваргүй байх зэрэг нөхцөлүүдийг бий болгодог. Авторитар удирдагчид засгийн газар болон зөвшөөрөгдсөн сөрөг хүчний (хэрэв байгаа бол) үзэл бодлоос ялгаатай улс төрийн үзэл бодлыг үл харгалзан эрх мэдлээ хэрэгжүүлдэг бөгөөд тэднийг сонгуулиар солих нь бараг боломжгүй байдаг юм. Авторитар дэглэмүүд нь шууд [[дарангуйлал|'''дарангуйлал''']] эсвэл үнэмлэхүй хаант засаглалаас эхлээд "өрсөлдөөнт" эсвэл "сонгуулийн авторитаризм" хүртэл янз бүр байдаг. Өрсөлдөөнт авторитар дэглэмүүд нь ардчилалд олон ургальч үзэл, иргэний эрхийг хүндэтгэх үүднээс хандаж болно; тэдгээр нь ихэвчлэн нам нь аливаа сөрөг хүчнийг ач холбогдолгүй болгохын тулд янз бүрийн арга хэрэгслийг ашигладаг давамгайлсан намын улс төрийн тогтолцоотой байдаг. Орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын ойролцоогоор гуравны нэг нь авторитар гэж ангилагддаг байна. == Авторитар дэглэмийн шинж чанарууд == * ''Ард'' ''иргэдийг эрх мэдлээс хөндийрүүлэх'': төрийн байгууллага, албан тушаалтнуудыг сонгох зарчмуудыг хэрэгжүүлэх, тэдний үйл ажиллагааны ил тод байдлыг хангах, хүн амын хариуцлага, хяналтыг хангах байдлыг бүдэгрүүлж арилгах. * ''Нийгмийн удирдлагыг төвлөрүүлэх'': эрх мэдэл нь тодорхой хувь хүн, бүлэг эсвэл хэд хэдэн нягт уялдаа холбоотой төрийн (эсвэл намын) байгууллагын гарт төвлөрүүлдэг бөгөөд тэдгээрийн шийдвэрийг эргэлзээгүйгээр хэрэгжүүлэх ёстой. Энэ тохиолдолд гүйцэтгэх засаглал хууль тогтоох болон шүүхийн салбаруудаас давуу болдог, эсвэл эрх мэдлийн хуваарилалт бүрэн байхгүй буюу бүдэг болдог. Авторитаризмын үед эрх мэдлийг өөр өөр бүлгүүд гартаа авч болдог: дэглэм нь олигархи, төрийн албан тушаалтан эсвэл сүм хийд байж болдог. * ''Амьдралын бүхий л хүрээнд нийгмийг удирдах ажлыг голчлон тушаал ба захиргаадалтын аргаар гүйцэтгэдэг:'' төрийн механизмын бүх түвшинд доод шатных нь дээд шатныханд хатуу захирагдах ёс ноёрхдог. Улс төрийн системд ганц, эрх баригч намын ноёрхол: зөвхөн одоо байгаа дэглэмийг дэмждэг эсвэл үнэнч байдаг улс төрийн холбоодыг хүлээн зөвшөөрдөг. Нөгөөтэйгүүр, түүний эрх мэдэлд заналхийлж буй байгууллагуудыг хууль бус гэж үздэг. Төр нь хууль ёсны эсэргүүцлийг тэвчдэг ч үйл ажиллагааныхаа цар хүрээг тал бүрээр хязгаарладаг. * ''Улс төрийн системд ганцхан эрх баригч улс төрийн намын ноёрхол тогтоодог:'' зөвхөн одоо байгаа дэглэмийг дэмждэг эсвэл үнэнч улс төрийн холбоодыг зөвшөөрдөг. Нөгөөтэйгүүр, түүний эрх мэдэлд заналхийлж буй байгууллагуудыг хууль бус гэж үздэг. Төр нь хууль ёсны эсэргүүцлийг тэвчдэг боловч үйл ажиллагааных нь цар хүрээг хязгаарладаг. * ''Засгийн газрын үйл ажиллагаа ихэнхдээ хууль бус шинж чанар агуулдаг'': авторитар дэглэмд хууль, дэг журмын үүрэг ихэвчлэн хоёрдогч болдог - засгийн газар хуулиар хязгаарлагдаагүй, түүнд захирагдаагүй эрх мэдлийг авдаг. Ихэнх хуулиуд нь хууль бус шинж чанартай байдаг бөгөөд үндсэн хууль нь хууль, дэг журмын үндсэн хууль гэж тооцогддоггүй, харин төрийн тэргүүний зарлигууд эсвэл хуулийн хүчин төгөлдөр болсон намын удирдамжаар солигддог. * ''Иргэдийн эрх, эрх чөлөөг зөрчих'': ард түмэн засгийн газраас хөндийрч, залилан мэхлэх объект болж хувирдаг тул авторитаризм нь ардчилсан эрх, эрх чөлөөнөөс "татгалзах" шинж чанартай байдаг. Арми, цагдаа, аюулгүй байдлын хүчийг дэглэмийг эсэргүүцэж буй сөрөг хүчнийг дарах, эрх мэдлийн хэрэгсэл, гол тулгуур болгон ашиглахад ашигладаг: хүчирхийлэл бол аливаа асуудлыг шийдвэрлэх хамгийн тохиромжтой хэрэгсэл болдог юм. Үндсэн хуульд харш байгууллагууд улс төрийн хүрээнд мэдэгдэхүйц, бүр давамгайлах нөлөө үзүүлдэг бөгөөд аюулгүй байдлын хүчин гол үүрэг гүйцэтгэдэг. * ''Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон тэдгээрийн агуулга нь төрийн хатуу хараа хяналтад байдаг'': хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд төрийн бодлогын тодорхой дутагдал, хувь албан тушаалтнуудыг шүүмжлэхийг зөвшөөрдөг боловч ерөнхийдөө хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд дэглэмд үнэнч байх ёстой. Цензур нь төрийн тусгай институц болж оршин тогтнодог. Авторитаризм бол [[тоталитаризм]] ба ардчиллын дунд байх "харилцан буулт" хэлбэртэй бөгөөд тоталитаризмаас ардчилал, түүнчлэн ардчиллаас тоталитаризм руу буцан шилжих шилжилтийн үе шат гэж үзэж болно. Авторитар дэглэм нь улс төрийн талаасаа тоталитаризмтай, эдийн засгийн талаасаа ардчилалтай ойрхон байдаг: улс төрийн эрхгүй ч хүмүүс ерөнхийдөө тодорхой эдийн засгийн боломжуудтай байдаг байна. 04p5g5d4lhx198methzs5tfzojollcy 0 148797 873149 872759 2026-10-12T05:44:21Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Карл Иохаим Фридрих]] to [[Карл Иоахим Фридрих]] without leaving a redirect 872759 wikitext text/x-wiki '''Карл Иоахим Фридрих''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Carl Joachim Friedrich''; 1901 оны 6-р сарын 5-нд Германы [[Лайпциг]] хотод төрсөн — 1984 оны 9-р сарын 19-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Массачусеттс|Массачусеттс мужийн]] Лексингтонд нас барсан) — герман-америкийн улс төр судлалын онолч, улс төрийн шинжлэх ухааны доктор. Тэрээр 1971 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ [[Харвардын их сургууль|Харвард]], [[Хайдельбергийн Их сургууль|Хайдельбергт]] ээлжлэн багшилсан. Түүний төр ба үндсэн хуулийн онол, үндсэн хуульт үзэл, засгийн газрын талаар бичсэн бүтээлүүд нь түүнийг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараах үеийн Америкийн тэргүүлэх улс төрийн онолч эрдэмтдийн нэг, тоталитаризмын онолыг үндэслэгчдийн нэг болгосон юм. == Үзэл санаа == Карл Фридрихийн "сайн ардчилал" гэсэн үзэл баримтлал нь шууд ардчилал нь тоталитаризмыг үгүйсгэж, төлөөллийн ардчиллыг дэмжиж байв. Фридрихийн тоталитаризмын онолын зарим таамаглал, ялангуяа [[Карл Шмитт|Карл Шмиттын]] "үндсэн хуульт улсын" санааг хүлээн зөвшөөрсөн нь Ханс Ж. Лицманн ардчиллын эсрэг байж болзошгүй гэж үздэг. К.Шмитт бүрэн эрхт засаглал хуулиас дээгүүр байдаг гэж үздэг байв. Клаус фон Бейме Фридрихийн онолуудын гол анхаарлыг "бат бөх институцийг бий болгох, хадгалах" гэж үздэг. Үүнийг Германы мужуудын үндсэн хуулийг бий болгох ажилд нь нөлөөлсөн гэж үзэж болно. == Бүтээлүүд == * ''THE NEW BELIEF IN THE COMMON MAN''. By Carl J. Friedrich. 345 plus xii pp. Boston: Little, Brown & Co. $3. 1942. * ''The Philosophy of Kant'', Editor with editor's introduction [Kant's moral and political writings] (New York: Random House/Modern Library [#266], 1949). * ''CONSTITUTIONAL GOVERNMENT AND DEMOCRACY'' (rev. ed.), by Carl J. Friedrich. Ginn and Company, Boston. 1950. Pp. xvi, 688. * ''The Age of the Baroque: 1610–1660'' (New York: Harper & Row, 1952). * ''Der Verfassungsstaat der Neuzeit'' [revised German edition of 'Constitutional Government and Democracy'] (Berlin, 1953). * ''The Philosophy of Hegel'', edited with an introduction (New York: Random House/Modern Library, 1953). * Die Philosophie des Rechts in Historischer Perspektive (Springer Verlag, 1955) * ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy''. Co-authored by Carl J. Friedrich and Zbigniew Brzezinski. Cambridge: Harvard University Press, 1956. Second edition 1965. * ''The Philosophy of History'' by Hegel, trans. J. Sibree, new introduction by C.J. Friedrich (Dover, 1956). ("[H]e revolutionized the sciences of man, of culture and society, and neither the humanities nor the social sciences have ever been able to think and talk again in the naive and simple terms that characterized them before Hegel wrote.") 2gqan2fjxdb0rak2e2l3mx7h5xjssl1 0 148811 873116 872914 2026-10-12T03:37:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 873116 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prague 07-2016 View from Old Town Hall Tower img3.jpg|thumb|437x437px|Прагийн Хуучин хотын талбай]] '''Хуучин хотын талбай''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Staroměstské náměstí'') —Чехийн нийслэл [[Праг]] хотын түүхэн төвд орших 9 мянган м² эзлэх эртний талбай. Талбайг янз бүрийн [[Готик]], Сэргэн мандалт, [[Барокко]], [[Рококо]] зэрэг архитектурын хэв маягийн байшингууд хүрээлж байдаг. Энэ талбай нь 12-р зуунаас хойш байсан бөгөөд тухайн үед уг талбай нь Европын худалдааны замын уулзвар дээр байрладаг томоохон зах зээл байжээ. 13-р зуунд уг талбайг Хуучин зах, 14-р зуунаас Хуучин хотын зах гэж нэрлэх болсон. 18-р зуунд уг талбай хэд хэдэн удаа нэрээ өөрчилсөн - Хуучин хотын талбай, Их Хуучин хотын талбай, Их талбай. 1895 онд уг талбай одоогийн албан ёсны нэрээ авсан. 14-р зуунд уг талбай дээр хотын захиргааны байр баригдаж, 1410 онд барилгын дээд талд Прагийн одон орны цагийг суурилуулжээ. 1365 онд талбайн хажууд Тын сүмийн барилгын ажил эхэлсэн. 1591 онд талбайн хойд хэсэгт Крочин усан оргилуур баригдаж, 1650 онд Праг хотыг Шведүүдээс чөлөөлснийг дурсгалд Мариан багана босгож 1918 он хүртэл байсан бөгөөд 2020 онд сэргээн засварлагджээ. 19-р зууны төгсгөлд нурсан барилгуудын улмаас талбай өргөжжээ. 1915 онд Чехийн үндэсний баатар [[Ян Хус|Ян Хусын]] хөшөөг энэ талбайд босгосон бөгөөд 1960-аад оноос уг талбай нь явган хүний ​​бүс болжээ. lntk6uw9eviv4ddtijrltjfwdypb05z 0 148812 873117 872916 2026-10-12T03:40:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 873117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Plac Zamkowy w Warszawie widziany z wieży kościoła św. Anny.JPG|thumb|386x386px]] '''Варшавын Хуучин хот''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Stare Miasto'', ярианы хэл. ''«Starówka»'') — [[Варшав]] хотын хамгийн эртний түүхэн төв юм. Энэ нь хуучин хотын хэрэм, [[Висла мөрөн|Висла]] [[Висла мөрөн|мөрний]] цутгалуудын нэг болох одоо үгүй болсон Камионка голын урсгалын мөр (өнөөгийн Бржозова гудамжны доор), мөн Гродзка, Мостова, Подвале зэрэг гудамжуудаар хүрээлэгдсэн байдаг. Хуучин хот бол Варшавын хамгийн алдартай жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг юм. Варшавын Хуучин хот нь 13-р зуунд байгуулагдсан. Анх шороон хэрмээр хүрээлсэн байсан бол хожим 1339 онд уг хэрэм тоосгон болсон байв. Хот нь анх Мазовийн гүнгийн цайзын эргэн тойронд өргөжин тэлж, хожим нь Хааны цайз гэгддэг болжээ. Хуучин хотын зах ([[Польш хэл|польш.]] ''Rynek Starego Miasta'') нь 13-р зууны сүүл, 14-р зууны эхэн үед Хааны цайзыг хойд зүгт орших Шинэ хоттой холбосон гол замын дагуу баригдсан ажээ. 1918 онд Хааны цайз дахин Польшийн дээд удирдлага болох Польшийн Ерөнхийлөгч болон түүний албаны ордон болжээ. 1930-аад оны сүүлээр Ерөнхийлөгч Стефан Старшинскийн засаг захиргааны үед хотын захиргаа Хуучин хотын өмнөх сүр жавхланг сэргээхийн тулд засвар хийж эхэлсэн. Барбикан болон Хуучин Захын талбайг хэсэгчлэн сэргээн засварласан. Гэсэн хэдий ч 1939 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] эхэлснээс болж эдгээр ажил зогссон байна. Дайны үеэр Варшав хот бүхэлдээ бөмбөгдөлтөнд өртөж түүний дотор Хуучин хот бараг бүрэн нурсан байна. Дайны дараа маш их хүч, хөрөнгө зарж Хуучин хотыг сэргээсэн байна. Варшавын Хуучин хотыг [[ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв|ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад "13-20-р зууны хоорондох түүхэн үеийг бараг бүрэн сэргээн босгосны онцгой жишээ" болгон бүртгүүлсэн байдаг. qmnommn1qo0h1l8j9urtgkecmo6phw4 0 148816 873107 872936 2026-10-12T02:30:21Z Zorigt 49 873107 wikitext text/x-wiki [[Файл:Francesco Coghetti, Ritratto di Gaetano Donizetti.JPG|thumb]] '''Доменико Гаэтано Мариа Донизетти''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Domenico Gaetano Maria Donizetti'' {{IPA|[donidˈdzetti]}}; 1797 оны 11-р сарын 29-нд Ломбардигийн Бергамод төрсөн — 1848 оны 4-р сарын 8-нд төрсөн хотдоо нас барсан) — Италийн дуурийн хөгжмийн зохиолч, 70 орчим дуурь бүтээсэн. Россини, Беллини нарын хамт "бель канто" үеийн 3 агуу хөгжмийн зохиолчдын нэг. Тэрээр Итали, Парис, Вена хотын Дуурийн театруудад зориулж Итали, Францын либретто дуурь бичсэн. Түүний бүтээлийн оргил үеүүдэд "Хайрын чихэр", "Лючиа ди Ламмермур", "Ла Фаворит", "Дон Паскуале" дууриуд ордог. Тэрээр мөн хөгжмийн зохиолч [[Жузеппе Донизетти|Жузеппе Донизеттигийн]] дүү байсан юм. == Намтар == Маш ядуу гэр бүлд төрсөн (эцэг нь харуул, эх нь нэхмэлчин байсан) Донизетти 9 настайдаа Симоне Майрын Буяны Хөгжмийн Сургуульд элсэж, шилдэг сурагч болжээ. Майр залуу хөгжимчнийг бүрэн дэмжиж, мэргэжлийн хөгжим өөрийгөө зориулахыг уриалж, тэр ч байтугай "Бяцхан хөгжмийн зохиолч" ([[Итали хэл|итали]]: ''II piccolo compositore di musica''; 1811) гэсэн пастиш дуурь зохиосон. Донизетти хөгжмийн боловсролоо [[Болонья|Болонийн]] хөгжмийн лицейд (1815-1817) авсан байна. [[Жоаккино Россини]] 5 жилийн өмнө төгссөний дараа уг лицей сургууль онцгой алдартай болсон байв. Донизетти мөн адил алдарт багш Падре Маттейн сурагч байжээ. Донизеттигийн Венецийн хөгжмийн тэмцээнд гаргасан амжилтын ачаар түүний анхны дуурь болох Энрико, Бургундийн гүн (1818), Ливонийн мужаан (1819) зэрэг нь Венецийн олон нийтэд сайшаалтайгаар хүлээн авагдсан боловч түүний цаашдын амжилтад зөвхөн Ж.Россини төдийгүй Винченцо Беллини (Донизеттигээс 4 насаар дүү)-ийн алдар нэр удаан хугацаанд саад болж байсан гэдэг. Тэрээр 1831 онд [[Милан]] хотод "Анна Болена" ([[Итали хэл|итали.]] ''Anna Bolena'') дуурийг тавьсны дараа л өргөн алдар нэрийг олж авсан. 1835 онд романтик үеийн онцлог шинж чанартай баатрын галзуурлын үзэгдэл, уран зөгнөлт эффекттэй "Лючиа ди Ламмермур" жүжиг нь шуугиан тарьж, Европын бүх тайзнаа аялан тоглолт хийжээ. Беллини нас барсны дараа Донизетти аюултай өрсөлдөгчгүй тул 8 дуурь бичсэн бөгөөд тэдгээрийн аль нь ч онцгой анхаарал татсангүй. 1834-1839 онд тэрээр [[Неаполь]] хотын консерваторийн профессор (1837 оноос захирал) байв. == Эх сурвалжууд == * Allitt, John Stewart (1991). ''Donizetti – In the Light of Romanticism and the Teaching of Johann Simon Mayr''. Shaftesbury, Dorset, UK: Element Books. * Ashbrook, William (1982). ''Donizetti and His Operas''. Cambridge: Cambridge University Press. * Ashbrook, William; Hibberd, Sarah (2001). Holden, Amanda (ed.). ''The New Penguin Opera Guide''. New York: Penguin Putnam. * Black, John (1982). ''Donizetti's Operas in Naples 1822–1848''. London: The Donizetti Society * Girardi, Michele. "Donizetti e il grand-opéra: il caso di ''Les Martyrs''" (PDF). ''www-5.unipv.it'' (in Italian). University of Pavia. Archived (PDF) from the original on 9 October 2022 * Weatherson, Alexander (February 2013). "Donizetti at Ivry: Notes from a Tragic Coda". ''Newsletter'' (118). London: Donizetti Society * Zavadini, Guido (1948). ''Donizetti: Vita – Musiche – Epistolario''. Bergamo: Istituto italiano d'arti grafiche === Холбоосууд === * Donizetti Society (London) for further research. Online at donizettisociety.com * Dotto, Gabriele; Roger Parker, (general editors), "The Critical Edition of the Operas of Gaetano Donizetti published by Casa Ricordi, Milan, with the collaboration and contribution of Fondazione Donizetti, Bergamo" online at ricordi.com. * List of Donizetti operas compiled by Stanford University on opera.stanford.edu * "About the Composer: Gaetano Maria Donizetti" on the Manitoba Opera's website * Donizetti biography on Arizona Opera website * Libretti: source for a large number of Donizetti's operas * {{IMSLP|id=Donizetti, Gaetano|cname=Gaetano Donizetti}} * {{ChoralWiki}} * Gaetano Donizetti cylinder recordings, from the UCSB Cylinder Audio Archive at the University of California, Santa Barbara, Library. ka1t5qqi14rmhjlcj2uu0rhoa9u6z5t 873122 873107 2026-10-12T03:58:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 873122 wikitext text/x-wiki [[Файл:Francesco Coghetti, Ritratto di Gaetano Donizetti.JPG|thumb]] '''Доменико Гаэтано Мариа Донизетти''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Domenico Gaetano Maria Donizetti'' {{IPA|[donidˈdzetti]}}; 1797 оны 11-р сарын 29-нд Ломбардигийн [[Бергамо]] хотод төрсөн — 1848 оны 4-р сарын 8-нд төрсөн хотдоо нас барсан) — Италийн дуурийн хөгжмийн зохиолч, 70 орчим дуурь бүтээсэн. [[Жоаккино Россини|Жоаккино .Россини]], [[Винченцо Беллини]] нарын хамт "бель канто" үеийн 3 агуу хөгжмийн зохиолчдын нэг юм. Тэрээр Итали, Парис, Вена хотын Дуурийн театруудад зориулж Итали, Францын либретто дуурь бичсэн. Түүний бүтээлийн оргил үеүүдэд "Хайрын ундаа" ([[Итали хэл|итали.]] ''L'elisir d'amore''), "Ламмермурын Лучиа" ([[Итали хэл|итали.]] ''Lucia di Lammermoor'') , "Ивээлт бүсгүй" ([[Франц хэл|франц.]] ''La favorite'', [[Итали хэл|итали.]] ''La favorita'') , "Паскуале ноён" ([[Итали хэл|итали.]] ''Don Pasquale'') дууриуд ордог. Тэрээр мөн хөгжмийн зохиолч [[Жузеппе Донизетти|Жузеппе Донизеттигийн]] дүү байсан юм. == Намтар == Гаэтано Донизетти маш ядуу гэр бүлд төрсөн (эцэг нь харуул, эх нь нэхмэлчин байсан) бөгөөд түүнийг 9 настайд нь Симоне Майрын Буяны Хөгжмийн Сургуульд оруулахад шилдэг сурагч болж чаджээ. Багш Майр залуу хөгжимчнийг бүрэн дэмжиж, мэргэжлийн хөгжим өөрийгөө зориулахыг уриалж, тэр ч байтугай "Бяцхан хөгжмийн зохиолч" ([[Итали хэл|итали]]: ''II piccolo compositore di musica''; 1811) гэсэн пастиш дуурь зохиосон. Г.Донизетти хөгжмийн боловсролоо [[Болонья|Болонийн]] хөгжмийн лицейд (1815-1817) авсан байна. [[Жоаккино Россини]] 5 жилийн өмнө төгссөний дараа уг лицей сургууль онцгой алдартай болсон байв. Донизетти мөн адил алдарт багш Падре Маттейн сурагч байжээ. Донизеттигийн Венецийн хөгжмийн тэмцээнд гаргасан амжилтын ачаар түүний анхны дуурь болох Энрико, Бургундийн гүн (1818), Ливонийн мужаан (1819) зэрэг нь Венецийн олон нийтэд сайшаалтайгаар хүлээн авагдсан боловч түүний цаашдын амжилтад зөвхөн Ж.Россини төдийгүй Винченцо Беллини (Донизеттигээс 4 насаар дүү)-ийн алдар нэр удаан хугацаанд саад болж байсан гэдэг. Тэрээр 1831 онд [[Милан]] хотод "Анна Болена" ([[Итали хэл|итали.]] ''Anna Bolena'') дуурийг тавьсны дараа л өргөн алдар нэрийг олж авсан. 1835 онд романтик үеийн онцлог шинж чанартай баатрын галзуурлын үзэгдэл, уран зөгнөлт эффекттэй "Лючиа ди Ламмермур" жүжиг нь шуугиан тарьж, Европын бүх тайзнаа аялан тоглолт хийжээ. Беллини нас барсны дараа Донизетти аюултай өрсөлдөгчгүй тул 8 дуурь бичсэн бөгөөд тэдгээрийн аль нь ч онцгой анхаарал татсангүй. 1834-1839 онд тэрээр [[Неаполь]] хотын консерваторийн профессор (1837 оноос захирал) байв. 1837 онд Донизеттигийн эхнэр холерын тахалд өртөж нас барсан бөгөөд тэдний 3 хүүхэд бүгд нялх байхдаа нас баржээ. Тэмбүү өвчний улмаас үүссэн толгой өвдөх, сэтгэцийн гажиг нь түүний ажилд аажмаар нөлөөлж эхэлсэн гэдэг. 1844 оны дараа Гаэтано Донизетти сэтгэцийн өвчний улмаас хөгжмөөсөө хөндийрч, Бергамо хот руугаа буцаж очоод төрөлх хотдоо 1848 оны 4-р сарын 8-нд нас барсан юм. == Эх сурвалжууд == * Allitt, John Stewart (1991). ''Donizetti – In the Light of Romanticism and the Teaching of Johann Simon Mayr''. Shaftesbury, Dorset, UK: Element Books. * Ashbrook, William (1982). ''Donizetti and His Operas''. Cambridge: Cambridge University Press. * Ashbrook, William; Hibberd, Sarah (2001). Holden, Amanda (ed.). ''The New Penguin Opera Guide''. New York: Penguin Putnam. * Black, John (1982). ''Donizetti's Operas in Naples 1822–1848''. London: The Donizetti Society * Girardi, Michele. "Donizetti e il grand-opéra: il caso di ''Les Martyrs''" (PDF). ''www-5.unipv.it'' (in Italian). University of Pavia. Archived (PDF) from the original on 9 October 2022 * Weatherson, Alexander (February 2013). "Donizetti at Ivry: Notes from a Tragic Coda". ''Newsletter'' (118). London: Donizetti Society * Zavadini, Guido (1948). ''Donizetti: Vita – Musiche – Epistolario''. Bergamo: Istituto italiano d'arti grafiche === Холбоосууд === * Donizetti Society (London) for further research. Online at donizettisociety.com * Dotto, Gabriele; Roger Parker, (general editors), "The Critical Edition of the Operas of Gaetano Donizetti published by Casa Ricordi, Milan, with the collaboration and contribution of Fondazione Donizetti, Bergamo" online at ricordi.com. * List of Donizetti operas compiled by Stanford University on opera.stanford.edu * "About the Composer: Gaetano Maria Donizetti" on the Manitoba Opera's website * Donizetti biography on Arizona Opera website * Libretti: source for a large number of Donizetti's operas * Gaetano Donizetti cylinder recordings, from the UCSB Cylinder Audio Archive at the University of California, Santa Barbara, Library. 36omkvq2dsbqrbynnjtetbho3pf0qd1 0 148817 873106 872938 2026-10-12T02:28:23Z Zorigt 49 873106 wikitext text/x-wiki [[Файл:Meyerbeer d'après P. Petit b 1865.jpg|thumb|Жакомо Мейербеер, 1864 оны гэрэл зураг.]] '''Жакомо Мейербеер''' (төрсөн нэр нь ''Якоб Либманн Беер'' - [[Герман хэл|герман.]] ''Jacob Liebmann Beer''; 1791 оны 9-р сарын 5-нд Германы Берлин хотоос холгүй Тассдорф хотод төрсөн – 1864 оны 5-р сарын 2-нд Францын Парис хотод нас барсан) - еврей гаралтай Герман-Францын хөгжмийн зохиолч. Түүний "Робер чөтгөр" (1831), "Гугенотууд" (1836) дуурь нь "Францын агуу дуурь" төрөл жанрыг тодотгох үндэс суурь болсон гэж үздэг. Ж.Мейербеерын "Агуу дуурь"-ийн загвар нь олон төрлийн хөгжмийн болон драмын уламжлалыг нэгтгэсэнд оршдог юм. Энэ нь Германы найрал хөгжмийн илэрхийлэл, Италийн дууны урлаг (bel canto), Францын уран яруу техникийг хослуулсан дээр суурилсан байв. == Намтар == Түүний эцэг Юда Херц Беер (1769–1825) нь маш баян санхүүч, аж үйлдвэрч (элсэн чихэр үйлдвэрлэгч), Пруссийн армийн туслан гүйцэтгэгч байсан; түүний эх Амалиа (Малка) Вульф (1767–1854) нь мөн санхүүгийн элитээс гаралтай байжээ. Амалиагийн салон нь ирээдүйн хаан IV Фридрих Вильхельм зэрэг Пруссийн шилдэг элитүүд болон оюун ухаантнуудыг татдаг байв. Мейербеерийн эцэг эх хоёулаа Пруссийн ордонд ойр дотно хүмүүс байжээ. Эцэг Юда Беер нь шинэчлэгч үзэл бодолтой Берлин дэх еврейчүүдийн нийгэмлэгийн удирдагч байсан (түүний гэрт синагог сүм хүртэл байрладаг байсан бөгөөд Якоб хүү сүмд зориулж эртний кантата бичсэн). Тэрээр Пруссийн еврейчүүдийн амьдралыг сайжруулахын тулд шаргуу ажилласан, учир нь тухайн үед еврейчүүд Пруссийн иргэншил авдаггүй байсан; тэднийг төрийн албанаас хасдаг байсан тул тэд ерөнхийдөө урлаг, ялангуяа хөгжмийн чиглэлээр карьераа эрхэлдэг байжээ. Якоб Либманн Беер эхийн талын өвөг эцэг Либманн Мейер Вульф нас барсны дараа буюу 1811 онд л "Мейербеер" овог, 1817 оны орчимд Италид суралцаж байхдаа "Жакомо" нэрийг авчээ. Түүний ач хүү Леопольд Адриан нь Австрийн дипломатч, зохиолч, улс төрч байсан юм. 0nm033hd7xx5sx1xjeqczvsmst6exrx 873124 873106 2026-10-12T04:00:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 873124 wikitext text/x-wiki [[Файл:Meyerbeer d'après P. Petit b 1865.jpg|thumb|Жакомо Мейербеер, 1864 оны гэрэл зураг.]] '''Жакомо Мейербеер''' (төрсөн нэр нь ''Якоб Либманн Беер'' - [[Герман хэл|герман.]] ''Jacob Liebmann Beer''; 1791 оны 9-р сарын 5-нд Германы Берлин хотоос холгүй Тассдорф хотод төрсөн – 1864 оны 5-р сарын 2-нд Францын [[Парис]] хотод нас барсан) - еврей гаралтай Герман-Францын хөгжмийн зохиолч. Түүний "Робер чөтгөр" (1831), "Гугенотууд" (1836) дуурь нь "Францын агуу дуурь" төрөл жанрыг илүү тодотгож боловсронгуй болгосон гэж үздэг. Ж.Мейербеерын "Агуу дуурь"-ийн загвар нь олон төрлийн хөгжмийн болон драмын уламжлалыг нэгтгэсэнд оршдог юм. Энэ нь Германы найрал хөгжмийн илэрхийлэл, Италийн дууны урлаг (bel canto), Францын уран яруу техникийг хослуулсан дээр суурилсан байв. == Намтар == Түүний эцэг Юда Херц Беер (1769–1825) нь маш баян санхүүч, аж үйлдвэрч (элсэн чихэр үйлдвэрлэгч), Пруссийн армийн туслан гүйцэтгэгч байсан; түүний эх Амалиа (Малка) Вульф (1767–1854) нь мөн санхүүгийн элитээс гаралтай байжээ. Амалиагийн салон нь ирээдүйн хаан IV Фридрих Вильхельм зэрэг Пруссийн шилдэг элитүүд болон оюун ухаантнуудыг татдаг байв. Мейербеерийн эцэг эх хоёулаа Пруссийн хааны ордонд ойр хүмүүс байжээ. Эцэг Юда Беер нь шинэчлэгч үзэл бодолтой Берлин дэх еврейчүүдийн нийгэмлэгийн удирдагч байсан (түүний гэрт синагог сүм хүртэл байрладаг байсан бөгөөд Якоб хүү сүмд зориулж эртний кантата бичсэн). Тэрээр Пруссийн еврейчүүдийн амьдралыг сайжруулахын тулд шаргуу ажилласан, учир нь тухайн үед еврейчүүд Пруссийн иргэншил авдаггүй байсан; тэднийг төрийн албанаас хасдаг байсан тул тэд ерөнхийдөө урлаг, ялангуяа хөгжмийн чиглэлээр карьераа эрхэлдэг байжээ. Якоб Либманн Беер эхийн талын өвөг эцэг Либманн Мейер Вульф нас барсны дараа буюу 1811 онд л "Мейербеер" овог, 1817 оны орчимд Италид суралцаж байхдаа "Жакомо" нэрийг авсан байна. Түүний ач хүү Леопольд Адриан нь Австрийн дипломатч, зохиолч, улс төрч байсан юм. 1votfas39wtjqf4czp1ptzbizqp724l 0 148821 873098 872982 2026-10-12T01:50:39Z Zorigt 49 873098 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Аварга хулсны баавгай}} [[Файл:Panda closeup.jpg|thumb|293x293px|Хулсны том баавгай]] '''Хулсны том баавгай''', буюу панда (хятад- 熊猫, [[пиньинь]]- ''xióngmāo,'' [[Латин хэл|латин.]] ''Ailuropoda melanoleuca'') — баавгайн овогт (Ursidae) багтдаг, хар цагаан өнгийн үслэг толботой, элбэнхтэй зарим онцлог шинж чанартай, олон төрлийн хоолтой хөхтөн амьтны төрөл зүйл юм. Хулсны том баавгай нь Хятадын төв хэсгийн уулархаг бүс нутаг болох [[Сычуань муж|Сычуань]], өмнөд [[Ганьсү муж|Ганьсү]], [[Шаньси муж|Шаньси]] мужуудад амьдардаг. 20-р зууны хоёрдугаар хагасаас хойш панда нь Хятадын үндэсний бэлгэ тэмдэг болжээ. Хятад нэр нь «баавгай муур» гэсэн утгатай. == Гадаад төрх == Хулсны том баавгай 1.2-1.8 м урт, 70-165 кг жинтэй байдаг. Эрэгчин нь эмэгчнээсээ 10% том, 20% хүнд байдаг. Бусад баавгайнуудаас ялгаатай нь хулсны том баавгай харьцангуй урт сүүлтэй (10-15 см). Тэдний бие нь том, өтгөн цагаан үсээр бүрхэгдсэн, нүдний эргэн тойронд хар өнгийн толботой бөгөөд чих, сарвуу нь хар өнгөтэй. Богино, зузаан хойд хөл нь хурц сарвуутай. Хөлийн ул болон хуруу бүрийн суурь нь гөлгөр хулсны ишийг атгахад хялбар болгодог сайн хөгжсөн үсгүй нүцгэн байдаг. [[Хулсны жижиг баавгай]] буюу Улаан панда нь мөн ижил төстэй анатомийн онцлогтой боловч энэ зүйл нь Хулсны том баавгайнаас хувьслын хувьд нэлээд хол бөгөөд өөр овогт багтдаг байна. Хятадын Шинжлэх Ухааны Академийн Генетик ба Хөгжлийн Биологийн Хүрээлэнгийн эрдэмтэд Их Британийн "Wellcome Trust Sanger" хүрээлэнгийн хамт ажиллах судалгаа хийж, эдгээр хоёр том, жижиг баавгайнууд 40 сая гаруй жилийн өмнө амьдарч байсан нийтлэг өвөг дээдэстэй боловч "зургаа дахь хуруу" нь түүнээс өвлөгдөөгүй, харин хамаагүй хожуу гарч ирсэн гэж дүгнэжээ. Эдгээр хоёр зүйл бүр энэхүү нэмэлтийг конвергент хувьслын замаар бие даан олж авсан гэж үзжээ. == Амьдардаг орчин == [[Файл:Index23.png|thumb|350x350px|Хулсны том баавгайн амьдрах орчны газрын зураг]] Том баавгайн гол тархалт нь Хятад-Төвдийн уулсын зүүн нуруу болох Миншань, Чионлай уулс (түүний салбар болох Жиажиншань уулсыг оролцуулан)-аар хязгаарлагддаг байна. Чионлай уулсын өмнөд хэсэгт энэ нуруу хэсэгчилсэн байдаг. Энэ нь цастай Гонгашань болон Буддын шашинтнуудын хүндэтгэдэг Эмэй уулсын хооронд үргэлжилж, жижиг Сяосянлин нуруу (Сянлин нурууны баруун өмнөд хэсэг)-ээр төгсдөг. Хулсны том баавгайн Цинлин төрөл зүйл нь Хятад-Төвдийн уулсын нэг хэсэг биш Цинлин нурууны баруун хэсэгт амьдардаг байна. Уг хулсны том баавгай нь 1800-3200 м-ийн өндөрлөгт байнга амьдардаг бөгөөд шилмүүст ойн доод бүсийг илүүд үздэг ажээ. Холимог ойн бүсэд баавгайн амьдрах нягтрал буурдаг. Заримдаа модны шугамаас дээш 4100 м хүртэл өргөгдөж, 1200 м хүртэл өндөрлөгт субтропик мөнх ногоон ойн бүс рүү урууддаг байна. Том баавгайн хоол хүнсэнд "''Bashania",'' "''Fargesia"'' төрлийн хулс зонхилдог бөгөөд энэ нь бараан шилмүүст болон холимог ойн бутанд шигүү ургадаг юм. == Амьтны үржил == [[Файл:Lightmatter panda.jpg|thumb|425x425px|Сан-Диего тотын амьтаны хүрээлэн дахь Хулсны том баавгай.]] Хулсны том баавгай буюу панда 4-9 насандаа бэлгийн төлөвшилд хүрдэг байна. Эрэгчин баавгай 3-р сарын дундаас 5-р сар хүртэл хосоо хайдаг. Жилийн үлдсэн хугацаанд тэд ганцаараа амьдардаг байна. Эмэгчин баавгайн үр тээлт 95-160 хоног үргэлжилдэг бөгөөд нэг эсвэл хоёр бамбарууш төрүүлдэг ажээ. Бамбарууш нь 90-130 грамм жинтэй бөгөөд энэ нь эхийн жингийн ойролцоогоор 1/800 хувьтай тэнцэх боловч бусад баавгайн төрлийн бамбаруушнаас ялгаатай нь нимгэн үслэг давхаргаар хучигдсан байдаг. Эх нь зөвхөн эхний нярай бамбаруушаа асарч, хоёр дахь бамбаруушаа орхидог. Төрөлт ойролцоогоор хоёр жил тутамд нэг удаа тохиолддог. Удаан үржих нь популяцийн өсөлтийг удаашруулдаг бөгөөд энэ нь хүнсний нөөцийн төлөөх өрсөлдөөнөөс зайлсхийхэд хэрэг болдог байна. Хулсны том баавгай ердийн бус хорионд үржих нь маш ховор тохиолддог бөгөөд 2000 оноос өмнө аварга том панда амьтны хүрээлэнд үрждэггүй байсан юм. 2020 оны эхээр хоёр хулсны том баавгай ойролцоогоор 10 жилийн дараа үржсэн байна. == Хамгаалалт == Хулсны том баавгай бол үгүй болох эмзэг зүйлд ордог юм. 2017 он хүртэл устаж үгүй ​​болох аюулд орсон гэж тооцогддог байсан бөгөөд тоо толгой нь тогтвортой буурч, зэрлэг болон хүрээлэнд дахь төрөлтийн түвшин бага гэж тодорхойлогддог байв. Эрдэмтдийн тооцоолсноор зэрлэг байгальд ойролцоогоор 2,060 баавгай үлдсэн байна. Панда бол [[Дэлхийн зэрлэг байгалийн сан|Дэлхийн зэрлэг]] [[Дэлхийн зэрлэг байгалийн сан|байгалийн сангийн]] ([[Англи хэл|англи.]] ''World Wildlife Fund,'' товч. WWF) бэлгэдэл юм. Хулсны том баавгайн амьдрах орчны 70%, 88% нь панда үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд хамрагддаг байна. Үүнд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтсан Хулсны том баавгайн дархан цаазат газар, мөн бусад хэд хэдэн хамгаалалттай, үзэсгэлэнтэй газрууд ордог юм. Хулсны том баавгайг анх 1869 онд Францын шашны номлогч Арманд Дэвидийн ачаар Барууны орнуудад мэдэж эхэлсэн. Том баавгай [[Хүрэн баавгай|хүрэн баавгайтай]] төстэй байдгаараа удалгүй алдартай болсон. Пандагийн гэм зэмгүй мэт харагдах байдал нь амьд, чихмэл амьтан мэт харагдах байдлыг нь тэд бараг цагаан хоолтон бөгөөд голчлон хулсаар хооллодог нь улам бүр баяжуулсан. Гэсэн хэдий ч энэ нь тэд аюулд өртвөл эсэргүүцэх чадваргүй гэсэн үг биш юм. АНУ болон Японы амьтны хүрээлэнд хулсан том баавгай түрээслүүлсэн нь 1970-аад онд Хятадын дипломат харилцааны чухал алхам болсон бөгөөд энэ нь Хятад болон Барууны хоорондох соёлын солилцооны анхны тохиолдлуудын нэг байв. Гэсэн хэдий ч хулсан баавгай дипломат зорилгоор шилжүүлэгдсэн анхны тохиолдол нь [[Тан улс|Тан]] [[Тан улс|улсын]] хатан хаан Ву Зетиан Японы эзэн хаанд хоёр хулсан том баавгай бэлэглэсэн үеэс эхтэй гэж үздэг байна. 1950-иад оноос 1980-аад он хүртэл Хятад улс дипломат зорилгоор найрсаг орнуудад хулсан том баавгай бэлэглэж ирсэн байна. 1952-1982 оны хооронд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]], [[Герман]], [[Испани]], [[Хойд Солонгос]], [[Мексик]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Франц]], [[Япон]] зэрэг улсуудад 23 баавгайг төрийн бэлэг болгон өгч байжээ. 1984 оноос хойш Хулсны том баавгайг дипломат зорилгоор бэлэг болгон өгөхөө зогсоосон байна. Үүний оронд Хятад улс уг баавгайг бусад улс орнуудад 10 жилийн түрээсээр өгөхийг санал болгодог болжээ. Түрээсийн стандарт нөхцөлд жилд 1 сая долларын түрээс багтдаг бөгөөд түрээсийн хугацаанд төрсөн бүх бамбаруушнууд БНХАУ-ын өмч болохыг баталгаажуулдаг ажээ. Хятадад Хулсны том баавгайг хороосон тохиолдолд цаазаар авах ял оноодог байна. dkl6aazvo31qnspbiuomfix4o9ipsaf 0 148824 873097 872991 2026-10-12T01:48:18Z Zorigt 49 873097 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Улаан хулсны баавгай}} [[Файл:Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda retouched.jpg|thumb]] '''Хулсны жижиг баавгай''' буюу '''хулсны''' '''улаан баавгай''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Ailurus fulgens,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Red panda'') —Хулсны баавгайн төрлийн зүүн Гималайн нуруу болон баруун өмнөд Хятадад оршдог хөхтөн амьтан, Caniformes дэд баг, Carnivora баг бөгөөд голчлон ургамлаар хооллодог. Хулсны жижиг баавгай нь ойролцоогоор том гэрийн муурны хэмжээтэй. [[Файл:Ailurus fulgens topographic distribution map.png|thumb|383x383px]] Хятадад энэ амьтны тухай бичмэл дурсамж 13-р зуунд хамаарах боловч европчууд хулсны жижиг баавгайн талаар хожим 19-р зуунд л мэдэж авсан. Үүнийг 1821 онд Британийн колониудад материал цуглуулж байсан Английн генерал, байгаль судлаач Томас Хардвик ([[Англи хэл|англи.]] ''Thomas Hardwicke,'' 1755-1835) албан ёсоор "нээсэн" гэж үздэг байна. Палеонтологийн малтлагааас хулсны жижиг баавгай (нэр ойролцоог боловч) [[Хулсны том баавгай]] ([[Латин хэл|латин.]] ''Ailuropoda melanoleuca'')-аас маш холын төрөл болох тогтоогдсон байна. Тэдний нийтлэг өвөг нь олон сая жилийн өмнө Евразиин нутагт амьдарч байжээ. Хулсны баавгайн гарвал өвөг нь өнөөгийн Хятадаас баруун Их Британий нутаг хүртэл тархан амьдарч байжээ. == Гадаад төрх == [[Файл:Red Panda.JPG|thumb|385x385px|Мюнхен хотын амьтны хүрээлэн дахь хулсны жижиг баавгай буюу улаан баавгай.]] Хулсны жижиг баавгайн биеийн урт нь ойролцоогоор 51–64 см, сүүлний урт нь 28–48 см. Гималайн улаан баавгай 3.2-9.4 кг жинтэй; Хятадын улаан баавгайн эрэгчин 4.2-13.4 кг, эмэгчин 4–15 кг жинтэй байдаг. Бие нь сунасан, сүүл нь өтгөн, толгой нь өргөн, богино, үзүүртэй хошуутай, жижиг, бөөрөнхийдүү чихтэй бөгөөд 38 шүдтэй ажээ. Хулсны жижиг баавгайн хөл нь богино, хүчтэй, хагас хураагддаг сарвуутай тул модонд амархан авирч, буухад тустай байдаг юм. Хулсны жижиг буюу улаан баавгайны үс нь хүрэн эсвэл бор шаргал өнгөтэй, угаараа бараан, улаавтар хүрэн эсвэл хар өнгөтэй. Нуруун дээрх үс нь шаргал үзүүртэй. Сарвуу нь гялгар хар, сүүл нь хүрэн өнгөтэй, бүдэг, цайвар, нарийхан цагирагтай, толгой нь цайвар, чихний ирмэг болон хошуу нь цагаан өнгөтэй байдаг. Нүдний эргэн тойронд элбэнхийнхтэй төстэй баг шиг хээ байдаг - энэ хээ нь тус бүрт өвөрмөц байдаг. Энэ өнгө нь өнгөлөн далдлах үүрэг гүйцэтгэдэг - хулсны улаан баавгай ихэнх цагаа хөвд, хагаар бүрхэгдсэн модон дээр өнгөрөөдөг байна. == Үржил == Хулсны жижиг баавгайн үржлийн улирал нэгдүгээр сард эхэлдэг. Эмэгчиний үржлийн хугацаа 90-145 хоног байдаг бөгөөд үүнээс ердөө 50 хоног нь ургийн бодит хөгжилд зарцуулагддаг, учир нь ургийн хөгжил нь үр тогтсоны дараа шууд эхэлдэггүй, харин нэлээд хугацааны дараа эхэлдэг ажээ. Төрөхөөсөө өмнөхөн эмэгчин нь модны хөндий эсвэл хадны завсарт мөчир, навчаар үүр барьдаг. Зулзага нь энэ үүрэнд сохор, дүлий төрдөг бөгөөд 100 орчим грамм жинтэй байдаг ажээ. Тэдний өнгө нь улаан эсвэл улбар шараас илүү шаргал (цайвар хүрэнээс саарал хүртэл) байдаг. Ихэвчлэн 2-3 бамбарууш төрдөг ч заримдаа нэг дор 4 төрдөг. Гэсэн хэдий ч бие даан амьдрах хүртэл нэгээс илүү нь амьд үлдэх нь ховор байдаг. Бамбаруушнууд маш удаан өсдөг байна. 18 дахь өдөр нь тэд нүдээ нээдэг бөгөөд 3 сартайд нь тэдний өнгө нь насанд хүрсэн зүйлийнх шиг ердийн өнгө олж авдаг бөгөөд тэд үүрнээсээ гарч, хатуу хоол идэж эхэлдэг байна. == Тоо толгой == Улаан пандагийн тархац нутаг нь өргөн уудам нутгийг хамардаг бөгөөд байгалийн махчин амьтан цөөхөн байдаг ч Олон улсын Улаан номны Устаж болзошгүй зүйлийн жагсаалтад "Устах аюулд орсон" гэж бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь устаж үгүй ​​болох аюулд орсон ангилалд багтдаг бөгөөд ердөө 2500 тоо толгой үлдсэн (зарим тооцоогоор 10,000 орчим) байна. Учир нь зэрлэг байгальд улаан пандагийн тоо толгой маш бага байдаг. Цаашилбал, амьдрах орчин нь амархан сүйддэг. Гол аюул занал нь эдгээр бүс нутагт ой модыг байнга устгах, мөн Энэтхэг, баруун өмнөд Хятадад үзэсгэлэнтэй үслэг эдлэлийг нь хулгайн ан хийх, ан хийх явдал юм (малгай хийхэд ашигладаг). Сүүлийн 50 жилийн хугацаанд [[Гималай|Гималайн]] бүс нутагт улаан пандагийн тоо толгой 39%-иар буурсан гэсэн үзүүлэлт байна. jifp3wbwsnxb2df2gbdearnjio08ova 0 148825 873095 872993 2026-10-12T01:38:56Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Днепрын Усан цахилгаан станц]] to [[Днеприйн Усан цахилгаан станц]] without leaving a redirect: Misspelled title 872993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дніпрогес з висоти.jpg|thumb|368x368px]] '''Днепрын Усан цахилгаан станц''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Дніпровська ГЕС'') — [[Украин|Украины]] [[Днепр мөрөн]] дээрх [[Запорожье|Запорож]] хотод орших Усан цахилган станц. 1932-1956 онуудад ЗХУ болон Европын хамгийн том бөгөөд Украины хамгийн том усан цахилгаан станц юм. Днепрын Усан цахилгаан станц барих ажлыг Орос Улсыг Цахилгаанжуулах комиссын төлөвлөгөөнд оруулсан бөгөөд энэ төлөвлөгөөний дагуу баригдсан хамгийн том цахилгаан станц болсон юм. Барилгын ажил 1927 онд эхэлж, анхны усан цахилгаан станцуудыг 1932 онд ашиглалтад оруулж, Днепрын усан цахилгаан станцыг 1939 онд ашиглалтад оруулсан. Цахилгаан станц нь ЗХУ-ын аж үйлдвэржилтийн хамгийн алдартай бэлгэдлийн нэг болж, Запорожье хотод нэгэн зэрэг томоохон аж үйлдвэрийн цогцолбор баригдсан. Днепрын Усан цахилгаан станц нь их хэмжээний хямд цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэхээс гадна Днепр мөрөн дээр тасралтгүй усан тээвэрлэлтийг хангах асуудлыг шийдсэн юм. Зөвлөлтийн [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их эх орны дайны]] үеэр Днепрын Усан цахилгаан станцыг эхлээд Зөвлөлт, дараа нь Германы цэргүүд дэлбэлжээ. 1944 онд сэргээн босголтын ажил эхэлж, 1950 онд сүүлчийн усан цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулснаар хүчин чадлыг нь үлэмж нэмэгдүүлжээ. 1990-ээд оны дунд үеэс хойш Днепрын Усан цахилгаан станц нь тоног төхөөрөмжүүдээ солих замаар хүчин чадлыг аажмаар нэмэгдүүлэх зэрэг шинэчлэл хийжээ. Днепрын усан цахилгаан станц нь төрийн өмчит "Укргидроэнерго" компанийн эзэмшилд байдаг. 2024 оны 3-р сарын 22-нд Оросын Украин руу хийсэн дахин нэг томоохон пуужингийн цохилтоор Днепрын усан цахилгаан станцын байгууламж болон далан руу цохилт өгсөн байна. Станцад гал гарсан (далан эвдэрэх аюул байхгүй). Укргидроэнерго компанийн захирал Игорь Сиротагийн хэлснээр Оросын хүчин УЦС-1 болон УЦС-2-т цохилт өгсөн байна. Тэрээр УЦС-2-т ноцтой хохирол учирсан бөгөөд засварлах боломжтой эсэх нь тодорхойгүй байна гэж мэдэгджээ. Станцын нэг тулгуур мөн цохилтод өртөж, краны дам нуруу гэмтсэн байна. Днепрын усан цахилгаан станцыг буудсаны улмаас дор хаяж нэг хүн нас баржээ. Днепрын Усан цахилгаан станц Оросын буудлагын улмаас үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. == Далан == Днепрын Усан цахилгаан станцын даралтын шугамын ихэнх хэсгийг 760.5 метр урттай, дээд тал нь 64 метр өндөртэй бетонон таталцлын далан бүрдүүлдэг байна. Далан нь нуман хэлбэртэй, дээд урсгал руу чиглэсэн муруй хэлбэртэй, 600 метрийн радиустай. Нуман хэлбэрийн далантай харагдах боловч Днепрын усан цахилгаан станцын далан нь ачааг эрэг рүү дамжуулдаггүй. Энэ хэлбэрийг асгаралтын уртыг нэмэгдүүлэх, далангийн байгууламжийг илүү таатай геологийн нөхцөлд байрлуулах зорилгоор сонгосон байна. == Хүчин чадал == 1932-1941 онд тус станц 16 тэрбум кВт.ц цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж байсан бол 1974 онд 100 тэрбум дахь кВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэж байв. Хожим Станцын шинэчлэл 2022 онд дууссаны дараа хүчин чадал нь 1,615.4 МВт хүртэл нэмэгдэх байв. f2hhf92wr62ixkdmti40r7vlf6dsmio 873096 873095 2026-10-12T01:47:05Z Zorigt 49 873096 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дніпрогес з висоти.jpg|thumb|368x368px]] '''Днеприйн Усан цахилгаан станц''' ({{langx|uk|Дніпровська ГЕС}}) — [[Украин|Украины]] [[Днепр мөрөн]] дээрх [[Запорожье]] хотод орших Усан цахилгаан станц. 1932-1956 онуудад ЗХУ болон Европын хамгийн том бөгөөд Украины хамгийн том усан цахилгаан станц байв. Днеприйн Усан цахилгаан станц барих ажлыг Орос Улсыг Цахилгаанжуулах комиссын төлөвлөгөөнд оруулсан бөгөөд энэ төлөвлөгөөний дагуу баригдсан хамгийн том цахилгаан станц болсон юм. Барилгын ажил 1927 онд эхэлж, анхны усан цахилгаан станцуудыг 1932 онд ашиглалтад оруулж, Днеприйн усан цахилгаан станцыг 1939 онд ашиглалтад оруулсан. Цахилгаан станц нь ЗХУ-ын аж үйлдвэржилтийн хамгийн алдартай бэлгэдлийн нэг болж, Запорожье хотод нэгэн зэрэг томоохон аж үйлдвэрийн цогцолбор баригдсан. Днеприйн Усан цахилгаан станц нь их хэмжээний хямд цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэхээс гадна Днепр мөрөн дээр тасралтгүй усан тээвэрлэлтийг хангах асуудлыг шийдсэн юм. Зөвлөлтийн [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их эх орны дайны]] үеэр Днеприйн Усан цахилгаан станцыг эхлээд Зөвлөлт, дараа нь Германы цэргүүд дэлбэлжээ. 1944 онд сэргээн босголтын ажил эхэлж, 1950 онд сүүлчийн усан цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулснаар хүчин чадлыг нь үлэмж нэмэгдүүлжээ. 1990-ээд оны дунд үеэс хойш Днеприйн Усан цахилгаан станц нь тоног төхөөрөмжүүдээ солих замаар хүчин чадлыг аажмаар нэмэгдүүлэх зэрэг шинэчлэл хийжээ. Днеприйн усан цахилгаан станц нь төрийн өмчит "Укргидроэнерго" компанийн эзэмшилд байдаг. 2024 оны 3-р сарын 22-нд Оросын Украин руу хийсэн томоохон пуужингийн цохилтоор Днеприйн усан цахилгаан станцын байгууламж болон далан руу цохилт өгсөн байна. Станцад гал гарсан (далан эвдрэх аюул байхгүй). Укргидроэнерго компанийн захирал Игорь Сиротагийн хэлснээр Оросын хүчин УЦС-1 болон УЦС-2-т цохилт өгсөн байна. Тэрээр УЦС-2-т ноцтой хохирол учирсан бөгөөд засварлах боломжтой эсэх нь тодорхойгүй байна гэж мэдэгджээ. Станцын нэг тулгуур мөн цохилтод өртөж, краны дам нуруу гэмтсэн байна. Днеприйн усан цахилгаан станцыг буудсаны улмаас дор хаяж нэг хүн нас баржээ. Днеприйн Усан цахилгаан станц Оросын буудлагын улмаас үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. == Далан == Днеприйн Усан цахилгаан станцын даралтын шугамын ихэнх хэсгийг 760.5 метр урттай, дээд тал нь 64 метр өндөртэй бетонон таталцлын далан бүрдүүлдэг. Далан нь нуман хэлбэртэй, дээд урсгал руу чиглэсэн муруй хэлбэртэй, 600 метрийн радиустай. Нуман хэлбэрийн далантай харагдах боловч Днеприйн усан цахилгаан станцын далан нь ачааг эрэг рүү дамжуулдаггүй. Энэ хэлбэрийг асгаралтын уртыг нэмэгдүүлэх, далангийн байгууламжийг илүү таатай геологийн нөхцөлд байрлуулах зорилгоор сонгосон байна. == Хүчин чадал == 1932-1941 онд тус станц 16 тэрбум кВт.ц цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж байсан бол 1974 онд 100 тэрбум дахь кВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэж байв. Хожим Станцын шинэчлэл 2022 онд дууссаны дараа хүчин чадал нь 1,615.4 МВт хүртэл нэмэгдэх байв. tf1tse6xt207rnkq5cc9tdcjpjz63r0 873125 873096 2026-10-12T04:05:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 873125 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дніпрогес з висоти.jpg|thumb|368x368px]] '''Днеприйн Усан цахилгаан станц''' ({{langx|uk|Дніпровська ГЕС}}) — [[Украин|Украины]] [[Днепр мөрөн]] дээрх [[Запорожье]] хотод орших Усан цахилгаан станц. 1932-1956 онуудад ЗХУ болон Европын хамгийн том бөгөөд Украины хамгийн том усан цахилгаан станц байв. == Түүх == Днеприйн Усан цахилгаан станц барих ажлыг Зөвлөлт Улсыг Цахилгаанжуулах комиссын төлөвлөгөөнд оруулсан бөгөөд энэ төлөвлөгөөний дагуу баригдсан хамгийн том цахилгаан станц болсон юм. Барилгын ажил 1927 онд эхэлж, анхны усан цахилгаан станцуудыг 1932 онд ашиглалтад оруулж, Днеприйн усан цахилгаан станцыг 1939 онд ашиглалтад оруулсан. Цахилгаан станц нь ЗХУ-ын аж үйлдвэржилтийн хамгийн алдартай бэлгэдлийн нэг болж, Запорожье хотод нэгэн зэрэг томоохон аж үйлдвэрийн цогцолбор баригдсан. Днеприйн Усан цахилгаан станц нь их хэмжээний хямд цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэхээс гадна Днепр мөрөн дээр тасралтгүй усан тээвэрлэлтийг хангах асуудлыг шийдсэн юм. Зөвлөлтийн [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их эх орны дайны]] үеэр Днеприйн Усан цахилгаан станцыг эхлээд Зөвлөлтийн цэргүүд зугтаахдаа, дараа нь Германы цэргүүд ухрахдаа 2 удаа дэлбэлж нурааж байжээ. 1944 онд сэргээн босголтын ажил эхэлж, 1950 онд сүүлчийн усан цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулснаар хүчин чадлыг нь үлэмж нэмэгдүүлжээ. 1990-ээд оны дунд үеэс хойш Днеприйн Усан цахилгаан станц нь тоног төхөөрөмжүүдээ солих замаар хүчин чадлыг аажмаар нэмэгдүүлэх зэрэг шинэчлэл хийжээ. Днеприйн усан цахилгаан станц нь төрийн өмчит "Укргидроэнерго" компанийн эзэмшилд байдаг. 2024 оны 3-р сарын 22-нд Оросын Украин руу хийсэн томоохон пуужингийн цохилтоор Днеприйн усан цахилгаан станцын байгууламж болон далан руу цохилт өгсөн байна. Станцад гал гарсан (далан эвдрэх аюул байхгүй). Укргидроэнерго компанийн захирал Игорь Сиротагийн хэлснээр Оросын хүчин УЦС-1 болон УЦС-2-т цохилт өгсөн байна. Тэрээр УЦС-2-т ноцтой хохирол учирсан бөгөөд засварлах боломжтой эсэх нь тодорхойгүй байна гэж мэдэгджээ. Станцын нэг тулгуур мөн цохилтод өртөж, краны дам нуруу гэмтсэн байна. Днеприйн усан цахилгаан станцыг буудсаны улмаас дор хаяж нэг хүн нас баржээ. Днеприйн Усан цахилгаан станц Оросын буудлагын улмаас үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. == Далан == Днеприйн Усан цахилгаан станцын даралтын шугамын ихэнх хэсгийг 760.5 метр урттай, дээд тал нь 64 метр өндөртэй бетонон таталцлын далан бүрдүүлдэг. Далан нь нуман хэлбэртэй, дээд урсгал руу чиглэсэн муруй хэлбэртэй, 600 метрийн радиустай. Нуман хэлбэрийн далантай харагдах боловч Днеприйн усан цахилгаан станцын далан нь ачааг эрэг рүү дамжуулдаггүй. Энэ хэлбэрийг асгаралтын уртыг нэмэгдүүлэх, далангийн байгууламжийг илүү таатай геологийн нөхцөлд байрлуулах зорилгоор сонгосон байна. == Хүчин чадал == 1932-1941 онд тус станц 16 тэрбум кВт.ц цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж байсан бол 1974 онд 100 тэрбум дахь кВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэж байв. Хожим Станцын шинэчлэл 2022 онд дууссаны дараа хүчин чадал нь 1,615.4 МВт хүртэл нэмэгдэх байв. ialk1me8myw256jxsyba9z72ugj7v1p 0 148826 873093 872994 2026-10-12T01:36:59Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Шведын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи]] to [[Шведийн Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи]] without leaving a redirect: Misspelled title 872994 wikitext text/x-wiki [[Файл:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|thumb|388x388px|Шведын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академийн төв байр]] '''Шведын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Kungliga Vetenskapsakademien'') — Шведийн Эзэн хааны Академиудын нэг бөгөөд шинжлэх ухааныг (голчлон математик, байгалийн ухаан) хөгжүүлэх зорилготой бие даасан төрийн бус байгууллага юм. Академийг 1739 онд Шведийн 6 залуу эрдэмтэн, бизнес эрхлэгч, улс төрчид үүсгэн байгуулсан: # байгалийн судлаач [[Карл Линней]], # бизнесмен Йонас Альстрёмер, # инженер, бизнес эрхлэгч Мортен Тривальд, # улс төрч Андерс Йохан фон Хёпкен, # эрдэмтэн, улс төрч Стен Карл Биелке, # улс төрч Карл Вильхельм Кадерхиелм. Карл Линнейг Академийн анхны ерөнхийлөгчөөр сугалаагаар сонгосон байна. == Академийн шагналууд == * Физикийн Нобелийн шагнал, * Химийн Нобелийн шагнал, * Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагнал, * Одон орон, математик, биологийн шинжлэх ухаан, полиартритийн Кроуфордын шагнал, * Логик ба философийн Рольф Шокийн шагнал, * Кристаллографийн Грегори Аминовын шагнал, * Оскар Клейнийн медаль, * Цацраг туяанаас хамгаалах медаль (Зивертийн медаль). fs33bvlkricla3wmtzefp78pjtzo43f 873094 873093 2026-10-12T01:38:34Z Zorigt 49 873094 wikitext text/x-wiki [[Файл:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|thumb|388x388px|Шведийн Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академийн төв байр]] '''Шведийн Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи''' ({{langx|sv|Kungliga Vetenskapsakademien}}) — Шведийн Эзэн хааны Академиудын нэг бөгөөд шинжлэх ухааныг (голчлон математик, байгалийн ухаан) хөгжүүлэх зорилготой бие даасан төрийн бус байгууллага юм. Академийг 1739 онд Шведийн 6 залуу эрдэмтэн, бизнес эрхлэгч, улс төрчид үүсгэн байгуулсан: # байгалийн судлаач [[Карл Линней]], # бизнесмен Йонас Альстрёмер, # инженер, бизнес эрхлэгч Мортен Тривальд, # улс төрч Андерс Йохан фон Хёпкен, # эрдэмтэн, улс төрч Стен Карл Биелке, # улс төрч Карл Вильхельм Кадерхиелм. Карл Линнейг Академийн анхны ерөнхийлөгчөөр сугалаагаар сонгосон байна. == Академийн шагналууд == * Физикийн Нобелийн шагнал, * Химийн Нобелийн шагнал, * Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагнал, * Одон орон, математик, биологийн шинжлэх ухаан, полиартритийн Кроуфордын шагнал, * Логик ба философийн Рольф Шокийн шагнал, * Кристаллографийн Грегори Аминовын шагнал, * Оскар Клейнийн медаль, * Цацраг туяанаас хамгаалах медаль (Зивертийн медаль). irvrn3gwxcaq0n87xj1v7q1ka8wdftu 0 148834 873092 873047 2026-10-12T01:32:40Z Zorigt 49 873092 wikitext text/x-wiki '''Бандийн Сурмаажав''' (1921 онд Ховд аймгийн Дуут суманд төрж, 2000 онд нас барсан) - Монголын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 1964 оны "Намын эсрэг бүлэг"-ийн хэрэгт холбогдож улс төрийн хэлмэгдэлд өртсөн хүн. == Намтар == * 1953 онд МУИС-ийг дүүргэсэн. * 1957 онд ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны Нийгмийн ухааны академийг төгсөж, дэд эрдэмтэн цол хамгаалсан. * 1961–1964 онд Монголын Волейболын Холбооны (МВХ) дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. * 1964 оны 12-р сард МАХН-ын Төв Хорооны VI бүгд хурал дээр (тухайн үед Улсын Төлөвлөгөөний Комиссын орлогч дарга байсан) Б.Сурмаажав нь [[Цогт-Очирын Лоохууз]], [[Баяндалайн Нямбуу]] нарын хамт МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалын]] бодлогыг шүүмжилсний улмаас "Намын эсрэг бүлэг"-ийн хэрэг тохоогдож хэлмэгдэн хөдөө орон нутагт цөлөгдсөн юм. Түүнд артелийн эсвэл сумын төвөөс гадагш явах эрх байсангүй. Бие нь өвдсөн ч аймаг, хотын эмнэлэг бараадах, амралт сувилалд явах ямар ч эрхгүй байв. Бүр [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] байсан төрсөн эцгийнх нь бие муудаж, амьдад нь уулзах хүсэлтээ сар шахуу тавьсан ч Намын Төв Хорооны удирдлагууд зөвшөөрөөгүй тул эцгийгээ өнгөрсөн хойно нь оршуулганд нь арай гэж очиж байжээ. Хожим 1997 онд тэрээр өөрийн туулсан хэлмэгдүүлэлт, түүхэн үйл явдлын үнэн мөнийг хойч үедээ үлдээх зорилгоор '''"Нэр бүтэн, мөр цагаан"''' хэмээх дуртгал номоо бичиж үлдээсэн юм. Энэхүү ном нь 1960-аад оны Монголын төр, нийгмийн амьдрал, хөшигний ардах улс төрийн тэмцлийг харуулах чухал түүхэн баримт болдог. {{DEFAULTSORT:Сурмаажав, Бандийн}} [[Ангилал:Дуутын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1921 онд төрсөн]] [[Ангилал:2000 онд өнгөрсөн]] 8c7f5qwkioelihq6tudfpprsrxuuguf 0 148838 873091 2026-10-11T21:36:47Z Mendamarbadral 102503 Хуудас үүсгэв: "'''Хуниас''' (Англи: Convolution) гэдэг нь математикт тэр тусмаа функционал анализид <math>f</math> болон <math>g</math> функцүүдийг ашиглан <math>f*g</math> гэсэн функцийг үүсгэдэг математикийн үйлдэл юм. == Тодорхойлолт == <math>\mathbb{R}^n</math> огторгуйд тодорхойлогдсон <math>f</math>, <math>g</math>..." 873091 wikitext text/x-wiki '''Хуниас''' (Англи: Convolution) гэдэг нь математикт тэр тусмаа функционал анализид <math>f</math> болон <math>g</math> функцүүдийг ашиглан <math>f*g</math> гэсэн функцийг үүсгэдэг математикийн үйлдэл юм. == Тодорхойлолт == <math>\mathbb{R}^n</math> огторгуйд тодорхойлогдсон <math>f</math>, <math>g</math> функцүүдийн хувьд <math> x \in \mathbb{R}^n </math> цэг бүрийн хувьд <math display="block">\int_{\mathbb{R}^n} f(x-y)g(y)dy</math> интеграл нийлдэг бол уг функцийг <math>f</math>, <math>g</math> функцүүдийн ''хуниас'' гэх ба <math>(f*g)(x)</math> гэж тэмдэглэнэ. 6pysgmebnmopsv1tox02584eiaocscn 0 148839 873135 2026-10-12T04:41:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''«Трубадур»''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Il trovatore'') ―Италийн алдарт хөгжмийн зохиолч [[Жузеппе Верди|Жузеппе Вердигийн]] 4 бүлэг, 8 үзэгдэлтэй алдартай дуурь бөгөөд Сальваторе Каммарано, Леон Бардаре нар либреттог бичжээ. Анхны нээлтийн тоглолт 1853 оны 1-р сарын 19-н..." 873135 wikitext text/x-wiki '''«Трубадур»''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Il trovatore'') ―Италийн алдарт хөгжмийн зохиолч [[Жузеппе Верди|Жузеппе Вердигийн]] 4 бүлэг, 8 үзэгдэлтэй алдартай дуурь бөгөөд Сальваторе Каммарано, Леон Бардаре нар либреттог бичжээ. Анхны нээлтийн тоглолт 1853 оны 1-р сарын 19-нд [[Ром]] хотын "Аполло театр"-т болсон байна. "[[Травиата]]", "[[Риголетто (дуурь)|Риголетто]]"-той хамт "Трубадур" дуур нь Ж.Вердигийн "алдартай гурвалсан" бүтээл гэгддэг. Дуурийн ертөнцөөс гадна ч алхны цохилттой "цыган найрал дууны аялгуу"-аараа алдартай юм. == Дүрүүд == {| class="wikitable" !Дүрүүд !Хоолой |- |ди Луна ван |[[Баритон]] |- |Леонора гүнтэн |[[Сопрано]] |- |цыган бүсгүй Азучена |Меццо-сопрано |- |Манрико |[[Тенор]] |- |Феррандо |[[Бас]] |- |Инес, Леонорагийн найз бүсгүй |Сопрано |- |Руис, Манрикогийн найз залуу |Тенор |- |Хөгшин цыган |Бас |- |Зарлага |Тенор |} == Монголд == Жузеппе Вердигийн “Трубадур” дуурь Монголын тайзнаа 1994 оны 5 дугаар сарын 28-нд анх тавигдсан байна. Үүнээс хойш уг дуурь Монголын театрт тасралтгүй тоглогдож ирсэн бөгөөд 2024 оны 6-р сарын байдлаар 40 дэх удаагаа тайзнаа эгшиглэсэн байна. “Трубадур” дуурийн гол дүр Ди Лунад Ч.Энхтайван, Леонорад Ш.Наранчимэг, Азученад Р.Доржхорол, Манрикод Ч.Түмэндэмбэрэл, Феррандод Ч.Чинзориг, Инесд Д.Туяа, Рюиц Г.Шижирболд, өвгөн цыганд Э.Бумхүү нар тус тус тоглож байжээ. Харин симфони найрал хөгжмийг удирдаачаар Д.Нямдаш ажилласан байна. Энэ дуурьд 15-р зууны Испани улсад өрнөх иргэний дайн, хүний амьдралын хайр сэтгэл, өшөө хорсол, үзэн ядалт болон дотоод зөрчлийг харуулдаг байна. 1cw72500glfleh2tq095f89ca3hlq04 0 148840 873140 2026-10-12T05:12:50Z Egzs 88168 [[Хиагт]] руу чиглүүлэгдлээ 873140 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хиагт]] 20l47guw1g9cfrkjdasr279gotmf46z 0 148841 873142 2026-10-12T05:19:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Théâtre Opera - Rome (IT62) - 2021-08-30 - 3.jpg|thumb|395x395px]] '''Ромын Дуурийн театр''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Teatro dell’Opera di Roma'') —Ром хотын Дуурийн гол театр. Хотын төвд, "Бениамино Жилийн талбай"-д байрладаг. Дулааны улиралд Каракалла эзэн хааны эртний халуун усны газрын (Итал..." 873142 wikitext text/x-wiki [[Файл:Théâtre Opera - Rome (IT62) - 2021-08-30 - 3.jpg|thumb|395x395px]] '''Ромын Дуурийн театр''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Teatro dell’Opera di Roma'') —Ром хотын Дуурийн гол театр. Хотын төвд, "Бениамино Жилийн талбай"-д байрладаг. Дулааны улиралд Каракалла эзэн хааны эртний халуун усны газрын ([[Итали хэл|итали.]]''Terme di Caracalla'') задгай талбайд тоглолтууд болдог байсан. == Түүх == Зочид буудлын сүлжээ эзэмшдэг бизнесмэн Доменико Костанзигийн хөрөнгөөр ​​архитектор Ахилле Сфондринигийн зураг төслөөр баригдсан уг театрын барилга нь 1880 оны 11-р сарын 27-нд нээгдэж, [[Жоаккино Россини|Жоаккино Россинигийн]] "Семирамид" ([[Итали хэл|итали.]] ''Semiramide'') дуурь тоглогдож байжээ. [[Жакомо Пуччини|Жакомо Пуччинигийн]] "[[Тоска]]" (1900), [[Пьетро Маскани|Пьетро Масканигийн]] "Рутисканы Морин цэргүүд" ([[Итали хэл|итали.]] ''Cavalleria rusticana''; 1890), "Ирис" ([[Итали хэл|итали.]] ''Iris,'' 1898), "Маски" (1901) зэрэг бусад жүжгүүдийн дэлхийн нээлт энд болсон юм. 1908 оноос хойш театрыг саятан Вальтер Мокки эзэмшиж байсан боловч түүний эхнэр Эмма Карелли театрыг удирдаж байжээ. 1926 онд хосууд театрыг Ромын хотын зөвлөлд зарсан бөгөөд тус зөвлөл Марчелло Пьясентинигийн төслийн дагуу хэсэгчлэн сэргээн засварласан байна. 1928 онд Италийн хааны гэр бүлийнхэн байнга ирдэг байсан тул Хааны дуурийн театр (Teatro Reale dell'Opera) гэгдэж үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ. 1934 оноос хойш театрыг удирдаач Туллио Серафин удирдаж, түүний удирдлага дор Каракаллагийн халуун усны газрын балгасын дунд задгай агаарт тоглолтууд байнга зохион байгуулагдаж эхэлсэн. 1946 онд театр одоогийн нэрээ авч, 1958 онд Пьясентинигийн шинэ төслийн дагуу хэсэгчлэн сэргээн засварласан. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараах үед Лучино Висконти зэрэг тэргүүлэх найруулагчид дуурийн бүтээлүүдийг тавьж байв. 1965-1973 онуудад театрын уран сайхны удирдагчаар [[Бруно Бартолетти]] ажиллаж байсан. 2014 онд санхүүгийн хүндрэлтэй тулгарсны дараа театр дампуурлаа зарласан. 2014 оны 9-р сард Риккардо Мути театрт төлөвлөсөн бүх тоглолтоо цуцалж, ажлын нөхцөл, хамт олны доторх уур амьсгалыг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй гэж үзсэн. 2014 оны 10-р сард театрын захирал [[Карло Фуортес]] театрын бүтэн цагийн найрал хөгжим, найрал дууны хамтлагийг жилийн эцэс гэхэд татан буулгаж, театр цаашид уран бүтээлчдийг зөвхөн гадны гэрээгээр ажилд авах болно гэж мэдэгдсэн байна. 1xap0ey7w6x9fe9svmv20cicsuef0h2 0 148842 873145 2026-10-12T05:36:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага'''Bold text'''" 873145 wikitext text/x-wiki НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага'''Bold text''' hvfka2hovpgyfh7dcqbvetpj0irry5j 873154 873145 2026-10-12T05:54:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 873154 wikitext text/x-wiki [[Файл:FAO logo.svg|thumb|НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагын таних тэмдэг]] '''НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага,''' товч. '''ХХААБ''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Food and Agriculture Organization, FAO'') - Дэлхийн хүн амын өлсгөлөнтэй тэмцэх үндсэн зорилго бүхий [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын байгууллага юм. FAO нь хөгжингүй болон хөгжиж буй орнууд хүнсний аюулгүй байдлын бодлогын шийдвэрийг тэгш эрхтэйгээр хэлэлцэх боломжийг бүрдүүлдэг байгууллага юм. ХХААБ нь мэдээллийн эх сурвалж болж, хөгжиж буй орнуудад хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас агнуурын асуудлыг сайжруулахад нь тусалдаг бөгөөд бүх хүмүүст эрүүл хооллолт, хүнсний аюулгүй байдлыг хангахыг эрмэлздэг. Тус байгууллагын уриа болох латин хэл дээрх "Fiat panis" буюу "Талх тариатай байг" гэж орчуулагддаг. 2018 оны 8-р сарын байдлаар ХХААБ нь Европын Холбоо (гишүүн байгууллага), Ниуэ ба Күүкийн арлууд (Шинэ Зеландтай чөлөөт холбоот улсууд), мөн хамтрагч гишүүн болох Фарерын арлууд болон Токелау зэрэг нийт 197 гишүүн улс, байгууллага ордог байгна. == Түүх == Хөдөө аж ахуйн асуудлаар мэргэшсэн засгийн газар хоорондын байгууллага байгуулах шийдвэрийг Дэлхийн 2-р дайны үед буюу 1943 оны 5-р сард АНУ-ын Хот Спрингс хотод болсон Хүнс, хөдөө аж ахуйн олон улсын бага хурлын үеэр анх гаргасан. Тухайн үед 44 орон НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (ХХААБ)-ын үүсгэн байгуулагч гишүүн болсон түүхтэй. 1945 оны хавар гэхэд ХХААБ-ын дүрмийн төслийг боловсруулаад 1945 оны 10-р сарын 16-наас 11-р сарын 1-ний хооронд Канадын [[Квебек]] хотод болсон бага хурлын анхны чуулганаар албан ёсоор байгуулагдсан бөгөөд тэнд ХХААБ-ын дүрмийн төсөл болон Түр комиссын бусад хөгжлийг баталсан (энэхүү бага хурлын нээлтийн өдрийг одоо жил бүр Дэлхийн хүнсний өдөр болгон тэмдэглэдэг). ХХААБ-ын түр төв байр нь Вашингтон хотод түр байрладаг байв. 1949 онд болсон Ерөнхий бага хурлын 5-р чуулганаар гишүүн орнууд төв байраа [[Ром]] хот руу нүүлгэх шийдвэр гаргасан юм. 1963 онд ХХААБ болон НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Дэлхийн хүнсний хөтөлбөрийг байгуулах тухай зэрэгцээ тогтоолуудыг баталсан бөгөөд уг хөтөлбөр нь гамшигт нэрвэгдсэн бүс нутгуудад яаралтай хүнсний тусламжийг бодит цаг хугацаанд чиглүүлэх үүрэгтэй байв. == Үйл ажиллагааны тэргүүлэх чиглэлүүд == ХХААБ нь Байгууллага өөрийн мэдлэг, ур чадвар, мэргэжлийн ур чадвараа хамгийн үр дүнтэй ашиглаж, дайчлах боломжтой ажлын 5 тэргүүлэх чиглэлийг тодорхойлсон. Үүнд: # Өлсгөлөн, хүнсний аюулгүй байдал, хоол тэжээлийн дутагдалтай тэмцэхэд хувь нэмэр оруулах - хүнсний аюулгүй байдлыг дэмжих бодлого, улс төрийн амлалтыг хэрэгжүүлэх, өлсгөлөн, хоол тэжээлийн бэрхшээл, шийдлийн талаарх шинэчилсэн мэдээллийн хүртээмжтэй байдлыг хангах замаар өлсгөлөнг арилгахад хувь нэмэр оруулах. # Хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загасны аж ахуйн бүтээмж, тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлэх - байгалийн баялгийг тогтвортой ашиглахын зэрэгцээ өндөр бүтээмжтэй хөдөө аж ахуйн салбар (тариа, мал аж ахуй, ойн аж ахуй, загасны аж ахуй)-ийг дэмжих нотолгоонд суурилсан бодлого, туршлагыг дэмжих. # Хөдөө орон нутаг дахь ядуурлыг бууруулах - ядууст шаардлагатай нөөц, үйлчилгээ, түүний дотор хөдөөгийн ажил эрхлэлт, нийгмийн хамгааллыг ядуурлаас гаргахад нь туслах. # Хүртээмжтэй, үр ашигтай хөдөө аж ахуй, хүнсний тогтолцоог хангах - жижиг хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэгчдийг дэмжиж, хөдөөгийн ядуурал, өлсгөлөнг бууруулах аюулгүй, үр ашигтай хүнсний системийг бий болгоход туслах. # Аюул заналхийлэл, хямралд тэсвэртэй байдлыг бий болгох - улс орнуудад эрсдэлийг бууруулж, хүнс, хөдөө аж ахуйн системийн уян хатан байдлыг бэхжүүлснээр байгалийн болон хүний ​​​​гаралтай гамшигт бэлтгэхэд нь туслах. owbujpimpsgfenhuel574nkzbmlsg75 0 148843 873156 2026-10-12T05:56:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сан" 873156 wikitext text/x-wiki Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сан t86rdncbb47k7tvww83x3m21d60avlt 873157 873156 2026-10-12T06:08:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 873157 wikitext text/x-wiki [[Файл:IFAD sede centrale a Roma.jpg|thumb|385x385px|Ром хот дахь төв байр]] '''Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сан''' буюу товч. '''ОУХААХС''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Fund for Agricultural Development'' - '''IFAD''') - [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] (НҮБ) хөгжиж буй орнуудын хөдөө орон нутгийн ядуурлыг бууруулах, хоол тэжээлийн аюулгүй байдлыг сайжруулах зорилготой олон улсын санхүүгийн төрөлжсөн байгууллага юм. Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сан нь 1974 оны Дэлхийн хүнсний бага хурлын үеэр байгуулагдсан хэлэлцээрийн үр дүнд байгуулагдсан. ОАХААХС-гийн үндсэн зорилго нь хөгжиж буй орнуудын хөдөөгийн ядуурлыг арилгах явдал юм. Дэлхийн ядуусын 75% нь эдгээр орнуудын хөдөө орон нутагт амьдардаг боловч дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн дэмжлэгийн сангийн ердөө 4 % албан ёсоор хөдөө аж ахуйн хөгжилд хуваарилдаг байна. 2015 оны 2-р сарын байдлаар Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн санд 176 гишүүн улс байсан. Үүнд Күүкийн арлууд, Ниуэ болон НҮБ-ын 174 гишүүн улс багтаж байна. Олон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийн сангийн гишүүн бус бусад НҮБ-ын гишүүн орнуудад Австрали, Андорра (1977 онд элссэн боловч дараа нь уг гэрээг цуцалсан), Бахрейн, Беларусь, Бруней, Болгар, Чех, Латви, Литва, Лихтенштейн, Монако, Польш, Сан Марино, Серби, Сингапур, Словак, Словени, Туркменистан, Украин орно. n88kwgqxebs9hyr6x7eeigxhipwmiy2 0 148845 873165 2026-10-12T07:11:47Z Zorigt 49 [[Либерал бус ардчилал]] руу чиглүүлэгдлээ 873165 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Либерал бус ардчилал]] j9veq915ojpcwhohe466k59sjm3dchm 0 148846 873172 2026-10-12T08:50:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Duble herma of Socrates and Seneca Antikensammlung Berlin 07.jpg|thumb]] '''Луций Аннаус Сенека (залуу)''' (МЭӨ 4 он орчим Кордова хотод төрсөн - МЭ 65 онд [[Ром]] хотод нас барсан) ихэвчлэн '''Сенека''' гэгддэг тэрээр Эртний Ромын стоик философич, төрийн зүтгэлтэн, яруу найрагч, жүжгийн зохи..." 873172 wikitext text/x-wiki [[Файл:Duble herma of Socrates and Seneca Antikensammlung Berlin 07.jpg|thumb]] '''Луций Аннаус Сенека (залуу)''' (МЭӨ 4 он орчим Кордова хотод төрсөн - МЭ 65 онд [[Ром]] хотод нас барсан) ихэвчлэн '''Сенека''' гэгддэг тэрээр Эртний Ромын стоик философич, төрийн зүтгэлтэн, яруу найрагч, жүжгийн зохиолч байсан бөгөөд нэгэн бүтээлдээ (Апоколоцинтоз) Латин уран зохиолын Августаас хойшхи эрин үеийн хошин шог зохиолч байжээ. Тэрээр алдарт уран илтгэгч бөгөөд түүхч [[Сенека (ахмад)|Луций Аннаус Сенека (ахмад)]]-ын хүү бөгөөд Юний Галлионы отгон дүү байсан юм. Тэрээр мөн "Лусилиуст бичсэн ёс суртахууны захидлууд" номын зохиогч бөгөөд хэд хэдэн философийн трактат, эмгэнэлт зохиолууд бичсэн хүн юм. Луций Аннаус Сенека нь Кордова хотод уран илтгэгчийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд хожим нь Ромын иргэншил авч, хүүтэйгэй ижил нэртэй байсан тул [[Сенека (ахмад)]] гэж түүхэнд тэмдэглэдэж иржээ. Бага ахуйд нь эцэг нь түүнийг Ромд авсан ббөгөөд тэрээр Пифагорын Сотион болон Стоик Аттал, Секстий, Папириус Фабианус нартай хамт суралцжээ. Залуу Сенека идэр насандаа философид татагдсан боловч эцгийнхээ нөлөөгөөр түүнийг олон нийтийн албан хаагч болгохыг зорьсон боловч гэнэтийн өвчний улмаас энэ санаа нь тасалджээ. Үүний үр дүнд Луций Аннаус бараг амиа хорлох шахсан бөгөөд дараа нь Египет рүү удаан хугацаагаар эмчлүүлэхээр явсан бөгөөд тэнд олон жилийн турш байгалийн шинжлэх ухааны талаар туурвил бичиж өнгөрүүлжээ. Тэрээр Эзэн хаан Нерогийн хаанчлалын эхний жилүүдэд Ромын эзэнт гүрний зөвлөгч, бодитоор захирагч байсан ажээ. Хожим Эзэн хаан Клавдийн үед түүнийг Корсика арал руу цөлсөн байна (МЭ 41–48 он). Писогийн хуйвалдаанд оролцсон хэмээн буруутгагдаж, Нерогийн тушаалаар (бугуйгаа хэрчиж) амиа хорлож Мэ 65 онд нас барсан. === Сенекагийн зүйр үгнүүд === "Бид юмыг хойшлуулж хооронд амьдрал өнгөрч байдаг", "Бидний юм бүхэн хүнийх, харин цаг хугацаа л биднийх байдаг", "Маргаашийнхаа эзэн нь ч байж чадахгүй байж бүхэл амьдралынхаа төлөвлөгөөг гаргах нь тэнэг хэрэг юм", "Бид урт наслахын төлөө биш, харин утга учиртай наслахын тухай санаа зовох хэрэгтэй", "Өөрийгөө захирах нь хамгийн дээд захиргаа юм", "Хөдөлмөр бие махбодийг хатжуулдаг шиг бэрхшээлүүд оюун ухааныг тэтгэдэг", "Ядуу хүн гэдэг нь бага зүйлтэй хүн биш, харин илүү ихийг хүсдэг хүнийг хэлдэг юм", "Аль боомт руу явж байгаагаа мэдэхгүй хүнд ямар ч салхи дэм болохгүй". "Хүн бодит байдал дээр биш харин толгой дахь төсөөлөлдөө илүү их зовдог". sbw2mj2yta3k84kbrdw7ryjd8ia9wqm 873174 873172 2026-10-12T09:01:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 873174 wikitext text/x-wiki [[Файл:Duble herma of Socrates and Seneca Antikensammlung Berlin 07.jpg|thumb]] '''Луций Аннаус Сенека (залуу)''' (МЭӨ 4 он орчим Кордова хотод төрсөн - МЭ 65 онд [[Ром]] хотод нас барсан) ихэвчлэн '''Сенека''' гэгддэг тэрээр Эртний Ромын стоик философич, төрийн зүтгэлтэн, яруу найрагч, жүжгийн зохиолч байсан бөгөөд нэгэн бүтээлдээ (Апоколоцинтоз) Латин уран зохиолын Августаас хойшхи эрин үеийн хошин шог зохиолч байжээ. Тэрээр алдарт уран илтгэгч бөгөөд түүхч [[Сенека (ахмад)|Луций Аннаус Сенека (ахмад)]]-ын хүү бөгөөд Юний Галлионы отгон дүү байсан юм. Тэрээр мөн "Лусилиуст бичсэн ёс суртахууны захидлууд" номын зохиогч бөгөөд хэд хэдэн философийн трактат, эмгэнэлт зохиолууд бичсэн хүн юм. Луций Аннаус Сенека нь Кордова хотод уран илтгэгчийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд хожим нь Ромын иргэншил авч, хүүтэйгэй ижил нэртэй байсан тул [[Сенека (ахмад)]] гэж түүхэнд тэмдэглэдэж иржээ. Бага ахуйд нь эцэг нь түүнийг Ромд авсан ббөгөөд тэрээр Пифагорын Сотион болон Стоик Аттал, Секстий, Папириус Фабианус нартай хамт суралцжээ. Залуу Сенека идэр насандаа философид татагдсан боловч эцгийнхээ нөлөөгөөр түүнийг олон нийтийн албан хаагч болгохыг зорьсон боловч гэнэтийн өвчний улмаас энэ санаа нь тасалджээ. Үүний үр дүнд Луций Аннаус бараг амиа хорлох шахсан бөгөөд дараа нь Египет рүү удаан хугацаагаар эмчлүүлэхээр явсан бөгөөд тэнд олон жилийн турш байгалийн шинжлэх ухааны талаар туурвил бичиж өнгөрүүлжээ. Тэрээр Ромын Эзэн хаан [[Неро|Нерогийн]] хаанчлалын эхний жилүүдэд Ромын эзэнт гүрний зөвлөгч, бодитоор захирагч байсан ажээ. Хожим Эзэн хаан Клавдийн үед түүнийг [[Корсика|Корсика арал]] руу цөлсөн байна (МЭ 41–48 он). Писогийн хуйвалдаанд оролцсон хэмээн буруутгагдаж, Нерогийн тушаалаар (бугуйгаа хэрчиж) амиа хорлож Мэ 65 онд нас барсан. === Сенекагийн зүйр үгнүүд === * "Бид юмыг хойшлуулж хооронд амьдрал өнгөрч байдаг", * "Бидний юм бүхэн хүнийх, харин цаг хугацаа л биднийх байдаг", * "Маргаашийнхаа эзэн нь ч байж чадахгүй байж бүхэл амьдралынхаа төлөвлөгөөг гаргах нь тэнэг хэрэг юм", * "Бид урт наслахын төлөө биш, харин утга учиртай наслахын тухай санаа зовох хэрэгтэй", * "Өөрийгөө захирах нь хамгийн дээд захиргаа юм", * "Хөдөлмөр бие махбодийг хатжуулдаг шиг бэрхшээлүүд оюун ухааныг тэтгэдэг", * "Ядуу хүн гэдэг нь бага зүйлтэй хүн биш, харин илүү ихийг хүсдэг хүнийг хэлдэг юм", * "Аль боомт руу явж байгаагаа мэдэхгүй хүнд ямар ч салхи дэм болохгүй". * "Хүн бодит байдал дээр биш харин толгой дахь төсөөлөлдөө илүү их зовдог". it15zbilbpzyx38nd3qhl220gokiz41 0 148847 873175 2026-10-12T09:24:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Seneka Starszy Sevilla cropped.JPG|thumb|'''Луций Аннаус Се́нека''']] '''Луций Аннаус Сенека''' '''ахмад''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Lucius Annaeus Seneca''; МЭӨ 54 он орчим Ромын эзэнт улсын Алсын Испани мужийн Кордова хотод төрсөн — 39 он орчим Ром хотод нас барсан) — Кордовагийн ромын зохио..." 873175 wikitext text/x-wiki [[Файл:Seneka Starszy Sevilla cropped.JPG|thumb|'''Луций Аннаус Се́нека''']] '''Луций Аннаус Сенека''' '''ахмад''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Lucius Annaeus Seneca''; МЭӨ 54 он орчим Ромын эзэнт улсын Алсын Испани мужийн Кордова хотод төрсөн — 39 он орчим Ром хотод нас барсан) — Кордовагийн ромын зохиолч, уран илтгэгч. Тэрээр насанд хүрээд нутаг нэгт эмэгтэй Хелвиатай гэрлэж, 3 хүү төрүүлжээ: 1. Юний Галлион, 2. алдарт гүн ухаантан [[Сенека (залуу)|Луций Сенека (залуу)]] , 3. яруу найрагч Марк Лукан. Дундад зууны үед Сенека (ахмад)- гийн бүтээлүүдийг хүү Сенека (залуу) -гийн бүтээлүүдтэй андуурагдаж байжээ. == Намтар == Луций Аннаус Сенека баян морьтон гэр бүлээс гаралтай. Ромд тэрээр Ареллиус Фускус, Пассиенус, Гайус Альбутиус Силус, Луций Цестий, Папириус Фабианус болон бусад уран илтгэгчдийн удирдлага дор уран илтгэх урлагийг судалж, хуульч өмгөөлөгч болохоор бэлтгэж байжээ. Гэсэн хэдий ч Сенекагийн энэ чиглэлээр хийсэн үйл ажиллагааны талаар мэдээлэл байдаггүй. МЭӨ 49-45 оны Эртний Ромын иргэний дайны үеэр Луций Аннаус Сенека [[Гней Помпей Магн|Гней Помпейгийн]] талд орж, [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарьтай]] дайсагнасан бөгөөд энэ нь хожим түүний үр удам болох залуу Сенека, Марк Лукан нарт нөлөөлсөн байдаг юм. Уран илтгэх урлагт Луций Аннаус Сенека [[Марк Туллий Цицерон|Марк Цицероны]] шүтэн бишрэгч байсан бөгөөд Цицероны дараах үеийн уран илтгэх урлаг хэтрүүлж хөгжихийг эсэргүүцэгч байжээ. Мэргэжлийн уран илтгэгч биш ч гэсэн тэрээр хөвгүүддээ зориулж бичсэн уран илтгэх урлагт зориулсан гарын авлагын зохиогч гэдгээрээ алдартай. Үүнийг Сенека өндөр настай байхдаа зохиосон бөгөөд Августус, Тиберий нарын үеийн уран илтгэх урлагт зориулсан түүхийн талаар баялаг материал агуулсан байв. Энэ бүтээл өнөөг хүртэл хэсэгчлэн хадгалагдан үлджээ. 058pvpl6gj1a16vwht4s7669v5ra18l 0 148848 873180 2026-10-12T10:55:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Robert Hall (cropped).png|thumb|Роберт Холл, 2005 он.]] '''Роберт Эрнест Холл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Ernest Hall''; 1943 оны 8-р сарын 13-нд АНУ-ын Калифорни мужийн Пало Алто хотод төрсөн) — Стэнфордын Их Сургуулийн эдийн засгийн профессор, мөн Ховерын Институтийн Роберт, Кэро..." 873180 wikitext text/x-wiki [[Файл:Robert Hall (cropped).png|thumb|Роберт Холл, 2005 он.]] '''Роберт Эрнест Холл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Ernest Hall''; 1943 оны 8-р сарын 13-нд АНУ-ын Калифорни мужийн Пало Алто хотод төрсөн) — Стэнфордын Их Сургуулийн эдийн засгийн профессор, мөн Ховерын Институтийн Роберт, Кэрол МакНейлийн ахлах судлаачаар ажилладаг Америкийн эдийн засагч юм. Тэрээр 2026 онд Майкл Вудфордтой хамтран "макро эдийн засгийн тогтворжуулалтын микро эдийн засгийн үндэс" сэдвээр хийсэн бүтээлийнхээ төлөө Шведийн банкны шагнал хүртсэн. Түүнийг ерөнхийдөө макро эдийн засагч гэж үздэг ч өөрийгөө хэрэглээний эдийн засагч гэж тодорхойлдог. Р.Холл Калифорнийн Их Сургуулийн Берклид бакалаврын зэрэг (1964), [[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн|Массачусеттсийн Технологийн Хүрээлэнд]] Роберт Солоугийн удирдлага дор "Баялгийн онолын тухай" сэдвээр докторын зэрэг (PhD, 1967) тус тус хамгаалсан байна. Тэрээр өөрийн зэрэг хамгаалсан их сургуулиуд болон [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын Их Сургуульд]] багшилж байсан. 2004 оноос АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн. [[Америкийн Эдийн Засгийн Холбоо|Америкийн Эдийн Засгийн Холбооны]] ерөнхийлөгч (2010). 2026 онд тэрээр [[Майкл Вудфорд|Майкл Вудфордын]] хамт макро эдийн засгийн тогтворжуулалтын микро эдийн засгийн үндэс суурийг судалсныхаа төлөө Эдийн засгийн шинжлэх ухааны [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн. == Шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр == Тэрээр пропорциональ татварын систем болон хэрэглээний онолыг боловсруулсан бөгөөд үүний дагуу хэрэглэгчид мөнгөө шууд орлогоосоо бус, харин ирээдүйн орлогын хүлээлтээс хамааруулан зарцуулдаг байна. Тэрээр сүүлийн үеийн ажлаа [[эдийн засгийн хямрал]] болон [[Ажилгүйдэл|ажилгүйдлийг]] судлахад зориулж, ажилгүйдэл нэмэгдэж байгаа нь ажилчдын цомхотгол огцом нэмэгдсэнээс бус, харин ажилчид удаан хугацаанд ажил хайж байгаатай холбоотой болохыг тогтоожээ. == Бүтээлүүд == * «АНУ-ын аж үйлдвэрт үнэ ба ахиу өртгийн харилцан үйлчлэл» (The Relation between Price and Marginal Cost in U.S. Industry, 1988); * «Рационал хэрэглэгч: Онол ба нотолгоо» (The Rational Consumer: Theory and Evidence, 1990); * «Эдийн засгийн онол: Зарчим ба хэрэглээ» (Economics: Principles and Applications, 1997, М.Либерманы хамт); * «Эдийн засгийн онолын танилцуулга» (Introduction to Economics, 2000, М.Либерманы хамт); * «Микро эдийн засаг: Зарим ба хэрэглээ» (Microeconomics: Principles and Applications, 2005, М.Либерманы хамт). * Яагаад зарим улс орнууд нэг ажилчин тутамд бусдас орнуудаас илүү их бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг вэ? 7k65d3ikxr6i1he2q6v6pnahgepgzi9 873182 873180 2026-10-12T11:04:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 873182 wikitext text/x-wiki [[Файл:Robert Hall (cropped).png|thumb|Роберт Холл, 2005 он.]] '''Роберт Эрнест Холл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Ernest Hall''; 1943 оны 8-р сарын 13-нд АНУ-ын Калифорни мужийн Пало Алто хотод төрсөн) — Стэнфордын Их Сургуулийн эдийн засгийн профессор, мөн Ховерын Институтийн Роберт, Кэрол МакНейлийн ахлах судлаачаар ажилладаг Америкийн эдийн засагч юм. Тэрээр 2026 онд [[Майкл Вүүдфорд|Майкл Вүүдфордтой]] хамтран "макро эдийн засгийн тогтворжуулалтын микро эдийн засгийн үндэс" сэдвээр хийсэн бүтээлийнхээ төлөө Шведийн банкны шагнал хүртсэн. Түүнийг ерөнхийдөө макро эдийн засагч гэж үздэг ч өөрийгөө хэрэглээний эдийн засагч гэж тодорхойлдог. Р.Холл Калифорнийн Их Сургуулийн Берклид бакалаврын зэрэг (1964), [[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн|Массачусеттсийн Технологийн Хүрээлэнд]] Роберт Солоугийн удирдлага дор "Баялгийн онолын тухай" сэдвээр докторын зэрэг (PhD, 1967) тус тус хамгаалсан байна. Тэрээр өөрийн зэрэг хамгаалсан их сургуулиуд болон [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын Их Сургуульд]] багшилж байсан. 2004 оноос АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн. [[Америкийн Эдийн Засгийн Холбоо|Америкийн Эдийн Засгийн Холбооны]] ерөнхийлөгч (2010). 2026 онд тэрээр [[Майкл Вүүдфорд|Майкл Вудфордын]] хамт макро эдийн засгийн тогтворжуулалтын микро эдийн засгийн үндэс суурийг судалсныхаа төлөө Эдийн засгийн шинжлэх ухааны [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн. == Шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр == Тэрээр пропорциональ татварын систем болон хэрэглээний онолыг боловсруулсан бөгөөд үүний дагуу хэрэглэгчид мөнгөө шууд орлогоосоо бус, харин ирээдүйн орлогын хүлээлтээс хамааруулан зарцуулдаг байна. Тэрээр сүүлийн үеийн ажлаа [[эдийн засгийн хямрал]] болон [[Ажилгүйдэл|ажилгүйдлийг]] судлахад зориулж, ажилгүйдэл нэмэгдэж байгаа нь ажилчдын цомхотгол огцом нэмэгдсэнээс бус, харин ажилчид удаан хугацаанд ажил хайж байгаатай холбоотой болохыг тогтоожээ. == Бүтээлүүд == * «АНУ-ын аж үйлдвэрт үнэ ба ахиу өртгийн харилцан үйлчлэл» (The Relation between Price and Marginal Cost in U.S. Industry, 1988); * «Рационал хэрэглэгч: Онол ба нотолгоо» (The Rational Consumer: Theory and Evidence, 1990); * «Эдийн засгийн онол: Зарчим ба хэрэглээ» (Economics: Principles and Applications, 1997, М.Либерманы хамт); * «Эдийн засгийн онолын танилцуулга» (Introduction to Economics, 2000, М.Либерманы хамт); * «Микро эдийн засаг: Зарим ба хэрэглээ» (Microeconomics: Principles and Applications, 2005, М.Либерманы хамт). * Яагаад зарим улс орнууд нэг ажилчин тутамд бусдас орнуудаас илүү их бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг вэ? 6ek55y9e7wa3qh7u560368yvp51z6d4 0 148849 873181 2026-10-12T11:04:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Майкл Дин Вүүдфорд''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Michael Dean Woodford'' ''',''' 1955 онд АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Чикопи хотод төрсөн) Америкийн макро эдийн засагч, мөнгөний бодлогын онолч бөгөөд одоогоор Колумбын Их Сургуулийн багш. Вүүдфорд Чикагогийн Их Сургуульд бак..." 873181 wikitext text/x-wiki '''Майкл Дин Вүүдфорд''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Michael Dean Woodford'' ''',''' 1955 онд АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Чикопи хотод төрсөн) Америкийн макро эдийн засагч, мөнгөний бодлогын онолч бөгөөд одоогоор Колумбын Их Сургуулийн багш. Вүүдфорд Чикагогийн Их Сургуульд бакалаврын зэрэг (1977), Йелийн Хуулийн Сургуульд хууль зүйн докторын зэрэг (1980) хамгаалсан. Тэрээр 1983 онд MIT-д эдийн засгийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр багшлах ажлаа Колумбиагийн Их Сургуульд эхлүүлж, дараа нь Чикаго, Принстонд багшилж, 2004 онд Колумбиа руу буцаж ирээд Жон Бейтс Кларкийн тэнхимийг хүлээн авчээ. Тэрээр 1981-1986 онуудад хийсэн судалгааны ажлыг нь санхүүжүүлсэн Жон Д. болон Кэтрин Т. Макартурын сангийн шагналын тэтгэлэг хүртсэн. 2007 онд тэрээр Deutsche Bank шагнал хүртсэн. 2024 онд тэрээр Эдийн засгийн чиглэлээр Эрвин Плейн Неммерсийн шагнал болон BBVA сангийн мэдлэгийн хил хязгаарын шагналыг "Эдийн засаг ба санхүү" ангилалд хоёуланг нь хүртсэн. 2026 онд тэрээр [[Роберт Холл|Роберт Холлтой]] хамтран "макро эдийн засгийн тогтворжуулалтын микро эдийн засгийн үндэс суурийг тавьсан" Эдийн засгийн шинжлэх ухааны [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн. t6y5p45jmro0n16pig51rgj8d58r3o3 0 148850 873183 2026-10-12T11:22:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Эдийн засгийн хямрал''' '''-'''Эдийн засагт бүхэлд нь нөлөөлж буй эдийн засгийн өргөн хүрээтэй бууралтыг хэлнэ. 19 болон 20-р зууны эхэн үед олон эдийн засаг, санхүүгийн хямрал банкны сандралтай холбоотой байсан бөгөөд олон хямрал эдгээр үйл явцтай давхцаж б..." 873183 wikitext text/x-wiki '''Эдийн засгийн хямрал''' '''-'''Эдийн засагт бүхэлд нь нөлөөлж буй эдийн засгийн өргөн хүрээтэй бууралтыг хэлнэ. 19 болон 20-р зууны эхэн үед олон эдийн засаг, санхүүгийн хямрал банкны сандралтай холбоотой байсан бөгөөд олон хямрал эдгээр үйл явцтай давхцаж байсан. Санхүүгийн хямрал гэж нэрлэгддэг бусад нөхцөл байдалд хөрөнгийн зах зээлийн уналт, бусад санхүүгийн хөөс хагарах, валютын хямрал, улсын [[дефолт]], олноор дампуурал, ажилгүйдэл, амьжиргааны түвшин буурах зэрэг орно. Эдийн засгийн болон санхүүгийн хямрал нь цаасан хөрөнгийн алдагдалд шууд хүргэдэг боловч бодит эдийн засагт мэдэгдэхүйц өөрчлөлт оруулах албагүй (жишээлбэл, 17-р зууны алдарт "алтанзул цэцгийн маниа хөөс"-нөөс үүдэлтэй хямрал). Анхны томоохон хямралууд 17-р зуунд Англид болсон. Зах зээлд суурилсан аж үйлдвэрийн эдийн засаг хөгжихийн хэрээр хямралууд мөчлөгтэй болж, эдийн засгийн мөчлөгийн нэг үе шатыг бүрдүүлж эхэлсэн. Санхүүгийн хямрал хэрхэн үүсдэг, түүнээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар олон эдийн засагч эрдэмтэд олон арван онол дэвшүүлсэн. Энэ талаар санал нэгтэй байдал байдаггүй бөгөөд санхүүгийн хямрал үе үе гарсаар байна. Гэсэн хэдий ч эдийн засгийн (болон бусад хэрэглээний санхүүгийн салбаруудын) тогтвортой шинж чанар нь санхүүгийн хямралыг урьдчилан таамаглах, урьдчилан сэргийлэх чадваргүй байдал юм. Энэхүү ойлголт нь эдийн засаг болон хэрэглээний санхүүгийн хүрээнд юу мэдэгдэж, мөн мэдэх боломжтой (өөрөөр хэлбэл танин мэдэхүйн онол) талаар асуулт тавьдаг байна. Эдийн засгийн сэтгэлгээ, загвар, өгөгдөлд өвөрмөц, сайн тодорхойлогдсон учир шалтгааны гинжин хэлхээ байдаг гэсэн таамаглал нь санхүүгийн хямрал яагаад ихэвчлэн төрөлхийн бөгөөд зайлшгүй байдаг талаар тайлбарлаж болох юм гэж үздэг байна. == Түүхэн дахь эдийн засгийн хямралууд == * Эдийн засгийн хямрал (1900–1903) * [[Их хямрал]] (1929–1939) * 1973 оны газрын тосны хямрал * 1979 оны эрчим хүчний хямрал * 1983 оны видео тоглоомын аж үйлдвэрлэлийн хямрал * Аргентины эдийн засгийн хямрал (1990-ээд оны сүүл үе) * Азийн санхүүгийн хямрал (1997–1998) * Оросын эдийн засгийн хямрал (1998) * Дэлхийн санхүүгийн хямрал (2008–2011) * Орос дахь валютын хямрал (2014–2015) * Ковид цар тахалын үеийн хямрал (2020) bmuhv022m3g8jtnm5eh324t2kkksrv7 873185 873183 2026-10-12T11:42:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 873185 wikitext text/x-wiki '''Эдийн засгийн хямрал''' '''-'''Эдийн засагт бүхэлд нь нөлөөлж буй эдийн засгийн өргөн хүрээтэй бууралтыг хэлнэ. 19 болон 20-р зууны эхэн үед олон эдийн засаг, санхүүгийн хямрал банкны сандралтай холбоотой байсан бөгөөд олон хямрал эдгээр үйл явцтай давхцаж байсан. Санхүүгийн хямрал гэж нэрлэгддэг бусад нөхцөл байдалд хөрөнгийн зах зээлийн уналт, бусад санхүүгийн хөөс хагарах, валютын хямрал, улсын [[дефолт]], олноор дампуурал, ажилгүйдэл, амьжиргааны түвшин буурах зэрэг орно. Эдийн засгийн болон санхүүгийн хямрал нь цаасан хөрөнгийн алдагдалд шууд хүргэдэг боловч бодит эдийн засагт мэдэгдэхүйц өөрчлөлт оруулах албагүй (жишээлбэл, 17-р зууны алдарт "алтанзул цэцгийн маниа хөөс"-нөөс үүдэлтэй хямрал). Анхны томоохон хямралууд 17-р зуунд Англид болсон. Зах зээлд суурилсан аж үйлдвэрийн эдийн засаг хөгжихийн хэрээр хямралууд мөчлөгтэй болж, эдийн засгийн мөчлөгийн нэг үе шатыг бүрдүүлж эхэлсэн. Санхүүгийн хямрал хэрхэн үүсдэг, түүнээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар олон эдийн засагч эрдэмтэд олон арван онол дэвшүүлсэн. Энэ талаар санал нэгтэй байдал байдаггүй бөгөөд санхүүгийн хямрал үе үе гарсаар байна. Гэсэн хэдий ч эдийн засгийн (болон бусад хэрэглээний санхүүгийн салбаруудын) тогтвортой шинж чанар нь санхүүгийн хямралыг урьдчилан таамаглах, урьдчилан сэргийлэх чадваргүй байдал юм. Энэхүү ойлголт нь эдийн засаг болон хэрэглээний санхүүгийн хүрээнд юу мэдэгдэж, мөн мэдэх боломжтой (өөрөөр хэлбэл танин мэдэхүйн онол) талаар асуулт тавьдаг байна. Эдийн засгийн сэтгэлгээ, загвар, өгөгдөлд өвөрмөц, сайн тодорхойлогдсон учир шалтгааны гинжин хэлхээ байдаг гэсэн таамаглал нь санхүүгийн хямрал яагаад ихэвчлэн төрөлхийн бөгөөд зайлшгүй байдаг талаар тайлбарлаж болох юм гэж үздэг байна. == Түүхэн дахь эдийн засгийн хямралууд == * Эдийн засгийн хямрал (1900–1903) * [[Их хямрал]] (1929–1939) * [[1973 оны газрын тосны хямрал]] * 1979 оны эрчим хүчний хямрал * 1983 оны видео тоглоомын аж үйлдвэрлэлийн хямрал * Аргентины эдийн засгийн хямрал (1990-ээд оны сүүл үе) * [[Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямрал (1997–1998)]] * Оросын эдийн засгийн хямрал (1998) * [[Дэлхийн санхүүгийн хямрал (2008–2011)]] * Орос дахь валютын хямрал (2014–2015) * Ковид цар тахалын үеийн хямрал (2020) c3vxylnh2wkse73nocja7ynxxazr609 0 148851 873184 2026-10-12T11:41:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''1973 оны газрын тосны хямрал''' (мөн "газрын тосны хориг" гэгддэг) 1973 оны 10-р сарын 17-нд эхэлсэн хямрал. Энэ өдөр Газрын тос экспортлогч арабын орнуудын байгууллагын ([[Англи хэл|англи.]] ''OAPEC)'' гишүүд болох бүх Арабын орнууд Сири, Египеттэй болсон дайнд Израил..." 873184 wikitext text/x-wiki '''1973 оны газрын тосны хямрал''' (мөн "газрын тосны хориг" гэгддэг) 1973 оны 10-р сарын 17-нд эхэлсэн хямрал. Энэ өдөр Газрын тос экспортлогч арабын орнуудын байгууллагын ([[Англи хэл|англи.]] ''OAPEC)'' гишүүд болох бүх Арабын орнууд Сири, Египеттэй болсон дайнд Израилийг дэмжиж байсан АНУ болон түүний холбоотнуудад (Их Британи, Канад, Нидерланд, Япон) газрын тос нийлүүлэхгүй гэдгээ зарласан. Дараагийн жилд газрын тосны үнэ нэг баррель нь 3-12 доллар болж өссөн. 1974 оны 3-р сард уг хоригийг цуцалсан. 1973 оны газрын тосны хямрал нь анхны эрчим хүчний хямрал байсан бөгөөд хамгийн том нь хэвээр байгаа юм. Газрын тос экспортлогч арабын орнуудын байгууллага нь дэлхийн үнийг өөрийн талд ашигтай байлгахын тулд газрын тосны үйлдвэрлэлийг бууруулсан. Энэхүү үйлдлийн гол зорилго нь олон улсын нийгэмлэгт улс төрийн дарамт үзүүлж, Израилийг дэмжих барууны орнуудын дэмжлэгийг бууруулах явдал байсан юм. Үүний үр дүнд Африкийн бараг бүх улс орнууд Израил улстай дипломат харилцаагаа тасалсан. Үүнээс үүдэлтэй улс төрийн нөхцөл байдал нь Израилийн АНУ-аас хараат байдлыг нэмэгдүүлж, хөгжингүй орнуудын эдийн засаг газрын тосны үнээс хэр зэрэг хамааралтай болохыг илчилсэн. Аж үйлдвэржсэн орнуудад газрын тосны үнэ өссөн нь эдийн засгийн хямралыг өдөөсөн бөгөөд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] Барууны орнуудад экспортлох газрын тосны хэмжээ нэмэгдэж их хэмжээний ашиг олсон юм. == Технолид нөлөөлсөн байдал == 1973 оны газрын тосны хямралын нэг үр дагавар нь эрчим хүчний үр ашиг, эрчим хүч хэмнэх чиглэлээр шинжлэх ухааны судалгаа эрчимжиж, шинжлэх ухаан, технологийн ихээхэн чадавхи, санхүүгийн нөөцтэй аж үйлдвэржсэн орнуудад сэргээгдэх эрчим хүчний технологийг хөгжүүлэхэд анхаарсан явдал байв. Эдгээр чиглэлээр эрчимтэй ажилласны үр дүнд бусад зүйлсийн дотор барилгын салбарт үр ашигтай тээврийн хэрэгсэл, эрчим хүч хэмнэх дэвшилтэт стандартууд бий болсон. Хямрал нь хэд хэдэн оронд эрчим хүчний хэрэглээ, хэмнэлтийн шинэ ёс зүйг бий болгосон юм. 2ham0z5fv3yzkbiwhw0859gcdno2iqj